Manapoliyalar ularning amal qilishi va tartibga solish xususiyatlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	505.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Manapoliyalar ularning amal qilishi va tartibga solish xususiyatlari

Купить

“ Manapoliyalar ularning amal qilishi
va tartibga solish xususiyatlari”
Reja:
•
1.Monopoliya va uning mazmun mohiyati
•
2.Monopoliya turlari, tabiiy va suniy
monopoliya.
•
3.Ozbekiston Respublikasida monopoliyaga
qarshi olib borilayotgan chora tadbirlar.

1.Monopoliya va uning mazmun mohiyati.
PREZIDENTIMIZ OZ MARUZALARIDA TOVAR BOZORLARIDA MONOPOLISTIK FAOLIYATNI
CHEKLASH VA RAQOBAT TOGRISIDAGI QONUN BUGUNGI KUNDA ESKIRDI VA ZAMON
TALABLARIGA JAVOB BERMAY QOLDI. SHUNI ETIBORGA OLGAN XOLDA RAQOBAT TOGRISIDAGI
YANGI QONUNNI ISHLAB CHIQARISHIMIZ VA QABULISHLAB CHIQARISHIMIZ VA QABUL
QILISHIMIZ ZARUR. - DEB TAKIDLAGAN EDILAR. SHULARDAN KELIB CHIQQAN XOLDA, RAQOBAT
BOZOR IQTISODIYOTINI HARAKATLANTIRUVCHI MEXANIZMI HISOBLANADI. AYNAN SOGLOM
RAQOBATGINA BIZNI MONOPOLIYADAN SAQLAB QOLUVCHI OMILDIR. ZERO, RAQOBAT TASHQI
KUCH SIFATIDA MAYDONGA CHIQIB, KORXONALARDA MEHNAT UNUMDORLIGINI OSHIRISH,
HARAJATLARNI KAMAYTIRISH, ISHLAB CHIQARISH VA MEHNATNI OQILONA TASHKIL ETISHGA,
BINOBARIN ISHLAB CHIQARISHNI KENGAYTIRISH VA SAMARADORLIGINI OSHIRISHGA DOIMO
UNDAB TURADI.HARAJATLARNI KAMAYTIRISH.
Категория 1 Категория 2 Категория 3 Категория 40246 Chart Title
Ряд 1 Ряд 2 Ряд 3

BU ESA, BA'ZI BIR KORXONALARNING O'SISHI HAMDA ISHLAB CHIQARISH MIQYOSLARINING KENGAYISHIGA OLIB KELADI Korxonalaryoritib berolmasligi sababli «Monopoliya»
atamasining kelib ehiqishi bozorga oid tushunchalardan
(ya'ni. grekcha «monoc» - yagona, bitta va «poleo» -
sotaman) tarkib topsada, biroq uning iqtisodiy asoslari
aslida ishlab chiqarishga borib taqaladi. Monopoliyalar
vujudga kelishining moddiy asosi ishlab chiqarishning
to'planishi hisoblanadi.Ishlab chiqarishning to'planishi
ishlab chiqarish vositalari, ishchi kuchi hamda mahsulot
ishlab chiqarish hajmining yirik korxonalarda
to'planishini namoyon etadi.ishlab chiqarish vositalari
Ishlab chiqarish to’plamishimiomg asosiy sababi bo’lib
olinayotgan foyda hajmining ko’payishi
hisoblamadi.Foydani Muntazam ravishda ko’paytirib
boorish maqsadida tadbirkor olingan qo’shimcha
mahsulot (foyda)ning bir qismini kapitallashtiradi, ya’ni
unga qo’shimcha ishlab chiqarish vositalari va ishchi
kuchi sotib oladi.Iqtisodiyotda bozor mexanizmining samarali amal qilishi va
raqobat muhitining ta'minlanishi monopoliyalar, ularning kelib
chiqish sabablari va amaliyotidagi xususiyatlarini ko'rib
chiqishni taqozo etadi. Monopoliya tushunchasiga turli o'quv
adabiyotlarida turlicha ta'rif beriladi. Jumladan, ba'zi
o'rinlarda unga «davlat, korxonalar, tashkilotlar,
sotuvchilarning qandaydir xo'jalik faoliyatini amalga
oshirishdagi mutlaq huquqi sifatida qaralsa, boshqa
holatlarda, «faoliyatning u yoki bu sohasida shaxs yoki kishilar
guruhining har qanday (ba'zi adabiyotlarda yakka) hukmronlik
holati», deb ta'riflanadi. Bu ta'riflardagi monopoliyaning
«mutlaq huquq» yoki har qanday yoki yakka hukmronlik
holati» kabi tavsiflari uning mohiyatini aniq yoritib
berolmasligi sababli, uni quyidagicha ta'riflash o'rinli deb
hisoblaymiz: monopoliya monopol yuqori narxlarni o'rnatish
hamda monopol yuqori foyda olish maqsadida tarmoqlar,
bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan hukmronlikni
amalga oshiruvchi yirik korxonalar (firma, korporatsiyalar)ning
birlashmalari.

SHU BILAN BIRGA RAQOBAT
AMALDAGI KAPITALLARNING
IXTIYORIY YOKI MAJBURIY
BIRLASHTIRISH,
MARKAZLASHTIRISH
TENDENSIYASINI KELTIRIB
CHIQARADI. SHUNDAY QILIB,
ISHLAB CHIQARISH
TO'PLANISHINING MODDIY
ASOSI BO'LIB KAPITALNING
TO'PLANISHI VA MARKAZLASHUVI
HISOBLANADI. KAPITALNING
TO'PLANISHI - BU QO'SHIMCHA
QIYMATNING BIR QISMINI
JAMG'ARISH (KAPITALLASHTIRISH)
NATIJASIDA KAPITAL HAJMINING
OSHISHIDIR. BU JARAYON
QUYIDAGI KO'RSATKICHLAR
ORQALI TAVSIFLANADI: •
KORXONADAGI ISHLOVCHILAR SONI
•
, KORXONANING ISHLAB CHIQARISH QUVVATI,
•
QAYTA ISHLANAYOTGAN XOM ASHYO MIQDORI
•
TOVAR AYLANMASI HAJMI,
•
FOYDA HAJM
•
KORXONADAGI ISHLOVCHILAR SONI

1.Tarmoqlarda bir necha yirik
korxonalarning hukmron
mavqega ega bo'lishi ularning
bir- biri bilan kelishuviga
hamda monopolistik
birlashmalar tuzishiga imkon
yaratadi 2.Yirik korxonalar o'rtasidagi
raqobat juda qaltis bo'lib, ular
uchun katta miqyosdagi
yo'qotishlarga olib kelishi mumkin. Kapitalning to'planishi kapitalning markazlashuvi jarayoni bilan yanada to'ldiriladi.Kapitalning
markazlashuvi - bu bir kapital tomonidan boshqa birining qo'shib olinishi yoki bir qancha mustaqil
kapitallarning aksiyadorlik jamiyati shaklida ixtiyoriy birlashishi orqali kapital hajmining o'sishidir.Ishlab
chiqarishning gorizontal va vertikal to'planishi farqlanadi. Ishlab chiqarishning gorizontal to'planishi - bu
milliy iqtisodiyotning ma'lum tarmog'i doirasidagi korxona va firmalarning yiriklashuvidir. U erkin
raqobat davri, shuningdek, XX asrning boshlarida ishlab chiqarish to'planishining asosiy shakli sifatida
maydonga tushgan edi.U erkin raqobat davri Ishlab chiqarishning vertikal to'planishi - bu milliy
iqtisodiyotdagi bir necha o'zaro bog'liq tarmoqlarda mahsulot ishlab chiqarishning to'planishidir.U ilmiy-
texnika taraqqiyoti sharoitlarida keng rivojlandi. Ishlab chiqarishning to'planishi o'z rivojining ma'lum
darajasida monopoliyalarning paydo bo'lishiga olib keladi. Ishlab chiqarishning to'planishi hamda
monopoliyalarning paydo bo'lishi o'rtasidagi ichki aloqalar quyidagilarda namoyon bo'ladi:

Oz miqyosiga kora
raqobat ikki turga -
tarmoq ichidagi va
tarmoqlararo raqobatga
bolinadi.
. Monopoliyalarning
turlarini bir n е cha
m е zonlarga kora ajratish
mumkin.Monopoliyalarning
mohiyatini ochib
b е rishda uning turlarini
korib chiqish muhim
ahamiyat kasb etadi.

Iqtisodiyotda monopollashuv tamoyillari kuchayib borishi bilan raqobat cheklanadi.Shu sababli
raqobatchilik muhitini vujudga keltirishda davlat kam qatnashadi. Bu davlatning monopoliyalarga qarshi
siyosatida oz aksini topadi. har bir mamlakatdagi aniq vaziyat, ya'ni iqtisodiyotning monopollashuv darajasi,
uning miqyosi va xarakteriga qarab, bu siyosat erkin raqobat muhitini yangidan yaratish, uni saqlab qolish,
zarur bolganda qaytadan tiklash, raqobat usullarini qaror toptirishga qaratiladi
1

Monopoliya monopol yuqori narxlarni o'rnatish hamda monopol yuqori foyda olish maqsadida
tarmoqlar, bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan hukmronlikni amalga oshiruvchi yirik korxonalar
(firma, korporatsiyalar)ning birlashmalari. «Monopoliya» atamasining kelib ehiqishi bozorga oid
tushunchalardan (ya'ni. grekcha «monoc» - yagona, bitta va «poleo» - sotaman) tarkib topsada, biroq
uning iqtisodiy asoslari aslida ishlab chiqarishga borib taqaladi. Monopoliyalar vujudga kelishining
moddiy asosi ishlab chiqarishning to'planishi hisoblanadi. Ishlab chiqarishning to'planishi ishlab
chiqarish vositalari, ishchi kuchi hamda mahsulot ishlab chiqarish hajmining yirik korxonalarda
to'planishini namoyon etadi.

M
o
n
o
p
o
l
i
y
a

t
u
r
l
a
r
i
Sof
monopoliya
Monopsoniya
Oligopoliya Sof monopol iy a tarmoqdagi yagona ishlab chiqaruvchi
yoki sotuvchining narx va ishlab chiqarish hajmini
belgilashdagi yakkahukmronlik holati hisoblanadi.
O'zbekistonda sof monopoliyalar sifatida «O'zbekiston
havo yo'llari» DAK, «0'zbekiston temir vo'llari» DAK,
Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasini misol
qilib keltirish mumkin. Darhaqiqat, ular o'z
tarmoqlaridagi tegishli faoliyatlarning yagona ishlab
chiqaruvchisi hisoblanadilar.Shuningdek.ba'zi hollarda
tarmoqdagi monopolist ishlab chiqaruvchilar sonining
ko'payib borishi monopolistik raqobat holatining
vujudga kelishiga sabab bo'Iadi. Monopolistik raqobat
tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni
ko'p hamda ular o'rtasida ma'Ium darajada raqobat
mavjud bo'lgan, biroq har bir ishlab chiqaruvchi yoki
sotuvchi o'z tovar yoki xizmat ining alohida, maxsus
xususiyatlari mavjudligi sababli ularning narxi va ishlab
chiqarish hajmini belgilashdagi ma'Ium darajada
hukmronlik holati hisoblanadi. Bunga misol tariqasida
ko'plab mebel, kiyim-kechak turlari, kir yuvish vositalari
va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaruvchilarni keltirish
mumkin.

Oligopoliy a- tarmoqdagi bir necha
yirik ishlab chiqaruvchi yoki
sotuvchining narx va ishlab chiqarish
hajmini belgilashdagi hukmronlik
holati hisoblanadi. Oligopolist-ishlab
chiqaruvchilarga O'zhekistonda
sement (asosan, Bekobod. Quvasoy,
Ohangaron, Navoiy shaharlarida
joylashgan). ko'mir (Angren shahri,
Surxondaryo viloyatining Sariosiyo
(Sharg'un) va Boysun (To'da)
tumanlarida joylashgan) ishlab
chiqarishni misol keltirish mumkin.

Monopsoniy a tarmoqdagi ishlab
chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni juda
ko'p bo'lib, ular tovar yoki xizmatlarining
yagona iste'molchisi yoki xaridori
mavjud bo'lgan sharoitdagi
yakkahukmronlik holati
hisoblanadi.Bunga «0'zDEUavto»
korxonasi yaqqol misol bo'la oladi.
Mazkur yirik korxona mamlakatimizdagi
vengil avtomobillarni ishlab chiqarishda
zarur bo'lgan ko'plab ehtiyot va
butlovchi qismlarni ularning nisbatan
mayda ishlab chiqaruvchilaridan sotib
olishda yakkahukmronlik mavqyeiga
ega.

Monopoliyaga qarshi siyosat davlatning
monopoliyaga qarshi kurash siyosati. Dunyo
tajribasiga ko ra, Monopoliyaga qarshi ʻ
qonunchilik, asosan, quyidagi yo nalishlar bo
ʻ
yicha shakllandi. Birinchidan, ishlab chiqarish
ʻ
(tarmoq)ni boshqaruvchi qonunlar. Bu
qonunlarga binoan, odatda, hech bir korxona
(korporatsiya)ning biror turdagi mahsulot
ishlab chiqarishning yarmidan ortig ini
ʻ
nazorat qilishga huquq berilmaydi.
Ikkinchidan, barcha yirik korporatsiyalar
ishtirokchilari boshqa korporatsiyalar
aksiyalarining ma ʼ lum cheklangan
miqdoridan ortig iga ega bo la olmasligi
ʻ ʻ
belgilab qo yiladi. Uchinchidan, narxlarni
ʻ
bozor muvozanati belgilagan darajadan
yuqori yoki past turishini, narx ustidan
kelishib olishni taqiqlovchi kartellarta karshi
qonunlar joriy qilinadi.Monopoliya

E’TIBOR UCHUN
RAHMAT

Manapoliyalar ularning amal qilishi va tartibga solish xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish