Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 96.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Maktabni boshqarish va unga rahbarlik qilishning qonun qoidalari

Купить
MAVZU: MAKTABNI BOSHQARISH VA UNGA RAHBARLIK QILISHNING QONUN QOIDALARI MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………………..…..3 I.BOB. MAKTABNI BOSHQARISH………………………………...…………5 1.1. Boshqarish haqida umumiy tushuncha …………………………………….….5 1.2. Maktabni boshqarishda demokratiyalashtirish ……………………………….20 II.BOB. MAKTABGA RAHBARLIK QILISHNING QONUN QOIDALARI…………………………………………………………………….26 2.1. Maktab pedagogika kengashi maktabni boshqarishning oliy organi …….…..26 2.2. Maktabgacha ta’lim tashkiloti nazoratchisi metodistining vazifalari, huquqlari va unga qo‘yiladigan talablar ……………………………………….…39 XULOSA…………………………………………………………………….…..44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….46 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi 2017-yil 30-sentyabrdagi PQ-3305-son qaroriga muvofiq maktab- gacha ta’lim vazirligi tashkil etildi. Vazirlik maktabgacha ta’lim sohasida davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish uchun javob beradigan vakolatli davlat boshqaruvi organi hisoblanadi. Vazirlik O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga bo‘ysunadi 1 . Vazirlik o‘z faoliyatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi 2017-yil 30-sentyabrdagi PF- 5198-son Farmoniga va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi 2017-yil 30-sentyabradagi PQ-3305-son qaroriga muvofiq amalga oshiradi. Vazirlik o‘z faoliyatidan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlariga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlariga, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlariga, shuningdek, ushbu Nizomga va boshqa qonun hujjatlariga amal qiladi. Vazirlikning o‘z vakolatlari doirasida qabul qilingan qarorlari davlat va xo‘jalik boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, boshqa tashkilotlar va ularning mansabdor shaxslari, shuningdek, fuqarolar tomonidan bajarilishi majburiydir. Kurs ishining maqsadi: Maktabgacha ta’lim bo‘limi nazoratchisi tomonidan metodik ishlarga rahbarlik qilishni nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish. Kurs ishining vazifalari: Ta’lim sohasidagi qonun hujjatlarida ta’limni o‘rganish. Maktabgachga ta’lim tuman (shahar) bo‘limlaring vazifalari va funksiyalarini tahlil qilish. 1 “O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi 2017-yil 30- sentyabrdagi PQ-3305-son qarori 3 Maktabgacha ta’lim tuman (shahar) bo‘limlarining huquqlari va javobgar- ligini o‘ziga xosligini o‘rganish sohasini boshqarish o‘rganish. Maktabgacha ta’lim tashkiloti nazoratchisi metodistining vazifalari, huquqlari va unga qo‘yiladigan talablarni tahlil qilish. Kurs ishining predmeti: Maktabgacha ta’lim bo‘limi nazoratchisi tomonidan metodik ishlarga rahbarlik qilishni o‘rganishning usullari, yo‘llari va vositalari. Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi 2 bob ,xulosa va tavsiyalar,adabiyaotlar ro‘yhati hamda ilovalar. 4 I.BOB. MAKTABNI BOSHQARISH 1.1. Boshqarish haqida umumiy tushuncha O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ta’lim sohasidagi vakolatlari. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ta’lim sohasidagi vakolatlariga quyidagilar kiradi: ta’lim sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish; ta’lim sohasidagi davlat boshqaruvi organlariga rahbarlik qilish; ta’limni rivojlantirish dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish; ta’lim tashkilotlarini tashkil etish, qayta tashkil etish va tugatish tartibini belgilash; ta’lim tashkilotlarini akkreditatsiyadan, pedagog, ilmiy kadrlarni attestatsiyadan o‘tkazish tartibini belgilash; boshqa davlatning ta’lim tashkilotlariga O‘zbekiston Respublikasining hududida ta’lim faoliyati bilan shug‘ullanish huquqini beruvchi ruxsatnomalar berish 2 ; qonun hujjatlariga muvofiq xorijiy davlatlarning ta’lim to‘g‘risidagi hujjatlarini tan olish va bu hujjatlarning ekvivalent ekanligini qayd etish tartibini belgilash; davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash; davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi ma’lumot to‘g‘risidagi hujjatlarni tasdiqlash va ularni berish tartibini belgilash; davlat grantlari miqdorini va ta’lim tashkilotlariga qabul qilish tartibini belgilash; davlat oliy ta’lim tashkilotsining rektorlarini tayinlash; ta’lim oluvchilarni akkreditatsiya qilingan bir ta’lim tashkilotsidan boshqasiga o‘tkazish tartibini belgilash; qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlar. 2 Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy-ommabob qo‘llanma” Toshkent “Manaviyat” 2019- у . 5 Ta’limni boshqarish bo ‘yicha vakolatli davlat organlarining huquq doirasiga quyidagilar kiradi: Ta’lim sohasida yagona davlat siyosatini ro‘yobga chiqarish; ta’lim tashkilotlari faoliyatini muvofiqlashtirish va uslub masalalarida ularga rahbarlik qilish; davlat ta’lim standartlari, mutaxassislarning bilim saviyasi va kasb tayyorgarligiga bo‘lgan talablar bajarilishini ta’minlash; o‘qitishning ilg‘or shakllari va yangi pedagogik texnologiyalarni, ta’limning texnik va axborot vositalarini o‘quv jarayoniga joriy etish; o‘quv va o‘quv-uslubiy adabiyotlarni yaratish va nashr etishni tashkil qilish; ta’lim oluvchilarning yakuniy davlat attestatsiyasi va davlat ta’lim tashkilotlarida eksternat to‘g‘risidagi nizomlarni tasdiqlash; davlat oliy ta’lim tashkilotchisining rektorini tayinlash to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritish; pedagog xodimlarni tayyorlashni, ularning malakasini oshirishni va qayta tayyorlashni tashkil etish; Ta’lim tashkilotini boshqarish. Ta’lim tashkilotini uning rahbari boshqaradi. Ta’lim tashkilotlarida qonun hujjatlariga muvofiq faoliyat ko‘rsatadigan jamoat boshqaruvi organlari tashkil etilishi mumkin. Maktabga rahbarlik qilish va uni boshqarish O‘zbekiston respublikasi Konstitutsiyasi va O‘zbekiston respublikasining xalq ta’limi to‘g‘risidagi qonunlariga muvofiq amalga oshiriladi.Maktabni davlat jamoatchilik asosida boshqarish, xalqchillik, oshkoralik, o‘zo‘zini boshqarish prinsiplari mintaqa xususiyatlarini hisobga olib boshqariladi. O‘quvchilar, matab xodimlarini birlashtiruvchi maktab jamoasi o‘z vazifasini otaonalar, mahalla qo‘mmitalari, keng jamoatchilik bilan mustahkam hamkorlikda amalga oshiradi. Maktabni boshqarish maktab pedagoglar kengashi tomonidan jamoani o‘zo‘zini boshqarish 6 va bevosita rahbar tomonidan tasdiqlangan maktab Nizomiga muvofiq amalga oshiradi 3 . Maktab konferensiyasi maktabning o‘z-o‘zini boshqarish asosiy bo‘g‘inidir. Konferensiyalar oralig‘ida esa maktab kengashi oliy organ hisoblanadi. Maktabning o‘quv tarbiya jarayonini va uning joriy faoliyatini maktab Nizomida belgilab berilgan direktor boshqaradi. O‘quv-tarbiya jarayonini rivojlantirish va takomillashtirish, o‘qituvchilar va tarbiyachilarning kasb mahorati va ijodkorligini o‘stirish maqsadida maktab pedagoglar kengashi, pedagog xodimlarni birlashtiruvchi jamoa tuziladi. Pedagoglar kengashi raisi pedagog xodimlar jamoasi tomonidan saylanadi. Uning ish tartibi maktab Nizomida belgilab beriladi. Bolalar, o‘smirlar va yoshlar jamoat tashkilotlari matabda o‘z Nizomlari asosida amaldagi qonunchilikka muvofiq faoliyat ko‘rsatadilar.Pedagoglar jamoasi, maktab rahbariyati va bolalar, o‘smirlar hamda yoshlar jamoat tashkilotlarining munosabati o‘zaro hurmat, ishonch, ma’muriy va hamkorlik asosida quriladi. II.Umumiy ta’lim maktabi – ta’lim-tarbiya muassasasidir. Uning rahbarlari zimmasiga yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalash, inson shaxsini hozirgi davrning G‘oyalari ruhida tarkib toptirish jarayonini boshqarish vazifasi yuklatilgan. Jamiyatda har bir xo‘jalik tizimi va ishlab chiqarish o‘chog‘i ikki tizimchaning: boshqariluvchi va boshqaruvchi tizimchaning birligidir. Masalan, korxona tizimida direktor boshchiligidagi zavod boshqarmasining butun boshqarma apparati boshqarish tizimiga kiradi. Maktab ichki boshqariuv tizimini tashkil qilishda ham ana shu qoidalarga asoslaniladi. Shu nuqtai nazardan olib qaraganimizda maktab ichki boshqaruv tizimida ham boshqaruvchi (maktab ma'muriyati, kasaba uyushmasi tashkilotlari) va boshqariluvchi tizimchalar mavjud. Masalan, maktab ichki boshqaruvi tizimida direktor boshliq, uning o‘quv, tarbiya va xo‘jalik ishlari bo‘yicha o‘rinbosarlari boshqariluvchi tizimchasiga kiradi. III. Maktabni boshqarish ijodiy jarayon bo‘lib, o‘ziga xos bir san„atdir. Bu pedagogik jarayon maktab rahbarlarining xilma-xil ish usullarida namoyon bo‘ladi. 3 Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy-ommabob qo‘llanma” Toshkent “Manaviyat” 2019- у . 7 Bu usullar esa har bir rahbarga maktabshunoslikning dolzarb masalalarini nazariy va amaliy jihatdan bilib olish maktab maorif sohasidagi ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganish hamda bu sohadagi omilkor kishilarning (xalq ta'limi organlarining xodimlari, maktab o‘qituvchilari va tarbiyachilarining) maktabni boshqarish borasidagi fikr va mulohazalarni o‘rganish hamda mazkur fikr, mulohazalardan maktab ishini boshqarish jarayonida ijodiy foydalanishni taqozo qiladi. Bu esa, o‘z navbatida maktab ishini boshqarishda va rahbarlik uslubini yanada takomillashtirishda katta ahamiyat kasb etadi. Har bir rahbar - tarbiyachidir. U pedagogik jamoani tarbiyalash uchun yuksak javobgarlikni his etish tuyg‘usiga to‘liq ega bo‘lmog‘i lozim. Rahbar qo‘l ostidagilar shaxsiga shu qadar pedagogik madaniyatlilik bilan ta'sir ko‘rsata bilishi kerakki, bu ta'sir natijasida mazkur maktab pedagoglar jamoasining har bir a'zosida onglilik shakllansin, u pedagogik mehnatga nisbatan ijodiy yondoshadigan, ijtimoiy hayotda faol qatnashadigan bo‘lsin. Maktab direktorining jamoaga tayanib rahbarlik qilish san„ati qo‘l ostidagilarning, maktabdagi jamoat tashkilotlari vakillarining fikrlarini anglab olishi va tezda to‘g‘ri xulosalar chiqarish qobiliyati boshqaruv ishini to‘g‘ri tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabning ta'lim-tarbiya va xo‘jalik masalalari kengashib muhokama qilinishi lozim, qabul qilingan qarorlarni bajarishda maktab pedagoglar jamoasining har bir a'zositashabbus ko‘rsatishi zarur. Rahbarning maktabni boshqarish bo‘yicha mehnatini qaror qabul qilish uchun sarflangan vaqtga qarab emas, balki uning faoliyatidagi pirovard natijani hisobga olish bilan baholash maqsadga muvofiq ishdir. Maktab rahbari pedagoglar jamoasida o‘rtoqlarcha hamkorlik va o‘zaro yordam munosabatlarini rivojlantirish uchun javobgardir 4 . Maktab jamoasida yaxshi ijtimoiy psixologik muhit va vaziyatning bo‘lishi ko‘p jihatdan rahbar bilan o‘qituvchi va tarbiyachilar o‘rtasidagi munosabatlarga ham bog‘liqdir. Mustahkam intizom bo‘lgan taqdirdagina normal pedagogik ish vaziyatini va jamoada to‘g‘ri o‘zaro munosabatlarni vujudga keltirishi mumkin. Mustahkam pedagogik 4 F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M. Kayumova, M. A’zamova Maktabgacha pedagogika, “Tafakkur” nashriyoti Toshkent- 2019-yil. Darslik. 8 intizomga esa maktab rahbarining talabchanligi, tanqid va o‘z-o‘zini tanqid hamda oshkoralikni rivojlantirish yo‘li bilan erishiladi. Maktab ishini boshqarish tizimidagi ana shu masalaning mohiyatiga to‘g‘ri tushunib, maktabning ta'lim-tarbiya ishiga rahbarlik uslubini to‘g‘ri qo‘llayotgan va bu borada yaxshi natijalarga erishayotgan maktab rahbarlari respublikamiza ko‘plab topiladi. Rahbar o‘qituvchi yoki tarbiyachining pedagogik mehnatiga yuzaki baho berganida, kishida mehnatga nisbatan qiziqish kamayadi. Shuning uchun maktab rahbari o‘qituvchi yoki tarbiyachining ta'lim-tarbiya sohasidagi har bir yutug‘ini, u ko‘rsatgan yoki ko‘rsatayotgan tashabbus va epchillikni darhol alohida u yoki bu shaklda qayd qilishi katta ahamiyatga egadir. Har bir maktab rahbari xodimlar bilan ishlashning ana shu qismini hech qachon esdan chiqarmasligi lozim. Chunki, o‘qituvchi xodimlarning mehnatiga to‘g‘ri baho berish va ularni rag‘batlantirib borish maktabning o‘quv-tarbiya ishlarini yanada takomillashtirishning muhim shartlaridan biridir. Boshqarish madaniyatining elementlari tegishli mezonlar bilan belgilanadigan axloq qoidalarini (huquq va etikani) o‘z ichiga oladi. Huquq mezonlari xalq maorifi to‘g‘risidagi qonunshunoslikni va davlat huquq-normativ aktlarida, xalq maorifi qonun asoslarida hamda o‘rta umumiy ta'lim maktabi Nizomiga aks ettirilgan. Ularda boshqarish xodimlariga nisbatan umumiy talablar bayon qilingan. Etika (axloq to‘g‘risidagi fan) axloq mezonlarini va kundalik axloq qoidalarini ishlab chiqadi. Maktab ishini boshqarishda etika mezonlariga to‘liq rioya qilish katta ahamiyat kasb etadi, chunki bu mezonlar huquq mezonlarini aniqlashtiradi va u bilan birgalikda rahbarning xulq-atvori yo‘lini belgilaydi. Maktab rahbarlari bu mezonlarga to‘liq amal qilishlari lozim. Ular o‘z rahbarlik ishlarida etikaning gumanizm, muloyimlik, o‘zaro yordam kabi mezonlariga tayanadilar. Shuning bilan birga, maktab rahbarining ijtimoiy ahvoli, uning o‘ziga xos etikalarini ham belgilaydi. Masalan- maktab rahbari yuqori bo‘g‘inlarga yolg‘on axborotlar (ko‘zbo‘yamachilik) berishga, statistik hisobot mezonlarini buzishga aslo yo‘l qo‘ymasligi kerak. Boshqarish madaniyatida so‘zning ustidan chiqish alohida ahamiyatga egadir. So‘z berdingmi, va'da 9 qildingmi, tadbir belgilandimi-aniq mo‘ljallangan muddatda bajar. Qo‘l ostingdagilar bilan bo‘lgan munosabatda ularga nisbatan odilona teng qarash, ularning o‘quv-tarbiya ishlarini to‘g‘ri baholash, muvaffaqiyatlari uchun ularni o‘z vaqtida maqtash va rag‘batlantirish boshqarish madaniyatining muhim shartlaridan biridir. IV.Boshqaruv madaniyati ilmiy asosda ishlangan, aniq maqsadni ko‘zda tutgan reja asosida boshqaruv ishini tashkil qilish, bunda so‘z birligi bilan amaliy ish birligini ta'minlash, maktab jamoasining, o‘quvchilar va ota-onalarning ehtiyoj talablariga diqqat-e’tibor hamda manfaatdorlik bilan muosabatda bo‘lish, ularning birortasini izzat nafsoniyatiga tegmaslik, ko‘zbo‘yamachilik bilan shug‘ullanmaslik, ishga nisbatan yuqori darajadagi intizomni joriy etish, boshqarish jarayonida yuqori darajadagi pedagogik madaniyatni saqlash, rahbarning shaxsan o‘ziga va qo‘l ostidagilarga talabchan bo‘lishi, o‘zining shaxsiy manfaatini davlat va umumjamoa manfaatidan ustun qo‘ymasligi va shu kabilardan iboratdir. Shuni alohida ta'kidlash kerakki, maktab rahbarlari bilan bo‘ysunuvchilar - o‘qituvchi, tarbiyachi va maktabning texnik xodimlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar o‘z qadriyatlarini yuqori darajada anglash, jamiyat manfaatlarining buzilishiga nisbatan shafqatsiz bo‘lish, jamoatchilik va o‘rtoqlarcha o‘zaro yordam, kishilar o‘rtasida insonparvarlik munosabatlari va o‘zaro hurmat, kishi-kishiga do‘st, o‘rtoq va birodar, ijtimoiy va shaxsiy hayotda halollik va rostgo‘ylik, axloqiy poklik, oddiylik va kamtarlik, adolatsizlikka, tekinxo‘rlikka, vijdonsizlikka, yulg‘ichlikka nisbatan murosasiz bo‘lish kabi axloq aqidalarini o‘z ichiga oladi. Maktab pedagoglar jamoasi o‘rtasida ommaviy tadbirlar-turli mavzularda siyosiy, ilmiy-metodik konferensiyalar, metodik kengashlar, seminarlar, maktab doirasidagi pedagogik o‘qishlar, majlislar va hokazolar o‘tkazish madaniyati ham katta pedagogik ahamiyatga molikdir. Bunday tadbirlarning o‘ziga xos tomoni shundan iboratki, mazkur tadbirlar tufayli, nisbatan qisqa vaqt ichida muhokama qilinayotgan masalalar bo‘yicha to‘la va har tomonlama axborot-tajriba almashish mumkin. Bundan tashqari, bu tadbirlar pedagogik jamoa faoliyatidagi 10 g‘oyaviytarbiyaviy ishlarning eng ta'sirchan shakllaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Bunday tadbirlar, so‘zsiz, maktabda ta'lim-tarbiyaviy ishlarni yanada takomillashuviga o‘zining ijobiy ta'sirini ko‘rsatadi. Boshqaruv madaniyatini takomillashtirish uning barcha sohalariga e’tiborni kuchaytirish demakdir. Bu boshqaruv samaradorligini oshirish, boshqarishapparati ishini (maktab ma'muriyati ishini) aniq va puxta yo‘lga qo‘yish, pedagoglar jamoasining mehnat intizomini yanada mustahkamlash imkoniyatini beradi. Ana shuning uchun ham maktab ishini boshqarish tizimida rahbarlik uslubi va madaniyatini to‘g‘ri tashkil qilish va uni muntazam ravishda takomillashtirib borish zarur. V. Maktab ish rejasining turlari va uning aqidalari. Umumiy ta'lim maktablari uchun shartli ravishda qabul qilingan ish rejalari mavjud. Ular quyidagi rejalardir: Maktabning ma'lum davrga mo‘ljallab (bir yoki ikki besh yillik uchun) tuziladigan ish rejasi. Buni maktabning istiqbol ish rejasi deb ataladi. Bu ish rejasi umummaktab xalq xo‘jalik reja-ko‘rsatkichlari asosida tuziladi. Bunda maktabning ma'lum davrga rivoji (o‘quv-moddiy va texnika bazasi, maktab qurilishi, sinflar soni, o‘quvchilar va o‘qituvchilar soni, maktabni bitiruvchilar soni, o‘quv xonalarining soni kabilar) turli raqamlar asosida ko‘rsatiladi. Maktabning bir o‘quv yiliga mo‘ljallangan ish rejasi maktab ish turlari asosida tuziladi. Maktabning mazkur ish rejasining mazmuni va mundarijasi xususida biz keyinroq to‘xtaymiz. Maktabning joriy ish rejasi. Mazkur reja maktabning bir o‘quv yiliga mo‘ljallab tuzilgan ish rejasi asosida ishlanadi. Bu reja turkumiga: -maktab direktori va uning o‘rinbosarlarining bir o‘quv yiliga mo‘ljallab tuzadigan ish rejalari; -maktabda fanlar bo‘yicha tashkil etilgan metodik birlashmalarning ish rejalari; -sinf rahbarlarining ish rejalari; -fan to‘garaklari va kuni uzaytirilgan guruh rahbarlarining ish rejalari; 11 -maktab kutubxonasining ish rejasi; -maktab ustuxonasining ish rejasi; -maktab ota-onalar komitetining ish rejasi; -maktab vrachi va hamshirasining ish rejasi; -har bir boshlang‘ich va fan o‘qituvchisining taqvim va kundalik darsni o‘tkazish rejasi kabi rejalar kiradi. Shuni alohida uqtirish lozimki, rejani to‘g‘ri tuzish bilan ish bitmaydi. Ishning muvaffaqiyati shu rejani qanday usulda, qanday shaklda amalga oshirishga, unda belgilangan tadbirlarni hayotga tatbiq etish mahoratiga ko‘p jihatdan bog‘liq. Maktab rejasini amalga oshirishda quyidagilar muhim pedagogik ahamiyat kasb etadi: 1)maorifning yuqori tashkilotlari, xalq ta'limi bo‘limlari va maktabga yaqin bo‘lgan turli muassasalar bilan mustahkam aloqa o‘rnatganligi; 2)boshqarish va rahbarlik ishiga bilimdon, o‘ta halol, ishbilarmon va yaxshi ma'muriy qobiliyatga ega bo‘lgan pedagog xodimlar jalb etilganligi; 3)xodimlar o‘rtasida ish taqsimotining to‘g‘ri tashkil etilganligi; 4)rahbar xodimlardan tortib eng quyi ijrochigacha umumiy rejadan kelib chiqadigan shaxsiy (joriy) ish rejasini tuzib, shu asosda ish yuritishi; 5)rahbarning maktab ish rejalarining bajarilishi yuzasidan samarali hamda uzluksiz nazoratni o‘rnatganligi. Shuni yana alohida ta'kidlash lozimki, o‘zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligining maktablar faoliyatini tekshirish yakunlari bo‘yicha tuzgan akt Ma’lumotnona va axborotlarni o‘rganish natijalari hamda respublika maktablarida tuzilayotgan ish rejalarining (ayniqsa bir o‘quv yiliga tuzilgan rejalarning) mazmuni va mundarijasini o‘rganish bu sohada hali jiddiy kamchiliklarga yo‘l qo‘yilayotganligini ko‘rsatmoqda. Qator maktablarning ish rejalari buyruqbozlik asosida tuzilgan. Bunda direktor ishini nazorat qiluvchi tashkilotlarga yoqishi muhim mezonga aylanib qolgan. Ayrim maktablarda tadbirlar shunchaki nomiga belgilangan, tadbirlar nihoyatda ko‘p rejalashtirilgan. Ularning ko‘pi qog‘ozda 12 qolib ketgan. Maktab ichki nazorati masalasi esa maktabning ish rejasida o‘z o‘rnini topmagan. Maktab rejasi ustida ishlash jarayonida o‘sib kelayotgan yosh avlod taqdiri haqida, ularni aqlan va jismonan kamol toptirish haqida, maktab ishini rejalashtirishda o‘qituvchilar jamoasining ijodiy taqdiri haqida, ziyokorlarni ma'naviy jihatdan o‘stirish va ularning ilmiy, metodik va umumpedagogik mahoratini oshirish haqida o‘ylash lozim. Zero, maktabda o‘quv dasturlarining bajarilishi, o‘quvchilar bilimining sifati, ularning tarbiyalanganlik darajasi, umuman olganda o‘quv-tarbiya ishining hamma jihatlari o‘qituvchiga, uning halol mehnatiga bog‘liq. o‘qituvchi -maktabdagi bosh siymo. Bundan keyin ham u shunday bo‘lib qoladi. Shuning uchun ham maktabning ish rejasida o‘qituvchilar jamoasidagi kuchlarni shunday taqsimlash kerakki, ularning har biri topshiriqlarni bajarishga butun kuch va g‘ayratini safarbar etish imkoniyatiga ega bo‘lsin 5 . Shunday ekan, maktabning o‘quv-tarbiya ishlarini rejalashtirishda quyidagi uchta shartga rioya qilish maqsadga muvofiqdir: 1)ishning boshlang‘ich ahvolini chuqur pedagogik tahlil qilish yo‘li bilan, ya'ni ish rejalashtirilayotgan paytda pedagogik jarayon tavsifini aniq bilish; 2)ishning rejalashtirilishi oxirida maktab jamoasi o‘quvchilarga bergan ta'lim va tarbiyaning darajasini aniq tasavvur qilish; 1)maorifning yuqori tashkilotlari, xalq ta'limi bo‘limlari va maktabga yaqin bo‘lgan turli muassasalar bilan mustahkam aloqa o‘rnatganligi; 2)boshqarish va rahbarlik ishiga bilimdon, o‘ta halol, ishbilarmon va yaxshi ma'muriy qobiliyatga ega bo‘lgan pedagog xodimlar jalb etilganligi; 3)xodimlar o‘rtasida ish taqsimotining to‘g‘ri tashkil etilganligi; 4)rahbar xodimlardan tortib eng quyi ijrochigacha umumiy rejadan kelib chiqadigan shaxsiy (joriy) ish rejasini tuzib, shu asosda ish yuritishi; 5)rahbarning maktab ish rejalarining bajarilishi yuzasidan samarali hamda uzluksiz nazoratni o‘rnatganligi. 