Maks Weber fan bo‘yicha. g‘oyalarining falsafiy ahamiyati - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Maks Weber fan bo‘yicha. g‘oyalarining falsafiy ahamiyati

Купить

Mavzu: Maks Weber fan bo'yicha. g'oyalarining falsafiy ahamiyati
Reja:
1. Makis Veberning biografik ma’lumotlar
2. Asosiy hissa va qarashlari,ularni jamiyatdagi o’rni.
3.Makis Veberning falsafiy qarashlarini jamiyatga tasiri.

1.Kirish
M.Veber jamiyat taraqqiyoti muammolari bilan shug ullangan Karl Marksdanʻ
keyingi eng ko zga ko ringan nemis nazariyotchisi hisoblanadi. Aslida M.Veber
ʻ ʻ
marksizmga qarshi kurashib, undan uzoqlashishi kerak edi. Karl Marks singari u
kapitalizm haqida ko'p narsalarni bilardi. Biroq, M.Veber uchun kapitalizm
muammosi zamonaviy ratsional jamiyatning kengroq muammosining bir qismi
edi. Shuning uchun ham K.Marks iqtisodiy tizim doirasidagi begonalashishga
e’tibor qaratgan bo’lsa, M.Veber begonalashishni boshqa ko’plab ijtimoiy
institutlarda sodir bo’ladigan kengroq jarayon sifatida qaradi. K.Marks
kapitalistik ekspluatatsiyani qoraladi, M.Veber esa oqilona jamiyatda zulmning
kuchayishi shakllarini tahlil qildi. K.Marks optimist bo‘lib, begonalashtirish va
ekspluatatsiya muammolarini kapitalistik iqtisodiyotni yo‘q qilish orqali hal
qilish mumkin, deb hisoblagan, M.Veber esa dunyoga pessimistik nazar bilan
qaragan, kelajak faqat ratsionalizatsiya kuchayishini, ayniqsa kapitalizm yo‘q
qilingan taqdirda olib keladi, deb hisoblagan. M.Veber inqilobchi emas, balki
hozirgi zamon jamiyatining puxta va mulohazali tadqiqotchisi edi.
Maks Veber hayotga butunlay boshqacha qarashlarga ega bo'lgan o'rta sinf
oilasida tug'ilgan. Hayot ne’matlarining qadriga yetgan otasi amaldorning
mumtoz namunasi bo‘lib, oxir-oqibat ancha yuqori lavozimni egallashga
muvaffaq bo‘ldi. Shu bilan birga, uning onasi samimiy dindor odam edi va
astsetik hayot tarzini olib bordi. Keyinchalik M. Veberning rafiqasi Marianna
(Veber, 1975) ta'kidlashicha, Maksning ota-onasi bolaligidan uni qiyin tanlov
oldiga qo'ygan, u ko'p yillar davomida kurashgan va uning shaxsiy hayoti va
ilmiy faoliyatiga chuqur ta'sir qilgan (Mitsman, 1969).
M.Veber 1892-yilda Berlin universitetida otasi aloqador bo‘lgan o‘sha bilim
(huquqshunoslik) yo‘nalishi bo‘yicha doktorlik darajasini oldi va tez orada
ushbu o‘quv yurtida dars bera boshladi. Biroq, o'sha vaqtga kelib, uning
qiziqishi boshqa uchta fanga - iqtisod, tarix va sotsiologiyaga qaratilgan edi, u

umrining qolgan qismini bag'ishladi. Uning ushbu sohalardagi dastlabki faoliyati
1896 yilda Geydelberg universitetida iqtisod professori lavozimini egalladi.
Geydelbergga tayinlanganidan ko‘p o‘tmay, M.Veber otasi bilan jiddiy
janjallashib qoladi, u bu to‘qnashuvdan ko‘p o‘tmay vafot etadi. M.Veberning
o'zi ham bir muddat og'ir asab kasalligidan aziyat chekdi, uning oqibatlaridan
butunlay tuzalib keta olmadi. Biroq, 1904-1905 yillarda. u o'zining eng mashhur
asarlaridan biri "Protestant etikasi va kapitalizm ruhi" ni nashr etish uchun
allaqachon sog'lom edi (Veber, 1904-1905; Lemann va Roth, 1993). Ushbu
kitobning asosiy mavzusi, uning nomidan ko'rinib turibdiki, M. Veberga
onasining dindorligi (kapitalizm shakllanishi davrida protestantizmning etakchi
yo'nalishi bo'lgan kalvinizmni tan olgan) va unga bo'lgan muhabbatning ta'siri
aks etgan. otasining er yuzidagi mollari. Shuningdek, u onasining mafkurasining
otasi falsafasiga ta'sirini ko'rsatdi, keyinchalik M. Veber tomonidan sotsiologiya
va dinga oid bir qator asarlarda tahlil qilindi (Veber, 1916, 1916-1917, 1921),
asosan asosiy jahon dinlarining insonning iqtisodiy xulq-atvoriga ta'sirini tahlil
qilishga bag'ishlangan.
Umrining so‘nggi o‘n besh yilida M.Veber eng muhim asarlarning ko‘pini nashr
ettirdi. O'lim unga eng muhim ilmiy ishni bajarishga to'sqinlik qildiIqtisodiyot
va jamiyat(Weber 1921), u tugallanmagan bo'lsa-da, asar kabi vafotidan keyin
nashr etilganUmumiy iqtisodiy tarix("Umumiy iqtisodiy tarix") (Veber, 1927).
M.Veber hayoti davomida Georg Simmel, Robert Mishels, Georg Lukas kabi
olimlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Biroq, uning nazariyalarining ta'siri ko'plab
neo-Veber ilmiy tushunchalarining paydo bo'lishi tufayli bugungi kunda kuchli
bo'lib qolmoqda va ehtimol hatto kuchaymoqda.
Biznes va menejment sohasida M.Veber byurokratiya haqidagi tadqiqotlari bilan
mashhur. Biroq, ularning natijalari G'arb jamiyatini ratsionalizatsiya qilishning
umumiy nazariyasining faqat kichik bir qismini yaratishni ta'minladi, ularning
aksariyati byurokratiya paradigmasidan tashqariga chiqadi, ularning elementlari
biznes va boshqaruv muammolari bilan shug'ullanadigan olimlar uchun muhim
ahamiyatga ega.

Keng ma’noda M.Veber o‘z asarlarida to‘xtaladigan savol nima uchun G‘arb
jamiyati ratsionalizatsiyaning alohida shakliga aylandi va nega dunyoning
qolgan qismi bunday oqilona tizimni yarata olmadi? G'arb ratsionalligining
o'ziga xos xususiyati byurokratiyaning mavjudligidir, ammo bu xulosa jamiyatni
ratsionalizatsiya qilishning keng ko'lamli jarayonining juda muhim bo'lsa-da,
faqat bitta jihatini (kapitalizm bilan birga) aks ettiradi.
Veber asarlarida ratsionalizatsiya tushunchasi juda noaniq ekanligi ma'lum,
ammo uning hech bo'lmaganda bitta asosiy turi - rasmiy ratsionalizatsiyaning
eng yaxshi ta'rifi - bu jarayonni nazarda tutadi, bunda aktyorlar tomonidan
maqsadga erishish vositalarini tanlash tobora cheklangan bo'ladi. , agar to'liq
qoidalar bilan belgilanmagan bo'lsa. , umumiy qo'llaniladigan qoidalar va
qonunlar. Byurokratiya ushbu qoidalar, qonunlar va qoidalardan
foydalanishning eng muhim sohasi sifatida ushbu ratsionalizatsiya jarayonining
asosiy natijalaridan biridir, lekin u bilan birga boshqalar mavjud, masalan,
kapitalistik bozor, ratsional va huquqiy tizim. elektr energiyasi, zavodlar va
yig'ish liniyalari. Ularning umumiy tomoni shundaki, ularning barchasini tashkil
etuvchi shaxslarni oqilona harakat qilishga majburlaydigan, eng to'g'ridan-to'g'ri
va samarali usullarni tanlash orqali maqsadlarga erishishga intiladigan rasmiy
ratsional tuzilmalarning mavjudligi. Bundan tashqari, M.Veber jamiyatning
rasmiy ratsionalizatsiya vakolatiga kiradigan tarmoqlari sonining ko'payishini
kuzatdi. Oxir-oqibat, u odamlar rasmiy ratsional tuzilmalarning deyarli ajralmas
o'zaro to'qnashuvidan tashkil topgan "ratsionallikning temir qafasi"ga
qamaladigan jamiyatning paydo bo'lishini oldindan ko'rgan.
Ushbu tuzilmalarni, shuningdek, rasmiy ratsionalizatsiya jarayonini ko'p
o'lchovlarda aniqlangan holda ko'rish mumkin (Eyzen, 1978). Birinchidan,
rasmiy ravishda ratsional tuzilmalar o'lchanishi yoki boshqa yo'l bilan miqdoriy
jihatdan aniqlanishi muhimligini ta'kidlaydi. Miqdoriy baholashga bunday urg'u
sifat baholashning ahamiyatini pasaytiradi. Ikkinchidan, samaradorlikka yoki
maqsadga erishish uchun eng yaxshi vositalarni topishga urg'u beriladi.
Uchinchidan, u prognoz qilish yoki ob'ektning turli joylarda va turli vaqtlarda

bir xil ishlashini ta'minlash muhimligini ta'kidlaydi. To'rtinchidan, nazorat va
pirovard natijada odamlar ishtirokini talab qiladigan texnologiyalarni butunlay
bo'sh texnologiyalar bilan almashtirish muammosiga katta e'tibor qaratilmoqda.
Nihoyat, beshinchidan, Veberning ratsionalizatsiya jarayonining noaniq ta'rifi
uchun juda xos bo'lgan, rasmiy ratsional tizimlar irratsional natijalarni keltirib
chiqarishga yoki boshqacha aytganda, irratsional ratsionallikka erishishga
intiladi.
Ratsionallik ko'plab irratsional xususiyatlarga ega, ammo ularning eng muhimi
insoniylikdan mahrum qilishdir. M.Veber nuqtai nazaridan, zamonaviy rasmiy
ratsional tizimlar har qanday insonparvarlik tamoyillarining namoyon bo'lishi
mumkin bo'lmagan tuzilmalarga aylanishga intiladi, bu esa byurokratning,
zavod ishchisining, yig'uvchining, shuningdek, konveyerning paydo bo'lishiga
olib keladi. kapitalistik bozor ishtirokchisi. M.Veberning fikriga ko'ra,
qadriyatlardan mahrum bo'lgan bu rasmiy ratsional tuzilmalar va o'zlarining
"individuallik" tushunchalariga ega bo'lgan shaxslar (ya'ni, ushbu qadriyatlarni
belgilovchi va ular ta'sirida bo'lgan sub'ektlar) o'rtasida asosiy qarama-qarshilik
mavjud
Biznes va menejment muammolarining zamonaviy tadqiqotchisi M.Veber
faoliyatidan kelib chiqadigan ko'plab savollarga duch keladi. Zamonaviy biznes
olami uchun eng umumiy darajada, Veberning rasmiy ratsionalizatsiyani
kuchaytirish nazariyasining dolzarbligi dolzarbligicha qolmoqda. Ish dunyosi,
butun jamiyat kabi, aftidan, M.Veber davridagidan ham oqilona bo'lishi kerak.
Shunday qilib, ratsionalizatsiya jarayoni dolzarbligicha qolmoqda va biz uning
ta'sirini biznes olamiga va jamiyatning kengroq sohalariga kengaytirishga tayyor
bo'lishimiz kerak.
Umumiy nazariyani ko'rib chiqish bilan bir qatorda M.Veber faoliyatining
yanada aniq sohalari mavjud bo'lib, ulardan eng muhimi biz uchun
byurokratizatsiya va byurokratik tuzilmalarni yaratish jarayoni bilan bog'liq.
Byurokratizatsiya jarayoni umumiyroq ratsionalizatsiya jarayonining turlaridan
biri sifatida rivojlanishda davom etmoqda va byurokratik tuzilmalar G'arbda

ham, dunyoning boshqa mamlakatlarida ham o'z hayotiyligini saqlab qoladi va
hatto tarqaladi. Shu bilan birga, Veberning byurokratiyaning “ideal turi”
tashkiliy tuzilmalarni tahlil qilish uchun evristik vosita sifatidagi ahamiyatini
saqlab qoladi. Muammo shundaki, bu tuzilmalar ideal turdagi byurokratiya
elementlariga qanchalik mos kelishini tushunishdir. Ideal byurokratiya
tushunchasi bizning tubdan yangilangan debyurokratik shakllar davrida ham
foydali uslubiy vosita bo'lib qolmoqda. Ideal tip bu yangi byurokratik shakllar
M.Veber birinchi ta’riflagan tipdan qanchalik uzoqlashganini aniqlashga yordam
beradi.
Byurokratiya muhim bo'lib qolsa-da, biz bu ratsionalizatsiya jarayoni uchun
mumkin bo'lgan paradigma deb o'ylashimiz mumkinmi? Axir, masalan, tez
ovqatlanish restoranlari bugungi kunda byurokratiyadan ko'ra ratsionalizatsiya
jarayoni uchun yaxshiroq paradigma ekanligi haqida bahslashish mumkin
Byurokratiya - bu veberning uchta hokimiyat turidan biriga xos bo'lgan tashkiliy
shakl. Agar ratsional-huquqiy hokimiyat kuchga kirgan qoidalarning
qonuniyligiga asoslansa, an’anaviy hokimiyat qadimiy an’analarning
muqaddasligiga asoslanadi. Nihoyat, xarizmatik kuch izdoshlarning o'z
rahbarining o'ziga xos fazilatlariga ega ekanligiga ishonishiga asoslanadi. Ushbu
turdagi hokimiyatlarning ta'riflaridan tijorat korxonalari va boshqa tashkilotlar
rahbarlarining faoliyatini tahlil qilishda ham foydalanish mumkin.
Hokimiyatning uch xil turi ham ideal bo'lganligi sababli, har qanday rahbar bu
turlarning har qanday kombinatsiyasini qonuniylashtirish asosida ular
tomonidan belgilangan vakolatlarni olishi mumkin.
Turli mamlakatlarda dunyoning kommunistik tuzumlari vujudga kelishi bilan
M.Veberning kapitalistik bozor haqidagi g‘oyalari ham dolzarb bo‘lib qoldi.
Kapitalistik bozor ratsionalizatsiyaning rivojlanishi va jarayonining asosiy
maydoni bo'lib, yuqorida sanab o'tilgan barcha asosiy elementlar bilan
aniqlangan rasmiy ratsional tuzilma edi. Bundan tashqari, bu jamiyatning
boshqa ko'plab sohalarida rasmiy ratsionallik tamoyillarini tarqatish uchun
muhim edi.

M.Veber hozirgi zamonda formal ratsionalizm va ratsionallikning ikkinchi turi
substantiv ratsionalizm o‘rtasida kechayotgan shiddatli kurashni oldindan
ko‘rgan edi. Rasmiy ratsionalizm belgilangan qoidalardan foydalangan holda
maqsadlarga erishish vositalarini tanlashni nazarda tutsa, substantiv ratsionalizm
bilan bunday tanlov kengroq insoniy qadriyatlarni hisobga olish asosida amalga
oshiriladi. Protestant axloqi substantiv ratsionalizmning namunasi bo'lsa,
yuqorida ko'rganimizdek, bu axloqning "ko'zda tutilmagan oqibati" bo'lgan
kapitalistik tuzum esa rasmiy ratsionalizmning namunasidir. Ratsionalizmning
har ikki turi o‘rtasidagi qarama-qarshilik kapitalizmning nafaqat
protestantizmga, balki boshqa dinlarga ham dushman bo‘lgan tuzumga
aylanganligida namoyon bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, kapitalizm va
umuman olganda, barcha rasmiy ratsional tizimlar o'sib borayotgan "dunyodan
norozilik" ni aks ettiradi.
Zamonaviy dunyoda ushbu mojaroning yo'nalishlaridan biri rasmiy ratsional
tizimlar, masalan, byurokratiya va mustaqil ratsional kasblar, xususan, tibbiyot
yoki huquq bilan bog'liq bo'lgan kurashdir. Klassik kasblarga davlat yoki
xususiy tadbirkorlik bilan bog'liq bo'lgan rasmiy mantiqiy byurokratiya va bu
kasblarning o'zida rasmiy ratsionalizatsiya kuchayishi tahdid solmoqda.
Natijada, bizga ma'lum bo'lgan shakldagi kasblar qat'iy "jangovar tuzilmalari"da
saf tortiladi va katta darajada o'z ta'sirini, obro'sini va o'ziga xos xususiyatlarini
yo'qota boshlaydi. Boshqacha qilib aytganda, ular kasbiy yo'qotish jarayoniga
duchor bo'ladilar. Ushbu tendentsiya barcha kasblarning eng nufuzlilarida -
amerikalik shifokorlar orasida eng aniq namoyon bo'ladi (Ritzer va Valchak,
1988).
Biz M.Veber o'rgangan ratsionalizmning ikki turini (rasmiy va mazmunli) ko'rib
chiqdik, ammo yana ikkitasini aytib o'tish kerak: amaliy (kundalik ratsionalizm,
uning yordamida odamlar atrofdagi dunyo haqiqatlarini idrok etadilar va ular
bilan engish uchun intiladilar). eng yaxshi usul) va nazariy (mavhum
tushunchalar orqali haqiqatni kognitiv nazorat qilish istagi). Shuni ta'kidlash
kerakki, Qo'shma Shtatlar ko'p jihatdan rasmiy ravishda oqilona tizimlarni

yaratish va takomillashtirish, masalan, yig'ish liniyalari, ishchilar harakati va
vaqt sarfini nazorat qilish tizimlari, yangi tashkiliy tamoyillar, xususan, ishlab
chiqarish tizimini yaratish va takomillashtirish tufayli ajoyib iqtisodiy
muvaffaqiyatlarga erishdi. korporatsiyadagi mustaqil bo'linmalar.Umumiy
motorlar(qarang Sloan, A.) va boshqalar. Shuni ham tan olish kerakki, Qo'shma
Shtatlarning so'nggi qiyinchiliklari ham ko'p jihatdan rasmiy ratsional
tizimlardan foydalanish bilan bog'liq. Shu bilan birga, Yaponiyaning yutuqlari
Amerikaning rasmiy ratsional tizimlaridan foydalanish (shuningdek, o'zlarining,
masalan, o'z vaqtida ta'minot tizimini ishlab chiqish) va ularni mazmunli
ratsionalizm bilan (muhimligi) qo'shilishi bilan bog'liq. jamoaviy sa'y-
harakatlarning muvaffaqiyati), nazariy ratsionalizm (ilmiy-texnik tadqiqotlar va
muhandislik yutuqlarining mustahkam poydevori) va amaliy ratsionalizm
(masalan, sifat doiralarini yaratish). Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak,
Yaponiya "giperratsional" tizimni yaratdi, bu unga Amerika sanoatiga nisbatan
katta afzalliklarni berdi, u ko'p jihatdan ratsionalizmning yagona shakliga
tayanishda davom etmoqda
3. M.Veber sotsiologiyasini tushunish
M.Veber va undan keyin uning izdoshlari va tadqiqotchilari uning
sotsiologiyasini tushunish deb belgilaydilar. Tabiat hodisalarini tushuntirishda
odamlar ularni tushunganlik hissini uyg'otish uchun inson tajribasi bilan
tasdiqlangan hukmlarga murojaat qilishadi. Tushunish ular o'rtasida aloqalarni
o'rnatish orqali amalga oshiriladi. Bundan tashqari, bu tabiiy hodisalarning o'zi
mantiqiy emas:
Boshqa - inson xatti-harakatlari: Professor talabalarning xatti-harakatlarini
tushunadi, men uning ma'ruzalarini tinglayman; yo'lovchi taksi haydovchisi
nima uchun qizil chiroqqa o'tmasligini tushunadi. Insonning xulq-atvori
tabiatning "xulq-atvori" dan farqli o'laroq, odamlarning aql-idrok bilan
ta'minlanganligi bilan bog'liq bo'lgan tashqi ko'rinishdagi mazmunlilikdir.
Ijtimoiy xatti-harakatlar (ijtimoiy harakat) mazmunli qurilishni o'z ichiga oladi.

Sotsiologik tushunish imkoniyatlari shaxslarning harakatlari va xatti-harakatlari
bilan chegaralanadi.
Gap shundaki, sotsiologiyani tushunishning o'ziga xos ob'ekti "Veber insonning
o'zi tomonidan qabul qilingan ichki holati yoki tashqi munosabatini emas, balki
uning harakatini e'lon qiladi. Harakat har doim ma'lum ob'ektlarga tushunarli
(yoki tushunarli) munosabat, u ma'lum bir sub'ektiv ma'noning mavjudligini
taxmin qilish bilan tavsiflangan munosabatdir.
Veber insonning tushuntirilishi mumkin bo'lgan xatti-harakatlari va unga bog'liq
bo'lgan ma'noning mavjudligini tavsiflovchi uchta jihatga to'xtalib o'tadi. Shu
munosabat bilan u shunday yozadi: “Sotsiologiyani tushunish uchun xulq-atvor
alohida ahamiyatga ega bo'lib, u birinchidan, aktyor tomonidan sub'ektiv qabul
qilingan ma'noga ko'ra, boshqa odamlarning xatti-harakati bilan bog'liq bo'ladi,
ikkinchidan, u ham ushbu mazmunli xatti-harakat bilan belgilanadi va ,
uchinchidan, ushbu mo'ljallangan ma'noga asoslanib, aniq tushuntirilishi
mumkin
Tushunish o‘zining sof ko‘rinishida maqsadga yo‘naltirilgan oqilona harakat
mavjud bo‘lgan joyda sodir bo‘ladi.
Biz bunday xatti-harakat haqida gapiramiz, agar shaxs o'zi nima qilayotganidan
bexabar bo'lsa, unda savol tug'iladi: sotsiologda u harakat qilayotgan shaxsni
o'zidan ko'ra yaxshiroq tushunishini ta'kidlash uchun etarli asoslar bormi?
Maqsad-ratsional harakatda Veber uchun harakatning ma'nosi va aktyorning o'zi
bir-biriga mos keladi: harakatning ma'nosini tushunish - bu holda harakat
qiluvchi shaxsni tushunish, uni tushunish - uning harakatining ma'nosini
tushunishdir. Bunday tasodifni Veber sotsiologiya fan sifatida borishi kerak
bo'lgan ideal holat deb hisobladi.
Veber sotsiologiyani tushunishda qiymat va baho muammosi muhim o‘rin
tutadi. Baholash sub'ektivdir, qiymat esa bizning shaxsiy fikrimizni ob'ektiv va

umumiy asosli hukmga aylantiradi. Veberning fikriga ko'ra, fan qimmatli
fikrlardan xoli bo'lishi kerak. Qiymat vaqtning o'ziga xos "mutlaq"idir.
Har bir zamon o‘z qadriyatlarini, o‘ziga xos “mutlaq”larini keltirib chiqaradi.
Shu ma'noda ular tarixiy, o'zgaruvchan va nisbiydir.
Baholovchi (qiymatli) mulohazalar axloqiy yoki hayotiy tartibning sub'ektiv
bayoni bo'lsa, qadriyatga nisbat berish esa ob'ektiv fanning mazmunidir. Ushbu
farqda siz siyosiy va ilmiy faoliyat o'rtasidagi farqni ko'rishingiz mumkin. Biz
yog'och kesuvchining o'tin yorayotgani yoki ovchining hayvonni o'qqa tutishini
tushunamiz. Tushuntirish tushunchasi harakatning motivatsion ma'nosini
aniqlashni anglatadi.
"Ular insonning ma'lum bir xatti-harakati, agar u qat'iy maqsadga yo'naltirilgan
bo'lsa, aldanish va ta'sirlardan xoli bo'lsa va iqtisodiyotga yo'naltirilgan bo'lsa,
qanday bo'lishini ko'rsatadi".
5. Hukmronlik turlari haqidagi ta’limot
Hukmronlik deganda u bir-birini tashlab ketishni tushundi: buyruq beruvchilar -
amrining bajarilishi va ularga itoat etilishi; bo'ysunadiganlar - buyruqlar
ularning kutganlariga mos keladigan xarakterda bo'ladi. Hukmronlik ta'limoti -
bu qonuniy hukmronlik haqidagi nutq bo'lib, u nazorat ostidagi shaxslar
tomonidan tan olinadi.
Weber itoatkorlikning uchta asosiy motiviga ko'ra ajratilgan qonuniy
hukmronlikning uch turi haqida gapiradi. Birinchi sabab - itoat qiluvchilarning
manfaatlari, ya'ni. ularning maqsadga yo'naltirilgan oqilona mulohazalari. Bu
rivojlangan burjua davlatlari - Angliya, Fransiya, AQSH va boshqalarda
uchraydigan Veber deb atagan hukmronlikning "huquqiy" turining asosidir.Bu
mamlakatlarda qonunlarga alohida shaxslar bo'ysunmaydi. Bunday
mamlakatlarda “formal-huquqiy” tamoyil ustunlik qiladi.
Huquqiy hukmronlikning eng sof turi byurokratiyadir. Ilmiy adabiyotda birinchi
bo'lib Veber ushbu kontseptsiyani ishlab chiqdi. U byurokratik boshqaruvni

bilim orqali hukmronlik qilish deb qaradi. Bu hukmronlik uning
(boshqaruvning) o'ziga xos ratsional xarakteri edi. U bu haqda shunday yozgan
edi: "Dunyodagi hech bir mashina bu inson mashinasi kabi aniqlik bilan ishlay
olmaydi, bundan tashqari, u juda arzon!"
Sotsiolog uchun byurokratik hukmronlik amaldorlarning hokimiyatini va
hamma joyda: iqtisodiy hayotda, siyosiy harakatlarda, eng muhimi, jamiyatni
boshqarishda emas. Byurokratiyaning amrlari: mansabdor shaxslar abadiy erkin
odamlardir va faqat ma'lum funktsiyalarni bajaradilar. Ular professional sifatlari
asosida tanlanadi. Ular saylangan emas, tayinlanadi. Mansabdor shaxslar
belgilangan maosh bilan taqdirlanadi va pensiya olish huquqiga ega. Mansabdor
shaxs ma'muriyat mablag'lariga egalik qilmaydi va o'z lavozimini umrbod
o'zlashtirmasdan ishlaydi. U xizmatda qat'iy intizom va qarama-qarshi xatti-
harakatlarga bo'ysunadi. Mansabdor shaxsni (mansabni) kasbiy yuksaltirish
tizimi nazarda tutilgan.
Qonuniy hukmronlikning ikkinchi turi nafaqat qonuniylikka, balki
muqaddaslikka, hatto buyruq va hokimiyatlarning muqaddasligiga ishonishga
asoslanadi. U kundalik axloq, muayyan xulq-atvor odatlariga asoslanadi. Veber
bu turni an'anaviy hukmronlik deb ataydi. Bunday hukmronlikning eng sof turi
(ideal tip).
Patriarxal ("xo'jayin" - "mavzular" - "xizmatkorlar"). Patriarxal tip ko'p jihatdan
oiladagi hukmronlik - bo'ysunish munosabatlarining tuzilishiga o'xshaydi.
An'anaviy hukmronlik turi va oiladagi munosabatlar o'rtasidagi o'xshashlik ham
shaxsiy sadoqat va fidoyilik bilan belgilanadi. Har qanday faoliyat sohasidagi
hukmronlikning an'anaviy turida, lavozimga tayinlanganda, munosabatlarning
tabiati doimo shaxsiydir.
Uchinchi turdagi hukmronlik motivatsiyaning affektiv asosiga ega, uni Veber
xarizmatik deb atagan. U shunday deb yozgan edi: "Xarizma" g'ayrioddiy deb
tan olingan insonning sifati deb nomlanishi kerak, buning natijasida u
g'ayritabiiy, g'ayritabiiy kuchlarga ega deb baholanadi. Xarizma Xudo

tomonidan yuborilgan deb hisoblanadi. "Xudoning in'omi" (xarizma) - bu
shaxsni boshqalardan ajratib turadigan maxsus qobiliyat. Xarizmatik fazilatlar
ko'p jihatdan sehrli fazilatlar bo'lib, ular bashoratli sovg'ani, so'zning ajoyib
kuchini o'z ichiga oladi.
Qahramonlar, sarkardalar, payg'ambarlar, sehrgarlar, taniqli siyosat va davlat
arboblari, jahon dinlarining asoschilari (Budda, Iso, Muhammad) xarizmaga ega.
Xarizma, Veberning fikricha, hukmronlik va nazorat tayanadigan buyuk
inqilobiy kuchdir... Xarizmatiklar: Perikl va Makedonskiy Aleksandr, Sezar,
Chingizxon va Napoleon.
Nemis sotsiologi qonuniy hukmronlikning xarizmatik va an’anaviy turlari
o‘rtasidagi umumiy va farqli tomonlarini ko‘radi. Umumiy narsa shundaki, u va
ikkinchisi xo'jayin va bo'ysunuvchilar o'rtasidagi shaxsiy munosabatlarga
asoslanadi. Shu munosabat bilan ikkala tur ham birinchisiga - shaxssiz
munosabatlar hukm suradigan rasmiy-ratsionalga qarshi turadi. Dominantlik
turlarining farqlari quyidagicha: an'anaviy tip odatga asoslanadi. Xarizmatik
ilgari hech qachon tan olinmagan g'ayrioddiy narsaga tayanadi. Xarizmatik
hukmronlik sharoitida o'rnatilgan (ratsional yoki an'anaviy) qoidalar mavjud
emas.
Hukmronlikning uch turi taxminan to'rt turdagi ijtimoiy harakatdan uchtasiga
to'g'ri keladi. Hukmronlikning huquqiy turi maqsadga yo'naltirilgan oqilona
harakat bilan, an'anaviy - an'anaviy harakat bilan bog'liq. Hukmronlik turlari va
harakat turlari motivatsiyaga asoslanadi. Qadriyat-ratsional harakat tushunchasi
(masalan, sharaf) odatda asosiylaridan biri sifatida tilga olinadi, lekin
hukmronlik turlarining tipologiyasida mavjud emas.
Hukmronlik turlari faqat siyosiy hokimiyat, nazorat sohasida amalga oshiriladi
va shuning uchun ideal tiplar kabi keng va universal bo'lishi mumkin emas.
Xulosa:

Professor talabalarning xatti-harakatlarini tushunadi, men uning ma'ruzalarini
bazan tinglaganman; yo'lovchi taksi haydovchisi nima uchun qizil chiroqqa
o'tmasligini tushunadi. Insonning xulq-atvori tabiatning "xulq-atvori" dan farqli
o'laroq, odamlarning aql-idrok bilan ta'minlanganligi bilan bog'liq bo'lgan tashqi
ko'rinishdagi mazmunlilikdir degan. U insonning ma'lum bir xatti-harakati, agar
u qat'iy maqsadga yo'naltirilgan bo'lsa, aldanish va ta'sirlardan xoli bo'lsa va
iqtisodiyotga yo'naltirilgan bo'lsa, qanday bo'lishini ko'rsatadi.Uning qarashlari
va tushunchalari shuningdek Makis Veberning o’zini ham jamiyatdagi o’rni
beqiyos bo’lgan.

Maks Weber fan bo‘yicha. g‘oyalarining falsafiy ahamiyati

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish