Maktabning boshqarishning pedagogik asoslari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Maktabning boshqarishning pedagogik asoslari

Купить

MAVZU: MAKTABNING BOShQARIShNING PEDAGOGIK
ASOSLARI
REJA:
1.Xalq ta’limi haqida tushuncha.
2.O’zbekiston hududida xalq ta’limi tizimining rivojlanishi.
3. Boshqarish haqida umumiy tushuncha.
4. Maktabni boshqarishni demokratiyalashtirish .

Xalq ta’limi tizimi deb muayyan mamlakatning ichki va tashki taraqqiyotiga
ta’sir ko’rsatuvchi xamda ma’lum bir qoidalar asosida tashkil etilgan barcha
ta’lim-tarbiya muassasalarining tuzilishiga aytiladi.
Ta’lim insoniyat tajribasini ma’lum tomonlarini,ya’ni o’quvchilar ijtimoiy
taraqqiyotining hozirgi talabalariga muvofiq darajada bilim va tarbiyaga ega
bo’lishlarini ta’minlaydigan faoliyatdir.
O’zbek xalqi tarixan ta’lim-tarbiya sohasida o’ziga xos doril funin yaratgan.
Ilmu-fan avval Sharqda taraqqiy etgan,bir fikrlilik bizdan boshlangan. "ShARQ
YeVROPANING MUALLIMIDIR" deganda haq edi olmon olimi Xerler.
O’rta asrlarda Markaziy Osiyoning arablar fath etgach,islom dini aso sidagi
sifat jihatidan yangi tizimdagi ega bo’lgan ta’lim tarbiya muassasalari vujudga
keldi.Arab tilini o’rganish joriy etildi. Islom dini yetib borgan yerlarga machitlar
ular qoshiga esa o’g’il bolalar uchun maktablar tashkil qilindi.
Arab bo’lmagan xollarda islom dinini asoslagin o’rgatish masalasida
markaziy osiyo maktablarida "XAFTIYaK","ChOR KITOB" kabi dar sliklar keng
tarkatildi. Asrdan boshlab islom dinini turkiy tillarda yozilgan asarlarda xam
ommalashtirish boshlandi.
1917 yil tushuntirishdan so’ng yangi sho’ro hukumati avvalgi ta’lim,tizimi
o’quv-tarbiyaviy ishlarni isloh qilish,xalq maorifi tizimining yangi shaklini joriy
etish yuzasidan bir qator vazifalarni belgilab berdi.
1918 yil noyabr oyida xalq maorifi kengashlari o’quv yurtlarini,ularni
turlarini hisobga olgan xolda,ro’yxatdan o’tkazdilar va shu asosida yangi
maktablar ochish xamda ularni joylashtirish ehtiyojlari to’g’risidagi takliflarni
ishlab chiqdilar.
Maktablarni tashkil etishda mahalliy aholi orasidan birinchi bo’lib yetishib
chiqqan muallimlar X.X.Niyoziy, A.Avloniy, A.Shaku riy, A.Fitrat,
I.Raxmatullayev, I.Ibrat, T.N.Kori Niyoziy, Munavvar Qo ri, I.Komilov,
T.Shermuxamedov, O.Sharoffidinov singari ziyolilar faol qatnashdilar.

RSFSR xalq komissarlari sovetining 1920 yil 7 sentyabrdagi dekretiga
binoan Toshkentda xalq universiteti negizida Turkiston davlat universiteti (hozirgi
ToshDU) tashkil etildi.
U o’lkada yuqori malakali mutaxassislar tayyorlab beradigan chi nakkam
manba va oliy ta’limni rivojlantirish uchun negiz bo’lib kol di.
Oktyabr to’ntarishdan hozirgi davrgacha xalq ta’limi tizimida ko’p
o’zgarishlar yuz berdi.Jumladan,1929 yili arab grafikasida imlomizdan lotin
grafikasi,1941 yilda esa Kiril grafikasi o’tildi. Turli ko’rinishidagi o’rta, o’rta
maxsus va oliy o’quv yurtlari ochildi.Hunar texnika ta’lim maktablari
ko’paytirildi.
Respublikamiz uchun 1958-1973-1984 yillarda xalq ta’limi tizimi yuzasidan
qabul qilingan qarorlar muhim ahamiyat kasb etdi, lekin ular o’sib kelayotgan yosh
avlodning xalq ta’limiga bo’lgan ehtiyojini qondira olmadi.
1941 yil 1 sentyabrda respublikamiz hayotida tarixiy voqyea yuz berdi:
Istiqlol e’lon qilindi.
Shu munosabat bilan jahon tajribalaridan kelib chiqib, birinchi navbatda
mustaqil respublikamizning xalq ta’limi sohasida islo xot o’tkazish masalasi
ko’tarildi. Nihoyat,O’zbekiston respublikasi Oliy Kengashining 1992 yil 2 iyul
qarori asosida O’zbekiston Res publikasining "Ta’lim to’g’risida"gi qonuni ta’lim
tizimini jiddiy yangilashga sabab bo’ldi.Oldingi qabul qilingan qonunlardan farqli
o’laroq, xalq ta’limi tizimi tuzilishining kuyidagi yangi qoidalari joriy etildi va
bajarilishi majburiy deb qayt etildi.
1. Ta’lim va tarbiyaning insonparvarligi xamda demokratligi.
2. Ta’lim tizimining uzluksizligi va izchilligi.
3. Davlat ta’limi tizimining ilmiyligi va dunyoviyligi.
4. Ta’limda umuminsoniy va milliy-ma’naviy qadriyatlarning us tuvorligi.
5. Davlat ta’lim standartlari qoidasida ta’lim hammani olishi uchun
imkoniyat yaratilganligi.
6. Tayanch ta’limning majburiyligi.

7. Ta’lim ma’naviy va jismoniy tarbiya dasturlarini tanlashga yagona va
tabaqalashtirilgan yondashuv.
8. Bilimdonlik va iste’dodni rag’batlantirish.
9. Ta’lim muassasalarida chet tilini o’rganish,din tarixi va jahon madaniyati
sohasida bilim olish uchun sharoitlar yaratish.
10. Ta’lim muassasalarining siyosiy partiyalari va ijtimoiy siyosiy
harakatlaridan xoli bo’lish.
11. Tarbiyalanuvchilar va ta’lim oluvchilarni hurmatlash.
12. Pedagog shaxsini,uning ijtimoiy mavkeyini hurmatlash.
13. Amaldagi qonunlar doirasida mulkchilikni barcha shakllarida ta’lim
muassasalarining huquqligi,ularni mustaqilligi.
O’zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi bilan ona tilini chuqur o’rganishga
alohida e’tibor berilmoqda. Bundan tashqari mustaqillik yillarida Lotin grafikasi
yozuviga bosqichma-bosqich o’tilmoqda.Ayniqsa,ta’limni isloh qilish jarayonida
Test, Reyting usullarni qo’llanilishi iqtidorli bolalarni aniqlash va o’qitishda
muhim rol uy naydi.Mustaqillik yillaridagi muhim vokiyalardan biri ya’ni 1997 yil
Oliy Majlisning IX sessiyasida "Ta’lim to’g’risida"gi Qonun va "Kadrlar
tayyorlash milliy dastur"ni qabul qilinishi bo’ldi.Bu asosida ta’lim tizimi
bosqichma-bosqich isloh qilinadi. Prezidentimiz I.Karimov tasdiqlaganidek,
" Hayotimizni hal qiluvchi muhim masalalar qatorida ta’lim-tarbiya tizimini
tubdan o’zgartirish,uni yangi zamon talabiga ko’tarish,barkamol avlodimiz
kelajagiga daxldor qonun-loyihalari xam bor"-degan edi.
Bu muhim hujjatlar asosida ta’lim tizimida katta o’zgarishlar sodir
bo’lmoqda. Bu jarayonda,davlat ta’lim standartlarini ishlab chiqiladi.Kadrlar
tayyorlashni milliy modeli yaratildi.O’rta maxsus kasb hunar ta’limi,uzluksiz
ta’limni bir turi sifatida yangi ta’lim yo’nalishlarini ya’ni akademik lisey,kasb-
hunar kollejlarini barpo qildi.Oliy ta’lim xam ikki bosqili,ya’ni bakalavriyat va
magistraturada iborat qayta tuzildi.

Bu o’zgarishlar pedagogika ta’limning xam nazariy xam amaliy
muammolarini ilmiy asosda ishlab chiqishni,pedagogikaga doir zamonaviy ilmiy
ishlar,darsliklar,qo’llanmalar yaratilishni taqozo qiladi.
Boshqarish haqida umumiy tushuncha.
Boshqaruv taraqqiyotning xar qanday bosqichida jamiyatga xos bo’lgan
ichki xususiyatdir. Bu xususiyat umumiy xarakterga ega. Boshqaruv xalq
manfaatini ko’zlagan xolda demokratik uslub negizida amalga oshiriladi. Uz-
o’zidan ravshanki, bunday boshqaruv jarayonida inson omiliga, xususan, millat
manfaati va milliy qadriyatlarni takomillashtirishga alohida e’tibor qaratiladi.
Boshqaruv mehnati insonning boshqaruv vazifalari amalga oshirish jarayoni
bajariladigan harakat va jarayonlarda O’zining aniq ifodasini topadi. Boshqaruv
vazifalari yordamida esa sistemaning harakatlari, rivojlanish va takomillashuvi,
uning barqarorligi va hayotchanligi ta’minlanadi. Kuyidagi bosh vazifalarni ajratib
ko’rsatish mumkin: qarorlarning bajarilish jarayoni pedagogik tahlil qilish,
rivojlantirish, tashkil etish, nazorat qilish va tartibga solib turish.
Boshqarish tizimiga kuyidagi manbalar kiradi:
1. Rejalashtirish tizimini boshqaruv manbai.
2. Tashkil qilish tizimini boshqaruv manbai.
3. Sozlash va muvofiqlashtirish manbai.
4. Nazorat boshqaruv manbai.
5. Hisob - kitob qilish tizim manbalar kiradi.
Rejalashtirish boshqaruv manbaida rivojlantirish maqsadida va bu maqsadga
erishish vositalarini belgilashdir. Ya’ni, ishlash rejasini tuzishdir. Rejalashtirish
boshqaruvchi manbalarni rivojlantirish o’rganishni ham o’z ichiga oladi.
Tashkil qilish tizimini boshqarish (boshqaruvchi ish faoliyatini rejalashtirish
mavzuida hisobga olamiz) tuzilishi o’rtasidagi munosabatlarni va ularni o’zaro
harakatini belgilashdir. Tizimni tashkil etishni ishlab chiqish, tadqiqot, loyihalash
ishlarini yo’lga quyib ish tartibini belgilashi, o’ylab ish ko’rishi va shoshma -
shosharlikka yo’l qo’ymasligi.

Sozlash va muvofiqlashtirish. Tizimining turli elementlari o’rtasidagi
ma’lum nisbatni tutib turishiga, boshqariluvchi manba ishlayotganda reja
topshiriqlardan chetga chiqib ketmaslikka yo’l qo’ymaslikka qaratilgan.
Nazorat qilish — ishlab chiqarish amalidagi jarayonining va taraqqiyotining
rejaga qanchalik muvofiqligini kuzatib va tekshirib turishdan iboratdir.
Hisob — kitob qilish esa rejani yoki uni amalga oshirishdagi muayyan
bosqichlarning qanday bajarilayotganligiga yakun yasashdir. Hisobga olish
axborotlarni yakunlashga, uni tizimga solishga imkon beradi.
Pedagogik jarayonning samaradorligi maktab rahbarining boshqaruv
vazifalarini sifatli bajarishlari, ularning faol va uyg’un hamkorligi bilan bab-
barobar belgilanadi, ulardan bir-birining ahamiyatlarini pasaytirib yuborish
muqarrar ravishda butun sistema birligining buzilishiga olib keladi.
Rejalashtirish ilmiy boshqarish va rahbarlarning markaziy butunligini va
asosini reja va xar qanday jamoa faoliyatining aniq maqsadlari xamda vazifalari va
unga erishish vositalarini belgilab beradi. Rejaning ahamiyati yana shundan
iboratki, u pirovard natijada faqat nimaga erishish kerakligini emas, balki buni
qanday uddalash, rejani bajarishning qanday rivojlanish kerakligini ko’rsatib
bermasligi kerak. Rejalashtirishga faqat kelajak emas, balki o’tmishning tajribasi
xam ta’sir qilar ekan.
Maktab ichki rejalashtirish masalalari ko’pgina pedagogik olimlarning
ishlari bilan asoslanib berilgan. Rejalashtirishning mohiyati maktab xodimlarini
quyilgan maqsadga erishish, qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish uchun zarur
bo’lgan jamoa tarziga va yakka tartibdagi mehnatni vaqt jihatidan oqilona
taqsimlashdan iboratdir.
Maktab rahbari rejalashtirishning tashkil etishning muntazam
yondashuviga amal qilmog’i lozimdir, bu yondashuv rejalashtirishning maqsad va
vazifalari, ularning tuzilishi va mazmuni, rejalashtirish metodlari va uning
bajarilishini tashkil etish xususiyatlarini dialektik birligi va o’zaro bog’liqligini
rejalashtirishning boshqa boshqaruv vazifalari bilan o’zaro harakatlarini nazarda
tutadi.

Maktab rejalarining xilma-xilligini ko’pgina belgilariga kura vaqt bo’yicha
(besh yil o’quv yili, yarim yili, chorak, oy, hafta) shakliga kura (yozma, grafik,
aralash) tuzilishi birligiga kura maktabning ish rejasi, o’quvchilar tashkilotlari,
o’qituvchilar, sinf rahbarlari, metod birlashmalarining va ularning uz-o’zini
boshqaruv organlarining ish rejasini ta’kidlar ekanmiz, biz maktab ishini o’quv
yiliga rejalashtirish bilan bog’liq bo’lgan masalalarga qarab chiqish bilan
chegaralanamiz va mazkur masala mohiyatini ana shu nuqtai nazardan yoritib
beramiz.
Maktabni boshqarishni demokratiyalashtirish.
Xalq ta’limi tizimi va maktabni boshqarishning eng muhim qoidasi-
demokratiyalashtirishdir. Bu aqida hozirgi mustaqillik davrida jamiyatni yanada
demokratiyalashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shuni alohida ta’kidlash
lozimki, ho’jalikni boshqarish tizimining eng asosiy sharti bo’lgan demokratik
qoidaning g’oyat maqbul shakllarini izlab topishi bugungi muhim va dolzarb
muammolardan biridir. Maktablarni boshqarishda, Ayniqsa, demokratik aqida,
qonun qoidalari nihoyatda muhimdir.
Maktabdagi o’qitish jarayonida, maktab faoliyatini tartibi va qonun
qoidalariga juda ko’p o’zgarishlar kiritildi. Bu o’zgarishlar xar bitta insonlarning
dunyo qarashi va bilim doiralarini kengayish sababidir. Avvalo o’quvchilar bilim
olishlari uchun juda xam keng sharoitlar yaratilgan. Chuqurlashtirilgan
gimnaziyalar, muzeylar o’quvchilarning bilim doiralarini chuqurlashtirishga keng
yo’l ochib bermoqda. Chuqurlashtirish - bu avvalo uz ustida ishlash, izlanish
degani demakdir.
Ana shunday gimnaziya va liseylar uchun esa qobiliyatli, bilimli
o’quvchilarni saralab, ularni kelajaklariga poydevor yasashga keng yo’l quyildi.
Albatta, bu poydevorni bilimdon mutaxassis O’qituvchilar tayyorlaydi. Endi ana
shunday O’qituvchilarni saralab ular ichidan eng bilimdonlarini tanlab olish payti
yetib keldi. Bu esa O’qituvchi va bo’lajak pedagoglarni uz ustida tinmay ishlashini
talab etadi. Chunki, bunday qobiliyatli bilimdon o’qituvchilarga talab va ehtiyoj
juda katta buladi.

Mustaqil O’zbekiston jahonga yuz tutdi. Shu sababli undagi yashovchilar
insonlarning bilimlari jihatidan kengayib bormoqda. Hozirgi zamonamizdagi
o’quvchilar ana shundaylardandir. Hayot qanchalik oldinga borgan sari ular xam
shunchalik ko’p narsa bilib olmoqdalar va buni ustozlaridan talab etmoqdalar. Bu
esa o’quvchilarni, ustozlarini dars utish jarayonini analiz qilib boradi, ularning dars
utishi yoqmasa, oshkora bilimdon usullarini talab qilishlari mumkin.
Dars utishda avvalom bor bo’lgan an’anaviy reja bo’yicha dars utish bekor
qilindi. Chunki, O’qituvchi sinfga kiradi, o’tilgan darslarni takrorlaydi. Yangi
mavzu utadi, ana shunday tartibda xar doimgi darslar takrorlanadi. Noan’anaviy
dars utish usuli xar bir maktabga kirib bormoqda.
Mavzuni bolalar ongiga yetkazish, o’quvchini O’zini mahoratiga bog’liq.
Mahoratli O’qituvchilarimizdagi o’qitishning ilg’or tajribalarni almashtirish o’quv
jarayonini kengayishiga va mustahkamlashiga keng yo’l ochib beradi. Maktablarda
maktab rahbarlarini saylash oshkora ovozga kuyish orqali fikr mulohazalar,
takliflar kiritish orqali amalga oshirilmoqda.
O’rta, oliy bilim yurtlariga Qolaversa, maktabga qabul qilish va o’qitish
sharoitlariga test sinovlari kiritildi.Bu esa avvalgi imtihon va sinovlardan ancha
a’loroq va mukammalroqdir. Yuqorida aytib utganimizdek, maktab direktorlarini
saylash huquqi o’qituvchilarga beriladi. Maktabda o’sib o’qitish, bitirayotgan
o’quvchilarni yutuq va kamchiliklari maktab jamoasiga tegishli va ahamiyatlidir.
Avvalo maktablarda boshlang’ich sinflarda turli tipdagi sinflar tashkil etib,
ularni sinflar orqali saralab, iqtidorli sinflarga aylantirilmoqda. Ota-onalarimiz xam
hozirgi kunda farzandlarimiz istiqlol kelajagini yanada mustahkamlash uchun
farzandlariga pullik kurslarga talab ehtiyojlari ortmoqda. Ularni bu intilishlarini
maktab jamoasi e’tiborga berishga harakat qilmoqdalar.
Iqtidorli o’quvchilarni kelajagini porloq qilish uchun turli xil musobaqa,
olimpiadalarga qatnashishlarini ta’minlab, ularning yutuqlari uchun bor bilim va
tajribalarini ishga solmoqdalar, Ilg’or o’qituvchilarni xar xil unvonlarga tavsiya
etish, oshkoralik tarzida maktabga mehnati singan, ilg’or, tajribalari katta, keng
ommalashtirilgan O’qituvchilar tavsiya etilmoqda.

O’quv jarayonida yangi zamonaviy fanlar kiritilmoqda. Fan va texnikaning
rivojlanish taraqqiyotiga keng yo’l ochib berish uchun maktab o’quv jadvalga
kompyuter texnikani o’rganuvchi fanlar kiritildi.

Adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. –
Toshkent, Sharq nashriyot-matbaa konserni, 1997.
2. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi – xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka
ishonchdir. – Toshkent, O’zbekiston, 2000.
3. Avloniy, Abdulla. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent, O’qituvchi,
1992.
4. Pedagogika.A.Munavvarovning umumiy tahriri ostida. – Toshkent,
O’qituvchi, 1996.
5. Podlasy I.P. Pedagogika .Novy kurs. Kn. 2. Prosess vospitaniya. –
Moskva, VLADOS, 1999.
6. "Yosh direktor maktabi". A.Frolov. Toshkent, 1992.
7. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar Konsepsiyasi. – Ma’rifat
g., 1999 yil, 3 mart.

Maktabning boshqarishning pedagogik asoslari

Купить