5 Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy-ommabob qo‘llanma” Toshkent “Manaviyat” 2019- у . 13 Shuni yana alohida ta'kidlash lozimki, o‘zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligining maktablar faoliyatini tekshirish yakunlari bo‘yicha tuzgan akt Ma’lumotnona va axborotlarni o‘rganish natijalari hamda respublika maktablarida tuzilayotgan ish rejalarining (ayniqsa bir o‘quv yiliga tuzilgan rejalarning) mazmuni va mundarijasini o‘rganish bu sohada hali jiddiy kamchiliklarga yo‘l qo‘yilayotganligini ko‘rsatmoqda. Qator maktablarning ish rejalari buyruqbozlik asosida tuzilgan. Bunda direktor ishini nazorat qiluvchi tashkilotlarga yoqishi muhim mezonga aylanib qolgan. Ayrim maktablarda tadbirlar shunchaki nomiga belgilangan, tadbirlar nihoyatda ko‘p rejalashtirilgan. Ularning ko‘pi qog‘ozda qolib ketgan. Maktab ichki nazorati masalasi esa maktabning ish rejasida o‘z o‘rnini topmagan. Maktab rejasi ustida ishlash jarayonida o‘sib kelayotgan yosh avlod taqdiri haqida, ularni aqlan va jismonan kamol toptirish haqida, maktab ishini rejalashtirishda o‘qituvchilar jamoasining ijodiy taqdiri haqida, ziyokorlarni ma'naviy jihatdan o‘stirish va ularning ilmiy, metodik va umumpedagogik mahoratini oshirish haqida o‘ylash lozim. Zero, maktabda o‘quv dasturlarining bajarilishi, o‘quvchilar bilimining sifati, ularning tarbiyalanganlik darajasi, umuman olganda o‘quv-tarbiya ishining hamma jihatlari o‘qituvchiga, uning halol mehnatiga bog‘liq. o‘qituvchi -maktabdagi bosh siymo. Bundan keyin ham u shunday bo‘lib qoladi. Shuning uchun ham maktabning ish rejasida o‘qituvchilar jamoasidagi kuchlarni shunday taqsimlash kerakki, ularning har biri topshiriqlarni bajarishga butun kuch va g‘ayratini safarbar etish imkoniyatiga ega bo‘lsin. Shunday ekan, maktabning o‘quv-tarbiya ishlarini rejalashtirishda quyidagi uchta shartga rioya qilish maqsadga muvofiqdir: 1)ishning boshlang‘ich ahvolini chuqur pedagogik tahlil qilish yo‘li bilan, ya'ni ish rejalashtirilayotgan paytda pedagogik jarayon tavsifini aniq bilish; 2)ishning rejalashtirilishi oxirida maktab jamoasi o‘quvchilarga bergan ta'lim va tarbiyaning darajasini aniq tasavvur qilish; 3)maktab ishini hozirgi kun talablari darajasiga ko‘tarmoq uchun, shunga imkon beradigan pedagogik vositalarning eng maqbulini tanlash. 14 Rejalashtirishni o‘z shakliga ko‘ra yozma, grafik va aralash (yozma va grafik) bo‘lishi mumkin. Reja qisqa, aniq va tushunarli, pedagogik maqsadlarga muvofiq tuzilib, yagona yo‘nalishlarni, qo‘yilgan masalalarni bajarish tadbirlari tizimini o‘z ichiga olgan bo‘lishi kerak. Rejaning sifati rejalashtirish qanchalik oqilona va to‘g‘ri qo‘yilishiga bog‘liqdir. Odatda, maktab ishi rejalashtirilayotganda uning tuzilishini ikki qismdan iborat deb tuzish tavsiya etiladi: 1-qism- analitik bo‘lib, unda maktab ishining o‘tgan o‘quv yilidagi yakunlarining tahlili va yangi o‘quv yilidagi vazifalari o‘z aksini topadi; 2-qism esa amaliy xususiyat kasb etib, unda bu vazifalarni bajarish tadbirlari rejalashtiriladi. Ana shundan kelib chiqib, biz quyida maktabning bir o‘quv yili uchun ish rejasining namunasini tavsiya etamiz. I qism. Maktab ishi yakuni va uning yangi o‘quv yilidagi vazifalari: 1. mikrotumanning o‘ziga xos xususiyati va maktab ish sharoitlari. Bu yerda mikrotuman, uning aholisi, mavjud madaniyat muassasalari, maktab ishini qiyinlashtiruvchi noqulay sharoitlar haqida qisqacha tavsif beriladi. 2. o‘quv yili ish yakunlari haqida qisqacha tahlil. Bu bo‘limda rejaning barcha bo‘limlari doirasidagi ish yakunlari beriladi hamda tahlil qilinadi. Bunda o‘tgan o‘quv yili rejasi qanday bajarilgani, vazifalar qanchalik amalga oshirilgani; jamoa, pedagoglar, sinflar va boshqalarning raqam ko‘rsatkichlari keltiriladi, o‘quvchilarning bilim va tarbiyalanganlik darajasi baholanadi, maktab jamoasi ish usullari tahlil qilinadi. Kamchiliklar ko‘rsatiladi. 3.Yangi o‘quv yili vazifalari hukumatimizning maktab islohoti haqidagi qarorlaridan kelib chiqadi. Bu o‘rinda hukumatimizning ta'lim-tarbiya sohasida maktab oldiga qo‘ygan vazifalaridan kelib chiqqan holda maktabning asosiy vazifalari shakllantirib boriladi. Aniqlangan vazifalar orasida aniq tadbirlarni belgilash rejaning ikkinchi qismi bo‘lib hisoblanadi. Uning mundarijasi (namunaviy tuzilishi) quyidagicha bo‘lishi mumkin: 1.Tashkiliy-pedagogik ishlar. 2.Maktabning o‘quv-moddiy va texnikaviy bazasini mustahkamlash. 3.Maktab faoliyatida tayanch va o‘rta umumiy ta'limni amalga oshirish. 15 4.Maktabni o‘qituvchi xodimlar bilan ta'minlash va ular bilan ishlash. 5.Maktabning o‘quv-tarbiya ishlarini yo‘lga qo‘yish. 6.Maktabning sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarini tashkil etish. 7.Ota-onalar va jamoatchilik bilan hamkorlikda olib boriladigan ishlar. 8.Maktabning otaliq, sog‘liqni saqlash va savdo tashkilotlari bilan hamkorlikda olib boradigan ishlari. 9.Maktab kengashi va maktab direktori olib boradigan ishlari. 10.Maktab ichki nazorati va uni amalga oshirish. 11.Maktabning moliya-xo‘jalik ishlari. 12.Maktabning metodik ishlari. Maktab rejasining tashkiliy-pedagogik ishlar qismida umumiy ta'lim maktabida yangi o‘quv yilini uyushqoqlik bilan boshlash hamda uni tugallash imkonini beruvchi tadbirlar bu boradagi maktabning boshqa tashkilotlar bilan hamkorlikdagi ishlari belgilanadi. Ko‘pincha bu o‘rinda ish taqsimoti ham aniq ko‘rsatiladi. Xuddi shuningdek, o‘qituvchi xodimlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish, maktab rahbarlari, xodimlari va o‘qituvchilar o‘rtasida vazifa va topshiriqlarni taqsimlash (masalan: kim sinf rahbari bo‘ladi, mazkur maktabning mikromaydoniga kimlar biriktiriladi, kim to‘garak rahbari bo‘ladi, kim o‘quvtarbiya va sinfdan, maktabdan tashqari ishlarni boshqaradi va h.k.) sinflarni butlash kabi masalalar ko‘rsatiladi. Xuddi shu o‘rinda maktab ma'muriyati bilan jamoatchilik tashkilotlari orasida bo‘ladigan ish taqsimoti ham ko‘rsatiladi. Shundan keyin muayyan bir ish uchun (metodik birlashmalarning yig‘ilish kunlari, maktab kengashi majlislari, kasaba uyushmasi tashkiloti majlislari va shu kabilar uchun) haftaning kunlarini aniq ko‘rsatish ham maqsadga muvofiqdir. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarda: o‘quvchilar jamoat tashkilotlari (o‘quvchi- yoshlar tashkiloti) faoliyatiga pedagogik rahbarlik. o‘quvchilarning jamoatchilik faolligini tarbiyalash va rivojlantirishda axloqiy tarbiya, harbiy-vatanparvarlik tarbiyasi, baynalmilal tarbiya, huquqiy tarbiya, mehnat tarbiyasi, kasb tanlash, iqtisodiy tarbiya, estetik tarbiya, ekologik tarbiya, sanitariya-gigiena maorifi kabi 16 masalalarni amalga oshirish o‘rinlidir. Xuddi, shuningdek, o‘quvchilarni mustaqil ishlashga o‘rgatish, mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirib borish, ularning og‘zaki va yozma nutq madaniyatini o‘stirib borish, texnikaga oid ta'limni amalga oshirish, fanlarni o‘qitishda o‘quvchilarga amaliy malakalar berish kabi tadbirlar belgilanadi. Ish rejasining o‘quvchilar bilan olib boriladigan sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarini tashkil qilish bo‘limida o‘quvchilar o‘rtasida turli mavzularda konferensiyalar, kechalar, o‘tkir zehnlilar mushoirasi va ekskursiyalar o‘tkazish, kino va teatrlarga jamoa bo‘lib borish, zavod va fabrikalarda ishlab chiqarish veteranlari bilan uchrashuvlar tashkil qilish, devoriy gazetalar chiqarishni yo‘lga qo‘yish kabi ishlar belgilanadi. O‘rta umumiy ta'lim maktablari ish rejasidagi bu kichik bo‘limchaning eng muhim vazifasi umummaktab tarbiya jamoasi tashkil etish tizimini ochib berishdan iboratdir. Umummaktab jamoasi sinflarning shunchaki yig‘indisidan iborat bo‘lmay, balki bu jamoa bir necha o‘quv yillari davomida butun pedagoglar jamoasining katta kuch-g‘ayrat ishlatishi tufayli yuzaga keladi. Respublikamizdagi ko‘pgina maktablar tajribasida sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni bir necha yillar davomida ayrim o‘qituvchilarga biriktirib qo‘yish kabi usul o‘zini oqlamoqda, zotan, sinfdan tashqi bu tarbiyaviy ishlarning barcha yo‘nalishlari o‘qituvchidan maxsus bilim va malaka talab etadiki, bunday bilim va malakalar tezlikda hosil bo‘lmaydi. Darhaqiqat, maktabda olib boriladigan sinfdan va maktabdan tashqi tarbiyaviy ishlarning bir shaklini uzoq vaqt bir o‘qituvchiga topshirish orqali uni amalga oshirish muhim pedagogik ahamiyat kasb etadigan masaladir. Bu masalaga maktab rahbarlari alohida ahamiyat berishlari lozim. Maktabning ish rejasidagi ota-onalar va jamoatchilik bilan olib boriladigan ishlar bo‘limida o‘qituvchilarning ota-onalar bilan olib boradigan ishlarining turli shakllari (ota-onalar majlisi, ota-onalar bilan guruh bo‘lib va alohida suhbat va konsultatsiyalar o‘tkazish, mahalla va aholi yashaydigan qishloqlarda, zavod, fabrika va qurilish tashkilotlarida olib boriladigan turli tarbiyaviy mavzulardagi pedagogik tashviqot ishlari hamda jamoatchilik va ota-onalarning maktabga qachon va qanday yordamini tashkil qilish kabi masalalar ko‘rsatiladi). Ish 17 rejasidagi maktabning otaliq tashkiloti bilan hamkorlikda olib boradigan ishlari bo‘limida maktab binosini remont qilish, o‘quv xonalarini jihozlash ishiga otaliq tashkilotining ishchi va xizmatchilar uchun turli tarbiyaviy mavzularda suhbatlar olib borish kabi ishlar rejalashtiriladi 6 . Maktab ish rejasining maktab kengashi va maktab direktori qoshidagi yig‘ilish degan bo‘limida, maktab kengashi va direktor qoshidagi yig‘ilishning ish dasturi, kengash ishining mavzusi va mundarijasi aniq ko‘rsatiladi. Shu joyning o‘zida yig‘ilishlarni o‘tkazish muddati va kun tartibi, kengashning maktabdagi metodik birlashmalar va boshqa tashkilotlar bilan aloqasi, bu birlashmalarga rahbarlik qilish shakllarini ko‘rsatish o‘rinli bo‘ladi. Xuddi shuningdek, direktor qoshidagi yig‘ilishlarning mavzusi yig‘ilish shakli, uni o‘tkazish kuni kabi masalalarni ham maktab ish rejasining shu bo‘limida ko‘rsatish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ish rejasining pedagogik jarayonni boshqarish va nazorat qilish deb nomlangan bo‘limida maktab ishlarini boshqarish va pedagogik jarayonga rahbarlik qilishning asosiy shakllari belgilanadi va bunda: -o‘quvchilar bilimining sifati va o‘qituvchilarning o‘quv dasturlarini bajarishi (darslarga kirish va tahlil qilish, laboratoriya va amaliy ishlar, ekskursiyalar; kontrol, ijodiy ishlar, ishlab chiqarish mehnati, maktab maydonidagi tajriba ishlarining natijalarini tahlil qilish; o‘quvchilar bilan alohida ishlashning ahvolini aniqlash, daftar tutish, sinf jurnallarida o‘quvchilar bilimini qayd etish va baholash; o‘quv fanlari bo‘yicha o‘quvchilar bilimi, tushuncha va ko‘nikma darajasi; maktab ma'muriyatining nazorat ishlari; darslik, o‘quv jihozlari va boshqalarning qanday holatda ekanligi) tekshiriladi. -Fakultativlar ishini nazorat qilish, metod birlashmalar, o‘qituvchilarning o‘z ustida mustaqil ishlashi, sinf rahbarlari, kutubxonachilar, laborantlar faoliyatini kuzatish, maktab hujjatlarining qay tartibda yuritilayotganligini nazorat qilib borish kabi qator masalalarni belgilash ham muhim ahamiyat kasb etadi. 6 F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M. Kayumova, M. A’zamova Maktabgacha pedagogika, “Tafakkur” nashriyoti Toshkent- 2019-yil. Darslik. 18 Shuni ta'kidlash kerakki, pedagogik jarayonni boshqarishning muhim manbalaridan biri ulgurmovchi va ikki yil bir sinfda qoluvchi o‘quvchilar bilan muntazam hamda aniq maqsadga qaratilgan ish olib borishdir. Rejaning mazkur bo‘limida quyidagi masalalarni ham ko‘rsatish mumkin: A) qobiliyatli, iqtidorli bolalarni aniqlash va ular bilan ishlash; Bunday o‘quvchilar bilan alohida olib boriladigan ishlarni belgilab olish va bu ishlarga otaonalarni ham jalb etish. B) ulgurmovchi, yordamtalab o‘quvchilarni o‘z vaqtida aniqlab olish; Ana shunday o‘quvchilarni o‘zlashtiruvchi o‘kuvchilar qatoriga qo‘shib olib borish borasida ota-onalar va ular ishlab turgan korxona bilan hamkorlikda olib boriladigan ishlarning samarali shakl va usullarini qidirib topish kabi qator masalalarni belgilash maqsadga muvofiq bo‘ladi.Ish rejasining - maktabning moliya-xo‘jalik ishlari deb atalgan bo‘limida maktabni shu o‘quv yilida va undan keyingi davrda o‘quv-moddiy bazasini yanada mustahkamlash, davlat va otaliq tashkiloti tomonidan ajratiladigan mablag‘larni to‘g‘ri, maqsadga muvofiq holda sarflash, moliyaviy hisob-kitoblarni tartibga solish tadbirlari belgilanadi. Xulosa qilib shuni aytish kerakki, maktablarning ish rejalarida o‘quvchilar bilan olib boriladigan ta'lim-tarbiya ishini takomillashtirish, xodimlar malakasini oshirish, maktabning o‘quv-moddiy bazasini mustahkamlash, ta'lim-tarbiya ishining dolzarb masalalariga qaratilgan turli mavzularda seminarlar, konferensiyalar o‘tkazish, maktab o‘qituvchilarining pedagogik o‘qishlarini tashkil etish maqsadga muvofiqdir. 19 1.2. Maktabni boshqarishda demokratiyalashtirish. Maktab kengashi tarkibiga-direktor, uning o‘rinbosarlari, o‘qituvchilar, tarbiyachilar vrachlar, kutubxonachilar, bosh yetakchi, ota-onalar kengashining raislari kiradi. Maktab kengashi qabul qilgan ayrim qarorlar maktab uchun xam, direktor uchun xam majburiy hisoblanadi. O‘quvchilarni sinfdan-sinfga ko‘chirish, to‘garaklar, studiyalar, klub va o‘quvchilar birlashmalari rejalarini muhokama qiladi, rag‘batlantirish va jazolash, o‘rta maktabni tugatganligini haqida shahodatnoma berish masalalari, maktabdan chiqarish haqidagi qarorlarni qarab chiqadi. Maktablarda o‘qituvchilarning metod birlashmalari tashkil etiladi bu birlashmalar o‘qituvchiga o‘zining g‘oyaviy, nazariy darajasini oshirish bolalarga ta’lim-tarbiya berish, yanada takomillashtirilgan metodlari va usullarini eng yaxshi o‘qituvchilar va tarbiyachilarning tajribalarini egallab olish, fan yutuqlari, psixologiya, pedagogika va metodika, ilmiy ommabop adabiyotlar tanishtirib, borishga da’vat etilgandir. Metod birlashmalarning a’zolari o‘quv materialini birgalikda rejalashtiradilar, nazorat ish natijalarini tahlil qiladilar. Maktab direktori, partiya va kasaba uyushmasi tashkilotlarining eng muhim vazifalaridan biri, o‘qitishning ma’naviy darajasini, o‘qituvchilarning pedagogik mahoratini oshirib borish, o‘quvchilarning mustaqil bilim olishlari uchun sharoit yaratishni ta’minlashdan iborat. Maktab rejasida o‘qituvchilarning malakasini oshirishning kuyidagi turli shakllari nazarda tutilishi lozim. Metodik seminarlar va predmet komissiyalarining ishlari, yosh o‘qituvchilarga yordam berish, mustaqil bilim olish uchun sharoit yaratish, ilg‘or tajribani umumlashtirish va joriy qilish. Malaka oshirish bilan o‘qituvchilarning malakasini oshirish institutlari va markazlar shug‘ullanadi. Maktabni pedagogik kadrlar bilan ta’minlash. 20 Inson paydo bo‘libdiki, tarbiya jarayoni mavjud, tarbiya paydo bo‘lgan vaqtdan beri pedagogik faoliyati uzluksiz davom etib kelmoqda. O‘qituvchilar, tarbiyachilik kasbi barcha ijtimoiy tuzumlarda sharafli xamda uta mas’uliyatli kiyin va murakkab kasb hisoblangan.Mustaqil O‘zbekistonimizda uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilishni, yangi ta’lim standartlari asosida ta’lim va tarbiya jarayonini qayta tashkil etishga kirishilgan hozirgi kunda o‘qituvchi faoliyatiga, uning pedagogik mahoratiga alohida e’tibor berilmoqda.Mamlakatimizda kadrlar tayyorlash milliy dasturini bosqichma-bosqich muvaffaqiyatli amalga oshirish ko‘p jihatdan o‘qituvchi faoliyatiga, uning kasbiy nufuzini oshirishga bog‘liqdir. Shunday ekan, sog‘lom, xar tomonlama barkamol avlodni yetishtirish uzluksiz ta’lim tizimida mehnat qilayotgan pedagogning saviyasiga, tayyorgarligiga va fidoyiligiga, yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalash ishiga bo‘lgan munosabatiga bog‘liqdir. O‘qituvchi jamiyatning ijtimoiyi topshirig‘ini bajaradi, shunday ekan, xar tomonlama yetuk mutaxassislarni tayyorlashda o‘qituvchi muayyan ijtimoiy- siyosiy, pedagogik va shaxsiy talablarga javob berishi lozim. Shunday ekan, o‘qituvchi mustaqillik g‘oyasiga e’tiqodi, xar tomonlama rivojlangan ilmiy tafakkuri, kasbiga tegishli ma’lumoti, ya’ni uz fanining chuqur bilimdoni, pedagogik muloqot ustasi, pedagogik-psixologik va uslubiy bilim va malakalarini egallagan bo‘lishi xamda turli pedagogik vaziyatlarni tezda sezishi, o‘rganishi va baholay olishi. Pedagogik ta’sir ko‘rsatishning eng maqbul usul va vositalarni tanlay olish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. U pedagogik jarayonini boshqarar ekan, pedagogik bilim va mahorat egasi bo‘lishi lozim. Shundagina o‘qituvchi pedagogik hodisalarning mohiyatini va dialektikasini, pedagogik mehnat metodi, kasb va texnologiyasini va professional pedagogik mahoratini egallay oladi. Pedagogik bilim va mahorat egasi bo‘lgan o‘qituvchi avval, pedagogika fanining metodologik asoslarini, shaxs rivojlanishining qonuniyatlari va omillarini, kadrlar tayyorlash milliy dasturining mohiyati, maqsad va vazifalarini bilishi darkor. Uzluksiz ta’lim tizimini amalga oshirish jarayonida yosh avlodni ko‘ngildagidek o‘qitish va tarbiyalash haqida gap borar ekan, bu g‘oyat murakkab 21 va ko‘p qirrali vazifani faqat malakali pedagogik mahoratga ega bo‘lgan o‘qituvchi kadrlar bilan amalga oshirish mumkin. Shunday ekan, o‘qituvchilik katta san’atdir. Pedagogika mahorat tugma talant yoki nasldan-naslga utuvchi xususiyat emas, balki izlanish, ijodiy mehnat mahsulidir. Bu ko‘p qirrali pedagogik faoliyat zaminida ijodiy mehnat yotadi. Shuning uchun xam pedagogik mahorat hamma o‘qituvchilar uchun standart, ya’ni bir qolipdagi ish usuli emas, balki u xar bir o‘qituvchining uz ustida ishlashi, ijodiy mehnati jarayonida tashkil topadi va rivojlanadi. Dars berish san’atini egallashda o‘qituvchi uyushtirilgan o‘quv mashg‘uloti, chuqur bilim berish vositasi bo‘lishi bilan birga, mustaqil O‘zbekistonning ravnaqi, ertangi kunga bo‘lgan ishonch, xalqimizning aql-zakovati va mehnatining nimalarga qodirligi, jamiyatning munosib fuqarosi va quruvchisi bo‘lish uchun nimalar qilish zarurligini ko‘rsatuvchi ko‘zgu bo‘lib xizmat qiladi. Yoshlarimiz uz murabbiylari darsidan xar jihatdan mamnun bo‘lsinlar. Ular o‘quv mashg‘ulotdan so‘ng olgan baholarni emas, balki bilim va malaka hosil qilinganliklarini, ma’naviy oziq olganliklarini his qilsinlar. Shundagina, mamlakatimizning kelajagi bo‘lgan o‘quvchi yoshlarimiz uz murabbiylarini nomini zo‘r ehtirom, chuqur minnatdorchilik bilan tilga oladilar. Buning uchun xar bir o‘qituvchi O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunida ko‘rsatilgandek, uz fanlari bo‘yicha tegishli ma’lumot egasi, yuksak kasbiy tayyorgarligi va yuqori axloqiy fazilat egasi bo‘lishlari darkor. Shundagina o‘qituvchi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablari darajasida ta’lim jarayonini tashkil qiladi va boshqaradi. O‘qituvchi, tarbiyachi kadrlarning malakasini oshirish va unga rahbarlik qilish. O‘zining murakkabligi va ko‘p qirraligi bilan ajralib turadigan kasblardan biri- o‘qituvchilikdir. Pedagogik faoliyatining uta mas’uliyati va turli tumanligi mehnat obyekti- o‘qituvchi shaxsning o‘zgarib turish bilan izohlanadi. Respublika Mustaqilligi sharoitida milliy maktabni tiklash davrida o‘qituvchilik kasbi yanada oshadi. Zero ta’lim tarbiyani bosqichga ko‘tarishda o‘qituvchi hal qiluvchi shaxs hisoblanadi. O‘qituvchilarni ta’lim-tarbiya 22 masalalarini muvaffaqiyatli yechishga tayyorlashda malaka oshirish tizimi muhim urin egallaydi. Pedagogik xodimlar malakasini oshirish uzluksiz ta’lim tizimida asosiy bo‘lganlardan biridir. U uzluksiz ta’limning bug‘ini sifatida alohida nisbiy mustaqil pedagogik tizimni tashkil etadi. Pedagogik tizim sifatida uning maqsadi, mazmuni, usul va vositalari, unda ishtirok etuvchilar: tashkil etuvchilar, dars beruvchilar, tinglovchilar faoliyati va muassasalar iqtisodiy asosi xamda natijadan iboratdir. Modomiki, malaka oshirish uzluksiz ta’lim va xalq maorifining alohida tizimi ekan, uning yuqoridagi belgilaridan kelib chiqib, o‘quv jarayonini xam to‘g‘ri tashkil etish zarur. Eng avvalo malaka oshirish bu kattalar ta’limidir. Shuning uchun mutaxassis kattalarning ruhiy-pedagogik xususiyatlarini inobatga olish kerak. Hozir esa malaka oshirish instituti va markazlarida ko‘pchilik holatlarda maktab o‘qituvchilarini o‘qitish muloqoti uslubiy asossiz ravishda malaka oshirish ta’limida belgilovchi ta’lim hisoblanadi. Bundan tashqari ta’lim jarayonida tinglovchilarning qiziqish ehtiyojlari va nisbiy tayyorgarlik darajasi hisobga olinmaydi. Shu bilan birga tinglovchilarning malaka oshirishdagi faoliyat, bilimi xam e’tibordan chetda qolmoqda. Buning oqibatida malaka oshirish tizimidagi o‘quv jarayonini noaniq, o‘rtamiyona, yalpi bo‘lib aniq shaxsga yo‘naltirilmaydi. Malaka oshirish kattalar ta’limi sifatida o‘qitishning o‘ziga xos xususiyati bilan ajralib turadi. Malaka oshirish o‘qituvchilar uchun juda foydali, zaruriy xamda shartli vazifa bo‘lib hisoblanadi. O‘qituvchilar xar besh yildan keyin albatta uz bilim va malakasini oshirish va yangilash uchun o‘qishga yuboriladilar. Bunda o‘qituvchilar ta’lim sohasidagi o‘zgarishlar, yangiliklar bilan tanishib, uz bilim tajribalariga qo‘shimchalar kiritadilar. Malaka oshirishning yana bir ijobiy tomoni shundan iboratki, xar bir rayon, maktab, shahardan kelgan o‘qituvchilar ommaviy pedagogik jamoa bilan uz tajribalarini almashib, do‘stona pedagogik aloqalar o‘rganishda muvaffaq buladilar. 23 Ta'lim muassasasini boshqarishda pedagogik xodimlar, ota-onalar va o`quvchilar o`rtasidagi o`zaro ta'sir jarayonini kuzatish hamda barcha uchun zarur va qulay bo`lgan ruhiy muhitni vujudga keltirish ham muhim o`ringa ega. Buning uchun rahbar ta'lim muassasasidagi mavjud munosabatlar, o`quvchilarning jismoniy, ruhiy va intellektual rivojlanishiga ta'sir ko`rsatuvchi omillar, ya'ni o`qituvchilar bilan o`quvchilar, ota-onalar bilan ta'lim muassasasi hamda o`quvchilar o`rtasidagi munosabatlardan yaxshi xabardor bo`lishi lozim Shu o`rinda alohida to`xtalib o`tish lozimki, maktab direktori ta'lim muassasasining asosiy maqsadi bo`lgan ta'lim-tarbiya ishini tashkil etish, rivojlantirishda o`ziga xos ahamiyatga ega bo`lgan axborot-tahlil, maqsadli- motivlashtirish, oldindan ko`rish-rejalashtirish, tashkiliy-ijrochilik, nazorat-tashxis va tartibga solish-muvofiqlashtirish funksiyalarini tizimli va to`g`ri amalga oshirishi zarur. Shu o`rinda alohida to`xtalib o`tish lozimki, maktab direktori ta'lim muassasasining asosiy maqsadi bo`lgan ta'lim-tarbiya ishini tashkil etish, rivojlantirishda o`ziga xos ahamiyatga ega bo`lgan axborot-tahlil, maqsadli- motivlashtirish, oldindan ko`rish-rejalashtirish, tashkiliy-ijrochilik, nazorat-tashxis va tartibga solish-muvofiqlashtirish funksiyalarini tizimli va to`g`ri amalga oshirishi zarur. Maktab hayotida direktorning o‘rni. Eng yaxshi maktab direktori tashqi menejer emas, balki sobiq o‘qituvchi. Professional vazifaga nimalar kiradi Zamonaviy maktabni boshqarishda rahbar (direktor) ning o‘rni. Maktab boshlig‘i (maktab rahbari) ta'lim sohasidagi muhim shaxs bo‘lib, ta'limda yuz berayotgan o‘zgarishlarni amalga oshirish muvaffaqiyatini belgilaydi. Pedagogik menejment sohasidagi ko‘plab mutaxassislarning fikriga ko‘ra, zamonaviy maktab direktori samarali rahbar bo‘lib, quyidagi xususiyatlarga ega: kompetentsiya; ochiqlik; bo‘ysunuvchilarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish; qaror qabul qilishda jasorat; muammolarni ijodiy hal etish qobiliyati. Maktabning samarali rahbari (direktori) quyidagilardan iborat 7 : 7 Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y 24 Pedagogik menejment sohasidagi ko‘plab mutaxassislarning fikriga ko‘ra, zamonaviy maktab direktori samarali rahbar bo‘lib, quyidagi xususiyatlarga ega: kompetentsiya; ochiqlik; bo‘ysunuvchilarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish; qaror qabul qilishda jasorat; muammolarni ijodiy hal etish qobiliyati. Maktabning samarali rahbari (direktori) quyidagilardan iborat: Stereotiplarni engib, maktab oldida turgan muammolarni hal qilishning noan'anaviy usullarini topishga, boshqaruvning innovatsion texnologiyalarini yaratishga va ulardan foydalanishga qodir bo‘lgan ijodkor; doimiy ravishda o‘zi ustida, o‘zining professional va shaxsiy fazilatlari ustida ishlaydigan odam; kelajakda o‘z maktabining rivojlanish istiqbollarini ko‘radigan strategist; o‘zining namunasi bilan o‘qituvchilarni ilhomlantiradigan kishi 8 . 8 Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y 25 II.BOB. MAKTABGA RAHBARLIK QILISHNING QONUN QOIDALARI 2.1. Maktab pedagogika kengashi maktabni boshqarishning oliy organi Maktab Direktori o‘quv-tarbiya jarayoniga va maktabning kundalik faoliyatiga bevosita rahbarlik qiladi, maktabda ta’lim berish(o‘quv-tarbiya)ishini tashkillashtiradi, maktabning ma’muriy-xo‘jalik (ishlab chiqarish), moliyaviy ishini ta’minlaydi, maktabda xavfsizlik texnikasi me’yorlari va qoidalariga rioya qilish tartibini yaratadi. Maktab direktori tuman (shahar) xalq ta’limi bo‘limi (XTB) mudirlarining taqdimotiga ko‘ra tegishli xalq ta’limi boshqarmasi boshlig‘i (Qoraqalpog‘iston Respublikasi xalq ta’limi vaziri) tomonidan lavozimiga tayinlanadi va bo‘shatiladi. Maktab direktori ish faoliyatida bevosita tuman (shahar) XTB mudiriga bo‘ysunadi. Maktab direktori mehnat ta’tilida yoki vaqtinchalik mehnatga layoqatsiz bo‘lgan davrda uning vazifalari direktorning o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari zimmasiga yuklanishi mumkin. Bu kabi hollada vazifalarni ijro etish direktor buyrug‘i yoki ob’ektiv sabablarga ko‘ra tegishli buyruq chiqarish uchun imkon bo‘lmasa tuman(shahar)XTB mudirining buyrug‘i asosida amalga oshiriladi. Maktab direktori o‘z ixtisosligi bo‘yicha oliy ma’lumotga va pedagogik yoki rahbarlik lavozimlarida kamida 5 yil ish stajiga ega hamda tegishli attestatsiyadan o‘tgan kamida 1-toifali o‘qituvchi bo‘lishi lozim. Maktab direktori maktab ichida yoki undan tashqarida o‘rindoshlik asosida boshq rahbarlik lavozimlarida (ilmiy va ilmiy-uslubiy rahbarlikdan tashqari) ishlashiga yo‘l qo‘yilmaydi. Maktab direktorining mansab vazifalari o‘rindoshlik asosida ijro etilishi mumkin emas. Maktab direktoriga uning o‘rinbosarlari bevosita bo‘ysunadi. Maktab direktori o‘z vakolatlari doirasida maktabning har bir xodimi va o‘quvchisiga ular uchun bajarilishi majburiy bo‘lgan ko‘rsatmani berishga haqli. Maktab direktori 26 maktabdagi har qaysi boshqa xodim (uning o‘rinbosari yoki boshqalar)ning farmoyishini bekor qilishga haqli. Maktab direktori o‘z vakolatlari doirasida quyidagi mansab vazifalarini bajaradi: Maktab Ustavi va O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq maktab faoliyatining barcha yo‘nalishlari yuzasidan umumiy rahbarlikni amalga oshiradi. Pedagogik kengash bilan birgalikda maktabni rivojlantirish strategiyasi, maqsadlari va vazifalarini belgilaydi, uning ishini dasturiy rejalash to‘g‘risida qarorlar qabul qiladi. Muassasaning rivojlanish dasturlarini, maktabdagi ta’limiy dasturlar, o‘quv rejalari, kurslar, fanlar, o‘quv-uslubiy hujjatlar, Ustav va ichki tartib qoidalarini ishlab chiqish, tasdiqlash va joriy etish ishlarini amalga oshiradi. Maktabning boshqa ichki me’yoriy hujjatlarini ishlab chiqishda ishtirok etadi. Maktabni yangi o‘quv yiliga,kuz-qish mavsumiga tayyor bo‘lishini tashkil etadi va ta’minlaydi, maktabda obodonlashtirish,ko‘kalamzorlashtirish ishlarini amalga oshiradi, qabul qilish dalolatnomalarini imzolaydi; Maktab faoliyati jarayonida yuzaga keladigan o‘quv- uslubiy,ma’muriy,moliyaviy, xo‘jalik va boshqa masalalarni hal qilishda ishtirok etadi. Maktabning pedagog va boshqa xodimlari ishini rejalashtiradi, muvofiqlashtiradi va nazorat qiladi. Kadrlarni saralash, ishga qabul qilish va joy-joyiga qo‘yish ishlarini amalga oshiradi, xodimlarning mansab vazifalarini belgilaydi, ularnig kasbiy mahoratini oshirish uchun shart-sharoit yaratadi. O‘quvchilar uchun mashg‘ulotlar jadvalini, maktab xodimlarining ish jadvallari va pedagogik yuklamasini, tarifikatsion ro‘yhatlar va mehnat ta’tillari jadvallarini tasdiqlaydi. Xodimlarning ijodiy tashabbusini qo‘llab-quvvatlaydi va rag‘batlantiradi, jamoada ijobiy ma’naviy sof muhitni shakllantiradi. 27 Maktab o‘quvchilari va xodimlarining salomatligini muhofaza qilish va mustahkamlash maqsadida maktabda umumiy ovqatlanish tashkilotlari va tibbiy muassasalar faoliyat ko‘rsatishi uchun kerakli shart-sharoitlar yaratilishini ta’minlaydi, ularning ishini nazorat qiladi. Jamoa shartnomasi bajarilishini ta’minlaydi, maktab pedagoglar jamoasi. Kasaba uyushmasi tashkilotiga mo‘’tadil ishlash uchun kerakli sharoitlar yaratadi. Davlat, jamoat va boshqa organlarda, tashkilotlarda va muassasalarda maktab manfaatlarini himoya qiladi. Jihozlarning muhandislik – texnikaviy kommunikatsiyalari havfsiz foydalanishini ta’minlaydi, ularni mehnat muhofazasi bo‘yicha amal qilayotgan standartlarga , qoidalarga va me’yorlarga muvofiq bo‘lgan holatga keltirish choralarini ko‘radi, ta’lim muassasasining binosi ko‘rikdan o‘tkazilishi va ta’mirlanishini o‘z vaqtida tashkil etadi. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida va maktab ichki mehnat tartib qoidalarida belgilangan tartibda yangi hodimlar qabul qilinishini rasmiylashtiradi; Ishga qabul qilingan shaxslar bilan o‘rnatilgan tartibda shartnomalarni imzolaydi, mehnat muhofazasi, texnik xavfsizligi bo‘yicha dastabki ko‘rsatma berish, ta’lim muassasasi xodimlari bilan ish joyida ko‘rsatma berish tadbirini o‘tkazadi, ko‘rsatma berish tadbiri o‘tkazilganligini daftarda rasmiylashtiradi. Xodimlar va o‘quvchilarning jarohatlanishi hollarini oldini olish va ular o‘rtasida kasallanish darajasini kamaytirish bo‘yicha profilaktik ishlarni tashkil etadi va olib boradi 9 ; Tibbiy xodimlar bilan xamkorlikda tibbiy hizmat ko‘rsatilishini va sog‘lomlashtirish ishini yaxshilash choralarini ko‘radi; Kasaba uyushmasi, Ota-onalar qo‘mitasi va Vasiylik kengashi bilan hamkorlikda ovqatlanish tashkil etilishini yaxshilash, maktab oshxonasida sifatli ovqat tayyorlanishi uchun sharoit yaratish choralarini ko‘radi; 9 F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M. Kayumova, M. A’zamova Maktabgacha pedagogika, “Tafakkur” nashriyoti Toshkent- 2019-yil. Darslik. 28 Ishlayotganlar va o‘quvchilarning o‘quv-mehnat yuklamasini, ularning ruhiy-jismoniy imkoniyatlarini e’tiborga olgan holda, ta’minlaydi, oqilona mehnat va dam olish tartibini tashkil etadi. O‘quvchilar va ishlayotganlarning salomatligi uchun havfli sharoitlar yuzaga kelganda ta’lim jarayoni o‘tkazilishini ta’qiqlishga haqli. Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari: Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari maktab direktorining tavsiyasiga ko‘ra tuman xalq ta’limi bo‘limining mudiri tomonidan lavozimiga tayinlanadi va bo‘shatiladi. Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari maktab direktori bilan hamkorlikda maktabning o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil etadi, maktab pedagoglari jamoasiga uslubiy jihatdan rahbarlik qiladi, o‘quv jarayonida havfsizlik texnikasi me’yorlari va qoidalariga rioya qilinishi tartibini ta’minlaydi, o‘quv ishi bo‘yicha hisobotlarni yuritadi va umumiy majburiy ta’lim bo‘yicha ishni tashkillashtiradi. Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari bevosita maktab direktoriga bo‘ysunadi. Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari bevosita (1)o‘qituvchilar,(2)o‘quvchilar,(3)labaratoriya xodimlari bo‘ysunadi. Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari o‘z vakolatlari doirasida quyidagi mansab vazifalarini bajaradi: Pedagogdlar jamoasining faoliyati kundalik istiqbolli rejalashtirilishini tashkil etadi. O‘qituvchilar va boshqa pedagog xodimlarning o‘quv rejalarini va dasturlarini bajarish bo‘yicha ishlarni muvofiqlashtiradi. Zaruriy o‘quv-uslubiy hujjatlar ishlab chiqilishini tashkil etadi va muvofiqlashtiradi. Ta’lim jarayonining sifatini va o‘quvchilarning ta’limiy tayyorgarlik natijalari ob’ektiv ravishda baholanishini, to‘garaklar va fakultativlar ishini muntazam nazorat qiladi; maktab pedagog xodimlari tomonidan o‘tkazilayotgan 29 darslar va o‘quv mashg‘ulotlarining boshqa turlariga tashrif buyuradi(o‘quv yili davomida kamida 180 soat), ularning shakli va mazmunini tahlil qiladi, tahlil natijalarini pedagoglarga ma’lum qiladi. Imtihonlarga tayyorgarlik ko‘rish va ularni o‘tkazish ishlarini tashkil etadi. Ota-onalar uchun ma’rifat ishlarini tashkil etadi, o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil etish masalalari yuzasidan ota-onalarni (ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarni) qabul qiladi. Pedagog xodimlarga yangi (innovatsion)dasturlar pedagogik texnologiyalarni o‘zlashtirish va ishlab chiqishda yordam beradi; O‘quv mashg‘ulotlari va ta’lim faoliyati boshqa turlarining jadvallarini tuzadi, vaqtinchalik yo‘q bo‘lgan o‘qituvchilarning darslari sifatli va o‘z vaqtida almashtirilishini ta’minlaydi, qoldirilgan va boshqa o‘qituvchi o‘rniga o‘tilgan darslarni qayd qilish jurnalini yuritadi. Belgilangan hisobot hujjatlari o‘z vaqtida tuzilishini ta’minlaydi,pedagoglar tomonidan sinf jurnallari va boshqa hujjatlar to‘g‘ri va o‘z vaqtida yuritilishini nazorat qiladi. Pedagog kadrlarni saralash va joy-joyiga qo‘yishda ishtirok etadi, ularning malakasini va kasbiy mahoratini oshirish ishlarini tashkil etadi; uslubiy birlashmalar ishiga rahbarlik qiladi, o‘z malakasini oshiradi. Maktab pedagog va boshqa xodimlarini attestatsiyadan o‘tkazishga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazishda ishtirok etadi; pedagoglar va o‘quv-tarbiya xodimlar tarkibini ish vaqtini hisobga olish tabelini yuritadi, imzolaydi va maktab direktoriga topshiradi. Direktorning ma’muriy-xo‘jalik ishlar bo‘yicha o‘rinbosari ishtirokida o‘quv xonalari, ustaxonalar, sport zali hamda yordamchi xonalarni pasportlashtirish o‘z vaqtida va sifatli o‘tkazilishini tashkil etadi. Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha yo‘riqnomalar hamda amaliy va labaratoriya ishlarini bajarish bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalarda havfsizlik texnikasi bo‘yicha bo‘limlar ishlab chiqilishini va vaqti-vaqti bilan kamida 5 yilda 1 marta qayta ko‘rib chiqilishini tashkil etadi. 30 Direktorning tarbiyaviy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari bilan hamkorlikda yo‘l harakati, ko‘cha-ko‘yda o‘zini tutish, yong‘in xavfsizligi qoidalarini o‘rgatish uslubiyati va tartibini belgilaydi, o‘quvchilar bilimlarini tekshiruvdan o‘tkazishni amalga oshiradi. Kasaba qo‘mitasi bilan hamkorlikda o‘quv asboblari va jihozlari, kimyoviy reaktivlar, ko‘rgazmali qurollar,maktab mebelidan foydalanish va saqlash xavfsizliginig ma’muriy jamoa nazoratini amalga oshiradi. Namunaviy ro‘yhatlarda nazarda tutilmagan, shu jumladan tegishli ruhsatnoma-dalolatnomasiz ustaxonalarda,o‘quv xonalari va boshqa xonalarda o‘rnatilgan yasama kimyoviy reaktivlar,o‘quv jihozlari va asboblarni olib qo‘yish choralarini o‘z vaqtida ko‘radi, ta’lim muassasasi xonalarida xodimlar va o‘quvchilarning sog‘ligi uchun havfli sharoitlar yuzaga kelganida ta’lim jarayonini to‘xtatib turadi. Maktabda, turmushda, jamoat joylarida pedagogning jamiyatdagi o‘rniga munosib bo‘lgan ahloqiy me’yorlarga amal qiladi. Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari: Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari direktorining taqdimotiga ko‘ra tuman xalq ta’limi bo‘limining mudiri tomonidan tayinlanadi va lavozimidan olinadi. Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari o‘quvchilar bilan sinfdan tashqari va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishni tashkil qiladi, tarbiyaviy jarayon yuzasidan umumiy uslubiy rahbarlikni amalga oshiradi, aniq bir tadbirlar o‘tkazilganida o‘quvchilar bilan sinfdan va maktabdan tashqari ishlashda havfsizlik texnikasi me’yorlariga va qoidalariga rioya qilinishini ta’minlaydi, mahalla qo‘mitasi va boshqa maktabdan tashqari tashkilotlar bilan hamkorlikda rahbarlik qiladi. Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari bevosita maktab direktoriga bo‘ysunadi. 31 Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosariga bevosita (1) sinf rahbarlari, (2) o‘quvchilar, (3) sardorlar, (4) qo‘shimcha ta’lim pedagoglari bo‘ysunadi. Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari o‘z vakolatlari doirasida quyidagi mansab vazifalarini bajaradi: O‘quvchilar bilan sinfdan tashqari va maktabdan tashqari olib boriladigan tarbiyaviy ish bo‘yicha joriy va istiqbol rejalar tuzilishini va uning o‘tkazilishini tashkil etadi. Maktabdan tashqari tashkilotlar: mahalla qo‘mitasi va shu kabi boshqa tashkilotlar bilan olib boriladigan ishlar rejasi tuzilishini tashkil etadi . Tarbiyachilar,sinf rahbarlari, katta sardor va bevosita ushbu direktor o‘rinbosariga bo‘ysunuvchi boshqa xodimlarning ishini muvofiqlashtiradi. Muntazam ravishda tarbiyaviy jarayon sifatini, to‘garaklar ishini va maktabdan tashqari tadbirlarga, to‘garaklar mashg‘ulotlariga(o‘quv yili davomida kamida 180 soat)qatnaydi, ularning shakli va mazmunini tahlil qiladi, tahlil natijalaridan pedagoglarni habardor qiladi. Tarbiyaviy jarayonni tashkil etish masalalari bo‘yicha ota-onalarni(ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarni) qabul qiladi. Maktab direktorining o‘quv-tarbiyaviy ish bo‘yicha o‘rinbosari bilan hamkorlikda tarbiyaviy va madaniy-bo‘sh vaqt faoliyati bo‘yicha mashg‘ulotlar jadvallarini tuzadi; vaqtinchalik yo‘q bo‘lgan xodimlarning o‘rniga darslar o‘z vaqtida va sifatli o‘tkazilishini ta’minlaydi. Maktab bo‘yicha belgilangan hisobot hujjatlari, shuningdek bevosita o‘ziga bo‘ysunadigan xodimlar tomonidan tegishli hujjatlar tuzilishini ta’minlaydi. O‘quvchilar jamoalariga madaniy-okurtiv va sog‘lomlashtirish tadbirlarini o‘tkazishda yordam beradi, to‘garaklarda va h.k.larda o‘quvchilar kontingentini saqlash choralarini ko‘radi, maktabni o‘quvchilar bilan to‘ldirishda ishtirok etadi. Maktab pedagog va boshqa xodimlarni tayyorlashda ularni attestatsiyadan o‘tkazishda ishtirok etadi. 32 Sinf rahbarlari va bevosita ushbu direktor o‘rinbosariga bo‘ysunadigan xodimlar tomonidan ularning zimmasiga yuklangan tarbiyaviy ishni tashkil etish bo‘yicha vazifalar bajarilishini, o‘quvchilarning ixtiyoriy jamoatchilik uchun foydali mehnatini muhofaza qilish me’yorlari va qoidalariga qat’iy rioya qilgan holda ta’minlaydi. Sinf rahbarlari, guruhlar, to‘garaklar va sport seksiyalari rahbarlariga safarlar, ekskursiyalar, ishlab chiqarish va jamoatchilik uchun foydali mehnatni va h.k.larni tashkil etishda, shu jumladan o‘quvchilar mehnati muhofaza qilinio‘ini ta’minlash, jarohatlanishni va boshqa baxtsiz xodisalarni oldini olish masalalarida uslubiy yordam beradi. Tarbiyaviy tadbirlar va ta’lim muassasasidan tashqari o‘quvchilar bilan ish olib borishda sanitariya-gigiena me’yorlari va talablari, mehnatni muhofaza qilish va yong‘in havfsizligi qoidalariga rioya qilinishini nazorat qiladi va ular bajarilishi uchun tegishli choralar ko‘radi. O‘quvchilar va ularning ota-onalari (ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar bilan) ko‘chada, suvda va h.k.larda sodir bo‘ladigan jarohatlanishni, YTH, baxtsiz hoisalarni oldini olish bo‘yicha tadbirlarni tashkil etadi; ota-onalarni o‘quvchilar bilan tarbiyaviy ish olib borishga jalb etishni tashkil etadi, majmuaviy tarbiyalash tizimi yaratilishiga ko‘maklashadi. Maktabdan tashqari tarbiya bo‘yicha hamkorlikda faoliyat yuritish uchun maktab bilan bolalar qo‘shicha ta’lim muassasalari va boshqa tashkilotlar o‘rtasidagi aloqalarni bog‘laydi va qo‘llab-quvvatlaydi. Maktabda, turmushda, jamoat joylarida pedagogning jamoatdagi o‘rniga munosib ahloq me’yorlariga amal qiladi. .Direktorning moliyaviy hamda moddiy masalalar bo‘yicha vazifalari va majburiyatlari Yuridik shaxs maqomiga ega xalq ta’limi muassasasi, shu jumladan maktab Direktori fondining byudjet mablag‘larining bosh boshqaruvchisi mazkur muassasa rahbari hisoblanadi. 33 Tegishli moliya tashkilotlarining xalq ta’limi muassasalarini moliyalash bo‘limlari bilan birgalikda quyidagi vazifalarni amalga oshiradi: pedagog xodimlar tarifikatsiyasini hisobga olgan holda maktab shtat jadvali va harajatlar smetasini tuzish va ularni moliya organlarida ro‘yhatga olish; belgilangan tartibda ro‘yhatga olingan xarajatlar smetasini, tovarlar va hizmatlar etkazib berish bo‘yicha shartnomalarni faqat O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi G‘aznachiligining hududiy organlari orqali tuzishni hisobga olgan holda bajarish; belgilangan standartlarga muvofiq umumita’lim maktabi buxgalterlik hisob- kitobi va hisobotini olib borishini ta’minlash; to‘lovlar, oylik maoshni belgilash va to‘lash, nafaqa hamda unga tenglashtirilgan boshqa to‘lovlarni o‘z vaqtida amalga oshirish, shuningdek maktabda moddiy boyliklarning hisob-kitobini olib borishini tashkil etish va amalga oshirish; amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq tasdiqlanaga shtatlar, smeta va moliya intizomiga qai’iy rioya qilishni ta’minlash; Byudjetdan ajratilgan byudjet va byudjetdan tashqari topilgan mablag‘lar harajatlar smetasining tuzilishini tahlil qilish va tasdiqlash hamda ulardan samarali tejamkorlik bilan foydalanishni, hodimlarga ish haqi "Direktor jamg‘armasi”dan o‘qituvchilarga ustamalarni holisona tayinlanishi, mukofot va moddiy yordam pullarini asoslangan holda to‘lanishi, noqonuniy harajatlarga yo‘l qo‘ymaslik choralarini ko‘rishi lozim. Ta’lim muassasasining tovar moddiy-boyliklarining saqlanishini ta’minlash, rivojlantirish, ta’lim muassasasida Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 3 sentyabrdagi 414-sonli qaroriga asosan servis hizmat ko‘rsatish faoliyatini tashkil etish, yuridik, jismoniy shaxslarning va chet el sarmoyadorlarining ixtiyoriy badallarini ta’lim muassasasining moddiy texnik bazasini rivojlantirishga yo‘naltirish va undan belgilangan tartibda foydalanishni tashkil etadi. Markazlashtirilgan tartibda ta’lim muassasasiga beriladigan (jihozlar, maktablarga beriladigan maktab hujjatlari, kam ta’minlangan oila farzandlariga 34 beriladigan qishki kiyim-bosh, Prezident sovg‘asi, ko‘mir, va boshqa) moddiy boyliklar uchun ishonchnolmalar beradi, qabul qiladi, har bir o‘quvchiga etkazilishini ta’minlaydi. Ta’lim muassasasi binolarining texnik holatini, ya’ni saqlanishini, barcha moddiy boyliklar(inventarlar,turli o‘quv ko‘rgazmali jihozlar)ning saqlanishini nazorat qiladi. har o‘quv yili boshlangunga qadar barcha jihozlarni ta’mirlash, har bir sinf xonasini, fan kabinetlarini, labaratoriyalarni ta’mirlash, jihozlash, yangi o‘quv yiliga taxt qilib, ro‘yhat bo‘yicha jihozlash, mebellarni sinf rahbarlariga, kabinet mudirlariga, labaratoriya mudirlariga belgilangan tartibda(topshirish-qabul qilib olish dalolatnomalari tuzilgan holda) topshirish va o‘quv yili yakunlanganda ularni butun holatda qabul qilib olishni; kommunal hizmat ko‘rsatadigan har bir tashkilot bilan ajratilgan limitlar asosida, belgilangan tartibda shartnomalar tuzish hamda hududiy g‘aznachilik bo‘limlaridan ro‘yhatdan o‘tkazish uchun muassasa hisobchisiga taqdim etilishini ta’minlaydi. Kommunal to‘lovlar (gaz, elektr energiya, suv va issiqlik energiyasi) bo‘yicha hisoblagichlarni kundalik ko‘rsatkichlarini olib, tahlil qilgan holda byudjetdan ajratilgan mablag‘lardan tejamkorlik bilan foydalanishni; Telefon tarmoqlaridan foydalanishda, aloqaning uzluksizligini, sifatini nazorat qilish hamda aloqa buzilgan hollarda hududiy telefon tarmoqlari bo‘linmalariga habar berib, aloqani tiklash choralarini ko‘rishni; Ta’lim muassasasining sanitariya holatini talab darajasida bo‘lishida farroshlar, binoni qo‘riqlashda qorovullar, atrof muhitni obodonlashtirishda bog‘bonlan ishining to‘g‘ri tashkil qilinishini ; muassasada xodimlar o‘rtasida shanbaliklarni, ko‘kalamzorlashtirish va obodonlashtirish ishlarini tashkil etishni; qish mavsumida issiqlik tizimidan foydalanishda hizmat ko‘rsatuvchi tashkilot bilan tuzilgan shartnomaga asosan issiqlik bosimining etarli darajada bo‘lishini, uning davomiyligini, issiqlik etarli darajada bo‘lmagan kunlarda hizmat 35 ko‘rsatuvchi tashkilotga ma’lum qilish hamda ushbu kunlarni ro‘yhatga olib, muassasa hisobchisiga issiqlik uchun tshlab beriladigan mablag‘larni qayta hisob- kitob qilishi haqida ogohlantirishini; kuz-qish mavsumiga muassasa binosi tomlarini, oyna va romlarini, isitish tizimini, kanalizatsiya quvurlarini ta’mirlab, tayyor holga keltirilishini ta’minlaydi. Ta’lim muassasasi rahbarining xo‘jalik ishlari bo‘yicha o‘rinbosarining yoki xo‘jalik murining moddiy javobgarlik bo‘yicha vazifalari va majburiyatlari Maktab direktorining ma’muriy-xo‘jalik ishlar bo‘yicha o‘rinbosari maktab direktorining taqdimotiga ko‘ra tuman xalq ta’limi bo‘limining mudiri tomonidan lavozimiga tayinlanadi va bo‘shatiladi. Maktab direktorining ma’muriy-ho‘jalik ishlar bo‘yicha o‘rinbosari bevosita maktab direktoriga bo‘ysunadi. Maktab direktorining ma’muriy-ho‘jalik ishlar bo‘yicha o‘rinbosari o‘z vakolatlari doirasida quyidagi mansab vazifalarini amalga oshiradi: Ta’lim muassasasi binolarining texnik holatiga, ya’ni saqlanishiga, barcha moddiy boyliklar (inventarlar,turli o‘quv ko‘rgazmali jihozlar)ning saqlanishiga javobgardir. Ta’lim muassasasidagi xo‘jalik ishchilarini nazorat qilish, har oyda hisobxonaga, ishchi-hodimlarni ishga kelganligi haqida tabel topshirish. Hisobxonaga oy oxirida kirim, chiqim qilingan moddiy tovar boyliklarning (muassasaga olib kelingan inventarlarni, xo‘jalik va kontselyariyamollarini kirim qilish, ularni o‘z vaqtida tarqatish, ro‘yhatdan chiqarilgan moddiy boyliklarni chiqim qilish) aylanma qaydnomasini topshirish 10 . Har o‘quv yili bolanguncha barcha jihozlarni ta’mirlash, har bir sinf xonasini, fan kabinetlarini, labaratoriyalarni ta’mirlash,jihozlash, yangi o‘quv yiliga taxt qilib, ro‘hat bo‘yicha jihozlar, mebellarni sinf rahbarlariga, kabinat mudirlariga, labaratoriya mudirlariga belgilangan tartibda (topshirish-qabul qilib olish dalolatnomalari tuzilgan holda) topshirish va o‘quv yili yakunlanganda ularni butun holatda qabul qilib olish. 10 Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y 36 Kommunal hizmat ko‘rsatadigan har bir tashkilot bilan ajratilgan limitlar asosida, belgilangan tartibda shartnomalar tuzish hamda hududiy g‘aznachilik bo‘limlaridan ro‘yhatdan o‘tkazish uchun muassasa hisobchisiga taqdim etish. Kommunal to‘lovlar(gaz,suv,elektr va issiqlik energiyasi) bo‘yicha hisoblagichlarni kundalik ko‘rsatkichlarini olib,tahlil qilgan holda, byudjetdan ajratilgan mablag‘lardan tejamkorlik bilan foydalanishni tashkil qilish. Telefon tarmoqlaridan foydalanishda, aloqaning uzluksizligini, sifatini nazorat qilish hamda aloqa buzilgan hollarda hududiy telefon tarmoqlari bo‘linmalariga habar berib, aloqani tiklash choralarini ko‘rish. Ta’lim muassasasining sanitariya holatini talablar darajasida bo‘lishida farroshlar,binoi qo‘riqlashda qorovullar, atrof-muhitni obodonlashtirishda bog‘bonlar ishini to‘g‘ri tashkil qilish. Bir yilda bir marta muassasa hisobchisi bilan birgalikda moddiy boyliklarni turlari bo‘yicha inventarizatsiya qilish. Muassasada hodimlar o‘rtasida shanbaliklarni, ko‘kalamzorlashtirish va obodonlashtirish ishlarini tashkil etish va ularda faol qatnashish. Qish mavsumida issiqlik tizimidan foydalanishda hizmat ko‘rsatuvchi tashkilot bilan tuzilgan shartnomaga asosan issiqlik bosimining etarli darajada bo‘lishini, uning davomiyligini, issiqlik etarli darajada bo‘lmagan kunlarda hizmat ko‘rsatuvchi tashkilotga ma’lum qilish hamda ushbu kunlarni ro‘yhatga olib, muassasa hisobchisiga issiqlik uchun to‘lab beriladigan mablag‘larni qayta hisob- kitob qilishi haqida ogohlantirish. Kuz-qish mavsumiga muassasa binosi tomlarini, oyna va romlarini, isitish tizimini, kanalizatsiya quvurlarini ta’mirlab, tayyor holga keltirish. Yakka tartibda isitiladigan ta’lim muassasalarida qattiq va suyuq yoqilg‘i materiallarini vaqtida etkazish va sifatli saqlash, ulurni belgilanagan miqdorda sarflash hamda isitish tizimini optimal darajada ishlashini ta’minlash. Yong‘in havfsizligi asboblarini etarli darajada bo‘lishini nazorat qilish. 37 Ta’lim muassasasi rahbarining xo‘jalik ishlari bo‘yicha o‘rinbosarining zimmasiga kassirlik vazifasi yuklatilgan holatda 11 : Ta’lim muassasasi kassiri naqd pullarni davlat bankidan qabul qilish va topshirish bo‘yicha kassa operatsiyalari O‘zbekiston Respublikasi Qonunchiligiga muvofiq tasdiqlangan birlamchi hisob hujjatlari shakllari bilan rasmiylashtiradi. Kassa operatsiyalari hisobini O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlanagan shakl bo‘yicha maxsus kassa daftarida yuritadi hamda kassa daftarini o‘chirishlar va tuzatishlar qilishga yo‘l qo‘ymasdan olib boradi. Ta’lim muassasasi xodimlariga ish haqi va unga tenglashtirilgan to‘lovlar (ya’ni hizmat safari harajatlari,kasallik varaqalari, suyunchi pullari,qarilik nafaqalari, 2yoshgacha bolasiga qarayotgan onalarga to‘lanayotgan nafaqalar) bo‘yicha bankda naqd pulga buyurtma beradi va naqd pul oladi hamda xodimlarga o‘z vaqtida berilishini ta’minlaydi. Kundalik tarqatilgan naqd pullar haqida ta’lim muassasasi rahbariga hisobot berib boradi.Kassaga doir barcha moliyaviy hujjatlar va kassa kitobini yuritadi. Kassada pul mablag‘larining saqlanishi va tarqatilmagan pul mablag‘larini bank muassasasiga qaytib topshirishga javobgar hisoblanadi. Maktablarda buxgalter, moddiy javobgar shaxs lavozimlari kiritiladi. Maktab buxgalteri o‘z vazifalarini uning vakolat va javobgarlik doirasi belgilanagan umumta’lim maktablari (maktab-internatlari) buxgalteri haqidagi tegishli Nizom talablari asosida amalga oshiradi. 11 Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y 38 2.2. Maktabgacha ta’lim tashkiloti nazoratchisi metodistining vazifalari, huquqlari va unga qo‘yiladigan talablar Maktabgacha ta’lim tashkilotlari ishiga bevosita rahbarlik qilish Maktabgacha ta’lim bo‘limi maktabgacha ta’lim - nazoratchi-metodistga yuklatiladi. Nazoratchi-metodist - bu ma’lum sohaga tegishli qonun qoidalarning bajarilishini nazorat qiluvchi shaxsdir. Maktabgacha ta’lim tashkilotsi nazoratchi-metodistining ishi murakkab va ko‘p qirralidir. Nazoratchi-metodist o‘z ishida Davlatimizning Maktabgacha ta’lim sohasi bo‘yicha chiqarilgan qonun, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, shuningdek, instruktiv, dasturiy, metodik hujjatlariga amal qiladi. Maktabgacha ta’lim bo‘limi nazoratchi-metodisti (tuman, shahar) 12 : Turli tildagi, idora-tashkilot tomonidan tashkil etilishidan qat’iy nazar “Ilk qadam” Davlat Dasturi tinglovchilarini bajarilishini kuzatadi, tekshiradi; Maktabgacha ta’lim tashkilotsi ishini har tomonlama nazorat qiladi; Qonun doirasida yo‘l-yo‘riq, buyruq, tavsiya, ko‘rsatmalar beradi; Qonunga xilof ishlarni to‘xtatadi va Maktabgacha ta’lim bo‘limiga xabar beradi; Maktabgacha ta’lim tashkilotsi ishlarni yaxshilash bo ‘yicha taklif, mulohazalar beradi; Maktabgacha ta’lim bo ‘limida mudira, metodist va tarbiyachilar uchun ilmiy-uslubiy kengashlar chaqiradi; Maktabgacha ta’lim tashkiloti xodimlarini Attestatsiyadan o‘tkazadi; Xodimlarni rag‘batlantirish va jazolash, ishdan bo‘shatish masalalariga rahbarlik qiladi; Shahar, tuman nazoratchi-metodisti - Xalq deputatlari ijroiya qo‘mitalari oldiga Maktabgacha ta’lim bo‘limi va Maktabgacha ta’lim tashkilotsi ishini yanada takomillashtirish bo‘yicha masalalarni qo‘yadi. 12 Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y 39 Nazoratchi-metodistga (Respublika, viloyat, shahar, tuman nazoratchi- metodisti lavozimiga) qo‘yiladigan asosiy talablar: eng ilg‘or, yuksak pedagogik tashkilotchilik qobiliyatiga ega bo‘lgan, maktabgacha ta’lim tizimi ishini, tamoyillarini puxta egallagan, oliy maxsus ma’lumotga, ish stajiga ega bo‘lgan; har tomonlama tayyorgarlik ko‘rgan, o‘z ishini ustasi,dunyoqarashi keng, ta’lim to‘g‘risidagi Davlat siyosatini puxta egallagan, nazoratchi-metodist- mutaxassislik malakalariga ega bo‘lgan; xolis, vijdonli, davlat nuqtayi nazari, qiziqishlari asosida ish yurituvchi, javobgarlikni his etuvchi, aniq, xushyor, tartibli, talabchan, o‘z so‘zida tura oladigan, kamchilikka murosasiz bo‘lgan; maktabgacha ta’lim ravnaqi uchun eng samarali, foydali, kerakli, asosiy vazifalarni o‘z vaqtida aniqlay olishi, qisqa muddatda bajara olish xususiyatiga ega bo‘lgan; maktabgacha ta’lim tashkilotchisi ishini har tomonlama chuqur tahlil qila olishi, ishdagi kamchiliklar o‘z vaqtida bartaraf etish choralarini tezda aniqlab olishi, bajarishi; Maktabgacha ta’lim bo‘limi va Maktabgacha ta’lim tashkilotchisiga doimiy amaliy yordam berish; yangilikka intilish, tashviqot qilish, pedagoglarning ilg‘or ish tajribalari amaliyotga yangi texnologiya asosida kiritish; g‘oyaviy, siyosiy, pedagoglik bilimi ustida tinmay ishlash. Nazoratchi- metodist 3 yilda 1 marta malaka oshirish kurslarida o‘z malakasini oshiradi. Nazoratchi-metodist tumanda maktabgacha ta’lim ishining tashkilotchisi va rahbari, malakali pedagog-metodist, davlat nazoratchi-metodisti. U siyosiy jihatdan savodli, axloqiy mustahkam bo‘lishi, ishiga davlat nazaridan yondashishi, maktabgacha ta’lim tashkilotlariga rahbarlik masalalarini operativ hal qilishi, ular ishini ob’yektiv va alohida-alohida baholash, talabchanlik bilan tekshirishni amaliy yordam ko‘rsatish bilan olib borgan holda, kishilar bilan ishlay bilishi, pedagoglik nazokatini namoyon qilishi kerak. 40 Maktabgacha ta’lim tashkilotlari ishining hamma bo‘limlariga muvaffaqiyatli rahbarlik qilish uchun nazoratchi-metodist o‘z ishini aniq rejalashtirish, keng jamoatchilikka suyanish lozim. Nazoratchi-metodist aholining maktabgacha ta’lim tashkilotlariga bo‘lgan talabini qondirishga alohida e’tibor beradi. Shu maqsadda u maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarmog‘ini kengaytirishning kundalik va istiqbol-rejalarini tuzishda ishtirok etadi va yangi tashkilotlarini foydalanishga topshirilishini muntazam tekshirib turadi. Nazoratchi-metodist Maktabgacha ta’lim tashkilotlarining rentable ishlashiga erisha borib, ularning xalq, xo‘jalik rejalarini bajarishini qat’iy nazorat qiladi, qishloqda maktabgacha ta’lim tashkilotlari qurilishiga katta e’tibor beradi, ular moddiy bazasini yaxshilanishiga g‘amxo‘rlik qiladi. Nazoratchi-metodist moliya masalalarini tushunishi, maktabgacha ta’lim tashkilotlarini jihozlash, bolalarni ovqatlantirishga oid me’yoriy hujjatlarni bilishi, tashkilotni saqlash uchun ajratilgan pul mablag‘larini o‘z vaqtida berilishi va to‘g‘ri sarflanishini muntazam tekshirib turish, markazlashtirilgan buxgalteriya bilan hamkorlikda ishlash kerak. Nazoratchi-metodist maktabgacha ta’lim tashkilotiga borganida metodik, tarbiyaviy va ma’muriy-xo‘jalik ishlar ahvolini o‘rganadi, ilg‘or tajribani, ishdagi kamchiliklarni aniqlaydi, zarur yordam ko‘rsatadi. U “Ilk qadam” davlat Dasturining bajarilishini nazorat qiladi, pedagogik kadrlar tarkibi va ularning joylashtirilishini o‘rganadi, ularning malakasini oshirishga qaratilgan tadbir belgilaydi. Ota-onalar qo‘mitasi faoliyatiga rahbarlik qilish va aholi orasida pedagogik bilimlarni tashviqot qilish ishlarini tashkil qilish nazoratchi ishida muhim rol o‘ynaydi, u bu ishning mazmunini va shakllarini tuman sharoitiga muvofiq ravishda belgilaydi. Maktabgacha ta’lim bo‘limlariga to‘liq, rahbarlik maktabgacha ta’lim bo‘limi mudiri, nazoratchi, metodist tomonidan ishlab chiqilgan yillik reja asosida olib boriladi. 41 Rejaning kirish qismida avvalgi o‘tgan o‘quv yiliga tavsifnoma, qaysi va nechta maktabgacha ta’lim tashkilotlari,qurildi, metodik ishlar qay darajada olib borildi, ilg‘or ishtajribalari qanday umumlashtirildi, tashkiliy-xo‘jalik ishlari, Tuman kengashlari, umuman barcha bajarilgan ishlarga tahlil beriladi. Tadbirlar: Tuman qaramog‘idagi maktabgacha ta’lim tashkilotlarini komplektlash qoidalari, bir qancha maktabgacha ta’lim tashkilotsini nazoratga olish, ota-onalar tomonidan qarzlarning bajarilishini, pedagog xodimlarning ishlash, malakalarini oshirish ishlari va boshqa ishlar rejalashtiriladi. Tuman kengashida ko‘riladigan masalalar: Frontal-yalpi tekshirish - Yalpi tekshirish. Tematik nazorat - Tanlangan mavzu bo‘yicha. Yozgi sog‘lomlashtirish ishlari. Yangi o‘quv yiliga tayyorgarlik. Maktabgacha ta’lim bo‘limi va tuman sog‘liqni saqlash bo‘limlarining birgalikdagi kengashlari. Bolalar sog‘lig‘ini him оу a qilish, kasallikning oldini olish ishlari va javobgar shaxslarning familiyalari. Pedagogik kengashlar. Maktabgacha ta’lim bo‘limining yangi o‘quv yilgi rejasi bilan tanishtirish. Birinchi yarim o‘quv yilidagi metodik birlashmalar ishining hisoboti. Yosh tarbiyachilar to‘garagi va ota-onalar universitetining ish hisoboti. Bolalar ovqatini tashkil etishda SES xodimlarining tekshiruv natijalari. Seminar- mashg‘ulotlar. Maktabgacha ta’lim tashkilotchisining ishida “Metodik cabinet” roli haqida. Bolalarni jismoniy jihatdan o‘stirishda maktabgacha ta’lim tashkilotchisining roli haqida. Ilk yosh guruhlarida metodik ishlarni tashkil qilish yo‘llari, rahbarlik har oy reja asosida o‘tkazilib turiladi 13 . 13 Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y 42 Ishlab chiqarish majlislari. Shanbaliklarni tashkil etish, yangi ishga tushirilayotgan ob’yektlarga yordam ko‘rsatish va paxta kompaniyasiga qatnashish. Ulug‘ sanalarga tayyorgarlik ishlari boshqa masalalar ko‘riladi. Metodik ishlar. Metod birlashma ishida faol qatnashish (yil davomida). Metod birlashma rahbarlarining hisobotlarini tinglash. Hamma bo‘limlar bo‘yicha metodik ishlar sifatini oshirish. Ekologiya, iqtisodiy tarbiya bo‘yicha ilg‘or ish tajribalarni ommalashtirish. Ishlash malakalarini oshirish, Malaka oshirish kurslariga yuborish. Har bir tashkilot xodimlarining pasport, kartochkalarini tashkil qilish. Metod birlashma rahbarlariga tizimli yordam ko‘rsatish. Yosh mutaxassislar bilan ishlash. - Yosh tarbiyachilar to‘garagini tashkil qilish. - Jamoat faoli bilan ishlash. Tematik va frontal-yalpi tekshirish ishlaridan instruksiyalash. Maslahatlar (turli xildagi savollar bo‘yicha) har shanba kunida. Reja shahar maktabgacha ta’lim bo‘limi tomonidan tasdiqlanadi. Har kvartalda bir marotaba Maktabgacha ta’lim bo‘limi kengashi chaqiriladi. Bunga asosan maktabgacha ta’limni yanada o‘stirish, ish sifatini yaxshilash, ma’lum bolalar asosini tekshirish natijalari, ilg‘or pedagoglar mahoratini so‘zlab berish, davlatimiz belgilab bergan ishlar - vazifalarni, qonunlarni, qarorlarni bajarish, bolalar sog‘ligi haqida g‘amxo‘rlik, kasalliklarni bartaraf qilish ishlari ko‘riladi. Kengashga xalq maorifi bo‘limi mudiri rahbarlik qiladi. Har bir kengash protokol bilan olib boriladi, qaror qabul qilinadi, bajaruvchi shaxslar belgilanadi, muddati belgilanadi. Kengashda nazoratchi, metodist, kasaba uyushma qo‘mitasi raisi, jamoatchi nazoratchilar ishtirok etadilar. Ular ham o‘zlarining fikr-mulohazalarini o‘rtoqlashadilar. Tekshirish natijalari, kamchiliklar haqida nazoratchi va metodist so‘zga chiqadilar. 43 44 XULOSA Xulosa qilib shuni aytganda 1. Ta’limni boshqarish bo ‘yicha vakolatli davlat organlarining huquq doirasiga quyidagilar kiradi: Ta’lim sohasida yagona davlat siyosatini ro‘yobga chiqarish; ta’lim tashkilotlari faoliyatini muvofiqlashtirish va uslub masalalarida ularga rahbarlik qilish; davlat ta’lim standartlari, mutaxassislarning bilim saviyasi va kasb tayyorgarligiga bo‘lgan talablar bajarilishini ta’minlash; o‘qitishning ilg‘or shakllari va yangi pedagogik texnologiyalarni, ta’limning texnik va axborot vositalarini o‘quv jarayoniga joriy etish; o‘quv va o‘quv-uslubiy adabiyotlarni yaratish va nashr etishni tashkil qilish; ta’lim oluvchilarning yakuniy davlat attestatsiyasi va davlat ta’lim tashkilotlarida eksternat to‘g‘risidagi nizomlarni tasdiqlash; davlat oliy ta’lim tashkilotchisining rektorini tayinlash to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritish; pedagog xodimlarni tayyorlashni, ularning malakasini oshirishni va qayta tayyorlashni tashkil etish shular jumlasidandir. 2. Nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarini qo‘llab-quvvatlash va maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni Quyidagilar maktabgacha ta’lim tuman (shahar) bo‘limlarining asosiy vazifalari hisoblanadi: Vazirlikka yuklangan vazifalar va funksiyalar samarali bajarilishini ta’minlashda ishtirok etish; kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha sektorlar bilan davlat maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatini tashkil etish sohasida o‘zaro hamkorlik qilish; maktabgacha ta’lim tashkilotlarida maktabgacha ta’lim sohasidagi qonun hujjatlariga va normativ hujjatlarga rioya qilinishi monitoringini olib borish va nazorat qilish; 45 maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘quv-metodik faoliyatni muvofiqlash- tirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish. 3. Maktabgacha ta’lim tuman (shahar) bo‘limlari qonun hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishi mumkin. Shahar, tuman nazoratchi-metodisti - Xalq deputatlari ijroiya qo‘mitalari oldiga Maktabgacha ta’lim bo‘limi va Maktabgacha ta’lim tashkilotsi ishini yanada takomillashtirish bo‘yicha masalalarni qo‘yadi. 4. Maktabgacha ta’lim tashkilotsi nazoratchi-metodistining ishi murakkab va ko‘p qirralidir. Nazoratchi-metodist o‘z ishida Davlatimizning Maktabgacha ta’lim sohasi bo‘yicha chiqarilgan qonun, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, shuningdek, instruktiv, dasturiy, metodik hujjatlariga amal qiladi. Turli tildagi, idora-tashkilot tomonidan tashkil etilishidan qat’i nazar “Ilk qadam” Davlat Dasturi tinglovchilarini bajarilishini kuzatatisni o‘ganib oldik. TAVSIYALAR 1.Ta’lim sohasidagi qonun hujjatlarida ta’limni o‘rganish. 2.Maktabgachga ta’lim tuman (shahar) bo‘limlaring vazifalari va funksiyala- rini tahlil qilish. 3. Maktabgacha ta’lim tuman (shahar) bo‘limlarining huquqlari va javobgar- ligini o‘ziga xosligini o‘rganish sohasini boshqarish ekanligini o‘rganish. 4.Maktabgacha ta’lim tashkiloti nazoratchisi metodistining vazifalari, huquqlari va unga qo‘yiladigan talablarni tahlil qilish. 46 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi “Davlat Maktabgacha ta’lim to‘g‘risida”gi Nizom 2017-yil. 2. “Ilk qadam” Davlat o‘quv dasturi, T-2018y. 3. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari , Toshkent-2018. 4. Karimov.I.A. Barkamol avlod- O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori, -T; O‘zbekiston, 1997 y 5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”, 2008. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 2020-yil 29- dekabr. (ttps://uzlidep.uz/uz/news-of-uzbekistan/7998) 7. Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy ommabob qo‘llanma” Toshkent “Manaviyat” 2018-у. 8. Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy-ommabob qo‘llanma” Toshkent “Manaviyat” 2019-у. 9. F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M. Kayumova, M. A’zamova Maktabgacha pedagogika, “Tafakkur” nashriyoti Toshkent- 2019-yil. Darslik. 10. Sh.Sodiqova, Maktabgacha pedagogika “Tafakkur bo‘stoni”, Toshkent- 2013 yil 11. O. Hasanboyeva, M. Todjiyeva, Sh. Toshpo‘latova, Maktabgacha ta’lim pedagogikasi 2012-yil 12. Maktabgacha ta’lim metodikasi va nazariyasi jurnali 13. Kayumova.N.M, Maktabgacha pedagogika, TDPU 2013y. O‘quv qo‘llanma 14. Djurayeva.D.R. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarga ta’lim berishning zamonaviy tendentsiyalari T; 2015y. O‘zPFITI. Uslubiy qo‘llanma. 15. F.R.Qodirova. Bolalar nutqini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi. T- “Istiqlol”, 2006y. O‘quv qo‘llanma. 47 16. Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y 17. Ochilov.M, Ochilova. N. Tarbiyachi odobi.- T ; Tarbiyachi 18. Boboeva.D.R. Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasining asosiy mezonlari// Pedagogik ta’lim j.-T; 2001. 2-son Internet saytlari 19. president. uz 20. www. tdpu. uz 21 .www. pedagog. uz 22 .www. Ziyonet.uz 23 .www. edu. uz 24. tdpu-INTERNET. Ped 48

MAKTABNI BOSHQARISH VA UNGA RAHBARLIK QILISHNING QONUN QOIDALARI.docx

Купить