Malaka oshirish jarayonida tarbiya fani o‘qituvchilarining ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirish
![1.1. §. Uzluksiz ta’limda malaka oshirishning nazariy-metod ologik tizimi
Malaka oshirish jarayonini nazariy-metod ologik jihatdan samarali tizimga
solish ta’lim taraqqiyotini ta’minlashda muhim omillardan biri bo‘lib hisoblanadi.
YUNESKO tomonidan qabul qilingan «O‘qituvchilar to‘g‘risida» gi Nizomning 4-
qismida «Ta’lim taraqqiyoti o‘qituvchilar malakasi va mahoratiga, har bir
o‘qituvchining pedagogik, shaxsiy va kasbiy sifatlariga bog‘liq» [2.35] deb
ta’kidlangan.
Texnologiya atamasi qadimgi yunon tilida τέχνη - « san’at,
mahorat, qobiliyat»va λόγος - «so‘z fikr, ma’no, tushuncha», ya’ni kerakli natijaga
erishish usullari va vositalari to‘plami; keng ma’noda – ilmiy-nazariy bilimlarni
amaliy masalalar yechimida qo‘llash. S h uningdek, t exnologiya ish usullarini,
uning rejimini, harakatlar ketma-ketligini o‘z ichiga oladi .
Respublikamizda amalga oshiralayotgan barcha ta’limiy islohotlar yagona
maqsadi barkamol shaxs, malakali rahbar va mutaxasisni tarbiyalash hamda
tayyorlashga yo‘naltirilgan bo‘lib, mazkur maqsadni to‘laqonli amalga oshirilishi
uzluksiz ta’lim tizimini qayta shakllantirish, uning mazmunini ijtimoiy talablarga
muvofiq ravishda yangilash asosida ta’minlanadi. Ta’lim tizimida umimiy o‘rta
ta’lim sohasi menejerlari va o‘qituvchilar jamoasining rahbarlik, pedagogik
mahorati va malakasini oshirish, pedagogik faoliyati samaradorligini tahlil qilish
muammolari ta’limning sifat mezonlarini belgilashga imkon beradi.
Bugungi kunda uzluksiz ta’limda malaka oshirishning nazariy-metodologik
tizimi davlatimiz, hukumatimiz va tegishli vazirliklarning bir qator qonun, farmon
va qarorlari bilan tartibga solinadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining « O‘zbekiston Respublikasi oliy
ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi
2019 yil 8 oktyabrdagi PF-5847-son Farmoni, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2017 yil 6 aprel dagi «Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar
ta’limining davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida»gi 187-son li Qarori,
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 28 dekabrdagi
12](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_12.png?v=1)
![pedagog xodimlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini
yanada rivojlantirish va modernizatsiya qilish belgilangan [4.2].
Jumladan mazkur qarorning 3-bobida p edagog xodimlari malakasini oshirish
tizimi tuzilmasi , m uvofiqlashtiruvchi kengash tarkibi va uning vakolatlari
belgilangan.
Tarbiya fanining bugungi mazmun va yo‘nalishlari O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyo y ev raisligida 2020 yilning
23 avgust kuni xalq ta’limi tizimini rivojlantirish, pedagoglarning malakasi va
jamiyatdagi nufuzini oshirish, yosh avlod ma’naviyatini yuksaltirish masalalariga
bag‘ishlangan videoselektor yig‘ilishida berilgan topshiriqlar ijrosini ta’minlash
yuzasidan Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 6-iyulda « U mumiy o‘rta ta’lim
muassasalarida tarbiya fanini bosqichma-bosqich amaliyotga joriy etish chora-
tadbirlari to‘g‘risida » gi 422-sonli qarori qabul qilindi. Unda umumiy o‘rta ta’lim
muassasalari o‘quvchilarining yoshi va psixofiziologik xususiyatlarini inobatga
olgan holda ularning ongiga umuminsoniy qadriyatlar va yuksak ma’naviyatni
yanada chuqur singdirish, ularni vatanparvarlik va insonparvarlik ruhida
tarbiyalash, umumiy o‘rta ta’lim muassasalaridagi ma’naviy-tarbiyaviy ishlarni
yangicha asosda tashkil etish, shuningdek «Odobnoma», «Vatan tuyg‘usi», «Milliy
g‘oya» va «Dunyo dinlari tarixi» kabi fanlarni birlashtirgan holda yagona tarbiya
fanini bosqichma-bosqich joriy qilish belgilangan.
Qarorga ko‘ra umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida «Odobnoma», «Vatan
tuyg‘usi», «Milliy istiqlol g‘oyasi va ma’naviyat asoslari» hamda «Dunyo dinlari
tarixi» fanlarini birlashtirgan holda yagona tarbiya fani
1-9-sinflarda 2020/2021 o‘quv yilidan, 10-11-sinflarda esa 2021/2022 o‘quv
yilidan boshlab fanlarga ajratilgan umumiy soatlar doirasida bosqichma-bosqich
amaliyotga joriy etilishi belgilangan [4.3].
Qarorning beshinchi bandida tarbiya fanini kimlar o‘tishi mumkinligi
belgilab berilgan. «O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi,
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita, Xalq ta’limi
vazirligi:
15](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_15.png?v=1)
![2020-2023 yillarda respublika oliy ta’lim muassasalarining «Boshlang‘ich
ta’lim», «Tarix» (mamlakatlar va mintaqalar bo‘yicha), «Tarix o‘qitish
metodikasi», «Filologiya va tillarni o‘qitish: «O‘zbek tili», «O‘zbek tili va
adabiyoti», «Milliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi», «Pedagogika va
psixologiya», «Dinshunoslik» va «Islomshunoslik (Islom tarixi va
manbashunosligi)», «Psixologiya (Din sotsiopsixologiyasi)» ta’lim yo‘nalishlari
bitiruvchilariga umumiy o‘rta ta’lim maktablarida tarbiya fanini o‘qitish huquqi
berilishi yuzasidan zarur choralarni ko‘rish va mazkur ta’lim yo‘nalishlari o‘quv
rejalariga 2020/2021 o‘quv yilidan boshlab tegishli o‘zgartirishlar kiritilsin» [4.3]
deb belgilangan. Prezidentimizning “Farzandlarimizning iste’dod va qobiliyati,
ezgu intilishlarini to‘liq ro‘yobga chiqarish, ijtimoiy faolligini oshirish, hayotda
munosib o‘rin egallashlari uchun barcha imkoniyatlarni yaratib berish bundan
buyon ham bosh maqsadimiz bo‘lib qoladi… Shu maqsadda biz “Uzluksiz
ma’naviy tarbiya Konsepsiyasi” doirasida umumta’lim maktablarida birinchi marta
tarbiya fanini joriy etmoqdamiz”, deb ta’kidlashi xalq ta’limi xodimlari, ayniqsa
tarbiya fani o‘qituvchilari oldiga ulkan va zifalarni qo‘ydi.
Taklif qilinayotgan yangi tizim oldingi tizimlardan tubdan farq qiladi.
Dunyoning ilg‘or tajribalarini o‘zida aks ettirgan, kompetensiyalarga asoslangan
ta’limga o‘tilishi, bugungi kun o‘qituvchisiga qo‘yilayotgan talab ulardan ijtimoiy
kompetensiyalarni rivojlantirishni taqozo qiladi. Globallashuv esa hayot
sur’atlarini tezlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, jarayonlarni jadallashuvi yangidan-
yangi talablarni, kompetensiyalarni kun tartibiga qo‘yadi. Bu esa tarbiya fani
o‘qituvchilarining ijtimoiy kompetensiyalarini doimiy rivojlantirib borishlarini
taqozo qiladi.
Malaka oshirish kursi tinglovchilarining ijtimoiy kompetensiyalari va kasbiy
malakasini rivojlantirishning akmeologik xususiyatlari tizim tavsifiga ega bo‘lib,
aniq davriylikka asoslanadi. Jumladan, birinchi tizimning hosil bo‘lishida
analizatorlar o‘rtasidagi doimiy tabiiy aloqani aks ettiruvchi filogenetik
mexanizmlar katta rol o‘ynaydi. Ikkinchi tizim barqaror psixik holatlarni o‘z ichiga
oladi. Uchinchi tizim – akmeologik motivatsiyaga asoslanadigan hamda rahbar
16](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_16.png?v=1)
![shakllanadi va o‘zaro ta’sir jarayoni ishtirokchilarining shaxsiy rivojlanishi amalga
oshadi.
Malaka oshirish jarayoni murakkab pedagogik tizim hisoblan adi. Ta’lim
muassasasida tashkil etiladigan o‘quv seminarlari, seminar-treninglar, ochiq
darslar, o‘zaro dars kuzatishlar, fan kechalari, ilmiy-amaliy konferensiyalar, ilg‘or
pedagogik texnologiyalarni ommalashtirish, o‘qituvchilar tomonidan
tayyorlanadigan ilmiy-metodik mahsulotlar, jumladan, malaka oshirish
markazidagi nazariy va amaliy mashg‘ulotlar hamda masofadan o‘qitish orqali
ijtimoiy kompetensiyalarini oshirish maqsadga muvofiq.
1.2. §. Tarbiya fani o‘qituvchilari kasbiy bilim va k o‘n ikmalarini yangilashda
kompetensiyaviy yondashuv
O‘zbekistonda maktab ta’limi samaradorligini oshirish, ilg‘or xalqaro
tajribalarni joriy qilish bugungi kunda muhim ahamiyatga ega. Shundan kelib
chiqqan holda tarbiya fani o‘qituvchilarining malaka oshirish jarayonida ijtimoiy
konpetensiyalarini oshirish ta’lim sifatiga bevosita ijobiy ta’sir etadi.
Tarbiya fani o‘qituvchilari kasbiy bilim va ko‘nikmalarini yangilashda
umume’tirof etilgan kompetensiyalardan foydalanish amaliyotda ijobiy samara
beradi. Kompetensiya bilim olish, tajriba, qadriyatlar, moyillikka asoslangan
umumiy qobiliyat sifatida faqat bilim yoki ko‘nikma bilan chegaralanmaydi.
Vakolatli bo‘lish, o‘rganish yoki o‘qishni anglatmaydi. Ma’lum bir sohada
muvaffaqiyatli faoliyat uchun bilim, ko‘nikma, shaxsiy fazilatlar va amaliy
tajribani qo‘llash qobiliyatini anglatadi.
Kompetentlik – ma’lum holat xususida to‘g‘ri mulohaza yuritish
imkoniyatini beradigan bilimga ega bo‘lish, dalil-isbotli fikr, kishining muayyan
sohada saviyasini ifoda etadigan atama. Kompetentlik – o‘quvchining shaxsiy
sifatlari to‘plami (bilimlar, ko‘nikmalar, malakalar, layoqatlar) bo‘lib, belgilangan
ijtimoiy va shaxsiy sohadagi faoliyatida orttirgan tajribasi bilan belgilanadi [2.7. -
160].
Kompetentlik noan’anaviy vaziyatlar, kutilmagan hollarda mutaxassisning
27](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_27.png?v=1)
![faoliyatda o‘z ichki imkoniyatlarini namoyon qilish. Texnologik kompetentlik –
kasbiy-pedagogik ilg‘or texnologiyalarni o‘zlashtirish, zamonaviy vosita, texnika
va texnologiyalardan foydalana olish. Ektremal kompetentlik – favqulotda
vaziyatlar (tabiiy ofatlar, texnologik jarayon ishdan chiqqan)da, pedagogik nizolar
yuzaga kelganda oqilona qaror qabul qilish, to‘g‘ri harakatlanish malakasiga
egalik. Kasbiy-pedagogik kompetentlikka ega bo‘lishda o‘z ustida ishlash, o‘z-
o‘zini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. O‘z-o‘zini rivojlantirish vazifalari
o‘zini o‘zi tahlil qilish va o‘zini o‘zi baholash orqali aniqlanadi. O‘z ustida ishlash
– pedagogning izchil ravishda o‘zining kasbiy va shaxsiy sifatlarini rivojlantirib
borish yo‘lida amaliy harakatlarni tashkil etishi. O‘z ustida ishlash quyidagilarda
ko‘rinadi: kasbiy takomillashib borish; faoliyatga tanqidiy va ijodiy yondashish;
kasbiy va ijodiy hamkorlikka erishish; ishchanlik qobiliyatini rivojlantirish; salbiy
odatlarni bartaraf etib borish; ijobiy sifatlarni o‘zlashtirish.
O‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 25 yanvardagi « Xalq
ta’limi sohasidagi ilmiy-tadqiqot faoliyatini qo‘llab-quvvatlash hamda uzluksiz
kasbiy rivojlantirish tizimini joriy qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida » PQ-4963-
son li qarorida [4.4] sohada xodimlarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini ta’minlash,
ularning doimiy malakasini oshirib borish tizimi belgilab berilgan.
Rivojlangan davlatlar tajribasida, jumladan, Yevropa Kengashining
«Yevropada o‘rta ta’lim» loyihasi doirasida mazkur Kengash tomonidan 1996
yilda Bernda o‘tkazilgan «Yevropa uchun tayanch kompetensiyalar»
simpoziumida zamonaviy bitiruvchilarning quyidagi 5 ta muhim kompetensiyalari
belgilangan bo‘lib, u o‘qituvchidan o‘quvchiga mazkur ko‘nikmalarni singdirishga
qaratilgan kompetensiyani talab qiladi. Ular quyidagilar: [2.18, 148-p]
Siyosiy va ijtimoiy kompetensiyalar :
o‘ziga javobgarlikni olish, qaror qabul qilishda ishtirok etish, ziddiyat larni
zo‘ravonliksiz hal qila olish ;
Ko‘p millatli jamiyat da yashash kompetensiyalar i:
tafovutlarni ehtirossiz q abul qilish, o‘zgalarni hurmat qilish, boshqa
29](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_29.png?v=1)
![madaniyat vakillari bilan o‘zaro munosabatga kirishish ;
Bir va undan ortiq tilda og‘zaki va yozma muloqot qil a ol ish ;
Axborotlashgan jamiyat da yashash kompetensiyalar i:
yangi texnologiyalarni bilish, ularni qo‘llay olish, ommaviy axborot vositalari
orqali tarqatilayotgan ma’lumot , reklamalarga tanqidiy munosabatda bo‘lish ;
Butun hayot i davomida uzluksiz ta’limni kasbiy tayyorgarlik
kontekstida mustaqil o‘zini o‘zi o‘qi ti sh qobiliyati .
1.1-rasm . Evropa davlatlarida maktab zamonaviy bitiruvchilarning beshta
muhim kompetensiyalari
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan
«Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi» [1.8] da tarbiyaviy ishlarning kutilgan
natijalarni berishi uchun muayyan prinsiplar ishlab chiqilgan:
- har bir tarbiyaviy tadbirni uyushtirishdan ko‘zlangan aniq maqsadni
belgilash;
- erishiladigan natijani bashoratlash;
- tadbirning maqsadi, vazifalari hamda natijalarini nazariy jihatdan asoslash;
- har bir tadbir loyihasini yaratish;
- fan, texnika, texnologiya va tajribaning eng yangi, ilg‘or yutuqlarini
natijani kafolatlashga safarbar qilish;
- tarbiyaviy ishlarni intensiv asosga, ya’ni, maksimal ilmiy aniqlik, kam
resurs sarflab samarali natijaga erishish asosiga qurish;
- tarbiyaviy (kinetik ) jarayonni boshqariluvchi jarayonga aylantirish;
- maqbullik, ilmiy-amaliy yo‘nalishga o‘tish (masalan, tarbiyalanuvchilarda
«vatanparvarlik» to‘g‘risidagi tushunchani shakllantirishdan ularda vatanparvarlik
kompetensiyasini tarbiyalash);
- tarbiya jarayonini professionallashtirish (ota-onalar, ta’lim muassasalari
o‘qituvchi va xodimlarida kasbiy mahorat, texnologik yondashuv, pedagogik tahlil,
loyihalash, tadqiqotchilik madaniyatini shakllantirish);
- tarbiyaviy jarayonda tarbiyalanuvchilar va tarbiyachilar o‘rtasida ijodiy
30](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_30.png?v=1)
![hamkorlikni qaror toptirishga erishish;
- tarbiyalanuvchilarning faolliklarini oshirish;
- har bir tadbir yakunida uning samaradorligini baholab borish, bu maqsadda
tadbir ishtirokchilarining fikr-mulohazalarini o‘rganish, ularni umumlashtirish
asosida erishilgan yutuqlar va yo‘l qo‘yilgan kamchiliklarni aniqlab borish;
- tadbirni tashkil etishdan ko‘zlangan maqsadning natijalanganligini tahlil
etib borish, ekspert baholash.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasi Xalq
ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida»gi Farmonida [4.2] pedagoglarni tayyorlashning metodik ta’minoti
qoniqarsizligi, shuningdek, davlat ta’lim standartlari kompetensiyaviy
yondashuvga asoslanganligiga qaramasdan, o‘qitish va baholash metodlari,
shuningdek darsliklar va boshqa o‘quv materiallarini asosan axborotni yodlash va
bayon qilishga qaratilgan bo‘lib, tanqidiy fikrlash, axborotni mustaqil izlash va
tahlil qilish ko‘nikmalari va boshqa malakalarni rivojlantirishga to‘sqinlik
qilayotgani qayd qilindi. Ushbu hujjatda uzoq istiqboldagi maqsadli vazifalardan
kelib chiqib, xalq ta’limi tizimini rivojlantirish uchun:
o‘quv muddatlarini o‘zgartirmagan holda o‘quvchilar tomonidan
o‘zlashtirish kompetentligini kengaytirishni ta’minlovchi zamonaviy ta’lim
texnologiyalaridan foydalanishni kengaytirish;
ta’lim tizimi mazmunini sifat jihatidan yangilash, shuningdek malakali
professional pedagog kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish;
pedagogika yo‘nalishidagi oliy ta’lim muassasalarini ta’limning kredit
tizimiga bosqichma-bosqich o‘tkazish, pedagogika, didaktika, amaliy pedagogik
psixologiya, metodika kabi fanlarga alohida e’tibor qaratgan holda, o‘quv
materiallarini va pedagogik baholash mezonlarini ishlab chiqish orqali pedagog
kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish;
ta’lim berishning zamonaviy nazariyalarini o‘zlashtirishni, pedagogik
psixologiyani tushunish, ta’lim berishga kompetentlik hamda shaxsga
yo‘naltirilgan yondashuvlar asoslarini egallashni ko‘zda tutgan holda pedagoglarni
31](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_31.png?v=1)
![tayyorlash va qayta tayyorlash markazlari faoliyatini qayta ko‘rib chiqish;
pedagoglar uchun pedagogik faoliyatga moyillik va ijodkorlik
qobiliyatlarini aniqlash va baholash imkoniyatini beruvchi metodlarni ishlab
chiqish;
pedagog xodimlarning malaka talablarini, shuningdek yangilangan ta’lim
standartlarini joriy etish uchun egallanadigan ko‘nikmalarni aniqlashning yangi
usullarini joriy etish;
o‘quvchilarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash, bolaning jismonan sog‘lom va
baquvvat shakllanishini ta’minlash:
rivojlangan mamlakatlarning ilg‘or tajribasini o‘rgangan holda umumta’lim
muassasalarida o‘quvchilar o‘rtasida zo‘ravonlik(bulling)ning oldini olishga
qaratilgan dasturlarni joriy etish;
yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish, ular o‘rtasida kitobxonlikni keng targ‘ib
qilish belgilab berilgan.
S h uningdek, Prezident Farmonida pedagoglarning ma’naviy-axloqiy
fazilatlari, ijtimoiy kompetensiyalariga talablar oshirildi. Unda Xalq ta’limi tizimi
xodimlari odob-axloq qoidalarining (Etika kodeksi) yangi tahririni ishlab chiqish
va tasdiqlash vazifalari belgilab berildi [4.2]. Ushbu yangiliklar eng avvalo tarbiya
fani o‘qituvchilarini tayyorlash tizimiga mazkur islohotlarni tezkor o‘zlashtirish va
ushbu asosda ta’lim tizimini yangi davr talablaridan kelib chiqib isloh qilishni
talab qilmoqda. Aytish joizki, ta’lim mazmunini va uning maqsadlarini belgilashda
kompetentli yondashuv ning to‘liq ilmiy metodik ta’minlanmaganligi amaliyotda
ko‘p uchrayotgan muammolardan biri bilimlarning kompetensiyalarga
aylantirishdagi muammolar sababli maktab o‘qituvchilarining Vatanga sadoqat,
mas’uliyat, tadbirkorlik va boshqa fazilatlar haqida bilimlari ularning odatlariga
aylantirish murakkab kechmoqda. Bilim, ko‘nikma, malaka, kompetensiya, fazilat,
odat kategoriyalari orasida pedagogik transformatsiyaning yetishmasligi oqibatida
yoshlarning Vatanga sadoqat, mas’uliyat, tadbirkorlik, mehr-oqibat haqida so‘zlari
bilan yoshiga mos amallari orasida nomutanosibliklar namoyon bo‘layapti.
Bugungi kunda tarbiya fanining o‘qituvchi-trenerlarining ijtimoiy
32](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_32.png?v=1)
![1.2 rasm. Tarbiya fani o‘qituvchilari ijtimoiy kompetensiyalarining shaxsiy
sifat-fazilatlar bilan aloqadorligi
«Uzluksiz ma’naviy tarbiya Konsepsiyasi»ga ko‘ra tarbiya predmeti
bo‘yicha umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturlari
o‘quvchilarda ma’naviy tarbiya shakllantirish parametrlaridan kelib chiqqan holda
maktab bitiruvchisining portretida aks ettirilgan, hayot talab qilayotgan ijtimoiy
kompetensiyalari asosida belgilanadi. Konsepsiyaning maqsadi — yosh avlodda
mustaqil hayot uchun zarur ijtimoiy ko‘nikma va fazilatlarni yoshiga mos,
bosqichma-bosqich shakllantirish asosida yuksak fazilatli, barkamol avlodni
voyaga yetkazishdani borat. Mazkur konsepsiya 8 ta bob va ma naviy tarbiyaningʼ
uzluksizligini ta minlashga qaratilgan 61 banddan iborat bo‘lib, maqsadli va
ʼ
manzilli tadbirlar rejasi ishlab chiqilgan.
Konsepsiyaning VI bobi «Umumiy o‘rta ta’lim tizimida ma’naviy tarbiyani
amalga oshirish», deb nomlanadi. Tarbiya fanini o‘qitishda o‘qituvchi-trenerdan
talab etiladigan, demak, o‘qituvchilarni tayyorlashda inobatga olinishi lozim
bo‘lgan ijtimoiy kompetensiyalar Konsepsiyaning 38-bandida o‘z ifodasini topgan
[4.5].
34](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_34.png?v=1)
![31 dekabrdagi «Uzluksiz ma’naviy tarbiya K onsepsiyasini tasdiqlash va uni
amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» [4.2] gi 1059-sonli Qarorida
yoshlarimizning shaxsiy va ijtimoiy farovon, baxtli hayot qura olishlari uchun
zarur bo‘lgan aniq fazilatlar majmui belgilab berildi. Bu haqda Qarorning 2-
bandida Konsepsiya va uni amalga oshirish chora-tadbirlar rejasini amalga
oshirishning ustuvor yo‘nalishlaridan biri etib (1.4-rasm) muhim fazilatlarni
bolalikdan boshlab bosqichma-bosqich shakllantirish» [4.2] ta’kidlangan.
1.4-rasm. Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi asosida yoshlarda
shakllantirish lozim bo‘lgan muhim malaka, ko‘nikma va fazilatlar
Bu davlatimizning yoshlar tarbiyasiga yondoshishda maqsadli innovatsion
yondoshuv bo‘lib, tarbiya jarayonini ilmiy asosga qurilishini va o‘qituvchilarni ana
shu ijtimoiy kompetensiyalar bilan qurollantirilishini talab qiladi.
36](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_36.png?v=1)
![o‘rin tutadi. Shu munosabat bilan o‘qituvchi o‘quv-tarbiya jarayonlarini tahlil
qilish, turli uslublarni qo‘llash, ongli ravishda faol fikr yuritish, bilimni safarbar
qilish, o‘zi bajaradigan barcha ish jarayonlarini mustaqil ravishda amalga oshirish
kabi tajriba va pedagogik mahoratga ega bo‘lishi lozim. Tarbiya fani
o‘qituvchilarning asosiy vazifalari ta’lim orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash,
tashabbuskorlik va ijodkorlikni oshirish va shu asosida tarbiya mazmunini
takomillashtirishdani boratdir. Tarbiya fani o‘qituvchi o‘zining faoliyatida
malakali va tajribali, chuqur bilimga ega bo‘lishi, davlat va chet tillarni, zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni va o‘qitishning innovatsion uslublarini bilishi, klaster
metodi asosida boshqa tashkilotlar, yirik kompaniya va birlashmalar bilan aloqada
bo‘lishi asosida ta’lim mazmunini takomillashtirishi zarur. Shuningdek, u milliy va
jahon adabiyoti, musiqa, kino, haykaltaroshlik, amaliy san’at va boshqa ijodiy
yo‘nalishlardagi bilimlarga ega bo‘lishi ham foydadan holi bo‘lmaydi. Bundan
tashqari, u ta’lim jarayonida axborot yangiliklarini joriy etish, zamonaviy
talablarni hisobga olgan holda va tasdiqlangan me’yorlardan kelib chiqib, yangi
o‘quv-laboratoriya, ilmiy-tadqiqot ishlarini amalga oshirishda ham faol bo‘lmog‘i
darkor. Tarbiya jarayonini boshqarishning eng samarali usullaridan biri o‘qituvchi
o‘z nuqtai nazarini ko‘rgazmali shaklda, rang-barang, kutilmagan, hayotdan
olingan voqealar va misollar bilan taqdim etishidir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 25 yanvardagi «Xalq
ta’limi sohasidagi ilmiy-tadqiqot faoliyatini qo‘llab-quvvatlash hamda uzluksiz
kasbiy rivojlantirish tizimini joriy qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida» PQ-4963-
sonli qarorida [4.4] «X alq ta’limi xodimlarini ularning malaka darajasi, bilimi,
ilmiy-pedagogik salohiyati, ish tajribasi, psixologik tayyorgarligi va individual
kasbiy rivojlanish traektoriyasiga mos keladigan tabaqalashgan malaka oshirish
dasturlari bo‘yicha o‘qitish amaliyoti yo‘lga qo‘yiladi; an’anaviy malaka oshirish
bilan bir qatorda kasbiy o‘qitishning uyg‘unlashgan, ish jarayoni bilan birgalikda
olib boriladigan, masofaviy va boshqa turlari joriy etiladi», deb belgilangan.
Bugungi kunda mavjud malaka oshirish tizimida ham kompetensiyalarni
rivojlantirish masalalariga e’tibor qaratilgan. Ammo ko‘p yillar kvalifikatsiyaga
42](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_42.png?v=1)
![asoslanadi .
Framework for Qualification of the EHEA kvalifikatsiyasini oshirish doirasi
mutaxassislarning vakolatlari - kasbiy va (yoki) shaxsiy rivojlanish jarayonida ish
yoki o‘qish sharoitida bilim, kompetensiya, shaxsiy, ijtimoiy va uslubiy
kompetensiyalardan foydalanishning tasdiqlangan qobiliyati , deb belgilangan .
M a’lum bir sohada muvaffaqiyatli faoliyat uchun bilim, kompetensiya va
shaxsiy fazilatlarni qo‘llash qobiliyati sifatida davlat standarti belgilanadi. B u
« Kompetensiya » tushunchasiga mos keladi. Qisqacha aytganda, vakolat
«qobiliyatni namoyish etish istagi». «Imkoniyat» esa muammoli vaziyat va
resurslarning mavjudligiga bog‘liq.
«Qobiliyat» bu bilim, kompetensiya va ularni qo‘llashdagi tajribaning
kombinatsiyasi. «Tayyorlik» muammoli vaziyatni hal qilish «qobiliyati» namoyon
bo‘lishining motivatsiyasi bilan bog‘liq.
Tarbiya fani o‘qituvchilari da ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirishni
pedagogik, psixologik muammo sifatida o‘rganilishi va hal qilinishi pedagogika
institutlarida, universitetlar ning pedagogika va psixologiya fakulteti, bo‘limlarida
ta ’ lim jarayonida kompetentli yondashuvni takomillashtiradi . Bu esa ijtimoiy
k ompeten siya mohiyatini «kompetensiya» va «kompetentli li k» tushunchalari
orqali oydinlashtirishni taqozo qiladi.
Zamonaviy kasbiy ta’lim mutaxassislarda yangi qadriyatlar tizimini
shakllantirishga qaratiladi. Uning markazida, G.P.Shedrovitskiyning fikricha,
«Erkin muloqotga asoslangan, hayot tarzini va aloqa shakllarini kommunikatsiya
asosida o‘zgartira oladigan, va ijtimoiy javobgarlik prinsipi va pozitiv tipga ega
bo‘la oladigan individ» turadi [2.41].
Lug‘at lar da «kompetentli» [2.37] tushunchasi bir necha ma’nolarda keladi.
Jumladan, muayyan kompeten siya ga ega bo‘lgan, ya’ni biror bir tashkilot, shaxs
faoliyat i da vujudga keladigan muammo, vaziyat larga: competent ia (lot.) 1) qonun
bo‘yicha taalluqli funksiyalarni amalga oshira oluvchi ; 2) ma’lum savollar
to‘plamiga javob bera oladigan, malakali mansabdor shaxsni anglatadi .
«Pedagogicheskiy slovar-spravochnik» lug‘atida «kompetentli» termini «biror bir
45](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_45.png?v=1)
![sohaga taalu q li bilim ga egalik , xabardor lik », «kompetensiya» so‘zini esa «ma’lum
savollarga javoblarni yaxshi biladigan kishi», yoki «biror ish ni qilish huquqiga ega
odam lar doirasi» , sifatida talqin qilinadi [2.32] .
Kompetensiya b iror sohada inson ning o‘sha sohada ma’lum bilim va
ko‘nikmalarga ega ekanligi ni, b un i o‘zidagi aniq bilim, ko‘nikma va malakalarga
asoslanib tasdiqlay olishini ko‘rsatadi. Bu tushuncha G‘arbda inson va uning
resurslariga yangicha qarash talablari asosida paydo bo‘lib, ish o‘rinlariga bo‘lgan
ehtiyoj va texnologiyalarni ng intensiv o‘zgarishi ga moslashish zarurat i ni keltirib
chiqar di . Bunday yondashuv inson ni kasbiy faoli ya t ga tayyorlashning
xususiyatlarini , bu esa kasbiy vaziyat hamda bilim o‘rtasida aloqa o‘rnat a olishni,
v ujudga kelgan muammoni muv a ffaqiyatli hal etish ga tizimli yondashuv ni ko‘zda
tutadi. S h u sababli bugun muayyan amaliy vaziyat lar da mutaxassisni ng o‘z
bilimini amalda ko‘rsata olish muhim . Y a ’ni kompetentlik birinchi, bilimlilik
ikkinchi o‘rinda turadi. Bu borada Sharqda qadimdan shakllangan yondashuvlar
mavjud. Jumladan, Abduxoliq G‘ijduvoniyning « Umr sarmoya » konsepsiyasi,
Bahouddin Naqshbandning « Dil ba yoru dast ba kor » nazariyasi, Alisher
Navoiyning ustozning shogirdiga muayyan ko‘nikmalarni o‘rgati b sohasining bir
yo‘nalishida ma’lum darajaga erishganida « Alisheriy » maqomini berish haqidagi
amaliy tajribalari kompetensiyaviy yondashuvlarning uzoq tarixiy ilmiy asoslarini
ko‘rsatadi.
Bugungi kunga kelib, « k ompetensiya» tushunchasi ta’lim mazmunini
modernizatsiyalash ning, o‘ zida ta’limning intellektual va malakaviy tarkib lar i
natijasini birlashtir uvchi markazi y tushunchaga aylandi. Ta’limda kompetentli
yondashuv zarur bilim bazasi shartligi ni inkor qil maydi, balki kompetensiyaning
integral natija d orligini ko‘zda tutadi.
S h u o‘rinda O‘zbekiston pedagog olimlarining kompetensiyaviy ta’lim,
kompetensiya masalalariga doir ilmiy nuqtai nazarlari katta qiziqish uyg‘otadi.
Pedagogika fanlari doktori M.Vahobov «Bizningcha «kompetensiya» deganda,
o‘quvchilar tomonidan egallangan bilim va ko‘nikmalarni mustaqil ravishda
shaxsiy, kasbiy va ijtimoiy faoliyatlarda qo‘llay olish layoqati tushuniladi» [2.25],
46](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_46.png?v=1)
![- shaxsiy manfaatlarning korxona va jamiyat manfaatlari bilan uyg‘unligini
namoyon etish.
Tarbiya fani o‘qituvchisining muhim kompetensiyalari haqida gap borar
ekan tarbiya jarayonida samaradorlikni ta’minlash uchun oldindan belgilangan
o‘zaro bog‘liq kasbiy va shaxsiy qobiliyatlar, bilim, ko‘nikma, malakalarni o‘zida
namoyon qilishini ta’kidlash maqsadga muvofiq.
Ayrim olimlar, jumladan, tadqiqotchi M.Vahobov k ompetensiya m ohiyat-
mazmuniga ko‘ra uch komponentdan iborat, deb tahlil qilishgan.
1. Kogn i tiv (bilimga egalik) ;
2. O peratsion (faoliyat ko‘nikmal arining shakllanganligi, texnologik
savodxonlik);
3. Ma’naviy-axloqiy (shaxsiy rivojlanish va kasbiy mehnat natijalari ni
q adriyat li baholash, q adriyatlar ni o‘zlashtirish).
S h u nuqtai nazar dan kompetensiya ning ta’lim-tarbiya natijasi sifatidagi
ustu vor ligi e’tirof etiladi.
Shuningdek, «Ijtimoiy kompetensiya shaxsga jamiyatdagi hayot normalari
va qoidalarini munosib ravishda bajarishga imkon beradigan ijtimoiy ko‘nikmalar
orqali ham belgilanadi» [2.28].
Tarbiya fani o‘qituvchisi ijtimoiy kompetensiyalarida ma’naviy-axloqiy
fazilatlar alohida ahamiyat kasb etadi. «Ijtimoiy kompetensiyalar mazmuni
quyidagi tarkibiy qismlarni o‘zida mujassam qiladi: inontirish va ishontirish
qobiliyati; jamoada ishlash qobiliyati; o‘rganish va yangilik qilish qobiliyati;
nizolarni hal qilish qobiliyati; tashkilotchilik mahorati», deb tahlil qiladi
I.K.Makarova [2.29].
Ta’limdagi kompetensiyaga asoslangan yondashuvning konseptual
qarashlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, S.N.Krasnokutskayaning ta’kidlashicha,
ijtimoiy kompetensiya shaxs ijtimoiylashuvning ajralmas qismi bo‘lib, bu ijtimoiy
rollarning o‘zgarishiga dosh bera oladigan shaxsning boshqalar bilan hamkorlik
qilish, aloqalar o‘rnatish, oson moslashuv, o‘zgarishga tayyorlik, o‘z taqdirini o‘zi
belgilash, o‘z harakatlarining oqibatlari uchun ijtimoiy javobgarlikni o‘z
48](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_48.png?v=1)
![zimmasiga olish qobiliyatini ko‘zda tutadi. Kompetentlik ijtimoiy moslashish va
sotsializatsiya nuqtai nazaridan shaxsning jamiyatga qo‘shilish shartidir. Boshqa
tomondan, bu shaxsan aniqlanadi, shaxsan ahamiyatlidir, chunki ijtimoiy
kompetentlik shaxsni o‘zini namoyon qilish uchun vositadir. S h unday qilib,
«kompetensiyalar jamiyat ehtiyojlarini ham, shaxsiy munosabatlarni ham
qondiradi [2.43].
Tadqiqotchi N.S.Malyutkinga ko‘ra ijtimoiy kompetensiya tarkibida ikkita
farq mavjud:
- kognitiv xatti–harakatlar tarkibiy qismiga ijtimoiy zakovat, ijtimoiy
ko‘nikmalar, ijtimoiy xulq-atvor ko‘nikmalari, ijtimoiy ahamiyatli faoliyatni
amalga oshirishning samarali usullari, samarali hayotiy vaziyatlarda samarali
o‘zaro ta’sir o‘tkazish ko‘nikmalari;
- konstruktiv xatti-harakatlar ko‘nikmalari kirishi asoslangan. Bunda ham
shaxs motivlari va qadriyatlari, shaxsning o‘zini-o‘zi amalga oshirishini
ta’minlaydigan shaxsiy fazilatlar bilan ifodalanadi [2.27].
Ijtimoiy kompetentlikning shakllanishi uchun quyidagi sharoitlar:
- oliy pedagogik ta’lim strategik ustuvor yo‘nalish sifatida «intellektual»
faoliyat ko‘nikmalarini va tayanch kompetentlikni, xususan, ijtimoiy o‘zaro
ta’sirlarni rivojlantirishga yo‘naltirilishi kerak;
- o‘quv jarayonini uslubiy ta’minlashni modernizatsi ya qilish. Bunday
modernizatsiya qilishning tomonlardan biri – bu o‘quv jarayonida real va
namunaviy vaziyatlarni yaratish, kasbiy tajriba orttirishni ta’minlash,
vakolatlarning asosiy funksiyalarini amalga oshirish, o‘qitishdagi ijtimoiy
kompetensiyalarni amalga oshirish, o‘qitishdagi ijtimoiy kompetentlikning roli va
o‘rnini belgilash;
- o‘quv jarayonida, o‘quv faoliyatida minimal tajriba orttirishga imkon
berish, amaliyotda, nostandart vaziyatlarda bilim va harakatlar mutanosibligini
ta’minlashni fan va fan kompetensiyalari sifatida qarash;
- tarbiya fani o‘qituvchisini tayyorlashda shaxsning ijtimoiy
kompetensiyalarini shakllantirishga qaratilgan o‘quv dasturlari va modullarini
49](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_49.png?v=1)
![qurishni o‘z ichiga oladi.
Yuqoridagi komporativ tahlillar asosida O‘zbekistonda pedagog kadrlar
tayyorlash talablarini dunyoning rivojlangan davlatlari darajasiga ko‘tarishni
ilmiy-metodik ta’minlash maqsadida davlat ta’lim standartlaridagi tayanch
kompetensiyalarning komporativ korrelyasiyasi ishlab chiqildi.
Tadqiqotchi M.Quranova «B o‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida
ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirish metodikasi » mavzusidagi tadqiqot ishida
« O‘zbekiston va dunyoning rivojlangan davlatlarining davlat ta’lim
standartlaridagi o‘qituvchilar tayanch kompetensiyalarining komporativ
korrelyasiyasi»ni keltirgan [3.3].
1.1 -jadval
Davlatlar nomi S oni Tayanch kompetensiyalarning nomlanishi
O‘zbekiston
Respublikasi 6 ta 1. Kommunikativ kompetensiya.
2. Axborot bilan ishlash kompetensiyasi.
3. Shaxs sifatida o‘z-o‘zini rivojlantirish
kompetensiyasi.
4. Ijtimoiy faol fuqarolik kompetensiyasi.
5. Umummadaniy kompetensiya.
6. Matematik savodxonlik, fan va texnika
yutuqlaridan xabardor bo‘lish hamda foydalanish
kompetensiyasi.
Evropa Ittifoqiga
a’zo davlatlar (28
ta davlat: Buyuk
Britaniya,
Vengriya,
Germaniya,
Finlyandiya,
Fransiya, Ispaniya,
Italiya, Avstriya, 8 ta
(-2) 1. Ona tilida muloqot qila olish (Communication
in the mother tongue).
2. Chet tilida muloqot qila olish (Communication
in foreign languages).
3. Matematik savodxonlik, fan va texnika oid
kompetensiyalar (Math ematical competence and
basic competences in science and technology).
4. Axborot texnologiyalaridan foydalanish
kompetensiyasi (Digital com petence).
50](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_50.png?v=1)
![ommaviy axborot vositalari, shu jumladan, internet jahon axborot tarmog‘i
orqali tarqatilayotgan g‘arazli axborotlar, odob-axloqini yemiruvchi illatlar,
yoshlarni zalolatga boshlovchi buzg‘unchi g‘oyalarga qarshi sog‘lom
dunyoqarashni shakllantirish;
uzluksiz ma’naviy tarbiyani tashkil etishda davlat tashkilotlari, fuqarolik
jamiyati institutlari, ommaviy axborot vositalari va xususiy sektorning
hamkorligini samarali yo‘lga qo‘yish kabi bevosita ijtimoiy kompetensiyalar bilan
bog‘liq vazifalar belgilab berildi [1.8].
Shuningdek, tarbiya fani o‘qituvchisi oldiga ijtimoiy kompetensiyaning
kognitiv va operatsional komponentlari ishtirokida ta’minlanuvchi masala
qo‘yilgan.
Bu umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturlari
asosida o‘quvchilarda yoshiga mos tayanch ma’naviy-axloqiy fazilat
(kompetensiya)lar sifatida Vatanga sadoqat, tadbirkorlik, irodalilik, mafkuraviy
immunitet, mehr-oqibatlilik, mas’uliyatlilik, tolerantlik, huquqiy madaniyat,
innovatsion fikrlash, mehnatsevarlik kabi muayyan ma’naviy-axloqiy
kompetensiyalarni shakllantirish masalasidir.
1-jadval
58](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_58.png?v=1)
![Rasmda «Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi» [4.5] asosida tarbiya fani
o‘qituvchilarining ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirish modeli»
shakllantirildi.
2.1.1-rasmda tarbiya fani o‘qituvchilarining «Ijtimoiy kompetensiyalarini
rivojlantirish modeli» keltirilgan bo‘lib, unda tarbiya fani o‘qituvchilarining
ijtimoiy kompetensiyalari, uning maqsadi, tamoyillari, rivojlantirish tizimi,
mexanizmlari, o‘ziga xos xususiyatlari va yo‘llari hamda natijasi o‘z ifodasini
topgan.
Bugungi kunda tarbiya fani o‘qituvchisining ijtimoiy kompetensiyalarini
rivojlantirishda quyidagi shaxsiy talablar muhim ahamiyat kasb etadi:
- o‘z fanini chuqur bilishi va uning metodikasini yetarli darajada o‘ zlashtirishi;
- keng ilmiy duyoqarashi veteran e’tiqod sohibi bo‘lishi;
- ijtimoiy ehtiyoj va axloqiy zaruriyatni chuqur tushunishi;
- ijtimoiy va fuqarolik burchini chuqur anglashi;
- ijtimoiy-siyosiy faol bo‘lishi;
- o‘z kasbi va bolalarni sevishi;
- ruhiy pedagogik ziyrak bo‘lishi va yangilikka intilishi;
- o‘z xalqi tarixi, milliy qadriyatlari va urf-odatlarini chuqur o‘rganishi va ularni
targ‘ibot qilishi;
- pedagogik kuzatuvchanlik, tashkilotchilik, talabchanlik, qat’iylik, vazminlik,
haqqoniylik, o‘zini tuta bilish kabi xislatlar sohibi bo‘lishi;
- o‘z kasbiga to‘la layoqatli va pedagogik takt (odob) egasi bo‘lmog‘i lozim.
Tarbiya fani o‘qituvchilariga qo‘yilgan quyidagi konseptual talablar alohida
ahamiyat kasb etadi. Bular:
- tarbiya fani orqali o‘quvchilarda ma’naviy tarbiya indikatorlari va
kompetensiyalarini shakllantirishga xizmat qiluvchi bilim, ko‘nikma va
malakalarni ta’lim mazmuniga keng singdirish;
- o‘quv fanlari doirasidagi ma’naviy tarbiya indikatorlarini amaliyotga joriy
60](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_60.png?v=1)
![Kompetensiyaviy yondashuv sohaga yangicha yondashuv hisoblanadi. Har
qanday pedogogik yangi yondashuv, innovatsion faoliyatda eng muhim
masalalardan biri o‘qituvchi shaxsidir. O‘qituvchi novator, sermahsul ijodiy shaxs
bo‘lishi, kreativlikni, keng qamrovli qiziqish va mashg‘ullikni sevuvchi, ichki
dunyosi boy, pedagogik yangiliklarga intiluvchan bo‘lishi lozim. O‘qituvchini
innovatsion faoliyatga tayyorlash ikki yo‘nalishda amalga oshirilishi kerak:
yangilikni idrok qilishga innovatsion shaylikni shakllantirish; yangicha harakat qila
olishga o‘rgatish. Innovatsion faoliyatni tashkil etishda o‘quvchi larning o‘quv-
bilish faoliyati va uni boshqarish alohida ahamiyatga ega. Innovatsiya jarayonlari,
ularning funksiyalari, rivojlanish qonuniyatlari, mexanizmlari va uni amalga
oshirish texnologiyalari, boshqarish tamoyillarining pedagogik asoslarini o‘rganish
oliy ta’limlarda o‘quv jarayonini zamonaviy pedagogik texnologiyalar hamda
psixologiya fanlari yutuqlari asosida jahon standartlari darajasida tashkil etish
imkonini beradi [2.8]. Innovatsiyalarni yaratish va amalga oshirish jarayonlari ham
muayyan sikllardan iboratdir. Ushbu nuqtai nazardai olib qaralsa, innovatsion
jarayon vaqt o‘lchamlarida izchil davom etuvchi, ahamiyati jihatidan bir xil
bo‘lgan turli xil bosqichlarda funksional jihatdan alohida mazmun kasb etib bir-
biridan farqlanadigan faoliyat yig‘indisidir. Innovatsiya uchun asos bo‘lib xizmat
qiluvchi fundamental g‘oya va bilimlarning, ularni amalda qo‘llash natijasida
quyidagi oqibatlarga olib keladi: istiqboli bo‘lmaydigan loyihalarni aniqlab olish
va to‘g‘ri qaror chiqarish; innovatsion g‘oyani amaliyotga tatbiq etish jarayonida
yanada takomillashtirishga; yangilikni texnologik xususiyatlariga, boshqaruv va
tashkiliy faoliyat yuritish uchun mas’ul bo‘lgan tizimlarning xarakteriga
moslashtirish sharoiti bo‘ladi. Innovatsion potensialning resurslardan foydalanish
funksiyalari:
- innovatsionlarni joriy etish uchun talab etiladigan resurslarning kelib
tushishini ta’minlash;
- resurslarning innovatsion jarayonlarning mos holda ta’minlanish sharoitini
yaratish;
- innovatsion jarayonlarning amalga oshirilishi takomillashtirish;
63](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_63.png?v=1)
![asoslangan samarali, tashkiliy, pedagogik shakl va vositalarni ishlab chiqib amalga
joriy etish masalasida Harakatlar strategiyasi, «Milliy tiklanishdan milliy yuksalish
sari» bosh milliy g‘oya mazmuni va vazifalari aks ettirilgan.
Tarbiya fanining bugungi mazmun va yo‘nalishlari O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining « O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi 2019 yil 8
oktyabrdagi PF-5847-son Farmoni, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2019 yil 31 dekabrdagi «Uzluksiz ma’naviy tarbiya
konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi
1059-sonli qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Umumiy
o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash
to‘g‘risida»gi 2017 yil 6 aprel 187-son qaroriga asosan umumiy o‘rta va o‘rta
maxsus, kasb-hunar ta’limi davlat ta’lim standartlarini kompetensiyaviy yondashuv
asosida takomillashtiri sh tarbiya fani o‘qituvchilarining ijtimoiy kompetensiyalari
tarkibiga qo‘yayotgan mazmuniy va metodik talablariga davriy nuqtai nazardan
mos kelmay qoldi. Qolaversa, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
«O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi Farmonida [1.11] davlat ta’lim standartlari
kompetensiyaviy yondashuvga asoslanganligiga qaramasdan bu borada
o‘qituvchilarning malakalarni rivojlantirish masalasi tanqid ostiga olingan.
Ayniqsa, tarbiya fani o‘qituvchilarining ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirish
orqali ta’limga, jamiyat hayotiga tub o‘zgarishlarni olib kirish mumkinligi nazarda
tutilmoqda.
«Uzluksiz ma’naviy tarbiya Konsepsiyasi» asosida umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarining I-XI sinflari uchun «Odobnoma», «Vatan tuyg‘usi», «Milliy
istiqlol goyasi va ma’naviyat asoslari», «Dinlar tarixi» fanlarini birlashtirgan holda
tarbiya fanini joriy qilish bilan bog‘liq nafaqat tashkiliy, moliyaviy, balki ilmiy-
metodik ishlar tarbiya fani o‘qituvchilarini tayyorlash mazmunini isloh qilishni
talab qiladi.
Tarbiya fani o‘qituvchilarini sinf rahbarligiga metodik tayyorlash masalasini
75](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_75.png?v=1)
![PastHarakatlar strategiyasi, Milliy g‘oya asoslarini bilmaydi.
Ijtimoiy pedagogik ishlashning ahamiyatini anglamaydi.
Kasbiy pedagogik vazifalarni y echishda bilim va ko‘nikmalari
y etishmaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari xususiyatlari to‘g‘risidagi
bilimlar doirasi tor.
Tarbiyaviy faoliyat profilaktik, salbiy sifatlar shakllanishining oldini
olishga qaratilmagan, asosan «kamchilik, xatolarni tuzatish», tanbeh
berish, jazolashga yo‘naltirilgan .
Bolalar bilan o‘quv tarbiyaviy, ma’naviy ma’rifiy ishlarni samarali tashkil
qilish yo‘llarini bilmaydi.
«Maktab, oila, mahalla hamkorligi» bo‘yicha oilalar, mahalla bilan
hamkorlik mohiyatini bilmaydi, hamkorlikni yuzaki amalga oshiradi.
O‘zining kasbiy va ma’naviy burchlari, malaka talablari to‘g‘risida
bilimlarga ega emas.
O‘z o‘zini kasbiy rivojlantirish, o‘z ustida ishlash bilan faqat rahbariyat
talab qilganida shug‘ullanadi.
O‘quv fanlarni o‘zlashtirishda tarbiya fani o‘qituvchilarida ijtimoiy
kompetensiyalarni rivojlantirish bilan bog‘liq fanlarda fanlararo bog‘liqlik mavjud
emas, nazariy va amaliy xarakterdagi (ta’limning keyingi bosqichlarida)
masalalarni o‘rganish va hal qilishda fanlararo integratsiyaning yetishmasligi qayd
qilindi. Shuning uchun o‘quvchilarni kasblarning ijtimoiy pedagogik asoslari,
u mumiy o‘rta ta’lim maktab o‘qituvchi va o‘quvchilarining odob - axloq qoidalari
[1.12], kasbiy etika tamoyillari amalga oshirishning xususiyatlarini tanishtirish
maqsadida o‘quv rejaga mamlakatimizda ijtimoiy - siyosiy, mafkuraviy jarayonlarni
izchil ravishda yangilangan shakllarda fakultativ o‘quv kurslarini maqsadga
105](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_105.png?v=1)
![muvofiq holda kiritib borish hisoblanadi.
Tadqiqotchi M.Kuranova o‘zining «Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchi-
larida ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirish metodikasi» nomli dissertatsiya
ishida «Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida ijtimoiy kompetensiyalarning
shakllanganlik darajalari va me’zonlari» [3.2] ishlab chiqilgan. Buni quyidagi cha
ko‘rish mumkin:
Malaka oshirish jarayonida tarbiya fani o‘qituvchilarida kasbiy
kompetensiyalarni rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlarning faol shakllari
sifatida quyidagilarni tavsiya qilish mumkin:
- Keys-stadi usulida, muammoli ta’lim texnologiyalari;
- Seminar mashg‘ulotlari, jamoa o‘qitish texnologiyasi;
- Laboratoriya mashqlari, ta’limni rivojlantiruvchi texnologiyalar;
- Darslar, individual ravishda yoki guruhda yaratilgan ta’lim
mahsulotlarining namoyishlari (daydjestlar, mini loyihalar, mini tadqiqotlar, virtual
sayohatlar va boshqalar), shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyasi;
- a maliy konferensiyalar, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyasi;
- darslar, informatsion-kommunikativ texnologiyalar ;
- rolli o‘yinlar, guruhda o‘qitish texnologiyasi va boshqalar.
- tashhislash kasbiy tayyorgarlik jarayonida tarbiya fani o‘qituvchilarida
ijtimoiy kompetensiyalarning rivojlanganlik darajalarini, bu mezon va
ko‘rsatkichlarini o‘z ichiga oladi. Mezon sifatida to‘rtta tarkibiy qism:
- motivatsion - qadriyatli;
- kognitiv;
- faoliyatli;
- kasbiy - ma’naviy fazilat komponentlarini o‘z ichiga oladi.
Mamlakatimizda keyingi yillarda uzluksiz ta’lim tizimida kompetensiyaviy
yondashuv faol joriy qilinmoqda. Tarbiya fani o‘qituvchilarining ijtimoiy
kompetensiyalarini rivojlantirishning baholash indikatorlarini ishlab chiqish talab
etiladi.
106](https://docx.uz/documents/8e474a16-c1fc-4f94-b669-83edc59553fc/page_106.png?v=1)
Malaka oshirish jarayonida tarbiya fani o‘qituvchilarining ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirish