Malaka oshirish kursi ma’lumotlar bazasini loyihalash
![4
kompyuterlar yordamida amalga oshirilmoqda. Axborotlarning bir joyga jamlanishi
“ma ’lumotlar bazasi” tushunchasini vujudga keltirdi.
Ma ’lumotlar bazasi texnologi yalarining paydo bo ’lishi va rivojlanishi tarixini
tor ma ’noda qarab chiqaylik. Chunki bu tushuncha tarixi tushunchasi keng ma ’noda,
insoniyat ma ’lumotlarni saqlaydigan va ishlov beradigan har qanday vositalar
tarixiga umumlashtiriladi.
Ma ’lumotlar bazasi tarixi tor ma ’noda ma ’lumotlar bazalarini an ’anaviy
(zamonaviy) ma ’noda ko ’rib chiqadi. Ushbu tushuncha paydo bo ’lishiga 1955 -yilda
dasturlashtiriladigan yozuv uskunalari paydo bo ’lgani bilan bog ’lash mumkin. Bu
vaqtda dasturiy ta ’minot fayllarga asoslang an yozuvlarni qayta ishlash modelini
qo ’llab -quvvatlar edi. Ma ’lumotlarni saqlash uchun perfokartalardan foydalanilgan
[1]. Internet tarmog ’ining ma ’lumotlar bazasi 1960 -yillarning o ’rtalarida paydo
bo ’ldi. Ma ’lumotlar bazasidagi operatsiyalar terminallar yordamida interaktiv
ravishda qayta ishlandi. Keyingi muhim qadam Edgar Koddning ishi tufayli 1970 -
yillarning boshlarida relyatsion ma ’lumotlar modelining paydo bo ’lishi bilan
bog ’liq. Kodd ishi amaliy ma ’lumotlar bazasi texnologiyasini matematika va manti q
bilan chambarchas bog ’lash uchu n yo ’l ochdi. “Ma ’lumotlar bazasi” atamasi 1960 -
yillarning boshlarida paydo bo ’lgan, garchi dastlab bu tushuncha sun ’iy intellekt
tizimlari nuqtai nazaridan tor ma ’noda tushunilgan bo ’lsa -da, 1964 -1965 -yillarda
SDC tomonidan tashkil qilingan simpoziumlarda joriy etilgan. Ushbu atama
zamonaviy ma ’noda faqat 70 -yillarda keng qo ’llanilgan.
1. Ma’lumot bazasi tushunchasi
Keng ma’noda ma’lumotlar bazasi - bu qandaydir bir predmet sohasidagi real
muhitning aniq ob’ektlari haqidagi ma’lumotlar to‘plamidir. Predmet sohasi
deganda avtomatlashtirilgan boshqarishni tashkil qilish uchun o‘rganilayotgan real
muhitning ma’lum bir qismi tushiniladi. Masalan, korxona, zavod, ilmiy tekshirish
instituti, oliy o‘quv yurti va boshqalar. Shuni qayd qilish lozimki, MB ni yaratishda
ikkita muhim shartni hisobga olmoq zarur:](https://docx.uz/documents/08348f74-a850-45d9-9470-43e367347c8d/page_4.png?v=1)
![10
bo’lganidek, ular kerak bo’lganda qaror qabul qiluvchilar uchun ma’lumotlarga ega
bo’lishlari kerak. Ishonch bilan aytish mumkinki, OTMning barcha axborot
tizimlarining maqsadi ularga axb orotni tashkiliy manba sifatida ishlatishga yordam
berishdir. Ushbu tizimlarning barchasida ma’lumotlarni yig’ish, saqlash,
umumlashtirish, boshqarish va tarqatish turadi.
Ma’lumotlar bazasi – tegishli ma’lumotlar to’plamini o’z ichiga olgan
umumiy, birlas hgan kompyuter tuzi lmasi [6].
Axborot tizimining turiga va masalaning qo ’yilishiga qarab , bu ma’lumotlar bir
yoki ikki mavzudagi bir necha megabaytdan biznesning ichki va tashqi muhitidagi
yuzlab mavzularni qamrab oladigan terabaytgacha o’zgarishi mumkin.
Ma’lumotlar bazalari, kompyuterlarga asoslangan tizimlarga ma’lumotlarni
tezda saqlash, boshqarish va olish imkonini beradigan ixtisoslashgan tuzilmalardir.
Ma ’lumotlar bazasi tushunchasi maydon, yozuv, fayl atamalari bilan bog ’liq.
Maydon – bu saqlanadigan ma ’lumotlarning eng kichik birligi. Tipik
ma ’lumotlar bazasida bir qancha tiplarning yoki saqlanadigan maydonlarning har
birini tavsiflovchi ko ’plab nusxalari (occurrence yoki instance) mavjud. Masalan,
OTMlar haqida ma ’lumot mavjud bo ’lgan ma ’lumotlar bazasida "OTM raqami"
nomi bilan saqlanadigan maydon turini o ’z ichiga olishi mumkin va ma ’lumotlar
bazasida tavsiflangan OTMlarning har bir turi uchun (fakultetlar, yo ’nalishlar,
guruhlar, talabalar va boshqalar) ushbu saqlanadigan maydonning al ohida nusxasi
mavjud bo ’ladi.
Yozuv – bu tegishli saqlanadigan maydonlar to ’plamidir. Bunday holda,
saqlangan yozuvning nusxasi saqlanadigan maydonlarning tegishli nusxalari
guruhidan iborat.
Fayl - bu bir xil turdagi saqlangan yozuvlarning barcha mavjud nusxalari
to ’plami. Oddiylik uchun har qanday berilgan fayl faqat bitta turdagi saqlanadigan
yozuvlarni o ’z ichiga olishi mumkin deb qabul qilinadi. Ushbu soddalashtirish
keyingi mulohazalarga jiddiy ta ’sir ko ’rsatmaydi.
Ma’lumotlar bazasini loyihalash uch un axborot va ma’lumotlar o’rtasidagi
farqni tushuni b olish kerak.](https://docx.uz/documents/08348f74-a850-45d9-9470-43e367347c8d/page_10.png?v=1)
![11
Axborot - bu ma’lumotlarning ma’nosini ochib berish uchun qayta ishlash
natijasidir. Axborotdan qaror qabul qilish uchun asos sifatida foydalanish mumkin.
Masalan, OTM professor -o’qituvchilar i haqidagi ma’lumotlarning qisqacha tavsifi
attestatsiya organlariga OTM uchun attestatsiyani o ’tkazish yoki o’tkazmaslikni
belgilashda foydali bo’lgan tushunchalar ni beradi.
Ushbu misoldan ko’rinib turibdiki, ma’lumot o’z vaqtida va aniq ma’lumotlarni
talab qiladi. Bunday ma’lumotlar to’g’ri yaratilishi va ularga kirish va qayta ishlash
oson bo’lgan formatda saqlanishi kerak. Bundan tashqari, har qanday asosiy manba
kabi ma’lumotlar muhiti ehtiyotkorlik bilan boshqarilishi kerak.
Ma ’lumotlarni boshqarish - bu ma’lumotlarning to’g’ri yaratilishi, saqlanishi
va olinishiga qaratilgan qoidalar [6] . Ma’lumotlar muhim rol o’ynashini hisobga
olib, ma’lumotni boshqarish har qanday biznes, davlat idorasi, xizmat ko’rsatish
tashkiloti yoki xay riya faoliyatining asosiy yo’nalishi ekanligi biz to’liq anglashimi
lozim .
Ma’lumotni samarali boshqarish odatda kompyuter ma’lumotlar bazasidan
foydalanishni talab qiladi. Ma’lumotlar bazasi bu quyidagilar to’plamini
saqlaydigan umumiy, birlashtirilgan ko mpyuter tuzilmasi:
Tashqi foydalanuvchi ma’lumotlari, ya’ni oxirgi foydalanuvchini
qiziqtirgan muhim faktlar ;
Metadata (ma’lumotlar haqidagi ma’lumotlar [6] ), ular orqali oxirgi
foydalanuvchi ma’lumotlari birlashtiriladi va boshqariladi .
Metadata ma’lumotlar xarakteristikalarini va ma’lumotlar bazasida topilgan
ma’lumotlarni bog’laydigan munosabatlar to’plamini tavsiflaydi. Masalan, meta -
ma’lumotlar komponenti har bir ma’lumot elementining nomi, har bir ma’lumot
elementida saqlanadigan qiymatlar turi (raqamlar, sana yoki matn) va ma’lumotlar
elementini bo’sh qoldirish mumkinligi kabi ma’lumotlarni saq laydi. Metadata
ma’lumotlarning qiymati va ishlatilishini to’ldiruvchi va kengaytiradigan
ma’lumotlarni taqdim etadi. Qisqa qilib aytsak, metadata ma’lumotlar bazasida
ma’lumotlarning yanada to’liq tasvirini taqdim etadi.](https://docx.uz/documents/08348f74-a850-45d9-9470-43e367347c8d/page_11.png?v=1)
Malaka oshirish kursi ma’lumotlar bazasini loyihalash