Mantik ilmining predmeti, asosiy konunlari. tushuncha tafakkur shakli sifatida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	110.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mantik ilmining predmeti, asosiy konunlari. tushuncha tafakkur shakli sifatida

Купить

MANTIK ILMINING PREDMETI, ASOSIY KONUNLARI.
TUShUNChA TAFAKKUR ShAKLI SIFATIDA
Reja :
1.Mantik ilmining asosiy masalalari va ularni tadkik etish yunalishlari.
2. Tafakkurning mantikiy shakllari va konunlari. Formal mantikning predmeti
va strukturasi. Mantik ilmining fanlar tizimidagi urni.
3 Tushunchalarning shakllanishi va kullanishi.
4 Tushunchalarning tilda ifoda kilinishi: nom va termin, Tushunchaning
ta’rifi, tuzilishi va turlari.
5.Tushunchalar urtasidagi munosabatlar.
6.Tushunchalar bilan bajariladigan mantikiy amallar: tushunchalarni
chegaralash va umumlashtirish; tushunchani ta’riflash (definisiya); tushunchalarni
bulish va tasniflash. Fikr yuritishda tushunchalar bilan boglik xatoliklar.

M antiq ilmining asosiy masalalari va ularni tadkik etish yunalishlari.
T afakkur mantiq ilmining o‘rganish obekti
Kelib chiqishiga ko‘ra arabcha bo‘lgan “mantiq” (grekcha–logos) atamasi
«fikr», «so‘z», «aql», «qonuniyat» kabi ma’nolarga ega. Uning ko‘pma’noligi turli
xil narsalarni ifoda qilishda o‘z aksini topadi. Xususan, mantiq so‘zi,
birinchidan, obektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «obektiv mantiq», «narsalar
mantig‘i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo‘lish shakllari va
taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o‘rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan
qonun-qoidalar yig‘indisini (masalan, «subektiv mantiq» iborasida) va
uchinchidan, tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi fanni ifoda etishda
ishl a tiladi.
Mantiq ilmining o‘rganish obektini tafakkur tashkil etadi. «Tafakkur» ham
arabcha so‘z bo‘lib, o‘zbek tilidagi «fikrlash», «aqliy bilish» so‘zlarining sinonimi
sifatida qo‘llaniladi. Tafakkur bilishning yuqori bosqichidir. Uning mohiyatini
yaxshiroq tushunish uchun bilish jarayonida tutgan o‘rni, bilishning boshqa
shakllari bilan bo‘lgan munosabatini aniqlab olish zarur.
Bilish voqelikning, shu jumladan, ong hodisalarining inson miyasida
subektiv, ideal obrazlar shaklida aks etishidan iborat. Bilish jarayonining asosini va
oxirgi maqsadini amaliyot tashkil etadi. Barcha hollarda bilish insonning hayotiy
faoliyati bilan u yoki bu darajada bog‘liq bo‘lgan, uning ma’lum bir ehtiyojini
qondirishi mumkin bo‘lgan narsalarni tushunib yetishga bo‘ysundirilgan bo‘ladi.
Bilish jarayonini amalga oshirar ekan, kishilar o‘z oldilariga ma’lum bir maqsadni
qo‘yadilar. Ular o‘rganilishi lozim bo‘lgan predmetlar doirasi, tadqiqot yo‘nalishi,
shakllari va metodlarini belgilab beradi.
Bilish murakkab, ziddiyatli, turli xil darajalarda va shakllarda amalga
oshadigan jarayondir. Uning dastlabki bosqichini hissiy bilish – insonning sezgi
organlari yordamida bilishi tashkil etadi. Bu bosqichda predmet va hodisalarning
tashqi xususiyatlari va munosabatlari, ya’ni ular ning tashqi tomonida bevosita

namoyon bo‘ladigan va shuning uchun ham inson bevosita seza oladigan belgilari
haqida ma’lumotlar olinadi.
Hissiy bilishning barcha shakllariga xos bo‘lgan xususiyatlari qatoriga
quyidagilar kiradi:
Birinchidan, hissiy bilish obektning (predmetning yoki uning birorta
xususiyatining) subektga (individga, to‘g‘rirog‘i, uning sezgi organlariga) bevosita
ta’sir etishini taqozo etadi. Tasavvur ham bundan istisno emas. Unda obrazi qayta
hosil etilayotgan (yoki yaratilayotgan) predmet emas, u bilan bog‘liq bo‘lgan
boshqa predmet–signal ta’sir etadi.
Ikkinchidan, hissiy bilish shakllari: sezgi, idrok va tasavvur predmetning
tashqi xususiyatlari va munosabatlarini aks ettiradi.
Uchinchidan, hissiy bilish shakli predmetning yaqqol obrazidan iborat.
To‘rtinchidan, hissiy bilish konkret individlar tomonidan amalga
oshirilganligi uchun ham har bir alohida holda konkret insonning sezish qobiliyati
bilan bog‘liq tarzda o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘ladi.
Beshinchidan, hissiy bilish bilishning dastlabki va zaruriy bosqichi
hisoblanadi. Usiz bilish mavjud bo‘la olmaydi. Chunki inson tashqi olam bilan
o‘zining sezgi organlari orqali bog‘langan. Bilishning keyingi bosqichi, boshqa
barcha shakllari sezgilarimiz bergan ma’lumotlarga tayanadi.
Bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, hissiy bilish tafakkur bilan uzviy
bog‘liq. Xususan, nazariy bilimlarning chinligi oxir-oqibatda empirik talqin qilish
yo‘li bilan, ya’ni tajribada bunday bilimlarning obektini qayd etish orqali
asoslanadi. O‘z navbatida, hissiy bilish, umuman olganda, aql tomonidan
boshqarilib turadi, bilish oldida turgan vazifalarni bajarishga yo‘naltiriladi, ijodiy
fantaziya elementlari bilan boyitiladi. Masalan, guvohlarning bergan ko‘rsatmalari
asosida jinoyatchining portreti (kompyuter yordamida fotoroboti yaratiladi yaqqol
his qilinadi va qidiriladi.
Lekin, shunga qaramasdan, hissiy bilish o‘z imkoniyatlari chegarasiga ega. U
bizga alohida olingan predmetlar (yoki predmetlar to‘plami), ularning tashqi
belgilari haqida ma’lumot beradi. Unda mavjud predmetlar o‘rtasidagi aloqadorlik

(masalan, muz bilan havoning harorati o‘rtasidagi bog‘lanish) o‘rganilmaydi,
predmetlarning umumiy va individual, muhim va nomuhim, zaruriy va tasodifiy
xususiyatlari farq qilinmaydi.
Predmet va hodisalarning mohiyatini tushunishga tafakkur yordamida
erishiladi. Tafakkur bilishning yuqori-rasional (lotincha ratio – aql) bilish bosqichi
bo‘lib, unda predmet va hodisalarning umumiy, muhim xususiyatlari aniqlanadi,
ular o‘rtasidagi ichki, zaruriy aloqalar, ya’ni qonuniy bog‘lanishlar aks ettiriladi.
Tafakkur quyidagi asosiy xususiyatlarga ega:
1. Tafakkurda voqelik mavhum lashgan va umumlashgan holda in’ikos
qilinadi. Hissiy bilishdan farqli o‘laroq, tafakkur bizga predmetning nomuhim,
ikkinchi darajali (bu odatda bilish oldida turgan vazifa bilan belgilanadi)
belgilaridan fikran chetlashgan, mavhumlashgan holda, e’tiborimizni uning
umumiy, muhim, takrorlanib turuvchi xususiyatlariga va munosabatlariga
qaratishimizga imkon beradi. Xususan, turli kishilarga xos individual belgilarni
(xulq-atvor, temperament, qiziqish va shu kabilar) e’tibordan chetda qoldirgan
holda , ular uchun umumiy, muhim belgilarni, masalan, ongga ega bo‘lish,
maqsadga muvofiq holda mehnat qilish, ijtimoiy munosabatlarga kirishish kabi
xisl at larni ajratib olib, «inson» tushunchasini hosil qilish mumkin. Umumiy
belgilarni aniqlash predmetlar o‘rtasidagi munosabatlarni, bog‘lanish usullarini
o‘rnatishni taqozo etadi. Turli xil predmetlar fikrlash jarayonida o‘xshash va
muhim belgilariga ko‘ra sinflarga birlashtiriladi va shu tariqa ularning mohiyatini
tushunish, ularni xarakterlaydigan qonuniyatlarni bilish imkoniyati tug‘iladi.
Masalan, yuqorida keltirilgan «inson» tushunchasida barcha kishilar bitta mantiqiy
sinfga birlashtirilib, ular o‘rtasidagi muhim bog‘lanishlar (masalan, ijtimoiy
munosabatlar) bilib olinadi.
2. Tafakkur borliqni nafaqat bevosita, balki bilvosita tarzda ham aks ettira
oladi. Unda yangi bilimlar tajribaga har safar bevosita murojaat etmasdan, mavjud
bilimlarga tayangan holda hosil qili shi mumkin . Fikrlash bunda predmet va
hodisalar o‘rtasidagi aloqadorlikka asoslanadi. Masalan, bolaning xulq-atvoriga
qarab uning qanday muhitda tarbiya olganligi haqida fikr yuritish mumkin.

Tafakkurning mazkur xususiyati, ayniqsa, xulosaviy fikr hosil qilishda aniq
namoyon bo‘ladi.
3. Tafakkur insonning ijodiy faoliyatidan iborat. Unda bilish jarayoni
borliqda real analogiga ega bo‘lmagan narsalar – yuqori darajada ideallashgan
obektlar (masalan, absolyut qattiq jism, ideal gaz kabi tushunchalar)ni yaratish,
turli xil formal sistemalarni qurish bilan kechadi. Ular yordamida predmet va
hodisalarning eng murakkab xususiyatlarini o‘rganish, hodisalarni oldindan
ko‘rish, bashoratlar qilish imkoniyati vujudga keladi.
4. Tafakkur til bilan uzviy aloqada mavjud. Fikr ideal hodisadir. U faqat tilda
– moddiy hodisada (tovush to‘lqinlarida, grafik chiziqlarda) reallashadi, boshqa
kishilar bevosita qabul qila oladigan, his etadigan shaklga kiradi va odamlarning
o‘zaro fikr almashish vositasiga aylanadi. Boshqacha aytganda, til fikrning
bevosita voqe bo‘lish shaklidir.
T afakkur shakli va tafakkur qonuni tushunchalari
Tafakkur uch xil shaklda: tushuncha, hukm (mulohaza) va xulosa chiqarish
shaklida mavjud.
Tafakkur shakli fikrning mazmunini tashkil etuvchi elementlarning
bog‘lanish usuli, uning strukturasi (tuzilishi)dir. Fikrlash elementlari deganda,
predmetning fikrda ifoda qilingan belgilari haqidagi axborotlar tushuniladi.
Tafakkur shaklining tabiatini konkret misollar yordamida ko‘rib chiqamiz.
Ma’lumki, ayrim predmetlar, ularning sinfi (to‘plami) kishilar tafakkurida
turli xil mazmunga ega bo‘lgan tushunchalarda aks ettiriladi. Masalan, «davl a t»
tushunchasida o‘zining maydoniga, aholisiga, boshqaruv vositalariga ega bo‘lgan
siyosiy tashkilot aks ettiriladi. “Milliy g‘oya” tushunchasida esa millatning,
xalqning kelajak bilan bog‘liq orzu - havaslari, maqsadlari, tub manfaatlari ifoda
etiladi. Mazmun jihatidan turli xil bo‘lgan bu tushunchalar mantiqiy shakliga ko‘ra
bir xildir: har ikkalasida predmet uning muhim belgilari orqali fikr qilingan.
Xususan, «o‘z maydoniga egaligi», «aholisining mavjudligi», «boshqaruv

vositalarining bor ekanligi», «siyosiy tashkilotdan iboratligi» davlatning muhim
xususiyatlari hisoblanadi. Xuddi shuningdek, «millatning orzu-havaslari,
maqsadlarini aks ettirishi», «uning tub manfaatlarini ifoda etishi» milliy g‘oyaning
muhim belgilaridir. Agar tushuncha aks ettirayotgan predmetni A bilan, unda fikr
qilinayotgan muhim belgilarni, ya’ni fikrlash elementlarini a, v, s,..., n bilan
belgilasak, tushunchaning mantiqiy strukturasini A (a, v, s,..., n) shaklida simvolik
tarzda ifodalash mumkin.
Hukmlarda predmet bilan uning xossasi, predmetlar o‘rtasidagi munosabatlar,
predmetning mavjud bo‘lish yoki bo‘lmaslik fakti haqidagi fikrlar tasdiq yoki
inkor shaklda ifoda etiladi. Masalan, «Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch» degan
hukmda predmet (yuksak ma’naviyat) bilan uning xossasi (engilmas kuch)
o‘rtasidagi munosabat qayd etilgan. «Axloq huquq bilan uzviy aloqada» degan
hukmda ikkita predmet (axloq va huquq) o‘rtasidagi munosabat qayd etilgan.
Mazmun jihatdan turli xil bo‘lgan bu hukmlar tuzilishiga ko‘ra bir xildir: ularda
predmet haqidagi tushuncha (S) bilan predmet belgisi haqidagi tushuncha (P)
o‘rtasidagi munosabat qayd etilgan, ya’ni R ning S ga xosligi tasdiqlangan.
Umumiy holda hukmning mantiqiy strukturasini (shaklini) S—R formulasi
yordamida ifoda etish mumkin.
Xulosa chiqarishda ham yuqoridagiga o‘xshash hollarni kuzatish mumkin.
Masalan,
“Daraxt – o‘simlik”.
“Terak – daraxt ”.
Demak, “Terak – o‘simlik”.
yoki
“Har bir kimyoviy element o‘z atom og‘irligiga ega”.
“ Mis – kimyoviy element ”.
Demak, “Mis o‘z atom og‘irligiga ega” kabilar.
Bu xulosa chiqarish hollari mazmuni bo‘yicha turlicha bo‘lishiga qaramasdan,
bir xil mantiqiy strukturaga ega. Har ikkalasida xulosani tashkil etuvchi

tushunchalar xulosa chiqarish uchun asos bo‘lib xizmat qilayotgan hukmlarda
uchinchi bir tushuncha (birinchi misolda – «daraxt», ikkinchi misolda – «kimyoviy
element» tushunchasi) orqali bog‘langan.
Yuqoridagi keltirilgan misollardan tafakkur shakli fikrning konkret
mazmunidan nisbatan mustaqil holda mavjud bo‘lishi va, demak, o‘ziga xos
qonuniyatlarga egaligi ma’lum bo‘ldi. Shuning uchun ham mantiqda uni alohida
o‘rganish predmeti sifatida olib qarash mumkin.
Tushuncha, hukm (mulohaza) va xulosa chiqarish tafakkurning universal
mantiqiy shakllari, uning asosiy strukturaviy elementlari hisoblanadi. Muhokama
yuritish ana shular va ularning o‘zaro aloqalarga kirishishi natijasida vujudga
keladigan boshqa mantiqiy strukturalar (masalan, muammo, gipoteza, nazariya,
g‘oya va shu kabilar)da amalga oshadi.
Muhokama yuritishda ishonchli natijalarga erishishning zaruriy shartlari
qatoriga fikrning chin bo‘lishi va formal jihatdan to‘g‘ri qurilishi kiradi. Chin fikr
o‘zi ifoda qilayotgan predmetga muvofiq keluvchi fikr hisoblanadi (masalan,
«temir – metall»). Xato fikr predmetga mos kelmaydigan fikrdir (masalan, «temir –
metall emas»). Fikrning chin yoki xato bo‘lishi uning mazmuniga tegishli
xususiyatlaridir.
Fikrning chin bo‘lishi mantiqiy fikr yuritishning zaruriy sharti bo‘lsa-da, o‘z
holicha yetarli emas. Fikr muhokama yuritish jarayonida formal jihatdan to‘g‘ri
qurilgan ham bo‘lishi kerak. Bu xususiyat fikrning shakliga taalluqli bo‘lib,
tafakkurda hosil bo‘ladigan turli xil mantiqiy strukturalarda sodir bo‘ladigan har
xil mantiqiy amallarda o‘z aksini topadi.
Fikrni to‘g‘ri qurishga tafakkur qonunlari talablariga rioya qilgandagina
erishish mumkin. Tafakkur qonuni muhokama yuritish jarayonida
qatnashayotgan fikrlar (fikrlash elementlari) o‘rtasidagi mavjud zaruriy
aloqalardan iborat. Tafakkur qonunlari mazmunidan kelib chiqadigan,
muhokamani to‘g‘ri qurish uchun zarur bo‘lgan talablar fikrning aniq, izchil,
yetarli darajada asoslangan bo‘lishidan iborat.

Muhokamani to‘g‘ri qurish bilan bog‘liq talablar haqida gapirganda, birinchi
navbatda, ularning muayyan prinsiplar, qoidalar tarzida, ya’ni to‘g‘ri tafakkur
prinsiplari sifatida amal qilishiga e’tibor berish zarur. Mazkur qoidalarning
buzilishi muhokamaning noto‘g‘ri qurilishiga sabab bo‘ladi. Bunda, xususan, chin
fikrlardan xato xulosa chiqishi (masalan, «Qonun – rioya qilish zarur bo‘lgan
huquqiy hujjat», «Buyruq – qonun emas», demak, «Buyruq – rioya qilish zarur
bo‘lgan huquqiy hujjat emas») yoki xato qurilgan muhokamadan chin xulosa
chiqishi (masalan, «Barcha moddiy jismlar – kimyoviy elementlar», «Temir –
moddiy jism», demak, «Temir – kimyoviy element») mumkin.
Tafakkur ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, uni turli xil tomon i dan, xususan,
mazmuni va shakli (strukturasi) bo‘yicha, tayyor holida yoki kelib chiqishi va
taraqqiyotida olib o‘rganish mumkin. Bularning barchasi mantiq ilmining
vazifasini tashkil etadi, uning turlicha metodlardan foydalanishiga, har xil
yo‘nalishlarga ajralishiga sabab bo‘ladi.
Mantiq fanining predmeti
Formal mantiq to‘g‘ri tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi fan
sifatida
Mantiq keng ma’noda olamdagi qonuniy, zaruriy bog‘lanish va aloqalar,
tartib va izchillik, tafakkurimizning ichki aloqadorligi, tadrijiy rivojlanishi, turli
fikrlar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishlarni ifodalaydi. Tafakkur voqelikni
umumlashtirib va mavhumlashtirib, muayyan mantiqiy shakllarda, ya’ni
tushuncha, hukm va hulosa chiqarish hamda ular o‘rtasidagi aloqalar shaklida aks
ettirib, ma’lum mantiqiy qonun – qoidalarni vujudga keltiradiki, to‘g‘ri, aniq,
izchil, ziddiyatlardan holi fikrlash ana shu qonun – qoidalarga amal qilishni taqoza
etadi. Bu qonun-qoidalar amaliyotda vujudga kelgan bilimlarni isbotlashga yoki
rad etishga, ularning to‘g‘riligi yoki xatoligini tasdiqlashga yoki inkor etishga
xizmat qiladi.
Tafakkurni mantiq fanidan tashqari falsafa, fiziologiya, psixologiya,
dialektika, kibernetika fanlari ham o‘z predmeti nuqtai nazaridan o‘rganadi.
Grammatika mantiq faniga yaqin. Tushuncha va hukmlarning ifodalanish

strukturasini aniqlashda grammatikaning roli katta. Biroq yuqorida tilga olingan
fanlarning har biri tafakkurga o‘z nuqtai nazaridan yondoshadi, uning turli
qirralarini ochib ber adi . Hozirgi kunda mantiq ilmining o‘zining ham turli
yo‘nalishlari,tarmoqlari mavjud, ular orasida inson tafakkurini eng oddiy qonun –
qoidalar bilan qurollantiradigan, uni to‘g‘ri fikrlashning tamoyillari bilan
tanishtiradigan muhim tarmog‘i formal mantiq bo‘lib, u tarixiy kelib chiqishi ni
e’tiborga olgan holda an’anaviy mantiq, ommaviyligi nuqtai nazaridan esa ,
umumiy mantiq deb ham yuritiladi.
Mantiq fani inson tafakkurining eng umumiy shakllari, qonunlari va
fikrlash usullarini o‘rganadi. Mantiq fani tafakkurni rivojlantiradi, inson da umumiy
tushunchalar, kategoriyalar bilan ish ko‘rish ko‘nikmalar i ni hosil qiladi. Bu esa,
bugungi fan texnika rivoji jadallashgan sharoitda ilmiy tadqiqotlar olib borish
hamda ilmiy – nazariy ma’lumotlarni samarali tahlil qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Formal va dialektik mantiq fanlari
Falsafiy adabiyotlarda dialektik mantiq bilan formal mantiq mavjudligi
ta’kidlanadi. Bularning birinchisi tafakkur shakllarini ularning rivojlanishida olib
qarasa, ikkinchisi ularni shakllangan fikrlar sifatida o‘rganadi. Shuningdek,
dialektik mantiq tafakkurni uning mazmuni va shakli birligida olib o‘rgansa,
formal mantiq fikrning shaklini uning konkret mazmunidan chetlashgan hamda
nisbatan mustaqil holda olib tadqiq etadi. Shuning uchun dialektik mantiq
fikrlarimizning taraqqiyoti, rivojlanishini, formal mantiq esa nisbiy turg‘unligini
aks ettiradi. Dialektika fikrlashning formal mantiq qonun – qoidalariga amal
qilishni taqazo etadi. Dialektika ham, formal mantiq ham hamma vaqt falsafa
tarkibida rivojlanib kelgan.
Dialektika esa rivojlanish jarayonida aynanlik, tafovutlar va qarama –
qarshiliklar darajasiga ko‘tariladi, nozidlik taraqqiyot manbai bo‘lmay, balki ular
o‘rtasidagi qarama – qarshilik taraqqiyotni ta’minlaydi, deb ko‘rsatadi. Formal
mantiq va dialektik mantiq bir – biriga muqobil metodlarga asoslanadi. Ular
mustaqil ta’limot hisoblanadi. Dialektik mantiq falsafiy metod sifatida, falsafaning

muhim tarkibiy qismi sifatida mavjud bo‘lsa, formal mantiq mustaqil fan sifatida
shakllangan ta’limotdir.
Matematik mantiq fani
Matematik mantiq – fikrlash jarayonini turli simvollar yordamida, matematik
usul asosida o‘rganadi. Bu ta’limot mantiq fanining rivojlanishidagi yangi bosqich
hisoblanadi. Ammo matematik mantiqning matematikaning o‘zidan ham, mantiq
ilmidan ham farqli tomonlari bor. Shuning uchun matematikaning barcha
tomonlarini bu mantiq qonunlari bilan izo h lab bo‘lmaydi. Shuningdek, mantiqiy
qonun va shakllarining hammasini ham matematik usul bilan hal qilib bo‘lmaydi.
Shunga qaramasdan matematik usul mantiq faniga singib bormoqda , u ning
ajralmas qismi bo‘lib takomillashmoqda.
Hozirgi zamon mantiq ilmini simvollarsiz, matematik mavhumiyliksiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shuning uchun mantiq ilmi mutaxassislari matematik
mantiq asoslari bilan tanish bo‘lishlari zarur.
Mantiq jarayonini turli simvollar bilan ifodalashga intilish Arastu
asarlaridayoq ko‘zga tashlanadi. XVI – XVII asrlarga kelib , mexaniqa va
matematika fani rivojlanishi bilan matematik metodni mantiqqa tadbiq etish
imkoniyati kengaya bordi. Nemis faylasufi Leybnis har xil masalalarni yechishga
imkon beruvchi mantiqiy matematik metod yaratishga intilib, mantiqni
matematiklashtirishga asos soldi.
Mantiqiy jarayonni matematik usullar yordamida ifodalash asosan XIX
asrlarga kelib rivojlana boshladi. Bu davrda yashagan rus olimi I. S. Poreskiy,
nemis va ingliz olimlari J. Bul, Fure, Morgan, Shryoder kabilar o‘zlarining
asarlarida bu masalaga oid muhim fikrlarni ilgari surishdi. Hozirgi vaqtda
matematik mantiq metodlari fan va texnikada, kibernetikada tarjimon mashinalarda
va boshqa ko‘p halq xo‘jaligi sohalarida qo‘llanilmoqda.
Mantiq fanining yo‘nalishlari

Formal mantiq - fikrlashning tuzilishi va uning qonunlari haqidagi fandir.
Formal mantiq fikrlashning rivojlanishini, uning takomillashish jarayonini
o‘rganishni o‘zidan soqit qiladi. U fikrlashning mantiqiy tuzilishini, shaklini
o‘rganadi. Insonning fikrlash shakli, tuzilishi turli qonunlarga asoslanadi va ularni
keltirib ham chiqaradi. Mantiqiy shakllarni simvollar yordamida ifoda etish
mumkin. Masalan, «Hamma ziyolilar aqliy mehnat bilan shug‘ullanadilar»,
«Hamma kapalaklar hasharotdir» degan fikrlarning mazmuni turlicha bo‘lsada,
ularning tuzilishi, shakli bir xildir. Shuning uchun ularni «Hamma S – R dir» yoki
«Hamma a – v dir», deb ifodalash mumkin.Formal mantiq va klassik mantiq
tushunchalari sinonim tushunchalar bo‘lib,unda muloxazalar ikki qiymatli, ya’ni
chin yoki xato bo‘ladi.
Klassik mantiqdan farq qiluvchi hozirgi zamon mantig‘i turli yo‘nalishlardan
iborat bo‘lib, ular birgalikda noklassik mantiq deb nomlanadi.
Ko‘p ma’noli mantiq hozirgi zamon noklassik mantig‘ining bir tarmog‘i
bo‘lib, fikrlashni «chin», «xato», «qisman chin», «qisman xato», kabi
tushunchalar orqali ifodalaydi. Agar umumiy formal mantiqda mulohazalar ikki
qiymatli (chin yoki xato) bo‘lsa, ko‘p ma’noli mantiqda mulohazalar uch va undan
ortiq qiymatlidir. Shuning uchun bu mantiq «ko‘p ma’noli mantiq» deb yuritiladi.
Bu mantiqda eng oddiy sistema uch ma’nolidir. Masalan, Siz “inson huquqlari
deklarasiyasi”ni bilasizmi? -degan savolga “ha”, “yo‘q”, “ozgina bilaman ” kabi
javoblarni olish mumkin.
Induktiv mantiq (lot. Intuitio – dikqat bilan e’tibor berish, diqqat bilan
kuzatish) – Hozirgi zamon noklassik mantig‘i tarmog‘i bo‘lib, matematik intuisiya
prinsiplaridan kelib chiqadi. Bu prinsiplar XX asr olimlari L. E. Brauer va A.
Geytinglar tomonidan ishlab chiqilgan. Ma’lumki, nemis olimi Kantor ishlab
chikqan to‘plam nazariyasi bir necha hal qilib bo‘lmaydigan paradokslarga
uchragandan so‘ng, bu krizisdan qutilish uchun logisizm, formalizm,
konstruktivizm, intuisionizm kabi oqimlar paydo bo‘ladi. Bular bunday ziddiyatni
formal mantiq asosida hal qilishga harakat qildilar.

Klassik mantiqqa asoslangan matematikada  XA (x) ifoda quyidagicha
o‘qiladi: «Hamma X A xossasiga ega». Klassik mantikqa ko‘ra, agar bu ifodalar
arifmetika aksiomalariga mos kelsa, to‘g‘ri (chin) deb qabul qilinadi. Matematika
uchta musbat sonlarning bir butuni h dan tuzilgan , uni
A ( h ) ning tashkil topish usuli qiziqtirmaydi. Intuitiv mantiq da bu sonning
tuzilish usuli ma’lum bo‘lgandagina AxA (X) ifodasi chin (to‘g‘ri) hisoblanadi. A
ning to‘g‘riligidan (chinligidan) V ning to‘g‘riligi ni bevosita kel tir ib chiq ar ish
metodi ishlab chiqilgandagina, impl i kasiya (a  v) chin (to‘g‘ri) hisoblanadi.
Konsruktiv mantiq – hozirgi zamondagi matematik mantiqning asosiy
oqimlaridan biri. Bu mantiq konstruktiv matematikaga asoslanib, intuitiv mantiq
qoidalarini tanqidiy o‘rganish asosida paydo bo‘lgan. Mantiqdagi bu oqim ham
Kantor to‘plam nazariyasidagi paradoksni hal qilishga ur i nish asosida paydo
bo‘ldi. Konstruktiv mantiq real voqelikda mavjud bo‘lmagan ham, lekin fikrda
qurish mumkin bo‘lgan obektlarni mantiqiy taxlil qiladi. Xususan, Sokrat
mayovtika usulini, Demokrit “Kanon”da (kanon – mezon, qoida) tayyor
bilimlarning chin yoki xatoligini aniqlaydigan usullarni ishlab chiqqan, Arastu
“Organon”ida (organon – bilim quroli) fikrni mantiqan to‘g‘ri qo‘rish va bilimlarni
hosil qilish vositalarini tadqiq etadi. Keyinchalik mantiq kanonmi yoki
organonmi ? degan savol mantiqda keng muhokama kilingan.
Logisizm – bu oqim ham Kantor to‘plam nazariyasidagi paradokslarni hal
qilishga intilish asosida vujudga kelgan. Logisizm ham noklassik mantiqning
tarmog‘i bo‘lib, mantiq ilmini matematikadan ustun qo‘yishga intilgan oqimdir. Bu
tarmoq vakillari matematika va mantiq ikki xil fan emas, balki bitta yagona fandir,
deb ta’kidlaydilar. Matematikani mantiq doirasiga to‘laligicha kiritish mumkin,
buning uchun xech qanday qo‘shimcha tushunchalar talab qilinmaydi deb
ko‘rsatadilar. Bu fikr matematik haqiqatni aniqlashda juda katta ahamiyatga ega
edi. Matematika rivoji uchun boshqa fanlarga nisbatan mantiq juda katta ahamiyat
kasb etadi. Undagi teoremalar, aksiomalar kuchli mantiqiy asosga ega. Matematika
qadimdan mantiqan izchil fan deb hisoblangan. Biroq matematikani mantiq ilmi

bilangina izohlash mumkin emasligini ko‘pchilik matematik va mantiqshunoslar
tan olishadi.
Logisizmni XVIII asr nemis faylasufi Leybnis boshlab bergan bo‘lib, uni XX
asr ingliz faylasufi B. Rassel nixoyasiga yetkazdi. G. Frege, D. A. Bochvar, A.
Chyorch kabi matematik va mantiqshunoslar B. Rassel karashini keskin tanqid
qildilar va noklassik mantiqni boshqa yo‘nalishlarda rivojlantirdilar.

Mantiq fani va ilmiy bilish metodologiyasi
Mantiq bilish, to‘g‘ri fikrlash metodlarini o‘rganuvchi fandir. Ilmiy bilish
jarayonida metod muammosi qadimgi davr falsafasida qo‘yilgan.Xususan, Sokrat
maevtika usulini, Demokrit “Kanon”larda (kanon-mezon, qoida) tayyor
bilimlarning chin yoki xatoligini aniqlaydigan usullarni ishlab chiqqan. Aristotel
“Organon”ida (organon-bilish quroli) fikrni mantiqan to‘g‘ri qurish va chin bilim
hosil qilish vositalarini tadqiq etgan. Keyinchalik mantiq kanonmi yoki
organonmi?, degan savol mantiqda keng muhokama qilingan.
Yangi davrda F. Bekon birinchilardan bo‘lib metod muammosini mantiq fani
doirasida taxlil qilgan. R. Dekart va I. Kantlar ham bu masalaga alohida e’tibor
qaratganlar. Gegel metodologiya rivojiga muhim xissa qo‘shdi. Albatta, ilmiy
bilish jarayonida har bir fan konkret tadqiqot obektiga ega ekan, o‘zining maxsus
tadqiqot usullarini ishlab chiqishi zarur. Masalan, fizikaga N.Bor qo‘shimcha qilish
prinsipini kiritgan.
Ba’zi bir fanlar tadqiqot obektlari bo‘yicha bir – biriga yaqin bo‘lgani uchun,
ularning tushunchalari, qonunlari va metodlari ham bir – biriga yaqindir. Xususan,
bilishda xususiylik va umumiylik vazifasini bajaruvchi usullar mavjuddir.
Ko‘pchilik fanlarda qo‘llaniladigan usullar umumiy usul deyiladi. Umumiy usul
qo‘llanilishi doirasiga ko‘ra umumiy bo‘lgani bilan o‘z maxsus vazifasiga ega.
Bunga misol qilib mantiq fanidagi tushuncha hosil bo‘lishining analiz va sintez,
umumlashtirish va mavhumlashtirish kabi usullarini, shuningdek induksiya va
deduksiya, qiyoslash va modellashtirishni ko‘rsatish mumkin. Bular bilishning

umummantiqiy metodlari bo‘lib hisoblanadi Dialektika barcha fanlar uchun eng
umumiy metod vazifasini bajaradi.
Shunday qilib, bilish jarayonida ilmiy tadqiqotning xususiy, umumiy va eng
umumiy usullari mavjud bo‘lib, ular o‘zaro bir – biriga bog‘liq.
Ilmiy bilish metodlarining nazariy asosi rivojlanib borayotgan fanning
extiyojlari taqozasi bilan yuzaga kelgan bo‘lib, u tabiat, jamiyat va inson ongining
murakkab hodisalarini to‘g‘ri obektiv talqin etishga, fanning tabiiy aloqalarini
ochishga imkon beradi. Hozirgi davrda ilmiy bilish faoliyatining takomillashgan
shakllari va usullari, tartib qoidalari, mantig‘i va tuzilmalari fanda yangi – yangi
yutuqlarni qo‘lga kiritish imkonini yaratmoqda.
Mantiq fanining vazifalari

Ta f a k k u r s h a k l l a r i v a q o n u n l a r i n i o ‘r g a n i s h , u l a r d a n o n g l i
r a v i s h d a f o y d a l a n i s h fi k r l a s h m a d a n i y a t i n i o ‘s t i r a d i , x u s u s a n , fi k r n i
t o ‘g ‘r i q u r i s h m a l a k a s i n i r i v o j l a n t i r a d i , b a h s y u r i t i s h d a o ‘ z i n i n g v a
b o s h q a l a r n i n g fi k r i g a t a n k i d i y m u n o s a b a t d a b o ‘ l i s h g a ,
s u h b a t d o s h i n i n g m u l o h a z a l a r i d a g i x a t o l a r n i a n i q l a s h g a ,
a r g u m e n t l a s h d a g i z a i f b o ‘g ‘ i n l a r n i o c h i b t a s h l a s h g a y o r d a m b e r a d i .
M u h o k a m a n i t o ‘g ‘r i q u r i s h , f o r m a l z i d d i y a t l a r, x a t o l a r g a y o ‘ l
q o ‘ y m a s l i k k a e r i s h i s h , a y t i s h m u m k i n k i , o ‘ z i g a x o s s a n ’a t - m a n t i q
s a n ’a t i h i s o b l a n a d i . B u s a n ’a t n i n g n a z a r i y a s o s l a r i n i c h u q u r
e g a l l a g a n k i s h i g i n a u n i n g i m k o n i y a t l a r i n i a m a l i y m u h o k a m a
y u r i t i s h d a n a m o y i s h q i l a o l a d i . S h u o ‘r i n d a b u y u k m u t a f a k k i r
F a r o b i y n i n g m a n t i q i l m i n i n g a h a m i y a t i h a q i d a b i l d i r g a n q u y i d a g i
fi k r l a r i n i n g a l o h i d a e ’ t i b o r g a l o y i k e k a n l i g i n i t a ’ k i d l a s h z a r u r. U
s h u n d a y y o z a d i : “ B i z n i n g m a q s a d i m i z a q l n i , x a t o g a y o ‘ l q o ‘ y i s h
m u m k i n b o ‘ l g a n b a r c h a x o l l a r d a , t o ‘g ‘r i t a f a k k u r g a y e t a k l a y d i g a n ,
u n i n g y o r d a m i d a h a r s a f a r h u l o s a c h i k a r a y o t g a n d a a d a s h i s h g a
q a r s h i e h t i y o t c h o r a l a r n i k o ‘r a d i g a n s a n ’a t n i - m a n t i q s a n ’a t i n i
o ‘r g a n i s h d i r. U n i n g a s o s i y q o n u n - q o i d a l a r i n i n g a q l g a b o ‘ l g a n
m u n o s a b a t i g r a m m a t i k a s a n ’a t i q o i d a l a r i n i n g t i l g a b o ‘ l g a n
m u n o s a b a t i g a o ‘ x s h a s h ; x u d d i g r a m m a t i k a k i s h i l a r n i n g t i l i n i
t o ‘g ‘r i l a s h e h t i y o j i s a b a b l i y a r a t i l g a n i , u n g a x i z m a t q i l i s h i z a r u r
b o ‘ l g a n i s i n g a r i , m a n t i q h a m t a f a k k u r j a r a y o n i n i y a x s h i a m a l g a
o s h i r i s h m a q s a d i d a x a t o g a y o ‘ l q o ‘ y i s h m u m k i n b o ‘ l g a n b a r c h a
h o l l a r d a a k l n i t o ‘g ‘r i l a b t u r a d i ” 1
.
1
Аль-Фараби. Вводный трактат в логику. // Материалы по истории прогрессивной общественно-
философской мысли в Узбекистане. – Т.: «Фан», 1976, с. 128.

M a n t i q i l m i n i n g t a ’ l i m s o h a s i d a g i v a z i f a l a r i h a m j i d d i y d i r. O ‘q u v
j a r a y o n i n i n g s a m a r a d o r l i g i m a ’ l u m b i r d a r a j a d a i s h l a t i l a d i g a n
t u s h u n c h a l a r n i n g , t e r m i n l a r n i n g a n i q b o ‘ l i s h i g a , m u a m m o l a r n i n g
m a n t i q a n t o ‘g ‘r i q o ‘ y i l i s h i v a h a l q i l i n i s h i g a , m a v j u d g i p o t e z a l a r
s t r u k t u r a s i n i t o ‘g ‘r i t a h l i l q i l a o l i s h g a , a r g u m e n t l a s h q o i d a l a r i d a n
t o ‘g ‘r i f o y d a l a n i s h g a b o g ‘ l i q .
Fan uchun formal mantiq murakkab muammolarni yechish vositasini beradi.
Bunday vositalar, odatda , ilmiy nazariyaning s t rukturasini o‘rganishda, unda
ishl a tiladigan formalizmning mohiyatini tushuntirib berishda, formal ziddiyatlar
bo‘lsa , ularni aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Mantiq va insonparvarlik
Zamonamiz fanlarining barchasiga inson qadr – qimmati, uning axloqi,
madaniyati nuqtai nazaridan qarash kerak. Mantiq fani ham bundan istisno emas.
Inson muammosining xal qilinishi, uning turmush tarzi, moddiy, ma’naviy, axloqiy
nuqtai nazardan takomillashishiga bog‘liq.
Insoniylik muammosini hal qilishda mantiq ilmi, ma’naviy madaniyatning
tarkibiy qismi sifatida, alohida ahamiyat kasb etadi. Chunonchi, hozirgi zamon
fanida yuksak kashfiyotlar, ijtimoiy hayotda murakkab munosabatlar yuz
bermoqda, bularni tahlil qilish uchun esa mantiqiy fikrlash madaniyati kerak. Fan
yordamida inson faoliyati rivojlandi, uning oyoq, qo‘li va boshqa organlarining
o‘rnini bosadigan mashinalar paydo bo‘ldi. Mantiq ilmini tadbiq etish natijasida
inson intellektini rejalashtiruvchi «aqliy mashina» lar vujudga keldi, binobarin,
sun’iy aql vujudga kelmoqda.
Bularning barchasi insonning aqliy va jismoniy mehnatini bajaradigan
mashina yaratishning chegarasi bormi?, Agar chegarasi bo‘lmasa, insonning o‘zi
kelajakda qanday axvolga tushib qoladi ?, kabi savollarni keltirib chiqarmoqda va
ularga javob berishni taqozo etadi. Bu hozirgi davrda hal qilinishi zarur bo‘lgan
dolzarb muammolardan biridir. Shuning uchun har qanday fan, shu jumladan
mantiq ilmi, inson hayotining tabiiy va ijtimoiy tomonlarini mutanosib saqlash va
takomillashtirishga alohida ahamiyat berishi kerak.

Mantiq fanining nazariy va amaliy ahamiyati
Mantiq fanining ilmiy ishonch – e’tiqodning shakllanishida tutgan o‘rni
Faktlar va boshqa dalillarga tayanib yuritiladigan fikr yuksak ishontirish
kuchiga ega bo‘ladi, kishilarda ishonch-e’tikodni mustahkamlaydi. Bilishning
maqsadi ilmiy asosga ega bo‘lgan e’tiqodni yaratishdan iborat. Ana shuning uchun
ham yoshlarda ilmiy asosga ega ishonch-e’tiqodni yaratish muhim ahamiyat kasb
etadi.Argumentlash ishonch-e’tiqodni shakllantirish vositasidir. Ishonch-e’tiqod
esa, insonning komillik mezonlaridan biri bo‘lib hisoblanadi.
Ishonch –e’tiqod- bu kishillarning xulq-atvori va hatti –harakatini belgilab
beradigan qarashlari va tasavvurlaridir.
Vatanimizning gullab-yashnashi, barqaror rivojlanishi ma’lum bir darajada
yoshlarning chuqur bilimga, mustahkam ishonch-e’tiqodga va, umuman, komil
inson bo‘lishlariga bog‘liq. Bu haqda Prezidentimiz I. A. Karimov shunday deb
ta’kidlagan: «Komil inson deganda biz, avvalo, ongi yuksak, mustaqil fikrlay
oladigan, xulq-atvori bilan o‘zgalarga ibrat bo‘la oladigan, bilimli, ma’rifatli
kishilarni tushunamiz. Ongli, bilimli odamlarni oldi-qochdi gaplar bilan aldab
bo‘lmaydi. U har bir narsani aql, mantiq tarozisiga solib ko‘radi. O‘z fikr-o‘yi,
xulosasini mantiq asosida qurgan kishi yetuk odam bo‘ladi». 2
Chuqur tahlilga, mantiqqa asoslanmagan bir yoqlama fikr odamlarni
chalg‘itadi. Faqat bahs-munozara, tahlilga asoslangan to‘g‘ri xulosalargina
haqiqatni bilishga yo‘l ochadi.
Bahs, munozara yuritishning, chin fikrlarni isbotlay bilishning, xato fikrlarni
rad etishning o‘ziga xos qonun-qoidalari mavjud. Bu qoidalarni bilish har bir
insonga, shu jumladan, talabalarga chin fikrni xato fikrdan ajrata bilish, to‘g‘ri
tafakkurlash madaniyatini shakllantirish imkonini beradi.
Mantiq ilmining fan va texnika taraqqiyoti uchun ahamiyati
2
1.Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. //Асарлар тўплами. 7 жилд. - Т.: “Ўзбекистон”,
1999, 134-бет.

Mantiqiy kategoriyalarning universal harakterga ega bo‘lishi ularni bilishda,
ishlab chiqarish jarayonlarida, texnika tarmoqlarida ixtisoslashtirilgan holda tadbiq
etish imkoniyatini tug‘diradi. Bu esa, mantiqdan turli fanlarning konkret
masalalarini hal qilishda foydalanishning keng imkoniyatlarini vujudga keltiradi.
Fanning tobora rivojlanib borishi, borliqning murakkab qonunlarining kashf
etilishi ilmiy bilish metodi va mantiq apparatini shunga moslashtirishni,
tafakkurning har bir konkret masala xaqida aniq, xatosiz, tez hulosalar bera olishini
talab qiladi.
Ilmiy va texnik jarayonning bunday talabi natijasida turli fanlarga
ixtisoslashgan mantiq tarmoqlari vujudga keldi.
Fan qadriyatlar tizimida o‘ziga xos o‘ringa ega. U katta ilmiy saloxiyatni,
ijodiy kuch – quvvatni birlashtiradi, millat dunyoqarashini shakllantiradi, ta’lim –
tarbiya, axloq me’yorlarini vujudga keltiradi, ma’naviy barkamol insonni
tarbiyalaydi, mamlakatda qudratli ilmiy potensialni yaratishga xizmat qiladi.
Mantiqni bilish, ayniqsa, ilm fan bilan shug‘ullanish, ilmiy - tadqiqot ishlarini
olib borish, borgan sari ko‘payib borayotgan ilmiy axborotlarni tartibli ravishda
o‘zlashtirish, ilmiy masalalarning tuzilishini tez bilib olish uchun ham muhim rol
o‘ynaydi. Mantiqning ilmiy – nazariy ishlar hamda insonning amaliy faoliyati
uchun bo‘lgan ahamiyatini alohida uqtirish bilan birga, chin hulosa chiqarishning
hal qiluvchi sharti – hayotni chuqur o‘rganish, har bir voqelikdagi hollarni mantiq
talablari asosida bilish zarur.
Mantiq fanining fikr yuritish madaniyatini o‘stirishdagi ahamiyati
Mantiq inson tafakkuri madaniyatini ko‘tarish va insoniyatning uzoq tajribasi
natijasida takomillashgan tafakkur shakllari, qonunlari va qoidalarini bilish uchun
xizmat qiladi. U inson fikrining ketma – ket, ziddiyatsiz va asosli bo‘lishini
ta’minlaydi . Mantiq fani mazmunini chuqurroq o‘rganish kishilarning o‘z tafakkuri
va o‘zgalar tafakkuri natijalariga tanqidiy qarash xisl a tlarini rivojlantiradi.
Tafakkurning bu sifatlari esa insonning turli ilmiy va amaliy faoliyatlari sohasidagi
ishi uchun katta ahamiyatga ega. Mantiqiy usullardan to‘g‘ri foydalana olish,

ta’lim tarbiya jarayonida isbot va raddiyaning mantiqiy tomonlarini bilish
talabalar d a o‘z nutqining asosli bo‘lishini ta’minla y d i, fikrdagi ziddiyatlarni
ochishga yordam beradi.
Mantiqni yaxshi bilish turli ilmiy uchrashuvlar, munozaralar, muhokamalarda
muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Xususan, bunday hollarda fikrlash subekti
haqiqatni aniqlash yoki uning sofligini saqlab qolish, asoslash uchun mantiqiy
qonun – qoidalarni to‘g‘ri tadbiq eta bilishi, suxbatdoshining fikridagi xatolarni tez
topa olishi, o‘z fikrini dalilli qilib bayon etishi zarur. Bu esa uning mantiq fanini
yaxshi bilishiga ko‘p jihatdan bog‘liqdir.
F ormal mantiqning asosiy qonunlari (prinsiplari)
Falsafada qonun tushunchasi narsa va hodisalarning muhim, zaruriy, umumiy,
nisbiy barqaror munosabatlarini ifodalaydi. M antiq ilmida qonun tushunchasi
fikrlash elementlari o‘rtasidagi ichki, muhim, zaruriy aloqadorlikni ifodalaydi.
Mantiqiy tafakkur ikki turdagi qonunlarga bo‘ysunadi. Ular dialektika
qonunlari va formal mantiq qonunlaridir. Dialektika qonunlari obektiv olam va
bilish jarayoniga xos bo‘lgan eng umumiy qonunlar bo‘lib, dialektik mantiqning
o‘rganish sohasi hisoblanadi. Formal mantiq qonunlari esa faqat tafakkurdagina
amal qiladi. Dialektika qonunlari mantiqiy tafakkurni uning mazmuni va shakli
birligida olib o‘rgansa, formal mantiq qonunlari esa, fikrning to‘g‘ri tuzilishini,
uning aniq, izchil, ziddiyatsiz va asoslangan bo‘lishini e’tiborga olgan holda
o‘rganadi.
Formal mantiq qonunlari (yoki tafakkur qonunlari) deyilganda fikrlashga xos
muhim, zaruriy bog‘lanishlar tushuniladi. Tafakkur qonunlari obektiv voqelikning
inson miyasida uzoq vaqt davomida aks etishi natijasida vujudga kelgan va
shakllangan.

Bu qonunlar fikrlashning to‘g‘ri amalga oshishini ta’minlab turadi. Ular
tafakkur shakllari bo‘lgan tushunchalar, mulohazalar (hukmlar) hamda xulosa
chiqarishning shakllanishi va o‘zaro aloqalarini ifodalaydi.
Tafakkur qonunlariga amal qilish to‘g‘ri, tushunarli, aniq, izchil, ziddiyatsiz,
asoslangan fikr yuritishga imkon beradi. Aniqlik, izchillik, ziddiyatlardan xoli
bo‘lish va isbotlilik (asoslanganlik) to‘g‘ri tafakkurlashning asosiy belgilaridir.
Bular mantiqiy qonunlarning asosini tashkil etuvchi belgilar bo‘lganligi uchun ,
ularning har birini alohida-alohida ko‘rib chiqamiz.
A yniyat qonuni
Biror buyum yoki hodisa haqida fikr yuritilganda, ularga xos bo‘lgan barcha
muhim belgilar, tomonlar qamrab olinadi. Predmet haqidagi fikr necha marta va
qanday holatlarda takrorlanishiga qaramasdan doimiy, o‘zgarmas va qat’iy
mazmunga ega bo‘ladi. Tafakkurga xos bo‘lgan bu aniqlik xususiyati ayniyat
qonunining mohiyatini tashkil etadi.
Ayniyat qonuniga ko‘ra, ma’lum bir predmet yoki hodisa haqida aytilgan ayni
bir fikr ayni bir muhokama doirasida ayni bir vaqtda o‘z-o‘ziga tengdir. Bu qonun
formal mantiq ilmida «A–A» dir formulasi bilan ifodalanadi.
Ayniyat qonuni simvolik mantiq ilmida, ya’ni mulohazalar mantig‘i va
predikatlar mantig‘ida o‘ziga xos ko‘rinish g a ega .
Mulohazalar mantig‘ida a → a va a ↔ a. (Bunda, a – har qanday fikrni
ifodalovchi belgi, → implikasiya belgisi, « ↔ ekvivalentlik belgisi.)
Predikatlar mantig‘ida (x(R(x) → R(x)). Bu ifoda quyidagicha o‘qiladi: har
qanday X uchun, agar X R belgiga ega bo‘lsa, X shu belgiga ega, degan fikr to‘g‘ri
bo‘ladi.
Ayniyat qonunining asosiy talabi quyidagicha: fikrlash jarayonida turli
fikrlarni aynanlashtirish va , aksincha, o‘zaro aynan bo‘lgan fikrlarga teng emas,
deb qarash mumkin emas. Bu mantiqiy tafakkurning muhim shartlaridan biridir.
Fikrlash jarayonida bu qonunni bilib yoki bilmasdan buzish hol a tlari uchraydi.
Ba’zan bu hol a t bir fikrning tilda turli xil ifodalanishi bilan bog‘liq bo‘ladi.

Masalan, «dialektika qonunlari» va «tabiat, jamiyat va inson tafakkurining eng
umumiy qonunlari» tushunchalari shakliga ko‘ra turlicha bo‘lsa ham , mazmunan
aynandir.
Ayniyat qonuni predmet va hodisalarning nisbiy barqarorligini ifoda etgan
holda, tafakkurning rivojlanishini, tushunchalar va bilimimizning o‘zgarib, boyib
borishini inkor etmaydi. Bu qonun fikrning mazmuni predmet va hodisalarni
to‘laroq bilib borishimiz bilan o‘zgarishini e’tirof etadi va uni hisobga olishni
taqozo qiladi.
Ayniyat qonuni tafakkurga, uning barcha elementlari, shakllariga xos bo‘lgan
umumiy mantiqiy qonundir. Bu qonunning talablari tafakkurning har bir shakliga
xos bo‘lgan konkret qoidalarda aniq ifodalanadi. Tafakkurning tushuncha,
mulohaza (hukm), xulosa chiqarish shakllari, ular o‘rtasidagi munosabatlar shu
qonunga asoslangan holda amalga oshadi.
N ozidlik qonuni
Inson tafakkuri aniq, ravshan bo‘libgina qolmasdan, ziddiyatsiz bo‘lishi ham
zarur. Ziddiyatsizlik inson tafakkuriga xos bo‘lgan eng muhim xislatlardan biridir.
Ma’lumki, obektiv voqelikdagi buyum va hodisalar bir vaqtda, bir xil sharoitda
biror xususiyatga ham ega bo‘lishi, ham ega bo‘lmasligi mumkin emas. Masalan,
bir vaqtning o‘zida, bir xil sharoitda inson ham axloqli, ham axloqsiz bo‘lishi
mumkin emas. U yo axloqli, yo axloqsiz bo‘ladi.
Bir vaqtning o‘zida bir predmetga ikki zid xususiyatning taalluqli bo‘lmasligi
tafakkurda nozidlik qonuni sifatida shakllanib qolgan. Bu qonun fikrlash
jarayonida ziddiyatga yo‘l qo‘ymaslikni talab qiladi va tafakkurning ziddiyatsiz
hamda izchil bo‘lishini ta’minlaydi.
Nozidlik qonuni ayni bir predmet yoki hodisa haqida aytilgan ikki o‘zaro bir-
birini istisno qiluvchi (qarama qarshi yoki zid) fikr bir vaqtda va bir xil nisbatda
birdaniga chin bo‘lishi mumkin emasligini, hech bo‘lmaganda ulardan biri, albatta,
xato bo‘lishini ifodalaydi. Bu qonun «A ham V, ham V emas bo‘la olmaydi»
formulasi orqali beriladi. Mulohazalar mantig‘ida bu qonun quyidagi formula

orqali yoziladi ¥x(P(x)*P(x)), ya’ni har qanday (x) mulohaza uchun r(x) va
uning i nko ri birgalikda chin bo‘lmasligi to‘g‘ridir.
Nozidlik qonuni qarama-qarshi va zid mulohazalarga nisbatan qo‘llaniladi.
Bunda qarama-qarshi mulohazalarning har ikkalasi ham bir vaqtda xato bo‘lishi
mumkin; o‘zaro zid mulohazalar esa , bir vaqtda xato bo‘lmaydi, ulardan biri xato
bo‘lsa, ikkinchisi albatta chin bo‘ladi. Qarama-qarshi mulohazalarda esa , bunday
bo‘lmaydi, ya’ni ulardan birining xatoligidan ikkinchisining chinligi kelib
chiqmaydi. Masalan: “Arastu — mantiq fanining asoschisi” va “Arastu — mantiq
fanining asoschisi emas” — bu o‘zaro zid mulohazalardir. Bu zid mulohazalarning
har ikkalasi bir vaqtda xato bo‘lmaydi. Ulardan birinchisi chin bo‘lganligi uchun ,
ikkinchisi xato bo‘ladi. O‘zaro qarama-qarshi bo‘lgan “Bu dori shirin” va “Bu dori
achchiq” mulohazalarining esa ikkalasi bir vaqtda, bir xil nisbatda xato bo‘lishi
mumkin.
Uchinchisi – istisno qonuni
Bu qonun fikrlar o‘rtasidagi zid munosabatlarni ifodalaydi. Agarda zid
munosabatlar fikrning to‘liq mazmunini qamrab olmasa, ikki zid belgidan boshqa
belgilarning ham mavjudligi ma’lum bo‘lsa, unda uchinchisi istisno qonuni amal
qilmaydi.
Masalan:
Talaba imtihonda «a’lo» baho oldi.
Talaba imtihonda «ikki» baho oldi.
Bu mulohazalar munosabatida nozidlik qonuni amal qiladi. Chunki bu
mulohazalarning har ikkisi ham xato bo‘lishi va talaba imtihonda «o‘rta» yoki
«yaxshi» baho olishi mumkin.
Agar, «Talaba imtihonda «a’lo» baho oldi» va «Talaba imtihonda «a’lo» baho
olmadi» mulohazalarini tahlil qilsak, unda bu mulohazalardan biri chin, boshqasi
xato, uchinchisiga o‘rin yo‘q ekanligi ma’lum bo‘ladi. Chunki «yaxshi», «o‘rta» va
«ikki» baholar – «a’lo» baho emas.
Uchinchisi istisno qonuni quyidagi hol a tlarda qo‘llaniladi:

1. Alohida olingan yakka buyumga nisbatan bir xil vaqt va munosabat
doirasida o‘zaro zid fikr bildirilganda. Masalan:
Toshkent – O‘zbekistonning poytaxti.
Toshkent – O‘zbekistonning poytaxti emas.
Bu mulohazalar birgalikda chin ham, xato ham bo‘la olmaydi. Ulardan biri
chin, ikkinchisi xato, uchinchi mulohazaga o‘rin yo‘q. Uchinchisi istisno qonuni
o‘zaro zid umumiy mulohazalar doirasida amal qilmaydi. Chunki umumiy
mulohazalarda buyumlar sinfiga va shu sinfga mansub har bir buyumga nisbatan
fikr bildiriladi.
Masalan:
Hamma faylasuflar notiqdir.
Hech bir faylasuf notiq emas.
Bu mulohazalardan birining xatoligidan ikkinchisining chinligi haqida xulosa
chiqarib bo‘lmaydi. Bunday hol a tda «Ba’zi faylasuflar notiqdir» degan uchinchi
bir mulohaza chin hisoblanadi.
U chinchisi – istisno qonuni:
1.Ikki zid yakka mulohazalarga nisbatan.
2.Umumiy tasdiq va juz’iy inkor mulohazalarga nisbatan.
3.Umumiy inkor va juz’iy tasdiq mulohazalarga nisbatan qo‘llaniladi.
Uchinchisi – istisno qonunining amal qilishi uchun olingan zid
munosabatlarni ifodalovchi mulohazalardan biri tasdiq, ikkinchisi inkor bo‘lishi
yoki tushunchalardan biri ijobiy va boshqasi salbiy bo‘lishi shart emas. Olingan
ikki tushuncha yoki mulohazaning bir-birini hajm jihatdan to‘liq inkor etishi
kifoya. Masalan, erkak va ayol tushunchalarining har ikkisi ijobiy bo‘lib, inson
tushunchasining to‘liq mazmunini qamrab oluvchi zid belgilarni ifodalaydi.
Uchinchisi – istisno qonunida ham , nozidlik qonunidagi kabi vaqt,
munosabat, obekt aynanligiga rioya etish shart, aks holda bu qonun o‘z kuchini
yo‘qotadi, fikrning izchilligiga zarar yetadi va mantiqsizlikka yo‘l qo‘yiladi.
Uchinchisi – istisno qonuni , boshqa mantiqiy qonunlar singari , ziddiyatli
mulohazalarning chin yoki xatoligini aniqlab berolmaydi. Buning uchun voqea va

hodisalarni, ularning rivojlanish qonuniyatlarini bilish talab qilinadi. Inson o‘z
bilimlariga asoslangan holda o‘zaro zid mulohazalardan qaysi biri chin yoki xato
ekanligini aniqlaydi. Bu qonun o‘zaro zid mulohazalar bir vaqtda chin
bo‘lmasligini tasdiqlaydi.
Uchinchisi – istisno qonunini bilish , muhokama yuritishda to‘g‘ri xulosa
chiqarish uchun muhim bo‘lib, o‘zaro zid qarashlarni aralashtirib yuborishga yo‘l
qo‘ymaydi.
Y E tarli asos qonuni
To‘g‘ri fikrlashga xos bo‘lgan muhim xususiyatlardan biri isbotlilik,
ishonchlilikdir. Fikrlash jarayonida buyum va hodisalar haqida chin muhokama
yuritibgina qolmasdan, bu muhokamaning chinligiga hech qanday shubha
bo‘lmasligi uchun uni isbotlashga, asoslashga harakat qilinadi. Bunda chinligi
avvaldan ma’lum bo‘lgan va o‘zaro mantiqiy bog‘langan mulohazalarga
asoslaniladi, ya’ni bayon qilingan fikrning chinligi avvaldan ma’lum bo‘lgan,
chinligi tasdiqlangan boshqa bir fikr, mulohaza bilan taqqoslanadi. Tafakkurning
bu xususiyati yetarli asos qonuni orqali ifodalanadi.
Inson tafakkuriga xos bo‘lgan bu qonunni birinchi marta nemis faylasufi va
matematigi G. Leybnis ta’riflab bergan. Uning ta’kidlashicha, barcha mavjud
narsalar o‘zining mavjudligi uchun yetarli asosga ega. Har bir buyum va
hodisaning real asosi bo‘lgani kabi, ularning in’ikosi bo‘lgan fikr-
mulohazalar ham asoslangan bo‘lishi kerak . Yetarli asos qonunining bu talabi
quyidagi formula orqali ifodalanadi: «Agar V mavjud bo‘lsa, uning asosi sifatida A
ham mavjud».
Yetarli asos qonunida to‘g‘ri tafakkurning eng muhim xususiyatlaridan biri
bo‘lgan fikrlarning izchillik bilan muayyan tartibda bog‘lanib kelish xususiyati
ifodalanadi. Bu qonun avvalgi ko‘rib o‘tilgan qonunlar bilan o‘zaro bog‘liq holda
amal qiladi. Fikrlash jarayonida berilgan mulohazaning chinligini asoslash uchun
keltirilgan chin mulohazalar mantiqiy asos deb, berilgan mulohazaning o‘zi esa
mantiqiy natija deb yuritiladi.

Mantiqiy asos bilan obektiv, haqiqiy real asosni aralashtirib yuborish mumkin
emas. Asos va natija orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni sabab va oqibat
aloqadorligidan farqlash zarur. Masalan, «Bu kishi bemor», degan mulohazani «U
shifoxonada davolanyapti», degan fikr bilan asoslash mumkin. Aslida shifoxonada
davolanish dastlabki mulohazaning sababi emas, balki oqibatidir. Ko‘rinib
turibdiki, mantiqiy asos hamma vaqt ham hodisaning sababi bilan mos kelmaydi.
Fikrlarning yetarli asosga ega bo‘lishligining obektiv manbai faqat sabab-oqibat
munosabatinigina emas, shuningdek, fikrning izchilligi, asoslanganligini,
isbotlangan bo‘lish xususiyatlarini ham, ya’ni obektiv mazmuni sabab-oqibat
munosabatlaridan tashqarida bo‘lgan boshqa munosabatlarni ham o‘z ichiga oladi.
Fikr-mulohazalarni asoslash murakkab mantiqiy jarayon bo‘lib, unda bir yoki
undan ortiq o‘zaro bog‘langan muhokamalar tizimidan foydalaniladi. Keng
ma’noda biror mulohazani asoslash deganda, shu mulohazaning chinligini
tasdiqlovchi ishonchli va yetarli dalillarning mavjudligini aniqlash tushuniladi. Bu
ishonchli va yetarli dalillarni shartli ravishda ikki guruhga: empirik va nazariy
asoslarga bo‘lish mumkin. Bulardan birinchisi asosan hissiy bilish, tajribaga
asoslansa, ikkinchisi aqliy bilish, tafakkurga tayanadi. Empirik va nazariy
bilimlarning chegarasi nisbiy bo‘lgani kabi, empirik va nazariy asoslar o‘rtasidagi
farq ham nisbiydir.
Insonning shaxsiy tajribasi fazo va zamonda chegaralangan bo‘lib, sezgilari
bergan ma’lumot esa hamma vaqt ham to‘g‘ri bo‘lmaydi. Shunga qaramasdan,
mulohazalarni empirik asoslashning ahamiyati katta, chunki bilish jonli hissiy
mushohadadan, bevosita kuzatishdan boshlanadi. H issiy tajriba insonni tashqi olam
bilan bog‘lab turadi. Nazariy bilim esa empirik bazisning ustqurmasi hisoblanadi.
Umumiy-chin mulohazalar sifatida fanlarning qonun-qoidalaridan,
tushunchalarning ta’riflaridan, shuningdek, aksiomalardan foydalaniladi. Bularning
barchasi nazariy asoslashning rasional yoki demonstrativ usullari bo‘lib, ular
umum i l m iy ahamiyatga ega bo‘lgan isbotlash metodlarining asosini tashkil etadi.
Shuningdek, asoslashning subektiv xarakterda bo‘lgan va bevosita tajriba
natijalariga yoki nazariy fikr yuritishga taalluqli bo‘lmagan usullari mavjud.

Intuisiyaga, e’tiqodga, avtoritetlarga va urf-odatlarga asoslanish shunday usullar
jumlasiga kiradi. Bu usullardan ko‘proq kundalik ong darajasida foydalaniladi.
Intuisiya hech qanday muhokama va isbotlarsiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri haqiqatga
erishish qobiliyatini ifodalaydi. Intuisiya – lotincha intuitio so‘zidan olingan
bo‘lib, «diqqat bilan tikilib qarayman», degan ma’noni bildiradi. Intuisiya bilish
jarayonida sezilarli ahamiyatga ega bo‘lib, hissiy va aqliy bilishdan o‘zgacha bir
ko‘rinishni tashkil etmaydi; o‘ziga xos fikr yuritish, tafakkur qilish usulini
ifodalaydi. Intuisiya orqali inson murakkab hodisalarning mohiyatini, uning turli
qismlariga e’tibor bermagan holda, fikran yaxlit qamrab, tushunib oladi. Bunda
tafakkur jarayonining alohida qismlari u yoki bu darajada anglanmaydi va asosan
fikr yuritish natijasi – haqiqatgina anglangan holda aniq, ravshan qayd etiladi.
Intuisiya haqiqatni aniqlashda yetarli asos hisoblansada, lekin bu haqiqatga
boshqalarni ishontirish uchun yetarli hisoblanmaydi.
E’tiqod – kishining ishonchini qozongan va shuning uchun ham uning
faoliyatida xatti-harakatlarini belgilab beradigan, uning dasturi bo‘lib xizmat
qiladigan qarashlarning majmuasidan iborat. E’tiqod chinligi isbotlangan
mulohazalarga yoki tanqidiy tahlil qilib ko‘rilmagan, chinligi noma’lum
boshlang‘ich bilimlarga asoslangan bo‘lishi mumkin. Intuisiya kabi e’tiqod ham
subektiv xarakterda bo‘lib, davr o‘tishi bilan o‘zgarib turadi. «Anglash uchun
e’tiqod qilaman», degan edi Avliyo Avgustin va Anselm Kenterberiyskiylar
(1033–1109 y.y.).
Fransuz faylasufi va teologi Per Abelyar (1079–1142 y.y.) esa aql va
e’tiqodning o‘zaro nisbatini haqqoniy ko‘rsatgan holda «E’tiqod qilish uchun
tushunaman», deydi. Albatta, e’tiqod haqida fikr yuritganda ko‘r-ko‘rona e’tiqod
bilan tarixiy va hayotiy tajriba natijasi bo‘lgan, bilimga asoslangan e’tiqodni
farqlash zarur. Faqat ilmiy bilimga asoslangan e’tiqodgina fikr va mulohazalarning
chinligini aniqlashda yetarli asos bo‘ladi. Shuning uchun ham ular inson qalbida
mustahkam o‘rnashib qoladi. Prezidentimiz I.A. Karimov: «Milliy mafkura – bu
xalqning, mill a tning o‘tda yonmaydigan, suvda cho‘kmaydigan o‘lmas
e’tiqodidir»
, deganda aynan shuni nazarda tutgan edi .

Avtoritet (autoritas – hokimiyat, ta’sir) – keng ma’noda ijtimoiy hayotning
turli sohalarida biror shaxsning yoki tashkilotning ko‘pchilik tomonidan tan
olingan norasmiy ta’siridir. Yetarli asos qonuni bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni
hal qilishda avtoritet tushunchasi obro‘li, e’tiborli, nufuzli manba ma’nosida
qo‘llaniladi. Avtoritetlarga asoslanish deganda esa, biror fikr, mulohazaning
chinligini asoslashda obro‘li, e’tiborli, nufuzli manbalarga murojaat qilish
tushuniladi. Nufuzli manba sifatida alohida shaxslarning fikr va mulohazalari,
muqaddas diniy kitoblardagi bitiklar, xususan Qur’onda yozilgan sura va oyatlar,
xalq maqollari va hikmatli so‘zlaridan foydalaniladi.
Avtoritetlarning amal qilish doirasi va davomiyligi turli xil bo‘ladi. Tor
doirada amal qiladigan, qisqa muddatli avtoritetlardan fikr-mulohazalarni
asoslashda hamma vaqt ham foydalanib bo‘lmaydi. Chunki vaqt o‘tishi yoki amal
qilish doirasining o‘zgarishi bu avtoritetlarning mavqeini tushirib yuborishi
mumkin.
Keng doirada amal qiladigan va doimiy, muntazam bo‘lgan avtoritetlargina
fikr-mulohazalarning chinligini aniqlash uchun yetarli asos bo‘ladi. Bunday
avtoritetlar tarixiy sharoitning, siyosiy o‘zgarishlarning ta’sirida o‘z qadr-
qimmatlarini yo‘qotmaydilar, vaqt sinoviga bardoshli bo‘ladilar. Umuminsoniy
ma’naviy madaniyat xazinasidan joy olgan buyuk mutafakkirlarning hikmatli
so‘zlari, umuminsoniy-axloqiy qadriyatlar, xalqlarning ijtimoiy-tarixiy tajribasini
aks ettirgan maqollar fikr-mulohazalarning chinligini asoslashda yetarli dalil
hisoblanadi. Masalan, «Ilm olish uchun tinimsiz izlanish zarur» ekanligi haqidagi
fikrni hazrat Mir Alisher Navoiyning «Bilmaganni so‘rab o‘rgangan olim, orlanib
so‘ramagan o‘ziga zolim» so‘zlari bilan, shuningdek, hadislarda keltirilgan
«Beshikdan to qabrgacha ilm izla» kabi fikr-mulohazalar yordamida asoslash
mumkin.
Avtoritetlarga asoslanish bilan avtoritar tafakkurni o‘zaro farqlash zarur.
Avtoritarlik – asoslanganlikning o‘zgargan, buzilgan ko‘rinishi bo‘lib, unda
mulohaza yuritish va uning chinligini aniqlash vazifasi avtoritetlar zimmasiga
yuklanadi.

Avtoritar tafakkur yuritayotgan kishi biror muammoni o‘rganishdan avval
o‘zini «asosiy mulohazalar yig‘indisi» bilan cheklab qo‘yadi. Bu mulohazalar
yig‘indisi tadqiqotning asosiy yo‘nalishini belgilab beradi va ko‘pincha avvaldan
ma’lum bo‘lgan natijani keltirib chiqaradi. Dastlabki asos bo‘lgan fikrlar sistemasi
namuna sifatida qabul qilinadi va boshqa fikrlar unga bo‘ysundiriladi. Agar asosiy
mulohazalarning deyarli barchasi avtoritetlar tomonidan aytilgan bo‘lsa, uning
davomchilariga bu fikrlarni tushuntirish va izohlash qoladi, xolos. Bu
yangiliklardan va ijodiylikdan mahrum bo‘lgan fikr yuritish usuli bo‘lib, dialektik
tafakkurga ziddir. Avtoritetlar , nufuzli manbalar, jamiyat a’zolari, xususan,
yoshlarda milliy mafkura va milliy g‘oyani shakllantirishda asosiy omillardan
biridir. Shu o‘rinda matbuotning, ayniqsa, radio va televideniening u yoki bu
manbaning avtoritet deb tan olinishidagi roli e’tiborlidir. Bu haqda Prezidentimiz
I. Karimov: «Bizning matbuotimiz, televideniemiz ham tarixga oid maqolalar chop
etganda, ko‘rsatuvlar tayyorlaganda bir kishining fikrini yagona haqiqat sifatida
qabul qilinishiga yo‘l qo‘ymasligi darkor. Muayyan masalada turli fikrlarni berish,
bahs orqali haqiqat oydinlashuviga erishish lozim», deb ta’kidlagan .
Avtoritetlar masalasi murakkab va ko‘p qirralidir. Shu sababdan fikr-
mulohazalarning chinligini asoslashda avtoritet hisoblangan fikrlardan konkret
sharoitga mos ravishda, me’yorga amal qilgan holda foydalanish zarur.
Urf-odat avloddan avlodga meros bo‘lib o‘tadigan va muayyan jamiyat yoki
ijtimoiy guruh tomonidan qabul qilingan bir xil shakldagi xatti-harakat, xulq-atvor
usuli bo‘lib, kishilarning turmush tarzi va fikr yuritishiga ma’lum darajada ta’sir
ko‘rsatadi. Urf-odatlarga asoslangan holda fikr yuritish va harakat qilish ko‘pincha
kishilarning turmushi, axloqiy me’yorlar va xalq marosimlari doirasida namoyon
bo‘ladi. Milliy g‘oya va milliy mafkura urf-odatlar orqali ham jamiyat a’zolarining
ongiga singib boradi. Jamiyat yoki ijtimoiy guruh tomonidan biror shaxs yoki
voqea-hodisaga nisbatan bo‘lgan munosabat muayyan urf-odatlar bilan asoslanadi.
Bunda biror xatti-harakatni asoslash uchun «urf-odatlarimizga ko‘ra...», deb fikr
yuritiladi.

Fikr-mulohazalarni asoslash murakkab mantiqiy jarayon bo‘lib, unda bir yoki
undan ortiq o‘zaro bog‘langan muhokamalar sistemasidan foydalaniladi.
Mulohazalarning chinligini asoslash tafakkurning eng muhim xususiyatlaridan biri
bo‘lib, fikrlarimizning mantiqli, tartibli, ishonarli bo‘lishini ta’minlaydi.
Shunday qilib, to‘g‘ri tafakkurning yuqorida ko‘rib o‘tilgan qonunlarining har
biri chin bilimga erishish uchun xizmat qiladi. Bu qonunlar tafakkur jarayonida
alohida-alohida yoki birin-ketin emas, balki bir vaqtda, birgalikda fikrlar
bog‘lanishining xarakteriga qarab amal qiladi. Ayniyat qonuniga ko‘ra, fikrlash
jarayonida har bir mulohaza qat’iy mazmunga ega bo‘lishi, aynan shu fikr
doirasida o‘zgarmasligi talab qilinadi. Bu talabning buzilishi fikrda mantiqiy
ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Zid mulohazalarning chin yoki xatoligini aniqlash
ularni mantiqiy asoslashni taqozo etadi.
Demak, bu qonunlarning talablari bir-birini to‘ldirgan holda yaxlit mantiqiy
tafakkurning chin bo‘lishini ta’minlaydi.
Tushuncha
Tushuncha – tafakkurning mantiqiy shakli
Tushuncha – predmet va hodisalarning umumiy, muhim belgilarini aks
ettiruvchi tafakkur shaklidir.
Belgilar deb, predmetlarni bir-biridan farq qiluvchi hamda ularning bir-biriga
o‘xshashligini ifoda qiluvchi tomonlarga, xususiyatlarga aytiladi.
Belgilar muhim yoki nomuhim bo‘ladi. Predmet belgisining muhim yoki
nomuhim bo‘lishi, bizning predmetga amalda qanday munosabatda bo‘lishimizga
qarab ham belgilanadi. Xususan, bir munosabatda muhim bo‘lmagan belgilar
boshqa munosabatda muhim bo‘lishi mumkin. Masalan, kishining layoqati uning
qanday kasbni tanlashi uchun muhim bo‘lsa, inson sifatida mavjud bo‘lishi uchun
muhim emas. Bunday muhim belgilar predmetning ma’lum bir munosabatdagi
muhim belgilari deyilib, obektiv muhim belgilardan (predmetning mavjud bo‘lishi
bilan zaruriy aloqada bo‘lgan belgilardan) farq qiladi.

Predmet to‘xtovsiz harakatda, taraqqiyotda bo‘lganligi uchun vaqt o‘tishi
bilan uning muhim bo‘lgan belgisi nomuhim bo‘lgan belgiga yoki aksincha,
nomuhim belgisi muhim belgiga aylanishi mumkin.
Masalan, bevosita kuzatiladigan faktlar empirik bilish bosqichida muhim
ahamiyatga ega bo‘lsa, nazariy bilish bosqichida unga kamroq murojaat qilinadi.
Demak, tushunchada predmet o‘zining muhim belgilari orqali fikr qilinib, bu
belgilar predmetning umumiy va individual belgilari bo‘lishi mumkin. Masalan,
«G‘afur G‘ulom» tushunchasida predmetning umumiy belgilari (inson, shoir) bilan
bir qatorda, individual muhim belgilari (xususan, «Sen yetim emassan» she’rining
muallifi) ham fikr qilinadi.
Tushunchaning hissiy bilish shakllaridan tubdan farq qilishiga alohida e’tibor
berish zarur. Sezgi, idrok va tasavvur predmetning yaqqol obrazlaridir. Biz faqat
birorta konkret predmetni, masalan, o‘zimiz yozib o‘tirgan qalamni idrok
qilishimiz yoki u to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lishimiz mumkin. «Umuman
qalam»ni idrok qilib bo‘lmaydi. Chunki tushuncha predmetning yaqqol obrazi
emas, balki abstrakt obrazidir. Qalam tushunchasi o‘zida konkret qalamlarning
barchasini qamrab olgani holda, ularning har biriga xos bo‘lgan individual
belgilarni tashlab yuborib, umumiy, muhim belgilarini ifoda qiladi. Ayni paytda bu
belgilar qalamni boshqa predmetlardan, masalan, kitobdan farq qildirib turadigan
maxsus belgilar bo‘lib ham xizmat qiladi.
Tushuncha predmetning nomuhim belgilaridan chetlashar ekan, demak, uni
to‘laligicha aks ettira olmaydi. Bu ma’noda u hissiy bilish shakllariga nisbatan
borliqdan uzoqroqda turadi. Lekin, tushuncha predmetning muhim belgilarini
in’ikos qilishi, mohiyatini aks ettirishi bilan hissiy bilish shakllariga nisbatan
borliqni chuqurroq, to‘laroq ifoda etadi.
Tushuncha, hissiy bilish shakllaridan farqli o‘laroq, inson miyasida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri aks etmaydi. U ma’lum bir mantiqiy usullardan foydalanilgan
holda hosil qilinadi. Bu usullar taqqoslash, tahlil, sintez, abstraksiyalash,
umumlashtirishlardan iborat.

Taqqoslash yordamida predmetlar o‘zaro solishtirilib, ularning o‘xshash,
umumiy tomonlari va bir-biridan farq qiluvchi individual belgilari aniqlanadi.
Taqqoslash tahlilni taqozo qiladi. Chunki predmetlarni yaxlit holda solishtirib
bo‘lmaydi. Ular u yoki bu xossasiga ko‘ra taqqoslanishi kerak. Buning uchun u
xossalar ajratilishi lozim. Tahlil yordamida predmet fikran uni tashkil qiluvchi
qismlar, tomonlarga ajratilib, har qaysisi alohida o‘rganiladi.
Sintez tahlilga teskari usul bo‘lib, u tahlil davomida ajratilgan qismlar,
tomonlarni fikran birlashtirib, predmetni bir butun holga keltirishdan iborat. Sintez
bo‘lmasa predmet haqida yaxlit fikr hosil qilib bo‘lmaydi. Tahlil va sintez uzviy
bog‘liqdir.
Tushuncha hosil qilish uchun predmetning yuqoridagi usullar bilan
aniqlangan umumiy va individual belgilarining muhimlari ajratilishi, nomuhimlari
chetlashtirilishi lozim. Bu esa abstraksiyalash yordamida amalga oshiriladi.
Umumlashtirishda predmetlar ularning ayrim umumiy, muhim
xususiyatlariga ko‘ra sinflarga birlashtiriladi va shu tariqa bitta tushunchada bir
jinsli predmetlarning barchasini fikr qilish imkoniyati yaratiladi.
Tushunchaning shakllanishi so‘z bilan uzviy bog‘liq. Ular o‘rtasidagi
aloqadorlik tafakkur va til o‘rtasidagi bog‘lanishning konkret tarzda namoyon
bo‘lishidir.
Tushunchalar so‘z va so‘z birikmalari yordamida ifoda qilinadi. Masalan,
«talaba», « falsafa fakulteti», «O‘zbekiston milliy universiteti» va shu kabi lar
so‘zlardan iborat. Lekin bundan tushuncha va so‘z aynan bir xildir, degan xulosa
kelib chiqmasligi kerak. Bitta tushuncha har xil tillarda, ba’zan bir tilda ham turli
xil so‘zlar bilan ifoda qilinadi. Tilimizdagi omonim va sinonim hodisalari so‘z va
tushunchaning nisbiy mustaqil holda mavjudligidan dalol a t beradi.
Shuni ham aytish lozimki, so‘zning ko‘p ma’noga ega bo‘lishi ba’zan fikr
yuritish jarayonida tushunchalarni aralashtirib yuborishga olib keladi. Shuning
uchun ham fan va texnikada ko‘proq terminlardan foydalaniladi. Termin qat’iy
bitta tushunchani ifoda qiluvchi so‘z bo‘lib, muayyan ilmiy bilish sohasida bir xil
ma’noda ishl a tiladi.

T ushunchaning mazmuni va hajmi
Tushuncha o‘zining mazmuni va hajmiga ega. Tushunchaning mazmuni ni
unda fikr qilinayotgan predmetning muhim belgilari to‘g‘risidagi axborot tashkil
etadi. Masalan, «fan» tushunchasining mazmunini fanning muhim belgilari, ya’ni
uning amaliyot bilan aloqada ekanligi, predmetlarning birorta sohasiga oid
tushunchalar, qonunlar, prinsiplar shaklidagi obektiv chin (haqiqiy) bilimlar
tizimidan iborat bo‘lishi, dunyoqarashning shakllanishida ishtirok qilishi va shu
kabilar tashkil qiladi.
Tushunchaning hajmi esa , unda fikr qilinayotgan predmetlar yig‘indisini aks
ettiradi. Masalan, yuqorida misol qilib keltirilgan «fan» tushunchasining hajmi
mavjud barcha fanlarni: matematika, fizika, mantiq va hokazolarni o‘zida qamrab
oladi.
Tushunchaning mazmuni va hajmi uzviy bog‘liq bo‘lib, u tushunchaning
mazmuni va hajmi o‘rtasidagi teskari nisbat qonuni yordamida ifodalanadi. Bu
qonunga muvofiq tushunchaning hajmi kengaytirilsa, mazmuni torayadi va
aksincha, hajmi toraytirilsa, mazmuni kengayadi. Masalan, «fan» tushunchasining
mazmuniga «mantiq»qa oid bo‘lish belgisini qo‘shish bilan hajm jihatidan undan
torroq bo‘lgan «mantiq fani» tushunchasiga o‘tiladi.
«Fan» tushunchasining hajmini kengaytirish bilan mazmun jihatidan unga
nisbatan torroq bo‘lgan «ijtimoiy ong shakli» tushunchasi hosil qilinadi. Bunda
faqat fanga xos bo‘lib, boshqa ijtimoiy ong shakllarida, masalan, huquqiy ongda
bo‘lmagan spesifik belgilar tushuncha mazmunidan chiqarib tashlanadi.
Bu qonun tushunchalar bilan olib boriladigan qator mantiqiy amallar asosida
yotadi.
T ushunchaning turlari
Mantiqda tushunchalar mazmuni va hajmi bo‘yicha bir qancha turlarga
bo‘linadilar. Xususan, hajmiga ko‘ra yakka va umumiy tushunchalar farq qilinadi.

Yakka tushunchaning hajmida bitta predmet fikr qilinadi. Masalan, « Mars
planetasi», «O‘zMU asosiy kutubxonasi» va shu kabilar yakka tushunchalardir.
Umumiy tushunchalar predmetlar guruhini aks ettiradi. «Planeta», «Kutubxona»
tushunchalari umumiy tushunchalar hisoblanadi. Umumiy tushunchalar aks
ettiruvchi predmetlarning miqdori chegaralangan va chegaralanmagan bo‘lishi
mumkin. Masalan, «kimyoviy element» tushunchasida fikr qilinayotgan
predmetlar soni chegaralangan. «Yulduz» tushunchasi hajmini tashkil qiluvchi
predmetlar soni esa cheksiz.
Fikr yuritish jarayonida ayiruvchi va to‘plovchi tushunchalarni farq qilish
ham muhim ahamiyatga ega. Ayiruvchi tushuncha shunday umumiy tushunchaki,
u aks ettiruvchi belgilar berilgan sinfning har bir predmetiga xosdir. To‘plovchi
tushuncha ham umumiy tushuncha bo‘lib,u aks ettirgan belgilar shu umumiylikni
tashkil etuvchi har bir predmetga taaluqli bo‘lmaydi. Masalan, “konferensiya” –
to‘plovchi, “konferensiya ishtirokchisi” – ayiruvchi.
Mazmuni bo‘yicha tushunchalar, avvalambor, abstrakt va konkret
tushunchalarga bo‘linadi. Konkret tushunchalarda predmet o‘zining belgilari bilan
birgalikda fikr qilinadi. Abstrakt tushunchalarda esa predmetning belgilari undan
fikran ajratib olinib, alohida aks ettiriladi. Masalan, «Inson», «Tabiat»
tushunchalari – konkret tushunchalar, «Qahramonlik» (insonga xos xususiyatni aks
ettiradi), «Go‘zallik» (borliqdagi predmetlarga xos xususiyatni ifoda qiladi)
tushunchalari abstrakt tushunchalardir.
Mazmuni bo‘yicha yana nisbatsiz va nisbatdosh tushunchalarni ham ajratish
mumkin. Nisbatsiz tushunchalar nisbatan mustaqil, alohida mavjud bo‘lgan
predmetlarni aks ettiradi. «Davl a t», «Badiiy asar» ana shunday tushunchalardir.
Nisbatdosh tushunchalar esa zaruriy ravishda bir-birining mavjud bo‘lishini
taqozo qiladigan predmetlarni aks ettiradi. Masalan, «O‘qituvchi» va «O‘quvchi»,
«Ijobiy qahramon» va «Salbiy qahramon», «Sabab» va «Oqibat» tushunchalari
nisbatdosh tushunchalar qatoriga kiradi.
Ba’zi hollarda ijobiy va salbiy tushunchalar ham farq qilinadi. Ijobiy
tushunchalarning mazmunida predmet unga xos belgilar orqali fikr qilinsa, salbiy

tushunchalarning mazmunida predmet unga xos bo‘lmagan belgilar orqali fikr
qilinadi. Masalan, «savodli kishi», «vijdonli kishi» – ijobiy tushunchalar,
«savodsiz kishi», «vijdonsiz kishi» esa salbiy tushunchalardir.
Biz yuqorida tushunchalarning bir qancha turlari bilan tanishib chiqdik. U
yoki bu tushunchaning ana shu turlardan qaysilariga mansub ekanligini aniqlash
unga mantiqiy tavsif berish demakdir. Masalan, «talaba» – umumiy, ayiruvchi,
chegaralangan, aniq, nisbatsiz, ijobiy tushuncha; «A. Navoiy nomli O‘zbekiston
davl a t kutubxonasi» – yakka, to‘plovchi, chegaralangan, konkret, nisbatsiz, ijobiy
tushunchadir.
Tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlar
Obektiv dunyodagi barcha predmet va hodisalar o‘zaro aloqada bo‘lganligi
uchun ularni aks ettiruvchi tushunchalar ham o‘zaro ma’lum bir aloqalarda,
munosabatlarda mavjud. Bu munosabatlar turli xil bo‘lib, ularni aniqlash uchun,
avvalambor, taqqoslanadigan va taqqoslanmaydigan tushunchalarni farq qilish
lozim.
Taqqoslanadigan tushunchalar umumiy belgilarga ega bo‘lgan, mazmuni va
hajmi jihatidan bir-biriga yaqin turgan tushunchalardir. Masalan, «paxtakor» va
«dehqon» tushunchalari ana shunday taqqoslanadigan tushunchalar hisoblanadi.
Taqqoslanmaydigan tushunchalar esa bir-biri bilan uzoq aloqada bo‘lgan,
ko‘p hollarda moddiy yoki ideal bo‘lishdan boshqa umumiy belgiga ega bo‘lmagan
predmetlarni aks ettiruvchi tushunchalardir. «Ijtimoiy progress» va «Zuhro
yulduzi», «ideal gaz» va «go‘zallik» tushunchalari taqqoslanmaydigan
tushunchalar deb hisoblanadi. Mantiqda faqat taqqoslanadigan tushunchalar
o‘rtasidagi mantiqiy munosabatlar o‘rganiladi. Taqqoslanadigan tushunchalar esa
hajm jihatidan sig‘ishadigan va sig‘ishmaydigan bo‘ladi.
Sig‘ishadigan tushunchalarning hajmi bir-biriga butunlay, to‘laligicha yoki
qisman mos keladi. Ular o‘rtasida uch xil munosabat mavjud: moslik, qisman
moslik va bo‘ysunish. Moslik munosabatidagi tushunchalar bitta predmetni

А В(predmetlar sinfini) aks ettiruvchi tushunchalar bo‘lib, ular bir-biridan faqat
azmuni bilangina farq qiladi. Masalan,
«I.A. Karimov», «O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti» tushunchalari
xuddi shu munosabatda mavjuddir. Buni quyidagi tuzilma yordamida ko‘rsatish
mumkin:
A – I.A. Karimov. .
V – O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. A.V
Qisman moslik munosabatidagi tushunchalarning hajmi qisman umumiylikka
ega. Masalan:
A – Sportchi.
V – Talaba.
Doiralarning shtrixlangan qismi bir vaqtning o‘zida ham sportchi, ham talaba
bo‘lganlarni bildiradi.
Bo‘ysunish munosabatida tushunchalardan birining hajmi ikkinchisining
hajmiga to‘liq kirib, uni tashkil qiluvchi qism hisoblanadi.
Masalan:
A – Fan.
V – Mantiq.
Bu munosabatdagi tushunchalardan biri bo‘ysundiruvchi (A), ikkinchisi (V)
bo‘ysunuvchi bo‘lib, ular jins-tur munosabatida bo‘ladi. Jins tushuncha
predmetlarning birorta sinfini, tur tushuncha esa shu sinfga mansub predmetlarning
bir guruhini yoki bittasini aks ettiradi. Mantiqda u yoki bu tushunchaning jins yoki
tur ekanligi nisbiy xarakterga ega. Har bir tushuncha o‘zidan umumiyroq
tushunchaga nisbatan tur, kamroq umumlashgan tushunchaga nisbatan jinsdir.
Masalan, milliy g‘oya, g‘oya, fikr tushunchalari o‘rtasida quyidagi nisbat mavjud: AB
A
B

« g‘ oya» tushunchasi «fikr» tushunchasiga nisbatan tur, «milliy g‘oya»
tushunchasiga nisbatan jins bo‘ladi.
Sig‘ishmaydigan tushunchalar hajmi jihatidan umumiylikka ega bo‘lmagan
tushunchalar hisoblanib, bir sinfga kiruvchi har xil predmetlarni yoki predmetlar
guruhini aks ettiradi. Ularning umumiyligi faqat ana shunda. Bu tushunchalar
o‘rtasida ham uch xil munosabat bor: birga bo‘ysunish, qarama-qarshilik, zidlik.
Birga bo‘ysunish munosabati quyidagi tushunchalar o‘rtasida mavjuddir:
A – Fan.
V – Mantiq.
S – Fizika.
Bunda «mantiq» va «fizika» tushunchalari hajmlari jihatidan birgalikda «fan»
tushunchasining hajmiga bo‘ysunadi.
Qarama-qarshilik munosabatidagi tushunchalarning hajmlari bir-birini istisno
qiladi. Ular predmetning (predmetlar guruhining) qarama-qarshi belgilarini aks
ettiradi, ya’ni biri predmetning ma’lum bir belgisini ifoda qilsa, ikkinchisi uni
inkor qiluvchi boshqa belgini aks ettiradi. Qarama-qarshilik munosabatidagi
tushunchalar o‘zlari bo‘ysunadigan tushunchaning hajmini to‘liq egallay olmaydi.
Masalan, «baland bo‘yli odam» va «past bo‘yli odam» tushunchalari «odam»
tushunchasining hajmini to‘liq qoplay olmaydi.
A – Odam.
V – Baland bo‘yli odam. A
S – Past bo‘yli odam.
Zidlik munosabatidagi tushunchalardan biri predmetning birorta xususiyatini
ifoda qilsa, ikkinchisi uni inkor qiladi va mazmun jihatidan noaniq bo‘lib qoladi. A
B C
B C

Zidlik munosabatidagi tushunchalar, qarama-qarshilik munosabatidagi
tushunchalardan farqli o‘laroq, bo‘ysundiruvchi tushunchaning hajmini to‘liq
qoplaydi. Masalan:
A – Odam.
V – E’tiqodli odam.
S – E’tiqodsiz odam. A
Tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rnatish ularning mazmuni va
hajmini aniqlashtirishga, ularni bog‘lab, bir fikr shaklidan boshqa fikr shakliga
o‘tishga yordam beradi. Masalan, «talaba» va «a’lochi» tushunchalari o‘rtasidagi
munosabatni aniqlash asosida «Ba’zi talabalar a’lochilardir» degan mulohaza
shaklidagi fikrni hosil qilish mumkin.
Tushunchalarni chegaralash va umumlashtirish
Tushunchalarni chegaralash va umumlashtirish tushunchalar ustida olib
boriladigan amallar hisoblanadi. Ular tushunchaning mazmuni va hajmi o‘rtasidagi
teskari nisbat qonuniga muvofiq holda amalga oshiriladi.
Tushunchani chegaralash hajmi keng tushunchadan hajmi tor tushunchaga
(jins tushunchadan tur tushunchaga) fikran o‘tishdan iborat. Masalan, «mexanik
harakat» tushunchasidan «aylanma harakat» tushunchasiga o‘tsak, uning hajmini
chegaralagan bo‘lamiz. Chegaralashda berilgan tushuncha – «mexanik harakat»
jins tushuncha, deb qabul qilinib, uning mazmuniga tur tushuncha hosil qiluvchi
belgilar qo‘shiladi. Natijada unga nisbatan tur hisoblangan yangi tushuncha –
«aylanma harakat» tushunchasi hosil bo‘ladi.
Chegaralash amalini davom ettirib, «Erning o‘z o‘qi atrofida aylanishi»
tushunchasiga o‘tish mumkin. Demak, chegaralash davomida hosil bo‘lgan har bir
yangi tushuncha avvalgisiga nisbatan tur tushuncha bo‘ladi. Chegaralash amali
yakka tushuncha hosil bo‘lguncha davom ettirilishi mumkin. Chunki yakka
tushunchaga nisbatan tur bo‘lgan tushuncha yo‘q. В В эмас

Tushunchani chegaralash amalining tuzilmasi quyidagicha:
A – Harakat.
V – Mexanik harakat.
S – Aylanma harakat.
D – Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi.
Tushunchani umumlashtirish hajmi tor tushunchadan hajmi keng
tushunchaga (tur tushunchadan jins tushunchaga) fikran o‘tishdan iborat. Bunda
berilgan tushuncha tur tushuncha deb qabul qilinib, uning mazmunidan tur hosil
qiluvchi belgilar chiqarib tashlanadi. Natijada mazmun jihatidan unga nisbatan
torroq, lekin hajmiga ko‘ra kengroq bo‘lgan jins tushuncha hosil bo‘ladi. Masalan,
«aylanma harakat» tushunchasi mazmunidan faqat ungagina xos bo‘lgan tur
belgilarni chiqarib tashlasak, «mexanik harakat» tushunchasini hosil qilamiz.
Umumlashtirish amalining chegarasi eng umumiy tushuncha, ya’ni kategoriyadir.
Chunki kategoriyalar uchun jins bo‘lgan tushuncha yo‘q.
Tushunchani umumlashtirish amalining tuzilmasi quyidagicha:
A – Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi.
V – Aylanma harakat.
S – Mexanik harakat.
D – Harakat.
Tushunchani chegaralash va umumlashtirish amallari kundalik hayotimiz va
ilmiy bilishda keng qo‘llaniladi. Xususan, barcha kategoriyalar, ular yordamida
ifodalanadigan nazariy qonunlar, g‘oyalar, nazariyalar mavjud empirik
tushunchalarni, empirik qonunlarni umumlashtirish natijasida hosil bo‘ladi.
Umumlashtirish muhokama yuritish jarayonida induktiv xulosa chiqarish
usulida yaqqol ifodalangan bo‘ladi. Tushunchalarni umumlashtirishsiz fanning
fundamental tushunchalarini yaratib bo‘lmaydi; mavjud bilimlarni tizimga solish
qiyin va umuman, fan taraqqiy eta olmaydi. ДСВА
Д
С
В
А

Tushunchalarni chegaralash amali esa, yaratilgan umumiy bilimlarni (nazariy
tushuncha, g‘oya, nazariya va shu kabilarni) talqin etishda ishlatiladi. Masalan,
Nyuton mexanikasidagi «Inersiya» tushunchasi Galiley nazariyasidagi «Erkin
tushish» tushunchasi yordamida tushuntirilishi mumkin.
Tushunchalarni bo‘lish
Tushunchaning hajmini unda aks etgan predmetlarni ayrim guruhlarga (ayrim
predmetlarga) ajratish yo‘li bilan aniqlashga tushunchani bo‘lish deyiladi. Bo‘lish
amalini bo‘linuvchi tushuncha (hajmi aniqlanishi lozim bo‘lgan tushuncha),
bo‘lish asosi (predmetning tushunchada fikr qilinadigan birorta umumiy belgisi) va
bo‘lish a’zolari (bo‘lish natijasida hosil qilinadigan tur tushunchalar) tashkil etadi.
Masalan, «inson»larni (bo‘linuvchi tushuncha) jinsiga ko‘ra, (bo‘lish asosi) erkak
va ayollar (bo‘lish a’zolari)ga ajratish yo‘li bilan uning hajmi aniqlanadi.
Bo‘linuvchi tushuncha – jins tushuncha, bo‘lish a’zolari – tur tushunchalar bo‘lib,
ular o‘zaro birga bo‘ysunish munosabatidadirlar.
Tushunchalarni bo‘lish amalini predmetlarni qismlarga ajratishdan farq qilish
lozim. Masalan, avtomobilni kuzov, shassi, dvigatel va shu kabilarga ajratsak, uni
qismlarga bo‘lgan bo‘lamiz. Predmetning qismi predmetning umumiy belgilariga
ega bo‘lmasligi mumkin. Shuning uchun ham «Kuzov avtomashinadir», degan
mulohaza hosil qilsak, u xato bo‘ladi. Agar «Avtomobil» tushunchasini «Engil
avtomobil», «Yuk tashuvchi avtomobil» tushunchalariga ajratsak, uni bo‘lgan
bo‘lamiz.
Bo‘lishning ikkita turi mavjud: asos bo‘lgan belgining o‘zgarishiga qarab
bo‘lish va dixotomik bo‘lish. Birinchi turida predmetning birorta umumiy belgisi
bo‘lish uchun asos qilib olinib, uning o‘zgarishiga muvofiq holda predmetlarning
ayrim guruhlari aniqlanadi. Masalan, burchakning o‘zgarishiga qarab
«uchburchak» tushunchasi uchta tur tushunchaga: «to‘g‘ri burchakli uchburchak»,
«o‘tmas burchakli uchburchak», «o‘tkir burchakli uchburchak»larga ajratiladi.
Bo‘lish asosi qilib bo‘linuvchi tushunchaning mazmunida fikr qilinadigan har
qanday umumiy belgini olish mumkin. Masalan, «uchburchak» tushunchasini

tomonlariga qarab «teng tomonli uchburchak», «teng yonli uchburchak», «turli
tomonli uchburchak» tushunchalariga ajratish mumkin.
Tushunchaning qaysi belgisini bo‘lish asosi qilib olish bo‘lishda hal qilinishi
lozim bo‘lgan vazifaga bog‘liq. Lekin qanday vazifani hal qilishdan qat’i nazar,
bo‘lish o‘zining obektiv asosiga ega bo‘lishi lozim, ya’ni bo‘lish asosi bo‘lgan
belgi predmetning umumiy belgisi bo‘lishi shart.
Dixotomik bo‘lish bo‘linuvchi tushunchani o‘zaro zid bo‘lgan ikkita tur
tushunchaga ajratishdan iborat. Masalan, barcha kishilarni «dindorlar» va «dindor
emaslar»ga ajratsak, dixotomik tarzda bo‘lgan bo‘lamiz. Dixotomik bo‘lish bir
qator qulayliklarga ega. Xususan, bunda biz bo‘linuvchi tushunchaning barcha
turlarini ko‘rsatib o‘tirmasdan, o‘zimizga kerakligini ajratamiz, qolganlarini unga
zid bo‘lgan tushunchaga birlashtiramiz. Shu bilan birga dixotomik bo‘lish ma’lum
bir kamchiliklarga ham ega. Masalan, inkor tushunchaning hajmi noaniq bo‘ladi.
Undan tashqari, dixotomik bo‘lishdan faqat bir marta foydalangandagina kutilgan
maqsadga erishish mumkin. Agar, bo‘lish a’zolaridan biri, ayniqsa, inkor
tushunchani o‘z navbatida bo‘linuvchi tushuncha deb qabul qilib, bo‘lish amalini
davom ettirsak, xato natijalar kelib chiqishi mumkin.
Bo‘lish amali to‘g‘ri borishi uchun ma’lum bir qoidalarga rioya qilish kerak.
Ular bo‘lish qoidalari deb ataladi.
A. Bo‘lish teng hajmli bo‘lishi, ya’ni bo‘lish a’zolari hajmlarining yig‘indisi
bo‘linuvchi tushuncha hajmiga teng bo‘lishi kerak. Bu qoida buzilsa, bo‘lish
to‘liqsiz yoki ortiqcha bo‘lib qoladi. Birinchi xil xatoda ba’zi bo‘lish a’zolari
ko‘rsatilmay qoladi. Masalan, «fe’l zamonlari» tushunchasini «o‘tgan zamon fe’li»
va «hozirgi zamon fe’li» tushunchalariga ajratsak, ana shunday xato ro‘y beradi.
Chunki «kelasi zamon fe’li» tushunchasi qolib ketgan. Ikkinchi xil xatoda esa
ortiqcha bo‘lish a’zosi ko‘rsatilgan bo‘ladi. Masalan, «bilish» tushunchasini
«hissiy bilish», «tafakkur», «nazariy bilish»ga ajratib bo‘lmaydi. Chunki «nazariy
bilish» bu yerda ortiqchadir.
B. Bo‘lish bir asos bo‘yicha amalga oshirilishi lozim. Boshqacha aytganda,
asos qilib olingan belgi bo‘lish davomida boshqa belgi bilan almashtirilmasligi

zarur. Masalan, «Qonun» tushunchasini «Tabiat qonuni», «Jamiyat qonuni»,
«Bilish qonuni», «Statistik qonun», «Dinamik qonun» tushunchalariga bo‘lsak,
xato qilgan bo‘lamiz. Chunki bu yerda bo‘lish asosi bir emas, ikkita. Birinchi uchta
bo‘lish a’zosi qonunning amal qilish sohasi bo‘yicha, qolgan ikkitasi qonun ifoda
qiluvchi hodisalar xarakteri bo‘yicha ajratilgan. Bu bilan bo‘lishdagi izchillik
yo‘qolgan.
V. Bo‘lish a’zolari hajmi bo‘yicha bir-birini istisno qilishi kerak. Buning
uchun ular birga bo‘ysunish munosabatidagi tushunchalar bo‘lishi kerak. Agar
«Bino» tushunchasini «Bir qavatli bino», «Ko‘p qavatli bino», «Osmono‘par bino»
tushunchalariga bo‘lsak, xatoga yo‘l qo‘ygan bo‘lamiz. Chunki «Ko‘p qavatli
bino» tushunchasi bilan «Osmono‘par bino» tushunchasi bir-birini hajmi bo‘yicha
istisno qilmaydi.
G. Bo‘lish uzlyuksiz holda amalga oshirilishi, unda «sakrash» bo‘lmasligi
kerak. Buning uchun jins tushunchaga eng yaqin bo‘lgan bir tartibdagi tur
tushunchalar olinmog‘i lozim. Masalan, «Gap» tushunchasini «Sodda gap»,
«Ergashgan qo‘shma gap», «Bog‘langan qo‘shma gap» tushunchalariga ajratsak,
bo‘lishdagi izchillik yo‘qoladi. Bunda oxirgi ikkita bo‘lish a’zosi «qo‘shma gap»
tushunchasining turlaridir. Demak, «sakrash» hodisasi ro‘y bergan.
T asniflash
Tasniflash (turkumlash, klassifikasiya) tushunchalarni bo‘lishning alohida
turidir. Tasniflash predmetlarni ma’lum bir turlarga (kichik sinflarga yoki ayrim
predmetlarga) ajratishdan iborat bo‘lib, bunda har bir tur boshqalariga nisbatan
o‘zining aniq va qat’iy o‘rniga ega. Tasniflash natijalari har xil jadvallar,
tuzilmalar, grafiklar, kodekslar va shu kabilarda o‘z aksini topadi.
Mantiqda sun’iy va tabiiy tasniflar farq qilinadi. Sun’iy tasnif predmetlarning
birorta umumiy belgisiga ko‘ra amalga oshiriladi. Unga misol qilib kutubxonadagi
kitoblar katalogini ko‘rsatish mumkin. Tabiiy tasnifni amalga oshirish uchun
bo‘lish asosi qilib predmetlarning birorta muhim belgisini olish kerak. Ana
shuning uchun ham u predmetlarning ayrim muhim xossalari haqida fikr yuritish,
qonuniy bog‘lanishlarini aniqlash imkonini beradi. Bunga Mendeleevning

kimyoviy elementlar davriy jadvali, Darvinning jonli tabiat predmetlari tasnifi
misol bo‘la oladi.
Tasniflashda tushunchani bo‘lish qoidalariga amal qilish zarur.
Tasniflar nisbiy turg‘un xarakterga ega. Ular bilishda va kundalik turmushda
uzoq yillar davomida ishl a tiladi.
Albatta, bilimlarimizning taraqqiy etishi, yangi bilimlarning vujudga kelishi
ko‘p hollarda tasniflarga tuzatishlar kiritishni, ba’zan esa butunlay yangisi bilan
almashtirilishini taqozo etadi. Shunga qaramasdan, tasniflash mavjud
bilimlarimizni tizimga solish vositasi sifatida bilishda o‘zining muhim ahamiyatiga
ega bo‘lib qoladi.
T ushunchalarni ta’riflash (definisiya)
Ta’riflash (yoki definisiya) tushunchaning mazmunini ochib beradigan
mantiqiy amaldir. Ta’rif aniqlanuvchi va aniqlovchi qismlardan tashkil topadi.
Aniqlanuvchi qismni mazmuni ochib berilishi lozim bo‘lgan tushuncha, aniqlovchi
qismni esa , aniqlanuvchi tushunchaning mazmunini ochib beruvchi tushunchalar
tashkil etadi. Masalan, «mantiq to‘g‘ri tafakkur shakllari va qonunlarini
o‘rganuvchi falsafiy fandir» degan ta’rifda «Mantiq» aniqlanuvchi qismni,
qolganlari esa aniqlovchi qismni hosil qiladi. Ta’riflash bilishda quyidagi asosiy
vazifalarni hal qilishda yordam beradi: 1) tushunchada aks etuvchi predmetning
muhim belgilarini ko‘rsatadi; 2) tushunchani ifoda qiluvchi so‘zning (terminning)
ma’nosini ochib beradi; 3) termin hosil qilishga imkon beradi. Yuqoridagi
vazifalardan qaysi birining hal qilinishiga qarab nominal va real ta’riflar farq
qilinadi.
Nominal ta’riflar yordamida predmetni tasvirlovchi murakkab ifodalar yangi
termin bilan almashtiriladi hamda uning ma’nosi aniqlanadi. Masalan, «Mantiq
grekcha «logos» so‘zidan olingan bo‘lib, tushuncha, fikr, so‘z, qonuniyat kabi
ma’nolarga ega», desak, mantiq tushunchasiga nominal ta’rif bergan bo‘lamiz. «Til
belgilarini o‘rganuvchi fan semiotikadir», degan ta’rif ham nominal ta’rifga
misoldir.

Real ta’rifda predmetning muhim belgisi aniqlanadi. Masalan, «Atom –
moddaning yadro va elektronlardan tashkil topgan zarrachasi», degan ta’rif real
ta’rifdir.
Real ta’rif aniq va noaniq ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin. Aniq real ta’rif
predmetlarning muhim belgilarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatib beradi. Noaniq real
ta’rifda esa tushunchaning mazmuni yordamchi vositalar orqali ochib beriladi.
Masalan, o‘qigan parchamizda notanish terminlar uchrab qolganda, uning
ma’nosini lug‘atdan foydalanmasdan, boshqa so‘zlarning ma’nosiga qarab
aniqlashimiz mumkin.
Aniq real ta’rifning ikkita asosiy turi mavjud: 1) yaqin jinsi va tur belgisini
ko‘rsatish orqali ta’riflash; 2) genetik ta’rif.
Yaqin jinsi va tur belgisini ko‘rsatish orqali ta’riflash real ta’rifning eng ko‘p
ishl a tiladigan turi bo‘lib, u ikkita bosqichdan tashkil topadi. Birinchi bosqichda
aniqlanuvchi tushunchaning yaqin jinsi topiladi. Shu tariqa uning mazmuni qisman
ochib beriladi. Ikkinchi bosqichda aniqlanuvchi tushunchaning shu jinsga kiruvchi
boshqa tur tushunchalardan farqi aniqlanadi, ya’ni uning tur belgisi ko‘rsatiladi.
Shu tariqa mazkur tushuncha mazmunining qolgan qismi ochib beriladi. Masalan,
bizning oldimizda «metafora» tushunchasining mazmunini aniqlash vazifasi
turibdi, deylik. Bunda, avval aniqlanuvchi tushunchaning yaqin jinsi topiladi: u
«so‘z» tushunchasidir. «Metafora so‘zdir» deyish bilan «so‘z» tushunchasi
mazmunida fikr qilinadigan muhim belgilarning metaforaga ham tegishli
ekanligini ko‘rsatamiz, ya’ni «metafora» tushunchasi mazmunini tashkil etuvchi
umumiy belgilarni aniqlaymiz. Ko‘chirma ma’noda ishl a tilishi esa, metafora
sifatida ishl a tilayotgan so‘zning tur belgisi, ya’ni individual belgisi hisoblanadi. Bu
tur belgini yaqin jinsga qo‘shib «Metafora ko‘chirma ma’noda ishl a tiladigan
so‘zdir», degan to‘la ta’rif hosil qilamiz. Shu tariqa eng qisqa yo‘l bilan, ya’ni
yaqin jinsi va tur belgisini ko‘rsatish bilan tushunchaning mazmunini aniqlaymiz.
Genetik ta’rifda aniqlanuvchi tushunchaning mazmuni u ifodalagan
predmetning kelib chiqishini ko‘rsatish orqali ochib beriladi. Masalan, «Oksid
metallarning kislorod bilan reaksiyaga kirishishi natijasida hosil bo‘lgan kimyoviy

birikmadir», degan ta’rif genetik ta’rifga misoldir. Bu ta’rifning mantiqiy tarkibi
yaqin jinsi va tur belgisini ko‘rsatish orqali ta’riflash bilan bir xildir.
Ta’riflash ma’lum qoidalarga rioya qilishni talab etadi. Ular quyidagilardan
iborat:
a) ta’rif teng hajmli bo‘lishi kerak, ya’ni aniqlanuvchi tushuncha hajmi bilan
aniqlovchi tushunchalar hajmlari yig‘indisi teng bo‘lishi kerak. Bu qoida buzilsa,
ta’rif yo haddan tashqari keng, yo haddan tashqari tor bo‘lib qoladi. Masalan,
«Mantiq tafakkurni o‘rganuvchi fandir» – haddan tashqari keng, «Mantiq isbotlash
tarkibini o‘rganuvchi fandir» – haddan tashqari tor ta’rifdir;
b) ta’rif aniq bo‘lishi kerak. Buning uchun obrazli iboralar, mazmuni noaniq
so‘zlar ishl a tilmasligi lozim. Masalan, «Xayol – uchqur ot», «Davl a t dunyoviy
ruhning siyosiy jihatdan namoyon bo‘lishidir» (Gegel) degan ta’riflarda bu qoida
talablari buzilgan. Ularda chuqur ma’no bo‘lsa-da, tushunchaning mazmuni aniq
ochib berilgan emas;
v) ta’rif aylana shaklida bo‘lib qolmasligi kerak. Ta’rif berishda aniqlovchi
tushunchaning mazmunini aniqlash uchun aniqlanuvchi tushunchaning o‘ziga
murojaat etilsa, ta’rifda aylana hosil bo‘ladi. Masalan, «Mantiq to‘g‘ri fikrlash
haqidagi fandir», deyilganda ta’rifda aylana vujudga keladi. Chunki «To‘g‘ri
fikrlash nima?» degan savolga, «U mantiq qonun-qoidalariga rioya qilingan holda
fikrlashdir», deb javob berishga to‘g‘ri keladi, ya’ni «mantiq» tushunchasiga
murojaat qilinadi.
Tavtologiya ham shu qoidaning buzilishi natijasida sodir bo‘ladi. Bunda
aniqlanuvchi tushunchadan uning mazmunini ochish uchun foydalanilgan bo‘ladi.
Masalan, «Tamagir tamagirlik qiluvchi kishidir», desak, tavtologiyaga yo‘l
qo‘ygan bo‘lamiz.
g) Ta’rif iloji boricha inkor shaklida bo‘lmasligi kerak. Aks holda predmetga
xos bo‘lgan belgi o‘rniga unda yo‘q bo‘lgan belgi ko‘rsatiladi. Masalan, «Ong
moddiy emas», degan ta’rif «ong» tushunchasining mazmunini yaxshi ochib bera
olmaydi.

T a’riflashga o‘xshash mantiqiy usullar
Bilish jarayonida ta’riflashga o‘xshash usullar ham ishl a tiladi. Ulardan
tushunchani ta’riflashning yuqorida biz ko‘rib chiqqan turlarini qo‘llash mumkin
bo‘lmay qolganda yoki unga zaruriyat bo‘lmaganda foydalaniladi:
a) ta’riflashga o‘xshash usullardan biri tushunchani unga qarama-qarshi
bo‘lgan tushuncha orqali ta’riflashdir. Bu usul bilan odatda kategoriyalar mazmuni
ochib beriladi. Masalan, «Ong materiyaning miyamizdagi in’ikosidir»;
v) tasvirlashda tushunchaning mazmuni u aks ettiruvchi predmetning ba’zi
tashqi belgilarini ko‘rsatish orqali aniqlanadi. Badiiy asarlarda tabiat
manzaralarini, personajlarning portretlarini chizish, sodir bo‘lgan birorta
voqeaning bayon etilishi tasvirlashga misol bo‘ladi;
s) tavsiflash yordamida predmetning ba’zi bir munosabatdagi muhim tur
belgilari ko‘rsatiladi. Bunga misol qilib birorta shaxsga berilgan tavsifnomani
ko‘rsatish mumkin.
Tafovutlash, ostensiv ta’riflash kabi usullar ham mavjuddir.
Ta’riflash bilishda katta ahamiyatga egadir. U qisqa holda predmet haqida
yaxlit fikr, tasavvur hosil qilishga imkon beradi. Lekin predmet haqida fikr
yuritganda u bilan cheklanib qolish mumkin emas. U, albatta, bilish jarayonida
boshqa bilimlar yordamida konkretlashtirilishi, chuqurlashtirilishi zarur. Ana
shundagina tushuncha ifoda etuvchi predmet haqidagi tasavvur aniq, to‘laroq
bo‘ladi.
S inflar va kichik sinflar.
Tushunchaning hajmida ma’lum bir umumiy belgiga ega bo‘lgan predmetlar
to‘plami– sinf aks etadi. Sinfni tashkil etuvchi predmetlar sinfning elementlari deb
ataladi.Sinf elementlari cheklangan va cheksiz,noaniq yoki bo‘sh bo‘ladi.Sinf faqat
bir elementdan ham tashkil topishi mumkin.
Sinflar bilan mantiqiy amallarni bajarganda sinf elementlari haqida aytilganda
fikr umuman sinfga taaluqli deb ko‘rsatilsa va aksincha sinfga xos belgi uning
elementlariga ko‘chirilsa mantiqiy xatoga yo‘l qo‘yiladi.

Matematik mantiqda sinf tushunchasi to‘plam deb ataladi. Sinflar (to‘plamlar)
kichik sinflar (kichik to‘plam)ni o‘z ichiga olishi mumkin. Masalan; kvadratlar
to‘rtburchaklar to‘plamiga kiruvchi kichik to‘plamdir.
Elementning sinf (to‘plam)ga mansubliginingsimvolik ifodasi a Є M (f m
to‘plamning elementi deb o‘qiladi). Kichik to‘plamning to‘plamga kirishi a S M
ko‘rinishida ifodalanadi (a M ning qismidir deb o‘qiladi

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. «Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon».
Tosheknt, 1992
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т ., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т ., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т ., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т ., «Movarau
nnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti
. Т ., 1997.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т ., 1980).
10. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Т ., 1993.
11. Abul Muhsin Muhammad Baqir ibn Muhammad Ali Bahouddin
Balogardon. Т ., «Yozuvhi», 1993.
12. Aziziddin Nasafiy «Zubdat ul haqoyiq» 1.1997.
13. Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Т ., 1992.

Mantik ilmining predmeti, asosiy konunlari. tushuncha tafakkur shakli sifatida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish