Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларини шакллантиришнинг психологик хусусиятлари - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	86.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Август 2021
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларини шакллантиришнинг психологик хусусиятлари

Купить

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ ҚАРШИ ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларини шакллантиришнинг психологик хусусиятлари

Кириш I. Боб. Қобилият муаммосининг мактабгача ёшдаги болалар шахси шаклланишидаги ўрни ва ўрганилиши психологик тадқиқот предмети сифатида 1.1. Қобилият муаммосининг мактабгача ёшдаги бола шахсини шаклланишига хос илмий-назарий асослари ва унинг ўрганилиш ҳолати 1.2. Хориж психологияси тадқиқотларида коммуникатив қобилиятлар муаммосининг илмий ўрганилганлиги . 1.3. Рус ва ўзбек психологиясида коммуникатив қобилиятлар муаммосига доир илмий ёндашув 1.4. Шарқ алломаларининг бола тарбиясига хос коммуникатив қобилиятлар ривожланиши тўғрисидаги психологик қарашлари. Боб бўйича хулоса II. Боб. Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларини шакллантиришда ота-она ва тарбиячи ҳамкорлиги 2.1. Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларини шакллантиришда тарбиячи ва тарбияланувчиларни

Иловалар Мавзунинг долзарблиги . Келажаги буюк давлатимизнинг пойдевори мустаҳкамлигини таъминлаш мақсадида республикамиз раҳбарияти томонидан соғлом авлодни тарбиялаш, маънавий-маърифий ишларни юксак даражага кўтариш орқали баркамол инсонларни вояга етказишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Айнан, 2016 йил 29-декабрда Ўзбекистон Республикасининг “2017-2021 йилларда мактабгача таълим тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорининг қабул қилиниши ёш авлод ва унинг келажаги тўғрисида қайғуришнинг асосидир. Мактабгача ёшдаги болаларга таълим-тарбия беришда педагогика ва психология, психология, ёш ва педагогик психология, болалар психологияси фанларининг долзарб муаммоларидан бирига айланиб бораётганлиги шубҳасиздир. Зотан, келажаги буюк давлатни бунёдга келтириш учун ҳар

ривожланишига тўсқинлик қилувчи муаммоли ҳолатларнинг олди олинади ва барча турдаги фаолиятга нисбатан муносабатларини таълим-тарбия асосида англаб етиш имконияти юзага келади. Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларни шакллантириш учун таълим-тарбия самарадорлигини ошириш, оилавий ҳамкорлик, маҳалла ва жамоат ташкилотлари билан узвий боғланган ҳолда амалий ёндашув ҳозирги даврнинг асосий талабларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон Республикасининг биринчи Президенти И.А.Каримов таъкидлаганидек, «Одамзот учун бир умр зарур бўладиган табиий кўникма ва хусусиятлар, масалан, ҳар қайси боланинг ўзига хос ва ўзига мос қобилияти, атрофидаги одамлар билан муомаласи, тенгдошлари орасида ўзини қандай ҳис қилиши, етакчилк ҳислатларга эга бўлиши ёки эга бўлмаслиги, керак бўлса, дунёқараши –

қобилиятларини шакллантириш жараёнига тадбиқ этиш шу куннинг долзарб педагогик–психологик муаммоларидан ҳисобланади. Мактабгача таълими тизимдаги коммуникатив қобилиятларни шакллантириш асосида замонавий таълим жараёнини ташкил этилиши, тарбиячи ва тарбияланувчиларнинг психологик ҳатти-ҳаракатлари, ўзаро муносабат ўрнатиш шартлари айниқса, тарбиячиларнинг ҳар қандай вазиятда ҳам боланинг тарбияга муҳтожлигини сезиши, муаммоли вазиятларда коммуникатив қобилиятларини ривожлантиришга қаратилган таълим-тарбиянинг муваффақиятини таъминлайдиган психологик масалалар феноменологиясини ёритиш тадқиқотимизнинг бош масаласи сифатида гавдаланади. Чунки, бугунги кунда мактабгача таълим тизимини ўзгартириш муаммога янгича ёндашиш, коммуникатив қобилиятларни шакллантиришга қаратилган замонавий кўринишлар

коммуникатив қобилиятларининг психологик хусусиятларини таркиб топтиришда намоён бўлади. Ҳозирги замон психологиясида мактабгача ёшдаги психик тараққиёт даври бола ўзлигини англаниши ва Мен-концепцияси шаклланишининг муҳим босқичларидан бири сифатида қаралади (Б.Г.Ананьев, Л.С.Виготский, М.И.Лисина, В.С.Мухина, К.Рожерс, З.Фрейд, К.Хорни, Э.Эриксон ва б.). Бироқ, бола шахси шаклланишининг мазмун ва моҳияти, унинг айрим унсурлари, уларнинг ўзаро нисбати ва онтогенезнинг турли босқичларидаги намоён бўлишининг моҳияти, шунингдек, уларнинг шаклланишига таъсир кўрсатувчи коммуникатив қобилиятларнинг психологик хусусиятлари етарли даражада ўрганилмаган. Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларини шакллантириш муаммоси юзасидан хориж ва МДҲ давлатлари тадқиқотчиларидан Л.И.Божович, Б.Г.

бошланишини таъкидлаб, шундай деган эди. “Адаб ҳулқини чиройли қилиш, сўз ва феълни соз қилишдир”. “Адаб сақлаш–му ҳ аббат самараси, яна му ҳ аббат дарахтининг уруғи ҳамдир”. Агар адабдан озгина нуқсонга йўл қўйсанг ҳам, нимаики қилмагин, беадаблик кўринади. Одам ўзини бир хил сифат ва кўринишда олиб юриши лозим, токи одамларда унга тасарруф (таъсир қилиш) таъмаси пайдо бўлмаган бўлсин. Нақшбандий дўстлик ва ўртоқликка катта эътибор берган ва агар дўст айбига боқсангиз, дўстсиз қоласиз, ҳеч ким дунёда беайб эмас, деган пурҳикмат сатрларни қолдириб кетган . Шарқ мутафаккирлари ўз замонасидаёқ бола тарбиясининг ижтимоий вазият билан боғлиқ эканлигини, бу вазиятни ўзгартирилиши унинг тарбиясига таъсир қилиши табиийдир - деган хулосага келишган. Форобийнинг таъкидлашича - “Ҳар бир шахс муносиб

Б.М.Умаров, М.Расулова, Л.С.Бекназарова каби бир қатор тадқиқотчиларнинг ишларини келтириб ўтиш мумкин. Юқорида келтирилган тадқиқотчиларнинг тадқиқот ишларида таълим-тарбиянинг психологик жиҳатларини ўрганиш, ўқув фаолиятини бошқариш мазмуни кўпроқ тадқиқ этилган. Бизнинг тадқиқот ишимиз улардан фарқли бўлиб, мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларини шакллантиришнинг психологик хусусиятларини тадқиқ этиш муаммосини ўрганишга зарурат борлигини ва мавзунинг долзарблигини қуйидаги жиҳатлар: 1. Мактабгача ёшдаги болаларда коммуникатив қобилиятларини шакллантиришнинг ўзига хос услубига эга бўлиш зарурати борлиги. 2. Мактабгача таълим тизими узлуксиз таълим тизимининг алоҳида бир поғонаси эканлиги ва унда бола тарбияси ўзига хос коммуникатив қобилиятларнинг психологик жиҳатлари мавж

3.Мактабгача ёшдаги болалар билан тарбиячи ва ота-оналарнинг коммуникатив қобилиятларни шакллантиришга хос замонавий психологик хусусиятларини аниқлаш. 4.Мактабгача ёшдаги болалар билан олиб борилаётган таълим-тарбия жараёнидаги муаммоли коммуникатив психологик хусусиятлар компонентларини аниқлаш. 5. Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларни намоён бўлиши ва шакллантириш хусусиятларининг ўрганиш. 6. Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларнинг психологик хусусиятларини ривожлантиришнинг самарали педагогик- психологик усуллари ва воситаларини ишлаб чиқиш. 7. Мактабгача таълим муассасалари тарбияланувчиларида коммуникатив қобилиятларни ривожлантириш юзасидан илмий - психологик тавсиялар яратиш ва уларнинг самарадорлик даражасини асослаш. Тадқиқот предмети. Мактабгача ёшд

қўллаб-қувватлаш тамойили асосида олиб борса таълим-тарбия сифати янада ошади. Тадқиқотнинг методологик ва назарий асослари . Тадқиқотнинг назарий ва методологик асослари сифатида Ўзбекистон Республикаси Биринчи Президенти И.А.Каримов асарларидаги таълим ва тарбияга йўналтирган ғоялари, «Таълим тўғрисидаги» қонун ва Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёевнинг “2017-2021 йилларда мактабгача таълим тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори, психология фанидаги таълим ва тарбия жараёнида шахсни шакллантиришга йўналганлик тўғрисидаги концепцияси Л.С. Виготский, А.Н. Леонтьев, Б.Г. Ананьев, К.Роджерсларнинг бола ривожланишининг ҳар бир босқичида унинг руҳий ҳаётидаги ўзгаришлар ўртасида ички ва шахслараро боғланишлар мавжудлиги ҳақидаги концепцияси. Бундан ташқари

қобилиятларини шакллантиришнинг психологик хусусиятлари бўйича психология фанини янги илмий-назарий хулосалар билан бойитади. Тадқиқотнинг амалий аҳамияти Тадқиқотдан олинган хулосалар ва илгари сурилган ғоялар мактабгача ёшдаги болаларда коммуникатив қобилиятларни шакллантиришнинг психологик хусусиятлари тўғрисида муайян назариянинг шаклланишига хизмат қилади. Бундан ташқари олинган эмпирик натижалар қуйидаги ҳолатларда қўлланилиши мумкин:  мактабгача таълим муассасаси тарбиячиларининг таълим - тарбия фаолиятларида. ота-оналарнинг фарзандлари билан бўлган коммуникатив қобилиятларини шакллантиришга оид психологик тренинглар ҳамда психологик маслаҳатлар ташкил этишда  ушбу йўналиш бўйича услубий қўлланмалар ва тавсиялар яратишда.  оммавий ахборот воситаларида мактабгача ёшдаги болаларда

Ҳимояга тақдим этиладиган ҳолатлар. 1.Мактабгача ёшдаги болаларнинг коммуникатив қобилиятларини шакллантириш мактабгача таълим тизимида тарбиячи ва тарбияланувчиларнинг ўзига психологик хусусиятларини таркиб топтириш илмий-амалий манба сифатида бирламчи буғин бўлиб ҳисобланади. 2.Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларини шакллантиришга хос индивидуал психологик хусусиятлари шаклланишининг мазмун ва моҳиятини аниқлашда бола тарбиясига яхлитлик нуқтаи-назаридан ёндашиш мулоқотга киришишнинг ахборот алшишнинг расмий конвенциаллик даражасини белгилайди . 3. Мактабгача ёшдаги болалар коммуникатив қобилиятларини шакллантиришнинг психологик хусусиятларини мулоқот маданиятига хослиги билан барқарорлаштириш. 4. Мактабгача ёшдаги болаларда мулоқот жараёнида коммуникативлик хусусиятларин

I. Боб. Қобилият муаммосининг мактабгача ёшдаги болалар шахси шаклланишидаги ўрни ва ўрганилиши психологик тадқиқот предмети сифатида 1.1. Қобилият муаммосининг мактабгача ёшдаги бола шахсини шаклланишига хос илмий-назарий асослари ва унинг ўрганилиш ҳолати Фарзанд дунёга келган биринчи куниданоқ ота-она, ака-опалари меҳр- муҳаббатидан озуқаланади. Демак, боланинг шахс сифатида шаклланишида оиланинг , оила аъзоларининг ва мактабгача тарбия муассасалари тарбиячиларининг ўрни беқиёсдир. Ота-онанинг ўзига талабчан бўлиши, ўз оиласини ҳурмат қилиши, ота-она ўзининг ҳар бир қадамини назорат остига олиши лозим бўлган тарбиянинг биринчи ва энг асосий методи ҳисобланади. Бола шахсини шакллантириш, оилавий муносабатлар, ота–оналар билан фарзандларнинг ўзаро муносабатлари муаммоларини ўрганиш доимо

экстерналлик эса унинг ижтимоийлашув, ассимиляция ва аккультуризация жараёнларига жалб этилганлигини акс эттиради, бунда интервалли ўз-ўзини англаш ҳис-туйғулар билан биргаликда ташқи маданият таъсири остида шаклланади, экстернал онг фаоллиги эса нутқ ва эҳтиёж шаклларида ифодаланувчи экстравертликда тақдим этилади. Шундай қилиб, инсоннинг шахс сифатида шаклланиши, ўз-ўзини англаш, ўзини билиб олиши мураккаб муаммолардан бири бўлиб, илк бора Суқрот томонидан фақат шахсни ички дунёни билиш тамойили нуқтаи назаридан ўрганилган эди. Шахснинг онгли ҳаётида шахс сифатида шаклланиши ва ўзини ўзи англашнинг аҳамияти шундаки, ушбу феномен одамни амалий фаолиятга киришишдан олдин «ўзингни бошқаришни ўрганиш учун ўзингни билиб олишинг лозим» деган тамойил асосида яшашга ўргатади. Р. Декарт ( ) онг т

ўрнини аниқлашга имкон беради. Ўзлик соҳасида унинг соҳа ва хусусиятлари назарда тутилади; ўзлик режалари объективланганлик даражасини белгилаб беради, мотивлар инсоннинг ўзи ҳақидаги тасаввурлари манфаатларида ҳаракат қилишга ундайди ҳамда ўзини ҳурмат қилиш ва Мен образидаги доимийлигига интилишни қамраб олади. Манбаларда таъкидланишича, шахс сифатида шаклланиш, ўзини англаш индивиднинг ўзини ташқи дунёдан ажратиши, унга бўлган ўз муносабатини англаши, шахс сифатида ўзини, ўз хатти-ҳаракатлари, фикр- мулоҳазалари, ҳис-туйғулари, қизиқишлари, истакларини англаш ва баҳолаш жараёнидир. Шак-шубҳасиз, ўз-ўзини англаш кўп босқичли жараён бўлиб, унинг ёрдамида инсон аввало ўзлигини англайди, унинг онгида Мен образи ҳамда Мен-концепцияси, ўзи ҳақидаги ижтимоий тасаввурлари комплекси шаклланади.

аён бўлади. Бу жараёнда ўзини англашнинг, яъни субъект онгида унинг хислатлари ва хусусиятлари акс этишининг роли қандай? Аслида, бизнингча бу принципиал аҳамиятга эга булиб, ўзини англаш ўзини билиб олишнинг мослик даражасига мансуб эмас, ўз-ўзини англаган (рефлексив) ва ўз-ўзини англайдиган «Мен» эса ҳеч қачон бир-бирига тўлиқ мос келмайди. Ахборотни қайта ишлаш ва онгда сақлаш нафақат уни кодлаш ва хотирада сақлашни, балки ахборотни танлаш ва саралаш қоидалари билан ифодаланувчи маълум бир назорат тизимини ҳам назарда тутади. Бу эса биологик ва ижтимоий мақсадга мувофиқлик тамойилларига асосан, ушбу ахборотни англаб олиш ўзликнинг сақланишига қанчалик хизмат қилиши билан изоҳланади. Ўзини англаш муаммосининг энг машҳур тадқиқотчиларидан бири бўлмиш рус олими И.С.Кон ( ) инсон моҳияти жи

экспериментал тадқиқотлар предметига айланиши мумкин бўлган қисмларга ажратишга ҳаракат қилади. Бироқ, бизнинг тадқиқот максадларимизга мос келувчи психологик назарияларни таснифлаш жуда қийин, чунки улар турли йўналишлар (предмети, назарий жиҳатлари ва методологик стратегияси) бўйича фарқланади. Лекин шунга қарамай, биз уларнинг асосийларини тавсифлашга уриниб кўрамиз. Инсон менининг илмий-психологик таҳлили энг аввало табиий-илмий фикрлашнинг ривожланиши ва идеализмга қарши кураш билан боғлиқ бўлиб келган. Аксарият психологлар «Мен» хотирасида мустаҳкамланган туйғулар ва ҳиссиётлар асосида шаклланувчи образ ҳақида гапириб ўтганлар. Бироқ Мен муаммосига психофизиологик ва ассоцианистик ёндашувнинг чекланганлиги, бизнингча, шундан иборат эдики, у ўзини англашнинг ижтимоий жиҳатларини кўзда

ўзи, унинг генезиси ва хусусиятлари таҳлилининг вазифаси бу жараён маҳсули ёки натижалари таҳлили вазифаларига нисбатан мураккаброқ бўлиб, кўплаб фалсафий-социологик ва ижтимоий-психологик муаммоларни олдиндан ўрганиб чиқишни талаб қилади. «Мен» образи шаклланиш ёш босқичларининг универсал назарий моделларини яратар экан, турли муаллифлар, хусусан, Е. Дикстейн ( ) ўзини англаш жараёни босқичларини кузатади ва масалан, боланинг мустақил бўлиш ҳиссининг шаклланиши, унинг атроф-муҳитни тадқиқ этиш ва ўзи ҳақида ғамхўрлик қилиши (мактабгача кичик ёшдан катта ёшга ўтиш), боланинг ижтимоий фаоллигининг ривожланиши (мактабгача кичик ёшда), ўзини кузатиш қобилиятининг шаклланиши (мактабгача катта ёшда) ва ҳоказолар билан боғлиқ босқичларни тавсифлайди. И.С. Кон ( ) ўзининг кўп поғонали вертикал ўз

ижтимоий айнан ўхшашлик тизимини, унинг бирлашувини юзага келтиради. Ва ниҳоят, учинчи босқичда ўз-ўзини кўрсатиш эҳтиёжи туфайли вужудга келган ҳамда индивиднинг шахсий мотив ва қобилиятларига йўналтирилган фаоллик, «Мен» образида етакчи ўринни шахснинг ўз-ўзини англаши тасодифий эмаслигини таъминловчи Мен-концепциясининг дифференциясини эгаллашига олиб келади. Шундай қилиб, шахс сифатида шаклланиш ва ўз-ўзини англаш, ўзини билиб олиш жараёни бутун онтогенез даври давомида ва айниқса, мактабгача ёшда бўлган даврда интенсив ривожланади. Шуни қайд этиш керакки, Мен образи, Мен тизими, эго ва супер эго, шахс сифатида шаклланиш, ўз-ўзини англаш ва Мен-концепцияси ўртасида қатъий белгиланган терминологик фарқлар йўқ. Аксарият концепцияларни улардаги бир-бирига зид келувчи қоидалар ва терминоло

навбатида бирлаштирувчи ва тақсимловчи тузилмаларга бўлинади (А.А.Бодалев, В.В.Столин бўйича) ( ). Бу ерда «Мен»ни шахс сифатида ривожланишининг турли босқичларида унинг қатъий йўналганлигини ва онг- ўз-ўзини англаш йуналишидаги ўрнини белгилаб берувчи ролини уйнайи мумкин. Бунда Мен-концепцияси атамаси ўз-ўзини англаш жараёни маҳсули тушунчасининг қуйида келтирилган талқинига мос келади ва Мен образи эса аффектив характерли асосий қуйитузилма ҳисобланади. Ўз-ўзини англаш Мен образининг таркибий қисмларидан бири, айнан когнитив элемент бўлиб, у билан бирга аффектив ва баҳолаш элементлари ҳам мавжуд (А.В.Петровский ва М.Г.Ярошевский бўйича) ( ). Бу ёндашув ўзини англашни ўрганиш билан шуғулланувчи барча гуманитар фанлар тизимига энг кам тақсимлангандек туюлади. Хусусан, ўзини англаш ролини

экан, мактабгача бўлган ёшнинг якунига келиб, болада ўзининг ижтимоий Менини англаш жараёнининг пайдо бўлиши ҳақида ёзган ҳамда ўзини билиб олишдан ўз-ўзини англашга ўтиш механизмларини ўрганиш заруратини эслатиб ўтган. У қуйидаги янгиликларнинг вужудга келиш кетма-кетлигини қуйидагича кўрсатган: Мен эмоционал-рационал тизими; сўнгра – бирламчи ўзини баҳолаш ва катталар талабларига мос келишга интилиш (бу ерда рационал таркибий қисм умуман йўқ). Б.Г.Ананьев ( ) шахснинг ирсий ва таркибий алоқалари ҳақида гапирар экан, шахс ибтидоси – бу индивид эрта ижтимоийлашувининг жуда узоқ ва кўп босқичли жараёнлигини ва бу мактабгача бўлган ёшда энг тез кечишини таъкидлаб ўтган. А.Н. Леонтьев ( ) мактабгача бўлган ёшни «шахснинг илк, амалий шаклланиши» даври сифатида қараган. Л.С.Виготский ( ) онтоге

қабул қилинишини сақлашга интилиши, яъни моҳиятига кўра бу ички шахсий жараён шахслараро муносабатларга асосланишини кўрсатган. B.C. Мухина ( ) боланинг ўз-ўзини англаши қуйидагиларни қамраб олувчи тарихан ва ижтимоий асосланган тузилма доирасида ривожланишини қайд этган: 1) «Мен» исми ва олмоши (психофизик қиёфани ифодаловчи), 2) тан олинишга даъвогарлик, 3) жинсий идентификация, 4) психологик вақт, 5) социумдаги борлиқ. Ўзликнинг пайдо бўлиши билан, Е.Т. Соколованинг ( ) ёзишича, дунёни ҳис этиш янгича ўлчам – субъектга «дунё – «Мен»нинг мавжудлигида» тақдим этувчи мойилликни касб этади, дунё ва «Мен» ўртасида «тўлақонли борлиқ алоқаси» ўрнатилади. Т.В.Гуськова, Н.Н.Авдеева ( ) ва бошқалар мактабгача бўлган илк ёшдан мактабгача катта ёшга ўтиш даврида шахс билан боғлиқ янгиликларни тадқи

ўз-ўзини англашнинг ривожланиш босқичларига доир психологияда мавжуд бўлган тасаввурларни умумлаштирган ҳолда, хулоса тариқасида адабиёт материаллари асосида яратилган Мен-концепциясининг вертикал ва горизонтал даражадаги тузилмасини келтириб ўтамиз: а) ҳар бир босқичда етакчи бўлган жараёнлар йўналиши белгиланади, б) ҳар бир кейинги даражага эришишнинг мақсад ва усуллари тавсифланади, в) унинг белгиланган шаклланганлик даражаси ёш даврлари қайд этилади, г) берилган коориданаталар тизимида мактабгача бўлган ёшдаги болаликнинг ўрни ажратиб кўрсатилади. Инсонлар ўртасидаги муносабатларнинг нозик жиҳатларига катта эътибор қаратган X. Мураками ( ) ҳам, онанинг олти ёшли бола билан ўзаро алоқаси ва бир-бирига таъсирини қуйидагича тавсифлайди: «Бир куни она ўғли билан ўз фикр ва туйғуларини бир-

йўналишлари ҳам пайдо бўлиб, улар мактабгача бўлган катта ёшда жинс- роль бўйича (жинсий+ижтимоий) ва жинс-ёш бўйича (жинсий+ёш) йўналишлар сифатида белгиланиши мумкин. Ижтимоий тасаввурлар концепциясидан (С. Московиси, Жодели, Кодол, А. Донцов, В. Каримова ва бошқалар) келиб чиқадиган бўлсак, шахс ижтимоий тасаввурлари тизимида унинг ўзи ва ўз фазилатлари тўғрисидаги тасаввурлари энг аввало жамиятда тутажак ўрни ва мақомини белгиловчи муҳим механизмки, унинг мазмуни шахснинг нафақат ўзига, балки ўзга шахсларга бўладиган ижтимоий муносабатлари ва ижтимоий хулқининг асоси ҳисобланади. Бунда қандай ижтимоий омиллар ва гуруҳларнинг етакчи роль ўйнаши илм – фан нуқтаи назаридан муҳим бўлиб, тадқиқотимиз айнан шу гояни эмпирик жиҳатдан асослашга бағишлангандир. Илк болаликда боланинг шахс сифат

мактабгача бўлган даврнинг охирига келиб бола онгида ўзининг ижтимоий “Мен”и пайдо бўлиши ва унинг «ички дунёси»да энг тўғри акс этувчи ўзини англаш даражасининг қайтадан вужудга келиши ҳақида ёзган. Рус психологиясида мактабгача ёшда бўлган болаларда Мен- концепцияси, ўзи ҳақида тасаввур ва ўзини баҳолашга доир экспериментал тадқиқотлар мулоқот онтогенези назарияси доирасида олиб борилган. Бу йўналиш вакиллари “М ен ” образининг когнитив ва аффектив таркибий қисмларини тадқиқ этишган. Мактабгача ёшда бўлган болаларда Мен образининг когнитив таркибий қисмини ўрганган А.И. Сильвестру ( ) болаларда индивидуал тажрибанинг асосий функцияси «ўз образининг когнитив қисмини ўзи ҳақидаги аниқ ва муайян маълумотлар билан таъминлаш» ҳисобланиши, мулоқот тажрибаси эса асосан унинг аффектив қисмини ша

билан солиштиришга интилади, шахсий хислатлар жиҳатидан эса фаолият натижасида намоён бўлувчи эмоционал ҳолат ва қобилиятлар яхшироқ идрок қилинади деб ҳисоблайдилар. Рус психологиясида мактабгача ёшда бўлган болаларда ўзини баҳолашнинг ривожланиши механизмларига доир қарама-қарши қарашлар ҳам мавжуд. Мактабгача ёшда бўлган болаларда ўзини умумий ижобий баҳолаш сақланиб қолган бўлиб, уни ота-оналар томонидан ғамхўрлик ва муҳаббат ҳислари таъминлаб туради. Унинг мавжудлиги мактабгача ёшда бўлган болаларнинг ўз имкониятларига ортиқча баҳо беришларини асослаб беради. Биз М.И.Лисинанинг ( ) бундай ўзини баҳолаш болаларнинг ривожланиши учун жуда фойдали деган фикрига қўшиламиз, чунки у болаларни ўз олдига қийин вазифаларни қўйиш ва уларни ҳал қилиш учун бор куч-қувватини ишга солишга рағбатлант

ривожланишидаги асосий йўналиш умумий ўзини баҳолашдан дифференцияланган баҳолаш томон ҳаракатланиш билан тавсифланади деган хулосаларини тасдиқлайди. Бунга асосланган ўзини баҳолаш тизими ўз қадрияти ҳақидаги тасаввурни акс эттирувчи умумий ўзини баҳолашни ҳам, уларнинг мувофиқлиги ёки номувофиқлиги ҳақида гапириши мумкин бўлган хусусий (қисман) баҳолашни ҳам қамраб олади. Мактабгача бўлган ёшдаги боланинг ўзини баҳолаши ривожланишига доир ўзига хос модель В.М.Слуцкий ( ) томонидан таклиф этилган. У Мен-тизимининг қуйидаги таркибий қисмларини ажратиб кўрсатади: «жисмоний-Мен» – танага муносабат, танани қабул қилиш; «когнитив-Мен» – инсон ўзини қандай кўриши ва тасаввур қилиши; «ижтимоий-Мен» – унинг фикрича, бошқалар кўз ўнгида қандай кўриниши; ўзини баҳолаш – ўзини айрим кўрсаткичлар бўй

йўналганлигининг турли йўналишларини аниқлаган ҳамда уларни шахснинг бошқа тавсифномалари, хусусан, уларда бошқа шахс ва идеал ҳақида, референт шахс ҳақида тасаввурнинг шаклланиши билан боғлаган. Унинг тадқиқоти шуни кўрсатадики, ўз идеал-Мени ҳақида тасаввур ҳамма болаларда ҳам бўлавермайди, бундай тасаввур бўлган ҳолда ҳам ноаниқ ва ўзгарувчан бўлади, идеал-Мен ҳақидаги тасаввурнинг тўлиқ шаклланганлигини эса фақат энг ривожланган болаларда учратиш мумкин. Шундай қилиб, 6-7 ёшдаги болаларда ўзига бўлган муносабатда рўй берувчи ўзгаришлар, аксинча, кўплаб муаллифлар томонидан акс эттирилган. Мактабгача бўлган ёшнинг охирида болада ўзини баҳолаш пайдо бўлиб, унинг барқарорлиги кузатилади деб ҳисобланади (Р.Кеган) ( ) ўзини баҳолашнинг тартибга солиш функциясини бажариши (В.М.Слуцкий, Г.И.М

ўрганилган. Амалда боланинг ўзини англашига оила тизимида интер ва интраиндивид муносабатлар субъектлари сифатида ота-оналардан ҳар бири ва бирлаштирилган ота-она фигурасининг таъсирини ўрганишга доир муҳим жиҳатлар тадқиқ этилмасдан қолиб кетмоқда. Тадқиқотларнинг бу йўналиши фақат В.А.Петровский ( ) ва О.В.Шапатиналарнинг ( ) ишларида тилга олинган бўлиб, унда ҳам умуман бошқа парадигмада, мкатабгача ёшда бўлган боланинг ўзини англаш структураси ва генезиси ўзига хосликларига қараганда кўпроқ психоаналитик жиҳатдан кўриб чиқилган. Шу билан бир пайтда яққол кўриниб турибдики, шаклланаётган шахсга оилада кўрсатиладиган бундай ички таъсир давомида бола ота-оналарнинг ўзаро муносабатларига бевосита аралашмаган ҳолда кузатувчи вазифасини бажарувчига айланади (Р.Бриттон, А.Грин, В.А.Петровский

идентификациялаш учун имконият тақдим этувчи ва ўз орзуларини амалга ошириш имкониятини таъминловчи ижтимоий идентификация бирламчи объекти сифатида намоён бўлади (В.А.Ядов) ( ) . В.А. Петровский ( ) ва унинг и з дошлари томонидан ривожлантирилган шахс ўз сабабияти назарияси доирасида акс эттирилган индивид субъектлиги ва интерсубъектлиги ҳақида гапирилади, оилавий муносабатлар доирасида вакилликни акс эттиради: а) индивид онгида – (бола) унинг учун аҳамиятли кишилар - ота-оналар ўзаро муносабатлари ва ун даги барча шахслараро муносабатлар; б) атрофдагилар ва ота-онаси билан мулоқотда – бола нинг ўз субъект жиҳатлари. Шу тариқа, онтогенезда бола шахсининг ривожланиш жараёнида энг муҳим ижтимоий- психологик хусусият шуки, дастлаб илк ва ўзига хос, сўнгра етакчи институт ва ижтимоийлашув ман

А.С.Спиваковская ( ) ота-оналарнинг ҳар хил (адекватлик, динамиклик ва башорат қилинувчанлик тавсифномаси бўйича) позициялари ва болалар билан ўзаро алоқаларнинг ҳар хил типларини белгилаб берувчи оилавий тарбиянинг мотивацион тенденцияларини тавсифлайди. Е.О.Смирнова ва М.В.Бикова ( ) ота-оналарнинг болалар билан муносабатларида етакчилик қилувчи хулқ-автор стиллари вариантларини ажратиб кўрсатади. А.Д.Кошелева ( ) эса, болага нисбатан кўп поғонали оналик позициясини кўриб чиқар экан, оналик муносабатининг муҳим таркибий қисми сифатида унинг асосий детерминанти онанинг чуқур билимга эгалиги, унинг ёрдам кўрсатиш лаёқати ва амалий фаолиятга мойиллигини кўрсатади. У оналик позицияси амалга оширилувчи хулқ-атвор типларини белгилаб беради ва И.Ю.Ильина ( ) билан биргаликда, оналик муносабати

табиий, тўлиқ шаклланган ўзини англашга эга онани қандай кўриб чиқиш мумкинлиги ноаниқ бўлиб қолаверади (Г.Г. Филиппова) ( ) . Шу тариқа, аксарият тадқиқотчилар ота-оналар ёки оналик муносабати (тарбия, ўзаро алоқа, хулқ-атвор, позиция ва мотивлар) типларини тавсифлар ва мос келувчи таснифларни яратар экан, ота-онанинг болага нисбатан позицияси амбивалентлигини (умуман олганда ҳар қандай шахслараро муносабатлар учун характерли) қайд этадилар. Бу бир томондан – болага муҳаббат ва муносабатларнинг аффектив таркибий қисми сифатида у билан чуқур алоқа, бошқа томондан эса шахснинг қимматли хислатлари ва жамият томонидан маъқулланувчи хулқ-атворини шакллантиришга йўналтирилган объектив-баҳолаш муносабатидир. Ўзбекистонда оила масалаларига эътибор нақадар кучи бўлишига қарамай, бола шахсиятига ал

Бундан ташқари, К.Х. Раҳимова (2000) томонидан амалга оширилган тадқиқот айнан бизни қизиқтирган мактабгача ёшдаги болалардаги маънавий тасаввурларни ўрганишга бағишланган бўлиб, унда қўлга киритилган эмпирик хулосалар биз учун манфаатлидир. У болалар ижтимоий хулқини оила муҳитида ҳам ўрганиб, бунда ота-оналардаги ижтимоий тасаввурларнинг аҳамиятини алоҳида таъкидлайди. “Маънавий тасаввурларнинг хусусияти , деб таъкидлайди муаллиф, - бевосита болани ўраб турган муҳитга боғлиқ бўлиб, унда ота-оналарнинг ижтимоий- гуманитар муносабатларга нисбатан қарашлари (меҳмонновозлик мисолида) ҳамда бу борада болалар мазкур жараённи қандай идрок этишига боғлиқдир” (Раҳимова К., 2000, 19 б.). Ўсмир ёшли болаларда оилавий низолар тўғрисидаги ижтимоий тасаввурларни ўрганган А. Кадирова (2007) эса ўз илми

маданият талаблари, боланинг оилавий ва жамият қадриятларини фаол ўзлаштириши, келажакда уларни индивид сифатида, жамиятда шахс сифатида хулқ-атвори ва ўрнини (позициясини) белгилаб берувчи тизимга шакллантирувчи бола шахсини моделлаштириш жараёнига айланади. Бола шахсининг шаклланиши, ривожланиши муаммоси хорижий ва Республикамиз олимлари томонидан илмий ўрганиб келинмоқда. Республикамизнинг педагог ва психолог олимлари, ўзбек оиласининг ва халқининг ўз фарзандлари билан ўзаро муносабатлари ва ўзбек халқининг этнопсихологик хусусиятлари масалаларини ўрганишда ўз хиссаларини қўшмоқдалар. Оилада бола тарбияси юзасидан педагог олимлардан Д.Ж.Шарипова, М.Иномова, А.К.Мунавваров, О.Тўраева ва бошқалар, файласуфлардан Ж.Т.Туленов, Э.Ю.Юсупов, И.М.Мўминов ва бошқалар; психолог олимлардан М.Г.Дав

Одатда ота-она ўз фарзанди учун қўлидан келган барча чораларни кўраётгандай, буни бола англашини ва ундан ҳамиша миннатдор бўлиши кераклигини кутади, лекин болалар бу хусусда турлича тасаввурга эга бўладилар. Д.Ж.Шарипова-ўз изланишларини ёш боласи бор ота–оналар ўртасида тиббий–педагогик билимларни ҳал қилиш борасида бир қанча ишларни амалга оширган. У, оилада боланинг соғлом, етук бўлиб тарбияланиши учун ота–она ҳар бир боланинг ўзига хос хусусиятларини билиши худди шу ҳолат оилада бола тарбиясига таъсир қилиши, оила олдида турган тарбиявий вазифаларни аниқ ва равшан билиш зарурлигини, ўз билимларини доимий равишда такомиллаштириб боришларини, тарбиявий таъсир кўрсатиш чора- тадбирларини танлашга ижодий ёндошувлари лозимлигини кўрсатади. Миллий оилавий тарбия замирида шахс миллий маданий

хўжалик ишларига кўмаклашиш каби муаммолар ечилмас экан, улар ўртасида доимий тушунмовчиликлар, айтишиб қолишув ва низо–жанжаллар юзага келиб туриши мумкинлиги тўғрисида гапиради.( ) Ҳаёт жараёнида болада шундай мотивлар шаклланадики, бу мотивлар бола учун асосий аҳамиятга эга бўлиб, бошқа барча мотивларни ўзига бўйсундиради. Боланинг ҳулқ-атвори ва фаолияти устидан барқарор ҳукмронлик қилувчи мотивлар бола шахсининг йўналишини барпо этади ( ). Республикада бевосита ўзбек оилаларида ота–она ва фарзанд, оилада ака–ука, опа–сингилларнинг ўзаро муносабатлари психологиясига оид бир қанча илмий ишлар ва ўқув қўлланмалари Ғ.Б.Шоумаров ва бошқа психологлари томонидан ҳам амалга оширилган. Шу билан бирга Республика психолог олимлари орасида илк бор ўзбек оиласида бир неча авлодлараро ва икки авлод

ҳамда оила аъзоларининг ўзаро самимий муносабатлари, айниқса, атрофидагилар билан мунтазам равишда саломлашиб юриш каби хусусиятлар, миллий урф–одатларимизнинг ибратли ва ўзига хос бир кўриниши эканлигини таъкидлайди. Б.Р.Қодиров ўз изланишларидан бирида оила ва истеъдодли болалар, улардаги муаммолар ва ечимларни ўрганиш борасида болалардаги ички имкониятлар оилавий муҳит таъсири остида шаклланиб бориши ҳамда ота– оналарнинг ана шу шаклланаётган лаёқатларга шароит яратишлари орқали, уларни янада ривожлантиришлари мумкинлигини таъкидлайди. Олим ўз тадқиқотларида, боланинг ҳар қандай қизиқиш ва интилишларига оила аъзоларининг сезгирлиги, авваламбор, ота–онанинг аҳамият бериши, ундаги пинҳоний лаёқатни қобилиятга айлантириш хусусиятини юзага келтиради. Демак, оилада ақлий заковати мукаммал ри

миллий ўз-ўзини англаш феноменини илмий жиҳатдан асосан ва экспериментал структурали таҳлил қилиш фалсафий, ижтимоий психологик илмий адабиётлар чуқур ўрганилди. Бунда асосан ёшлар онгида диний ҳис- туйғу ва эътиқоднинг шаклланиши маънавий ҳаёт доирасида муҳим аҳамиятга эгалиги ва уларнинг ижтимоий аҳлоқини, ҳулқини такомиллаштирувчи ёки салбий шаклланишига нима сабаб бўлишини тадқиқ қилган. Т.М.Адизова ўз ижодий ишларида, - ўзбек оилаларида ўсмир болалар шахсининг мулоқотга киришувчанлик сифатларини оиладаги ўзаро муносабатларни ўрганувчи усуллар ёрдамида аниқлашга муваффақ бўлган. Тадқиқотчи таъкидлаганидек, ота–оналар ва болалар ўртасидаги ўзаро муносабатлар боланинг характери шахсий психологик хусусиятларини таркиб топишида катта роль ўйнайди. Яъни, оилада ота–оналар ва болаларни ўзаро

катталар томонидан ёшларга бошқалар билан муомала қилиш ва муносабатга киришиш йўл-йўриқларини ўргатиб, одамийликдан инсонпарваликдан сабоқ бериб борилади. Б.М.Умаровнинг таъкидлаганидек - оила ўз урф–одати, йўналиши, этник ва эстетик дунёқарашига эга бўлган микро ижтимоий гуруҳ бўлиб, унинг моддий ва маънавий томонлари бўладики, бу оилада бола шахси камолатига, ҳулқ-атворига ўз таъсирини ўтказмасдан қолмайди. Гарчанд соғлом муҳитли, хуш оилаларда ва ўсмирлар ҳулқи оғишидаги асосий омиллардан бири оилавий тарбиядаги нуқсонлар эканлигидан кўз юмиб бўлмайди. Оилавий муносабатларда низоларнинг келиб чиқишига сабаб бўлувчи омиллар орасида шахслараро низолар эса кўпинча шахслараро мулоқот замирида вужудга келади. М.Ш.Расулованинг таъкидлаганидек, болаларни оилада тарбиялаш масалалари мураккаб в

ижтимоий тараққиёт жараёнидаги фазилатлар, босқичлар ва институтлар таъсирини тадқиқ этган. Э.И.Ганеева ўз илмий изланишида, таълим-тарбия жараёнида ўсмирларда индивидуал муомала услубини шаклланишини ўрганиш бўйича тадқиқ қилган. Тадқиқотчи тадқиқот жараёнида ўсмирларнинг интеграл индивидуаллиги структурасининг ўзига хослигини белгилайди, яъни турли иерархик босқичларининг хоссалари алоқадорлигини детерминация қилишда воситачи бўғин сифатида намоён бўлишини аниқлайди. З.П. Қ личева тадқиқот жараёнида Қорақалпоғистон Республикасидаги бошланғич синф ўқувчиларининг ёши, жинси ва этнопсихологик хусусиятларини мулоқот сифатлари билан боғлиқликдаги динамикасини ўрганишга эришган. Илмий психологик адабиётларда боланинг келажаги, унинг шахс бўлиб камол топиши кўп жиҳатдан ота-она оиласи, у тўғрид

Навоий (1441-1501), Абдулла Авлоний (1878-1934) ва бошқалар оилада болаларни тарбиялаш муаммосига ўзларининг диққат–эътиборини қаратганлар ва ўзларидан кейинги, яъни бугунги кун авлодларига бебаҳо фикрларни мерос қилиб қолдирганлар. Шунингдек, шарқда шундай диний–тасаввуфий асарлар ҳам мавжудки, уларда болаларни маънавий–аҳлоқий тарбиялаш масалалари илгари сурилган бўлиб, улар маънавиятимиз тарихида муносиб ўринни эгаллаганлар. Имом ал-Бухорий (810-870) бир ўринда ота–она фарзандига зулм қилса ҳам фарзандлари уларга яхшилик қилаверишлари керак, деб таъкидласа, бошқа бир ўринда “Қайси бир мусулмон фарзанд савоб умиди билан эрталаб ота–онасини зиёрат қилса, Оллоҳ таоло унга жаннатнинг иккита эшигини очади. Оила ва оилада бола тарбияси жуда муҳим. Фарзандларингизни иззат– икром қилиш билан би

бошланишини таъкидлаб, шундай деган эди. “Адаб ҳулқини чиройли қилиш, сўз ва феълни соз қилишдир”. “Адаб сақлаш–му ҳ аббат самараси, яна му ҳ аббат дарахтининг уруғи ҳамдир”. Агар адабдан озгина нуқсонга йўл қўйсанг ҳам, нимаики қилмагин, беадаблик кўринади. Одам ўзини бир хил сифат ва кўринишда олиб юриши лозим, токи одамларда унга тасарруф (таъсир қилиш) таъмаси пайдо бўлмаган бўлсин. Нақшбандий дўстлик ва ўртоқликка катта эътибор берган ва агар дўст айбига боқсангиз, дўстсиз қоласиз, ҳеч ким дунёда беайб эмас, деган пурҳикмат сатрларни қолдириб кетган . Шарқ мутафаккирлари ўз замонасидаёқ оилада бола тарбиясининг ижтимоий вазият билан боғлиқ эканлигини, бу вазиятни ўзгартирилиши унинг тарбиясига таъсир қилиши табиийдир, -деган хулосага келишган. Марказий Осиёда тасаввуф таълимотида оила

ота–онасини зиёрат қилса, Оллоҳ таоло унга жаннатнинг иккита эшигини очади. Оила ва оилада бола тарбияси жуда муҳим. Фарзандларингизни иззат– икром қилиш билан бирга аҳлоқ-одобини яхшилангиз. Болаларингизни сузишга ва ўқ отишга ўргатинглар, қиз фарзандларингиз уйда тикиш, бичиш ишлари билан шуғуллангани яхши. Агар ота–она бирданига чақириб қолишса, аввал онага жавоб қил, Ота– онаси қарғаганни тангри қарғайди. Кимнинг гўдаги ёш бўлса, уни гўдакларча қилиқ қилиб эркалатсин. Ҳеч бир ота–она ўз фарзандига ҳулқу–одобдан буюкроқ мерос бера олмайди”, деган фикрларни илгари сурган. Исо Муҳаммад ибн Исо ат-Термизийнинг (824-892) оила ва оилада бола тарбияси ўртасидаги “Ота-она ва фарзанд бурчи”, “Ота-онани, оилани ва қариндошларни ҳурматлаш” ва ҳоказо каби нодир ҳадислари бизгача етиб келган. Ат-Те

Шарқ мутафаккирлари ўз замонасидаёқ оилада бола тарбиясининг ижтимоий вазият билан боғлиқ эканлигини, бу вазиятни ўзгартирилиши унинг тарбиясига таъсир қилиши табиийдир, -деган хулосага келишган. Марказий Осиёда тасаввуф таълимотида оила ва оилада бола тарбиясига тегишли тушунчалар ҳамда қарашлари билан Ал-Хоразмий, Абу- Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Хожа Аҳмад Яссавий, Кайковус, Юсуф Хос Ҳожиб, Аҳмад Югнакий, Имом ат-Термизий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Амир Темур ва бошқа йирик сиймолар ривожлантирди. Булар жумласига Юсуф Ҳос Ҳожибниг “Қутадғу билиг”, Аҳмад Югнакийнинг “Хибатул-хақойиқ”, Кайковуснинг “Қобуснома”, Шайх Саъдийнинг “Бўстон ва Гулистон”, А.Жомийнинг “Баҳористон”, Алишер Навоийнинг “Ҳайратул Аброр” ва “Махбубул қулуб” ва ҳоказоларнинг асарларини ки

Файласуф, олим ўзининг “Ёдгорликлар”, “Ҳиндистон”, “Минерология”, “Китоб-ас-Сайдона”, “Геодезия”, “Эътиқодлар ва динлар ҳақида” ва бошқа асарларида одоб, аҳлоқ, нафосат, меҳнат тарбияси, оила ва оилада, ота–она ва фарзанд тарбияси хусусида қимматли фикрларни билдирган. Берунийнинг оилада аҳлоқ-одоб тарбиясини амалга ошириш ва унинг услубларини такомиллаштириш соҳасидаги фикрлари жуда диққатга сазовордир. Буюк қомусий олим сифатида Шарқ мутафаккирларининг яна бири, Абу Али Ибн Синодир (980-1037). Унинг педагогик–психологик қарашлари илмий асосда қурилган бўлиб, у боланинг феъл–атвори ва тасаввурлари тариқасида умуминсоний ғоялар қўлланилишини ишлаб чиққан ва тарбиячи, ота–оналарга уни қаттиқ тан жазосидан кўра, шахсий ибрат орқали тарбиялаш маъқуллигини кўрсатган. Мутафаккирнинг “Донишнома”

Кайковус (412-ҳижрий, 1021-1022-милодий; 475-ҳижрий, 1082-1083 йй.) ўзининг “Қобуснома” асарида оила ва фарзанд тарбияси хусусида тўхталиб, шундай дейди: “Энг биринчи галда насл–насабни тоза сақламоқ, асли қадр-қимматини билмоқ, инсон тарбиясининг гултожидир”. Ота–она хақини билмоқлик фарзандларнинг ақл юзасидан иш тутмоқларидир, деб қуйидагиларни айтади: “Ҳар фарзандки, оқила доно бўлса, ҳеч вақт ота– онанинг меҳри ҳ аққини адо қилмоқдин холи бўлмағусидир. Ота–онанинг иши анга парвариш қилмоқдир ва фармони сенга яхшилик ўргатмоқдир. Эй фарзанд, шул важдан ота–онангни сағал ҳам ранжитмагил”. Мазкур фикрлар таҳлил қилинса, Кайковус айтган ҳар бир сўз замирида катта бир фалсафий, ҳаётий маъно, тарғибга боришини англаш мумкин. Кайковус ота–онани дарахтга ўхшатади. “Дарахтни ҳар қанча парвариш

бошлаб тоза бўлса, ундан элга яхшилик, кўп манфаатлар келади”, деб ҳисоблайди. XI асрда яшаб ижод этган ва бутун инсоният оламида катта обрў- эътибор қозонган тил илмининг донишманди, истеъдодли мутафаккир Маҳмуд Қошғарийнинг илмий меросисиз жаҳон илму–фани, маданияти ва маърифати тараққиётини тасаввур этиб бўлмайди. У ўзининг “Девону луғотит турк” асари панду–насиҳатларга, таълим–тарбияга, ўгит ва йўл– йўриқларга бой асар бўлиб, кишиларнинг ақл заковати билан иш қилишга, бирор касб–ҳунар билан шуғулланишларига чақиради. Абулқосим Маҳмуд ибн Умар Замаҳшарий–забардаст ўзбек олими, арабшунос, шоир ва ёзувчи. Замаҳшарий ўзидан катталарни ҳурматлаш, болани тарбиялаш ва унда ота–онанинг вазифалари ҳақида қимматли фикрларни баён қилган. Унинг фикрича, ота–она болани хушҳулқ, одобли, меҳнатсевар,

Буюк бобокалонимиз ҳар вақт - “ Инсонпарварлик ва мардликни Оллоҳ ҳам, халқ ҳам улуғлайди ”, деган ҳикматли сўзини такрорлашни хуш кўрган ва ҳаётда ўзи бунга амал қилган. Шунингдек, Амир Темур одоб-ахлоқ, иймон, эътиқод, таълим-тарбия соҳасида ўзи юксакликка, мукаммалликка эришган сиймолардан биридир . Жаҳон маданияти тарихида ўчмас из қолдирган буюк мутафаккирлар орасида фахрли ўрин соҳиби, Алишер Навоий (1441-1501) ўзининг бадиий асарларида комил инсон образини яратиб, таълим–тарбия тўғрисидаги фикрларини ифодалаган бўлса, таълимий–аҳлоқий асарларида эса, комил инсонни шакллантиришнинг мазмуни, йўллари, усулларини баён этган. Навоий ўз асарларида тасаввурларидаги бола тарбияси билан оилада ва мактабда шуғулланиб намуна услубида фойдаланишни тавсия этади. Шу билан бирга, таълим–тарбия ота

Бобурнинг таълим–тарбиявий қарашларидаги бош масала Ватанга чексиз муҳаббатдир. Унинг шу мавзудаги шеърлари китобхонни Она Ватанни севишга, унга фидойи, содиқ бўлишга, ўз халқига хизмат қилишига чорлайди, ўқувчининг қалбида юксак инсонпарварлик туйғуларини уйғотади . Асримизнинг етук маърифатпарвари (1878-1934) Абдулла Авлонийнинг 1913 йилдаги ёзган “Туркий гулистон ёҳуд ахлоқ” асарида бола тарбияси борасида ва умуман унинг ижтимоий роли фалсафий–педагогик жиҳатдан кенг очиб берилган. Аллома тарбия жараёнида оила ва жамоатчиликнинг ролини, унинг ҳамкорлигини алоҳида таъкидлайди. Унинг фикрича, баркамол шахснинг кўп қиррали билимларга эга бўлиши, яхши бир касбу-корнинг сирларини эгаллаш бир томондан ижтимоий муҳит ва оилавий шароитга боғлиқ бўлса, иккинчи томондан болаларнинг ғайрат ва шижо

Тадқиқотимизда танлаган мавзумизнинг методологик асоси сифатида чет эл психологларидан Э.Фромм, Ж.Пиаже, М.Феффер, А.Н.Маслоуларнинг оилага оид илгари сурган фикрлари ва собиқ иттифоқ психологларидан Л.С.Виготский, А.Н.Леонтьев, А.В.Петровский, Л.И.Божович, Д.Б.Эльконин, И.В.Дубровина ва бошқаларнинг шахс хусусиятларининг ривожланиш динамикаси, жинсларнинг тафовутлари ва ўзига хослиги ҳамда ўқувчиларнинг мулоқот жараёнидаги шахс хусусиятларининг шаклланиши ҳақидаги назарий қарашлари методологик асос бўлиб хизмат қилди. Шунингдек, И.А.Каримов асарлари, Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида” ги Қонуни ва “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури“ “Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси” каби расмий ҳужжатлар ва уларда илгари сурилган ғоялар ҳамда Шарқ мутафаккирларининг оила ва оилада бола

Шунингдек, йирик рус психологларидан С.Л.Рубинштейн, Л.С.Виготский, А.А.Бодалев ва бошқалар шахснинг мулоқотда бўлиши жараёнидаги психологик ҳолатларни асослаб берганлар. А.В.Петровский ўзининг шахс структурасига уч тузулмани киритган; булар шахс индивидуаллиги, унинг шахслараро муносабатларда намоён бўлиши ва бошқа инсонларга таъсир эта олиши бўлиб, шахс доимо шу учликда намоён бўлиши лозим, деб таъкидлаган. Россия психологлари томонидан (Л.И.Божович, А.И.Леонтьев) шахс психологиясини тадқиқ қилиш бўйича қатор изланишлар олиб борилган. Хусусан, Л.И.Божович, Л.С.Виготскийнинг етакчи фаолият ва ижтимоий вазиятни ривожлантириш назариясига асосланиб, боланинг борлиққа бўлган муносабати ва ички позициясини ўзаро фаолият ва шахслараро муносабатга асосланиб ёш даврларига бўлиб тадқиқ қилган. Ушб

Методика визуал-вербал характерда бўлиб, бола ёки бола билан катталар тасвирланган 42 та расм ҳамда матн шаклида берилган вазифалардан ташкил топган. Методика билан ишлашга киришишдан аввал болага расм асосида берилган саволга жавоб бериш лозимлиги тушунтирилади. Бола расмлар билан танишиб чиққач, саволларни ўқиб ёки эшитиб, уларга жавоб беради. Бола тасвирланган одамлар орасидаги ўзининг ўрнини топиши ёки гуруҳда қандайдир ҳолатни эгаллаган персонаж билан ўзини идентификация қилиши лозим. Бунда у ўзини расмда берилган муайян шахсдан узоқроқда ёки яқинроқда қилиб тасвирлаши мумкин. Матнда берилган вазифаларда болага хулқ-атворнинг типик шаклини танлаш тавсия қилинади. Баъзи бир вазифалар социометрия усулида қурилган. Шундай қилиб, ушбу методика болани ўраб турган кишиларга ҳамда ҳолатларга

Жами бундай белгиларнинг қуйидаги 12 тури фарқланади: - онага бўлган муносабат; - отага бўлган муносабат; - оила бошлиқлари сифатида ота-онага бўлган муносабат; - ака-ука, опа-сингилларига бўлган муносабат; - буви ва буваларига бўлган муносабат; - дўстига бўлган муносабат; - ўқитувчисига бўлган муносабат; - билимга бўлган муносабат; - устунликка интилиш; - мулоқатчанлик; - ажралиб қолишлик; - хулқ-атворнинг адекватлиги. Бирор шахсга бўлган муносабат ушбу шахсни танлаш миқдорида ифодаланади. Шуни ҳам таъкидлаш зарурки, Р.Жил методикаси соф проектив методика эмас, у анкета ва проектив тестлар ўртасидаги оралиқ ҳолатни эгалловчи шаклга эга. Бу эса методиканинг ижобий жиҳатларидан биридир. Ушбу методика шахсни чуқур ўрганиш воситаси сифатида, шунингдек ўлчаш ва натижаларни статистик қайта ишла

фойдаланган ҳолда суҳбатлашишни ифодалайди, бунда бола тақдим этилаётган шкалаларга ўзини жойлаштириб кўради ва бошқаларнинг уни қўйиши мумкин бўлган жой билан солиштиради. Услубиятнинг тавсифи 1- иловада келтирилган. Мактабгача бўлган ёшдаги боланинг “Мен”-концепциясининг тизими ва унинг таркибий қисмларини тадқиқ этиш учун қўлланилган, ўзимиз томонимиздан ишлаб чиқилган «Кел, танишамиз!», «Сен кимсан?» методикасини қўллаб, унда қуйидаги мезонларга амал қилдик: 1. Даставвал бола билан мулоқот ўрнатиш, унинг кайфиятини мўътадиллаштириш учун самимий контакт ўрнатиш лозим. 2. Бола билан «Кел, танишайлик! Ўзинг ҳақингда гапириб бер-чи» деган муроджаат билан уни суҳбатга тортиш. Саволлар – «Сен кимсан?», «Қалайсан?» (Аниқлаштириш учун кўпинча «Ўзинг ҳақингда гапириб бер!», «Ўзинг ҳақингда нима

3. Саволларни миқдорий жиҳатдан баҳолаш ҳар бир берилган аниқ жавобга тартиб бўйича 1 баллдан бериш ва жамини ҳисоблаш тарзида амалга оширилади. Болага берилган саволлар ва уларга олинган жавоблар шартли равишда қуйидаги уч блокка ажратилади ва улар “Мен-концепцияси” тизимини ташкил этади: - умумий идентификация жавоблари; - жисмоний идентификацияга оид жавоблар (жисмоний қиёфа ҳақида тасаввурлар); - ижтимоий идентификацияша тааллуқли жавоблар, масалан, унинг ўз ҳуқуқ ва бурчлар ҳақидаги тасаввурлари; Боб юзасидан хулосалар - Илк болаликда боланинг шахс сифатида шаклланиш жараёни “Мен”- концепцияси шаклида марказий шахсий тузилманинг вужудга келиши билан якунланади, унинг таркибига нафақат ўзи ҳақидаги билим, балки ўзига нисбатан бошқаларнинг билдирган муносабатлари ҳам киради, кейинчалик

маданий муҳитда ўзгача намоён бўлиши, бунда миллий анъаналар, қадриятларнинг муҳим ўрни мавжудлигини инобатга олиб, биз ушбу жараённинг этнопсихологик жиҳатларини ҳам ўрганишимиз лозим, деб ҳисоблаймиз. - тадқиқотда қўлланилган методикалар мактабгача ёшдаги болаларга мулжалланганлиги учун ундан фойдаланиш тадқиқотчидан ўзига хос тажриба, малака ва психологик саводхонликни талаб қилади. Шу боисдан ҳам биз тадқиқотимизнинг бир параграфини келгусида шу йўналишда илмий изланувилар учун фойдали бўлиши мумкинлигини ҳисобга олиб, айнан тадқиқотда қўлланилган методикаларнинг қисқача тавсифини бериб ўтишни мақсадга мувофиқ деб топдик. 56

Мактабгача ёшдаги болаларнинг шахс сифатида шаклланишида оиладаги шахслараро муносабатларнинг ўрни Оиладаги шахслараро муносабатлар характерига кўра эр-хотин ўртасидаги муносабатлар, ота-оналарнинг ўз фарзандлари билан шахслараро муносабатларига бўлинади. Биз никоҳ жуфтлиги ҳисобланган эр-хотин ҳамда фарзанд тарбиялаётган ота-оналарнинг мактабгача бўлган ёшдаги болалари билан муносабатларининг турли жиҳатларини экспериментал тадқиқ этдик. Бизни мактабгача ёшдаги бўлган болаларнинг психологиясидаги шундай жиҳат эътиборимизни қаратдикки, улар айнан шу даврда ўз қизиқишлари, етакчи фаолияти бўлган сюжетли-ролли ўйинлардаги ҳаракатлари билан биргаликда ижтимоий дунёнинг, аввало, ота-она оиласидаги ролларга ва ўзаро муносабатларга эътиборли бўлиб, айнан ота- оналикка хос қилиқларни ўзлаштиришга

никоҳ жуфтлигидаги эр-хотин муносабатлари боланинг ижтимоий тасаввурларида билвосита ифодаланган ота-оналик муносабатларига нисбатан мослашувчан ва динамик бўлиб, шу сабабли боланинг ота-она муносабатини акс эттириши унинг шахсида ифодаланган ўзгаришларга замин бўлади. Масалан, оналар ва оталарда ота-она муносабатининг умумий кўрсаткичлари мос келиш даражаси 0 дан 5 гача бўлган бир пайтда оилавий қадриятлар иерархиясида умумий кўрсаткичларнинг мос келмаслик даражаси 1 дан 11 гача, яъни ота-она муносабатларининг худди шундай кўрсаткичига нисбатан 2 баравар катта бўлди. Оиладаги ички муносабатлар ва ота-онанинг болага муносабати таъсири остида шаклланувчи бирламчи ўзига муносабат, ўзини идентификациялашнинг барча кўринишларида ва коммуникатив фаолият субъекти сифатида боланинг бирламчи кичик

камдан-кам ҳолларда нейтрал, баҳосиз характерга эга бўлиб, ўзига эмоционал-қадриятли муносабат билан боғлиқ бўлади. Бу эса мактабгача бўлган ёш давомида Мен-концепциясининг асосан аффектив, эмоционал- қадриятли таркибий қисмлари шаклланиши ва фақат бу даврнинг охирига келибгина асосий эътибор когнитив соҳага ўтишидан далолат беради. Бунда Мен-концепциясининг когнитив ва аффектив таркибий қисмлари ҳали бир- биридан ҳам, ички жиҳатдан ҳам унчалик дифференцияланмаган бўлиб, буни биз доимо эмоционал ижобий бўлган ўзини баҳолашни тадқиқ этишда кўрдик. Кўриб турибмизки, мактабгача бўлган ёшдаги боланинг Мен- концепцияси барча таркибий қисмларида (ўзини баҳолашни истисно қилганда) албатта жинс-роль бўйича тушунча мавжуд бўлиб, боланинг белгиланган жинс вакили сифатида ўзи ҳақидаги тасаввур намоён

«онасининг қизи, отасининг қизи» (жинс+социум) каби фикрлар бунга далилдир. Бунда ўғил болаларда жинс бўйича ўзини тавсифлаш кўпроқ бурч- ҳуқуқ тизими билан, шахснинг ижтимоий макони ҳақидаги тасаввур билан боғлиқ бўлади, қиз болаларда эса шу билан бирга, ўзини англашнинг барча жиҳатлари ва айнан бир хиллик турлари ҳам жалб этилади. Шахснинг ўзини англашда шаклланиш қонуниятлари унинг жиҳатларидан бири сифатида жинсий ўзини англашнинг ривожланишини белгилаб беради - деган тасдиқловчи назарий қоидалар нима тўғри ва нима нотўғри эканлигини тахмин қилишга имкон беради. Демак, жинсий ўзини англашнинг ривожланиш даражасини ўрганиш бизга боланинг бутун ўзини англашининг ривожланиш даражаси ҳақида мулоҳаза юритиш имконини беради. Юқоридагидан кўриниб турибдики, агар у ёки бу масала бўйича ота- он

Республикамизда мустақиллик йилларида инсон шахсига нисбатан бўлган муносабат кескин ўзгарди. Жамиятнинг аъзоси бўлган ҳар бир шахс тақдирига алоҳида эътибор қаратила бошланди. Айниқса, инсон ҳаётининг келажагига тамал тоши қўйиладиган мактабгача ёшдаги болаларга таълим- тарбия бериш, педагогика ва психология, ижтимоий психология ва мактабгача ёшдаги болалар психологияси фанларининг долзарб муаммоларидан бирига айланиб бораётганлиги шубҳасиздир. Зотан, келажакги буюк давлатни бунёдга келтириш учун ҳар қандай давлатнинг фуқароси дастлаб оилада ва сўнгра мактабгача таълим муассасида мукаммал тарбияланиши, шахс сифатида тўлақонли шаклланиши имкониятларига эга бўлиши лозим бўлади. Тадқиқотимизда мактабгача ёшдаги болаларда шахс хусусиятларининг шаклланишида ўзини-ўзи англаш жараёнини ўрганиш м

катта ёшга еткандаги образ ҳақида салбий нуқтаи назардан баҳолаш, беташвиш болаликка қайтиш ва ҳар доим севимли болакай ролида қолиш истаги айрим шу ёшдаги болаларга хос бўлиб, бунинг сабабини бола онгидаги ҳамда кутилаётган катта ёш тўғрисидаги ноадекват баҳолаш билан изоҳлаш мумкин. Қолаверса, катта мактабгача ёшдаги боланинг ижтимоий тасаввурлари тизимида мактаб фаолияти билан боғлиқ бўлган тушунча ва тасаввурлар ҳам борки, улар ҳам маълум маънода ота-она таъсисрида, оиладги шахслараро муносабатларга боғлиқдир. “Мен” концепциясидаги «Мен+» мактаб ёши «Мен–» қарилик ёки гўдаклик» тизимидаги тасаввур ва ўзига бўлган баҳода кўпроқ боланинг мактаб ўқувчиси образи билан боғлиқ дунёда янги ва қизиқарли нарсаларни билиб олишга интилиш ҳислари мужассам бўлади. Бироқ, бу ерда шуни қайд этиб ўтиш

қувонтирган холат шуки, бу ёшдаги болаларда фемининлик-маскулинлик муносабатларининг тасаввур этиш ҳам йўқ эмас. Масалан, “Қиз бола яхшими, ўқил болами?” деган саволга кўпчилик қизлар ва шунга яқин жавобни ўғил болалар ҳам беришди: «Қиз бола бўлиш яхшироқ, у чиройли, ўғил бола эса уни ҳимоя қилиши керак», «Қиз бола ақлли ва чиройли бўлиши, ҳамма нарсани билиши, ўғил бола эса ҳамма нарса қила олиши лозим». Лекин ўғил бола образида фақат кучли ва ижобий сифатларни тасаввур қилган бир Д.Ч. исмли қиз бунга жавобан онасининг раъйи ва таклиф этилаётган хулқ-атвор моделига қарши чиқиб, бир неча марта ўз жинсини алмаштиришни истаган: «Ўғил болага айланмоқчиман. Ўғил бола бўлган яхши, – машиналар билан ўйнаш, қўрқинчли ўйинлар ўйнаш мумкин». Бу ўз навбатида оилада она мақоми ва эр-хотин муносабатла

болалар ҳам асосан жинсий ўзига хослик хислатларини эмас, балки ахлоқий хислатларни кўрсатишган, шу билан бир пайтда улар қизиқаётган объектга хос бўлиши лозим бўлган хулқ-атвор усуллари бир хил бўлган: қиз болаларда «чиройли, ақлли, раҳмдил бўламан», ўғил болаларда «жасур бўламан, совғалар бераман» каби тушунчалар шаклланган. Албатта, жинсий роллар бўйича кутишлар ва қарама-қарши жинснинг ҳаётдаги роли бўйича стереотипларнинг шаклланганлиги, масалан, унга ёқиб қолиши мумкин бўлган болани тавсифлар экан, Тадқиқотнинг асосий қисмида биз боланинг ўзини ўзи англашига оид маълумотларга янада аниқлик киритиш мақсадида «Мен кимман?», “Сен кимсан ?” деган саволга болаларнинг жавобларини таҳлил қилдик. Масалан, “Сен кимсан ?” деб савол берилганда болаларнинг 90%и ўз исмини айтган. Бу ҳолат ижтимои

болага мунтазам бир хил шаклда мурожаат қилишлари унинг ўзини англаши ва ўзини мустақил шахс сифатида қабул қилиши доирасини сезиларли қисқартиради. Шундай қилиб, айтиш мумкинки, ўз исмини қабул қилиш даври 5-6 ёшга бориб тугайди ва шахснинг ривожланиши натижасида шахсий исмни қабул қилиш рўй беради. Қабул қилинган исм “Мен-концепцияси” асосини ташкил қилади ва унинг атрофида исм билан боғлиқ бўлган кўплаб шахсий характерли хусусият ва сифатлар шаклланади. Мактабгача ёшдаги болаларнинг шахсининг шаклланишига таъсир этувчи оиладаги шахслараро муносабатларни ўрганиш натижалари Биз тадқиқотимизнинг ушбу босқичида мактабгача ёшдаги бўлган боланинг шахс сифатида шаклланганишига таъсир этувчи оиладаги ота- оналарнинг ўзаро эр-хотин ҳамда ота-оналар сифатидаги муносабатларининг ўзига хосликларини

оиласидаги ролларга ва ўзаро муносабатларга эътиборли бўлиб, айнан ота- оналикка хос қилиқларни ўзлаштиришга киришадилар. Бола бунда унинг олдида рўй бераётган воқеа-ҳодисаларнинг кузатувчиси ва иштирокчисига айланиб, бу жараёнлар қанчалик динамик бўлса, шунчалик фаол ва қизиқувчан бўлади, ота-она ва бола ўртасидаги муносабатларга нисбатан кўпроқ, тўлароқ ва турли-туман ахборотларни олади, ўзлаштиради ва фикрлайди. Бунда Оила бола Менини шакллантирувчи муҳим социум – ижтимоий муҳитга айланиб, ўзининг ушбу муҳитга алоқадорлигини англаш муҳим аҳамият касб этади. Бу ерда шуни қайд этиб ўтиш жоизки, ижтимоий психологларнинг фикрича, оиладаги шахслараро муносабатлар тузилмасида “ота-она – бола” муносабатлари эволюцион жиҳатдан нисбатан кечки ва мазмунан аниқроқ ҳисобланади, чунки улар шаклланиб

уларнинг мос келиш кўрсаткичлари жуда юқори ва энг катта фарқ ҳам max кўрсаткичнинг 10%ини ёки жуфтлик ичидаги 6,8%ни ташкил қилади. Оилавий қадриятлар иерархияси ва оилавий роллар бўйича йўналганликдаги мувофиқлик даражаси бўйича никоҳ жуфтликларини биз уч гуруҳга ажратдик: 1) оилавий қадриятлар иерархиясининг мослик даражаси юқори бўлган жуфтликлар (фарқ 0 дан 3 баллгача) – 60%; 2) оилавий қадриятлар иерархиясининг мослик даражаси ўртача бўлганлар (4-7) – 28%; 3) оилавий қадриятлар иерархиясининг мослик даражаси паст бўлганлар (8-15) – 12%. Эр-хотин жуфтлиги аъзоларининг оилавий қадриятлар иерархиясининг мослик даражаси нуқтаи назаридан фарқланиши оимлавий муносабатлар амалиётида можароларнинг вужудга келишига олиб келиши кўплаб олимлар томонидан эътироф этилган (К.Витакер, В.Сатир, В.А.

Чунки б оланинг ота-онасига бўлган муносабатлари, уларни айнан ота ва она, деб идрок қилиш орқали ўз тасаввурларини бойитиши аввало унинг келажакдаги образини, катта ёшдаги шахс сифатидаги образини шакллантирувчи тамал тоши бўлиб хизмат қилади. Шу нуқтаи назардан боланинг кўз олдига келувчи динамик оилавий вазият, оиладаги катталар ўртасида мазмуний жиҳатларга бой ўзаро муносабатлар, ота-онанинг фаол ижтимоий ва маънавий ҳаёти силсиласи воқеа-ҳодисаларга максимал даражада бой бўлган ҳолда боланинг ҳам фаоллигини уйғотиб, унинг шахс сифатида ривожланиш жараёнини жадаллаштиришга хизмат қилади. М актабгача ёшдаги боланинг ота-онаси тимсолида эр ва хотин муносабатларини идрок этиши эса таъсирлироқ бўлиб, унинг яқин келажакдаги ижтимоий хулқининг асосларини ташкил этади. Шундай қилиб, оиладаги

юқори ёки паст даражали идентификация билан тақдим этилган бўлиб, уларнинг ўртача даражаси 4,8 балл бўлган. Бизнингча, фақат етарли даражада ота-она меҳридан баҳра олмаган болаларгина мактабгача бўлган ёшдаги болаликдаёқ ўз имконият ва қобилиятларини беқарор, ўта танқидий баҳолайди. Айнан шу каби хулосалар бошқа тадқиқотларда, масалан, О.В.Лобза томонидан ҳам аниқланган эди. Шундай қилиб, мактабгача бўлган катта ёшдаги болаларда оилаавий қадриятлар ва улар таъсирида шаклланадиган “Мен” концепциясининг пастлиги аниқланди. Бизнинг фикримизча, шубҳасиз, боланинг ўзи ҳақидаги тасаввурлари камдан-кам ҳолларда нейтрал, баҳосиз характерга эга бўлиб, ўзига эмоционал-қадриятли муносабат билан боғлиқ бўлади. Бу эса мактабгача бўлган ёш давомида Мен-концепциясининг асосан аффектив, эмоционал- қадрият

«фемининлик» индивидуал конструктлари, сифат жиҳатидан янги руҳий ҳосилаларнинг йиғиндиси сифатида жинс концепциясининг вужудга келиши учун асос яратилади. Хусусан, Мен образининг турли элементларига алоқадор, лекин жинс белгилари ёки жинсга мансубликни албатта эсга олиб ўтувчи ўзини тавсифлашдан иборат барқарор сўз бирикмаларидан ҳамма жойда фойдаланиш кабилар болалар билан сўҳбатлашиш натижасида аниқланди. Масалан, мен – «кичкина қиз» (жинс+ёш), «чиройли қиз» (жинс+тана), «чиройли Камола» (жинс+исм), «онасини ҳимоя қилиши керак» , «ёқимтой ва тартибли бўлиши керак» , «кучли ва меҳрибон бўлиш лозим» , «пул ишлаб топиши ва гул ҳадя эта олиши лозим» (жинс+бурч-ҳуқуқ), «онасининг қизи, отасининг қизи» (жинс+социум) каби фикрлар бунга далилдир. Бунда ўғил болаларда жинс бўйича ўзини тавсифлаш

мактабгача бўлган катта ёшдаги болаларда жинсий ўзини англашнинг ривожланиш даражаси Мен-концепциясининг марказий тизим ҳосил қилувчи ва интеграцияловчи таркибий қисми сифатида боланинг Мен образи шаклланганлигининг умумий даражасини аниқлаш ва унинг ўзини англаш жараёнининг ривожланиш босқичлари асосий мезонларидан бири бўлиб хизмат қила олади. Боланинг отаси ва онасидаги ўзаро муносабатлар ҳамда эр-хотинлик ролларини идрок қилишдан шаклланадиган тасаввурлар уларнинг вербал нутқида ҳам ўз аксини топади: «Мен ўғил боламан, катта бўлсам – дадамдай кучли ва катта бўламан», «Она бўламан, менинг болаларим бўлади», «Мен ҳам ойимдек чиройли ва ақллиман», «Ойим мени туққанидек, менинг ҳам қорнимдан чақалоқ туғилади», «Ойимдек нафис ва чиройли» . Биринчидан, бу боланинг эр-хотин жуфтлигидаги ўзаро

анъанавий жинсий-типик жиҳатлар ҳам кузатилади. Айрим қизларда (10%) бу образ янги шаклланган аёлликнинг ижтимоий-маданий стереотипи билан боғланглигини ҳам кузатдик: «Чиройли, ғамхўр ва ишбилармон бўламан», «Ақлли ва нафосатли бўламан» , «Кучли ва мағрур бўламан», «Машина ҳайдашим керак», «Ҳамма нарсани билиши ва яхши ўқиши лозим», «Супуриши, чангларни артиши лозим» каби. Педагогик психологияда болага жамият томонидан аҳамиятга эга бўлган катта ёшдаги шахслар (ота-оналар ва тарбиячилар) мисолида берилувчи «эркин» болалар ўйинлари мотивлари, мақсад ва усуллари бир неча бор таҳлил қилинди ҳамда сюжет таркибини шакллантириш, турли ўйин ролларини олиш ва ўйнаш қобилиятини ривожлантириш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилди. Бироқ бу ерда шуни айтиб ўтиш керакки, турли ўйин ҳаракатлари, яъни ўйин усу

ҳайдайди», «Ойимнинг ўзи уйни таъмирлади» . Мактабгача ёшдаги бўлган боланинг Мен образини тадқиқ этганимизда қўлга киритган натижаларнинг асосини ташкил этган «Сен кимсан?», «Кел танишайлик!» услуби юқоридаги таҳлил этилган хулосаларни асоан тасдиқлади. Хусусан, ўз ҳуқуқ ва бурчлари ҳақидаги саволларга жавоб берар экан, ўғил ва қиз болалар онага уй ишларида ёрдам бериш бўйича аниқроқ жавоб бердилар, бунда аниқ ҳаракатларини шарҳлаш уларга қийинчилик туғдирмади: «полни артиш», «ўринни йиғиштириш», «балиқни боқиш», «гулга сув қуйиш» – бурч ва гендер стереотиплари тизимидан ташқарида ётувчи имкониятлар: «телевизор томоша қилиш», «компьютер ўйинлари ўйнаш», «сайр қилиш» . Фақат оналари уй бекаси бўлган қизларда соф феминин жавоблар ноанъанавий аёллик бурчлари билан уйғун эътироф этилди: «шири

муносабатларни келтириб чиқармоқда, яъни, ота-онанинг бутун сайъи- ҳаракати фақат шу фарзандлар манфаатигагина хизмат қилишга асосланган муносабатлар. Бундан никоҳ жуфтлигидаги ота-оналарнинг тарбия услублари, хулқ-атвор шакли, “Ота-она – бола” муносабатлари ҳамда ўзаро муносабатларнинг янгича кўринишини келтириб чиқариши, ва бу ўз навбатида бола “Мен”ининг шаклланишига таъсир қилиши айни ҳақиқатдир. Биз ажратиб ўрганган янги типли ўзаро муносабатларга асосланган оилаларда барча когнитив, аффектив ва хулқ-атворни кўрсатувчи вербал жавобларда ота-оналарнинг хабардорлик даражаси юқори эканлиги ва ота- она кўрсатмаларининг эр-хотин кўрсатмаларига нисбатан мувофиқлик даражаси катта эканлигини кўрдик. Қайси оилада эр ўз ролини, аёл эса ўзининг хотинлик ролини аниқ билиб, шунга амал қилса, уларн

Агрессивлик Ҳ имоясизлик Аразг ў йлик Адолатлилик Т ўғ ри с ў злик Илтифотлилик Итоаткорлик Мустаққиллик Қатъийлик Меҳнатсеварлик Ўзига ишонч 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Анкета матни 1. Боланинг исми шарифи, фамилияси, туғилган вақти. 2. Боланинг катталар билан мулоқатчанлиги: А) юқори Б) ўртача В) жуда одамови 3. Болалар билан мулоқотчанлиги: А) жуда мулоқотчан, кўпинча ўзи ёлғиз эмас, бошқа болалар билан ўйнашни яхши кўради. Б) унчалик мулокотчан эмас, кўпинча ёлғиз ўйнашни ёқтиради. В) баъзида ёлғиз, баъзида болалар билан ўйнашни ёқтиради. 4. Агар ўқувчи (бола) мулоқотчан бўлса, А) ёш жихатдан ўзидан катта боллаар билан; Б) тенгдошлари билан; В) ўзидан кичик болалар билан ўйнашни афзал кўрадими? 5. Ўйинда бола ўзини қандай тутади? А) биргаликда ўйнаш учун болаларни уюштира олади, ўй

А) жуда тез; Б)баъзида; В) хафа бўлмайди; 12. Ўқувчи (ёки фарзандинигиз) адолатлими? А) доимо адолатли; Б) баъзида адолатли; В) кўпинча адолатли эмас; 13. Ўқувчи доимо рост гапирадими? А) доимо; Б) баъзида рост гапиради, баъзида эса йўқ; В) кўпинча рост гапирмайди, тез-тез ёлғончилик қилади; 14. Ўқувчи доимо ўзини хушмуомила тутадими? А) доимо; Б) баъзида; В) деярли хеч қачон хушмуомила эмас; 15. Ўқувчи доимо сизга қулоқ соладими? А) доимо; Б) баъзи-баъзида; В) деярли хеч қачон; 16. Ўқувчига мустақиллик хосми? А) бутунлай мустақил, хамма нарсани ўзи мустақил бажаришни ёқтиради; Б) баъзи-баъзида; В) кўпинча мустақилликни намоён қилмайди ва у учун бошқалар бажаришини хоҳлайди; 17. Ўқувчига қатъийлик хосми? А) доимо бошлаган ишини охиригача етказишга ҳаракат қилади; Б) баъзида қатъийлик намоё

Купить