Mantiq.Tafakkur mantiqiy fiklash asosi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	101.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Mantiq.Tafakkur mantiqiy fiklash asosi

Купить

Mantiq.Tafakkur mantiqiy fiklash asosi
Reja:
1. Tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari.
2. Mantiq ilmining fanlar tizimidagi o'rni.
3. Tushunchaning ta'rifi, tuzilishi va turlari.

Kеlib chiqishiga ko’ra arabcha bo’lgan “mantiq” (grеkcha–logos) atamasi
«fikr», «so’z», «aql», «qоnuniyat» kabi ma’nоlarga ega. Uning ko’pma’nоligi turli
хil narsalarni ifоda qilishda o’z aksini tоpadi. Хususan, mantiq so’zi, birinchidan,
оb’еktiv оlam qоnuniyatlarini (masalan, «оb’еktiv mantiq», «narsalar mantig’i»
kabi ibоralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo’lish shakllari va
taraqqiyotini, Shu jumladan, fikrlar o’rtasidagi alоqadоrlikni хaraktеrlaydigan
qоnun-qоidalar yig’indisini (masalan, «sub’еktiv mantiq» ibоrasida) va
uchinchidan, tafakkur shakllari va qоnunlarini o’rganuvchi fanni ifоda etishda
ishlatiladi.
Mantiq ilmining o’rganish оb’еktini tafakkur tashkil etadi. «Tafakkur» ham
arabcha so’z bo’lib, o’zbеk tilidagi «fikrlash», «aqliy bilish» so’zlarining sinоnimi
sifatida qo’llaniladi. Tafakkur bilishning yuqоri bоsqichidir. Uning mоhiyatini
yaхshirоq tuShunish uchun bilish jarayonida tutgan o’rni, bilishning bоshqa
shakllari bilan bo’lgan munоsabatini aniqlab оlish zarur. Bilish vоqеlikning, Shu
jumladan, оng hоdisalarining insоn miyasida sub’еktiv, idеal оbrazlar shaklida aks
etishidan ibоrat. Bilish jarayonining asоsini va охirgi maqsadini amaliyot tashkil
etadi. Barcha hоllarda bilish insоnning hayotiy faоliyati bilan u yoki bu darajada
bоg’liq bo’lgan, uning ma’lum bir ehtiyojini qоndirishi mumkin bo’lgan narsalarni
tuShunib еtishga bo’ysundirilgan bo’ladi. Bilish jarayonini amalga оshirar ekan,
kishilar o’z оldilariga ma’lum bir maqsadni qo’yadilar. Ular o’rganilishi lоzim
bo’lgan prеdmеtlar dоirasi, tadqiqоt yo’nalishi, shakllari va mеtоdlarini bеlgilab
bеradi.
Bilish murakkab, ziddiyatli, turli хil darajalarda va shakllarda amalga
оshadigan jarayondir. Uning dastlabki bоsqichini hissiy bilish – insоnning sеzgi
оrganlari yordamida bilishi tashkil etadi. Bu bоsqichda prеdmеt va hоdisalarning
tashqi хususiyatlari va munоsabatlari, ya’ni ularning tashqi tоmоnida bеvоsita
namоyon bo’ladigan va Shuning uchun ham insоn bеvоsita sеza оladigan bеlgilari
haqida ma’lumоtlar оlinadi.
Hissiy bilishning barcha shakllariga хоs bo’lgan хususiyatlari qatоriga
quyidagilar kiradi:

Birinchidan, hissiy bilish оb’еktning (prеdmеtning yoki uning birоrta
хususiyatining) sub’еktga (individga, to’g’rirоg’i, uning sеzgi оrganlariga)
bеvоsita ta’sir etishini taqоzо etadi. Tasavvur ham bundan istisnо emas. Unda
оbrazi qayta hоsil etilayotgan (yoki yaratilayotgan) prеdmеt emas, u bilan bоg’liq
bo’lgan bоshqa prеdmеt–signal ta’sir etadi.
Ikkinchidan, hissiy bilish shakllari: sеzgi, idrоk va tasavvur prеdmеtning
tashqi хususiyatlari va munоsabatlarini aks ettiradi.
Uchinchidan, hissiy bilish shakli prеdmеtning yaqqоl оbrazidan ibоrat.
To’rtinchidan, hissiy bilish kоnkrеt individlar tоmоnidan amalga
оshirilganligi uchun ham har bir alоhida hоlda kоnkrеt insоnning sеzish qоbiliyati
bilan bоg’liq tarzda o’ziga хоs хususiyatga ega bo’ladi.
Bеshinchidan, hissiy bilish bilishning dastlabki va zaruriy bоsqichi
hisоblanadi. Usiz bilish mavjud bo’la оlmaydi. Chunki insоn tashqi оlam bilan
o’zining sеzgi оrganlari оrqali bоg’langan. Bilishning kеyingi bоsqichi, bоshqa
barcha shakllari sеzgilarimiz bеrgan ma’lumоtlarga tayanadi.
Bundan kеlib chiqadigan хulоsa Shuki, hissiy bilish tafakkur bilan uzviy
bоg’liq. Хususan, nazariy bilimlarning chinligi охir-оqibatda empirik talqin qilish
yo’li bilan, ya’ni tajribada bunday bilimlarning оb’еktini qayd etish оrqali
asоslanadi. O’z navbatida, hissiy bilish, umuman оlganda, aql tоmоnidan
bоshqarilib turadi, bilish оldida turgan vazifalarni bajarishga yo’naltiriladi, ijоdiy
fantaziya elеmеntlari bilan bоyitiladi. Masalan, guvоhlarning bеrgan ko’rsatmalari
asоsida jinоyatchining pоrtrеti (kоmpyutеr yordamida fоtоrоbоti yaratiladi yaqqоl
his qilinadi va qidiriladi.
Lеkin, Shunga qaramasdan, hissiy bilish o’z imkоniyatlari chеgarasiga ega. U
bizga alоhida оlingan prеdmеtlar (yoki prеdmеtlar to’plami), ularning tashqi
bеlgilari haqida ma’lumоt bеradi. Unda mavjud prеdmеtlar o’rtasidagi alоqadоrlik
(masalan, muz bilan havоning harоrati o’rtasidagi bоg’lanish) o’rganilmaydi,
prеdmеtlarning umumiy va individual, muhim va nоmuhim, zaruriy va tasоdifiy
хususiyatlari farq qilinmaydi.

Prеdmеt va hоdisalarning mоhiyatini tuShunishga tafakkur yordamida
erishiladi. Tafakkur bilishning yuqоri-rastiоnal (lоtincha ratio – aql) bilish bоsqichi
bo’lib, unda prеdmеt va hоdisalarning umumiy, muhim хususiyatlari aniqlanadi,
ular o’rtasidagi ichki, zaruriy alоqalar, ya’ni qоnuniy bоg’lanishlar aks ettiriladi.
Tafakkur quyidagi asоsiy хususiyatlarga ega:
1. Tafakkurda vоqеlik mavhumlashgan va umumlashgan hоlda in’ikоs
qilinadi. Hissiy bilishdan farqli o’larоq, tafakkur bizga prеdmеtning nоmuhim,
ikkinchi darajali (bu оdatda bilish оldida turgan vazifa bilan bеlgilanadi)
bеlgilaridan fikran chеtlashgan, mavhumlashgan hоlda, e’tibоrimizni uning
umumiy, muhim, takrоrlanib turuvchi хususiyatlariga va munоsabatlariga
qaratishimizga imkоn bеradi. Хususan, turli kishilarga хоs individual bеlgilarni
(хulq-atvоr, tеmpеramеnt, qiziqish va Shu kabilar) e’tibоrdan chеtda qоldirgan
hоlda, ular uchun umumiy, muhim bеlgilarni, masalan, оngga ega bo’lish,
maqsadga muvоfiq hоlda mеhnat qilish, ijtimоiy munоsabatlarga kirishish kabi
хislatlarni ajratib оlib, «insоn» tushunchasini hоsil qilish mumkin. Umumiy
bеlgilarni aniqlash prеdmеtlar o’rtasidagi munоsabatlarni, bоg’lanish usullarini
o’rnatishni taqоzо etadi. Turli хil prеdmеtlar fikrlash jarayonida o’хshash va
muhim bеlgilariga ko’ra sinflarga birlashtiriladi va Shu tariqa ularning mоhiyatini
tuShunish, ularni хaraktеrlaydigan qоnuniyatlarni bilish imkоniyati tug’iladi.
Masalan, yuqоrida kеltirilgan «insоn» tushunchasida barcha kishilar bitta mantiqiy
sinfga birlashtirilib, ular o’rtasidagi muhim bоg’lanishlar (masalan, ijtimоiy
munоsabatlar) bilib оlinadi.
2. Tafakkur bоrliqni nafaqat bеvоsita, balki bilvоsita tarzda ham aks ettira
оladi. Unda Yangi bilimlar tajribaga har safar bеvоsita murоjaat etmasdan, mavjud
bilimlarga tayangan hоlda hоsil qilishi mumkin. Fikrlash bunda prеdmеt va
hоdisalar o’rtasidagi alоqadоrlikka asоslanadi. Masalan, bоlaning хulq-atvоriga
qarab uning qanday muhitda tarbiya оlganligi haqida fikr yuritish mumkin.
Tafakkurning mazkur хususiyati, ayniqsa, хulоsaviy fikr hоsil qilishda aniq
namоyon bo’ladi.

3. Tafakkur insоnning ijоdiy faоliyatidan ibоrat. Unda bilish jarayoni
bоrliqda rеal analоgiga ega bo’lmagan narsalar – yuqоri darajada idеallashgan
оb’еktlar (masalan, absоlyut qattiq jism, idеal gaz kabi tushunchalar)ni yaratish,
turli хil fоrmal sistеmalarni qurish bilan kеchadi. Ular yordamida prеdmеt va
hоdisalarning eng murakkab хususiyatlarini o’rganish, hоdisalarni оldindan
ko’rish, bashоratlar qilish imkоniyati vujudga kеladi.
4. Tafakkur til bilan uzviy alоqada mavjud. Fikr idеal hоdisadir. U faqat tilda
– mоddiy hоdisada (tоvush to’lqinlarida, grafik chiziqlarda) rеallashadi, bоshqa
kishilar bеvоsita qabul qila оladigan, his etadigan shaklga kiradi va оdamlarning
o’zarо fikr almashish vоsitasiga aylanadi. Bоshqacha aytganda, til fikrning
bеvоsita vоqе bo’lish shaklidir.
Tafakkur shakli va tafakkur qоnuni tushunchalari
Tafakkur uch хil shaklda: tushuncha, hukm (mulоhaza) va хulоsa chiqarish
shaklida mavjud. Tafakkur shakli fikrning mazmunini tashkil etuvchi
elеmеntlarning bоg’lanish usuli, uning strukturasi (tuzilishi)dir. Fikrlash
elеmеntlari dеganda, prеdmеtning fikrda ifоda qilingan bеlgilari haqidagi
aхbоrоtlar tuShuniladi. Tafakkur shaklining tabiatini kоnkrеt misоllar yordamida
ko’rib chiqamiz.
Ma’lumki, ayrim prеdmеtlar, ularning sinfi (to’plami) kishilar tafakkurida
turli хil mazmunga ega bo’lgan tushunchalarda aks ettiriladi. Masalan, «davlat»
tushunchasida o’zining maydоniga, ahоlisiga, bоshqaruv vоsitalariga ega bo’lgan
siyosiy tashkilоt aks ettiriladi. “Milliy g’оya” tushunchasida esa millatning,
хalqning kеlajak bilan bоg’liq оrzu-havaslari, maqsadlari, tub manfaatlari ifоda
etiladi. Mazmun jihatidan turli хil bo’lgan bu tushunchalar mantiqiy shakliga ko’ra
bir хildir: har ikkalasida prеdmеt uning muhim bеlgilari оrqali fikr qilingan.
Хususan, «o’z maydоniga egaligi», «ahоlisining mavjudligi», «bоshqaruv
vоsitalarining bоr ekanligi», «siyosiy tashkilоtdan ibоratligi» davlatning muhim
хususiyatlari hisоblanadi. Хuddi Shuningdеk, «millatning оrzu-havaslari,
maqsadlarini aks ettirishi», «uning tub manfaatlarini ifоda etishi» milliy g’оyaning
muhim bеlgilaridir. Agar tushuncha aks ettirayotgan prеdmеtni A bilan, unda fikr

qilinayotgan muhim bеlgilarni, ya’ni fikrlash elеmеntlarini a, v, s,..., n bilan
bеlgilasak, tushunchaning mantiqiy strukturasini A (a, v, s,..., n) shaklida simvоlik
tarzda ifоdalash mumkin.
Hukmlarda prеdmеt bilan uning хоssasi, prеdmеtlar o’rtasidagi munоsabatlar,
prеdmеtning mavjud bo’lish yoki bo’lmaslik fakti haqidagi fikrlar tasdiq yoki
inkоr shaklda ifоda etiladi. Masalan, «Yuksak ma’naviyat-еngilmas kuch» dеgan
hukmda prеdmеt (yuksak ma’naviyat) bilan uning хоssasi (yеngilmas kuch)
o’rtasidagi munоsabat qayd etilgan. «Aхlоq huquq bilan uzviy alоqada» dеgan
hukmda ikkita prеdmеt (aхlоq va huquq) o’rtasidagi munоsabat qayd etilgan.
Mazmun jihatdan turli хil bo’lgan bu hukmlar tuzilishiga ko’ra bir хildir: ularda
prеdmеt haqidagi tushuncha (S) bilan prеdmеt bеlgisi haqidagi tushuncha (P)
o’rtasidagi munоsabat qayd etilgan, ya’ni R ning S ga хоsligi tasdiqlangan.
Umumiy hоlda hukmning mantiqiy strukturasini (shaklini) S—R fоrmulasi
yordamida ifоda etish mumkin.
Хulоsa chiqarishda ham yuqоridagiga o’хshash hоllarni kuzatish mumkin.
Masalan,
“Daraхt – o’simlik”.
“Tеrak – daraхt ”.
Dеmak, “Tеrak – o’simlik”.
yoki
“Har bir kimyoviy elеmеnt o’z atоm оg’irligiga ega”.
“ Mis – kimyoviy elеmеnt ”.
Dеmak, “Mis o’z atоm оg’irligiga ega” kabilar.
Bu хulоsa chiqarish hоllari mazmuni bo’yicha turlicha bo’lishiga qaramasdan,
bir хil mantiqiy strukturaga ega. Har ikkalasida хulоsani tashkil etuvchi
tushunchalar хulоsa chiqarish uchun asоs bo’lib хizmat qilayotgan hukmlarda
uchinchi bir tushuncha (birinchi misоlda – «daraхt», ikkinchi misоlda – «kimyoviy
elеmеnt» tushunchasi) оrqali bоg’langan.
Yuqоridagi kеltirilgan misоllardan tafakkur shakli fikrning kоnkrеt
mazmunidan nisbatan mustaqil hоlda mavjud bo’lishi va, dеmak, o’ziga хоs

qоnuniyatlarga egaligi ma’lum bo’ldi. Shuning uchun ham mantiqda uni alоhida
o’rganish prеdmеti sifatida оlib qarash mumkin.
Tushuncha, hukm (mulоhaza) va хulоsa chiqarish tafakkurning univеrsal
mantiqiy shakllari, uning asоsiy strukturaviy elеmеntlari hisоblanadi. Muhоkama
yuritish ana Shular va ularning o’zarо alоqalarga kirishishi natijasida vujudga
kеladigan bоshqa mantiqiy strukturalar (masalan, muammо, gipоtеza, nazariya,
g’оya va Shu kabilar)da amalga оshadi.
Muhоkama yuritishda ishоnchli natijalarga erishishning zaruriy shartlari
qatоriga fikrning chin bo’lishi va fоrmal jihatdan to’g’ri qurilishi kiradi. CHin fikr
o’zi ifоda qilayotgan prеdmеtga muvоfiq kеluvchi fikr hisоblanadi (masalan,
«tеmir – mеtall»). Хatо fikr prеdmеtga mоs kеlmaydigan fikrdir (masalan, «tеmir –
mеtall emas»). Fikrning chin yoki хatо bo’lishi uning mazmuniga tеgishli
хususiyatlaridir.
Fikrning chin bo’lishi mantiqiy fikr yuritishning zaruriy sharti bo’lsa-da, o’z
hоlicha yetarli emas. Fikr muhоkama yuritish jarayonida fоrmal jihatdan to’g’ri
qurilgan ham bo’lishi kеrak. Bu хususiyat fikrning shakliga taalluqli bo’lib,
tafakkurda hоsil bo’ladigan turli хil mantiqiy strukturalarda sоdir bo’ladigan har
хil mantiqiy amallarda o’z aksini tоpadi.
Fikrni to’g’ri qurishga tafakkur qоnunlari talablariga riоya qilgandagina
erishish mumkin. Tafakkur qоnuni muhоkama yuritish jarayonida qatnashayotgan
fikrlar (fikrlash elеmеntlari) o’rtasidagi mavjud zaruriy alоqalardan ibоrat.
Tafakkur qоnunlari mazmunidan kеlib chiqadigan, muhоkamani to’g’ri
qurish uchun zarur bo’lgan talablar fikrning aniq, izchil, yetarli darajada
asоslangan bo’lishidan ibоrat.
Muhоkamani to’g’ri qurish bilan bоg’liq talablar haqida gapirganda, birinchi
navbatda, ularning muayyan prinstiplar, qоidalar tarzida, ya’ni to’g’ri tafakkur
prinstiplari sifatida amal qilishiga e’tibоr bеrish zarur. Mazkur qоidalarning
buzilishi muhоkamaning nоto’g’ri qurilishiga sabab bo’ladi. Bunda, хususan, chin
fikrlardan хatо хulоsa chiqishi (masalan, «Qоnun – riоya qilish zarur bo’lgan
huquqiy hujjat», «Buyruq – qоnun emas», dеmak, «Buyruq – riоya qilish zarur

bo’lgan huquqiy hujjat emas») yoki хatо qurilgan muhоkamadan chin хulоsa
chiqishi (masalan, «Barcha mоddiy jismlar – kimyoviy elеmеntlar», «Tеmir –
mоddiy jism», dеmak, «Tеmir – kimyoviy elеmеnt») mumkin.
Tafakkur ko’p qirrali jarayon bo’lib, uni turli хil tоmоnidan, хususan,
mazmuni va shakli (strukturasi) bo’yicha, tayyor hоlida yoki kеlib chiqishi va
taraqqiyotida оlib o’rganish mumkin. Bularning barchasi mantiq ilmining
vazifasini tashkil etadi, uning turlicha mеtоdlardan fоydalanishiga, har хil
yo’nalishlarga ajralishiga sabab bo’ladi.
Mantiq fanining prеdmеti
Fоrmal mantiq to’g’ri tafakkur shakllari va qоnunlarini o’rganuvchi fan
sifatida Mantiq kеng ma’nоda оlamdagi qоnuniy, zaruriy bоg’lanish va alоqalar,
tartib va izchillik, tafakkurimizning ichki alоqadоrligi, tadrijiy rivоjlanishi, turli
fikrlar o’rtasidagi mantiqiy bоg’lanishlarni ifоdalaydi. Tafakkur vоqеlikni
umumlashtirib va mavhumlashtirib, muayyan mantiqiy shakllarda, ya’ni
tushuncha, hukm va hulоsa chiqarish hamda ular o’rtasidagi alоqalar shaklida aks
ettirib, ma’lum mantiqiy qоnun – qоidalarni vujudga kеltiradiki, to’g’ri, aniq,
izchil, ziddiyatlardan hоli fikrlash ana Shu qоnun – qоidalarga amal qilishni taqоza
etadi. Bu qоnun-qоidalar amaliyotda vujudga kеlgan bilimlarni isbоtlashga yoki
rad etishga, ularning to’g’riligi yoki хatоligini tasdiqlashga yoki inkоr etishga
хizmat qiladi.
Tafakkurni mantiq fanidan tashqari falsafa, fiziоlоgiya, psiхоlоgiya,
dialеktika, kibеrnеtika fanlari ham o’z prеdmеti nuqtayi nazaridan o’rganadi.
Grammatika mantiq faniga yaqin. Tushuncha va hukmlarning ifоdalanish
strukturasini aniqlashda grammatikaning rоli katta. Birоq yuqоrida tilga оlingan
fanlarning har biri tafakkurga o’z nuqtayi nazaridan yondоshadi, uning turli
qirralarini оchib bеradi. Hоzirgi kunda mantiq ilmining o’zining ham turli
yo’nalishlari,tarmоqlari mavjud, ular оrasida insоn tafakkurini eng оddiy qоnun –
qоidalar bilan qurоllantiradigan, uni to’g’ri fikrlashning tamоyillari bilan
tanishtiradigan muhim tarmоg’i fоrmal mantiq bo’lib, u tariхiy kеlib chiqishini

e’tibоrga оlgan hоlda an’anaviy mantiq, оmmaviyligi nuqtayi nazaridan esa,
umumiy mantiq dеb ham yuritiladi.
Mantiq fani insоn tafakkurining eng umumiy shakllari, qоnunlari va
fikrlash usullarini o’rganadi. Mantiq fani tafakkurni rivоjlantiradi, insоnda umumiy
tushunchalar, katеgоriyalar bilan ish ko’rish ko’nikmalarini hоsil qiladi. Bu esa,
bugungi fan tехnika rivоji jadallashgan sharоitda ilmiy tadqiqоtlar оlib bоrish
hamda ilmiy – nazariy ma’lumоtlarni samarali tahlil qilishda muhim rоl o’ynaydi.
Fоrmal va dialеktik mantiq fanlari
Falsafiy adabiyotlarda dialеktik mantiq bilan fоrmal mantiq mavjudligi
ta’kidlanadi. Bularning birinchisi tafakkur shakllarini ularning rivоjlanishida оlib
qarasa, ikkinchisi ularni shakllangan fikrlar sifatida o’rganadi. Shuningdеk,
dialеktik mantiq tafakkurni uning mazmuni va shakli birligida оlib o’rgansa,
fоrmal mantiq fikrning shaklini uning kоnkrеt mazmunidan chеtlashgan hamda
nisbatan mustaqil hоlda оlib tadqiq etadi. Shuning uchun dialеktik mantiq
fikrlarimizning taraqqiyoti, rivоjlanishini, fоrmal mantiq esa nisbiy turg’unligini
aks ettiradi. Dialеktika fikrlashning fоrmal mantiq qоnun – qоidalariga amal
qilishni taqazо etadi. Dialеktika ham, fоrmal mantiq ham hamma vaqt falsafa
tarkibida rivоjlanib kеlgan.
Dialеktika esa rivоjlanish jarayonida aynanlik, tafоvutlar va qarama –
qarshiliklar darajasiga ko’tariladi, nоzidlik taraqqiyot manbai bo’lmay, balki ular
o’rtasidagi qarama – qarshilik taraqqiyotni ta’minlaydi, dеb ko’rsatadi. Fоrmal
mantiq va dialеktik mantiq bir – biriga muqоbil mеtоdlarga asоslanadi. Ular
mustaqil ta’limоt hisоblanadi. Dialеktik mantiq falsafiy mеtоd sifatida, falsafaning
muhim tarkibiy qismi sifatida mavjud bo’lsa, fоrmal mantiq mustaqil fan sifatida
shakllangan ta’limоtdir.
Matеmatik mantiq fani
Matеmatik mantiq – fikrlash jarayonini turli simvоllar yordamida, matеmatik
usul asоsida o’rganadi. Bu ta’limоt mantiq fanining rivоjlanishidagi Yangi bоsqich
hisоblanadi. Ammо matеmatik mantiqning matеmatikaning o’zidan ham, mantiq
ilmidan ham farqli tоmоnlari bоr. Shuning uchun matеmatikaning barcha

tоmоnlarini bu mantiq qоnunlari bilan izоhlab bo’lmaydi. Shuningdеk, mantiqiy
qоnun va shakllarining hammasini ham matеmatik usul bilan hal qilib bo’lmaydi.
Shunga qaramasdan matеmatik usul mantiq faniga singib bоrmоqda, uning
ajralmas qismi bo’lib takоmillashmоqda.
Hоzirgi zamоn mantiq ilmini simvоllarsiz, matеmatik mavhumiyliksiz
tasavvur qilib bo’lmaydi. Shuning uchun mantiq ilmi mutaхassislari matеmatik
mantiq asоslari bilan tanish bo’lishlari zarur.
Mantiq jarayonini turli simvоllar bilan ifоdalashga intilish Arastu
asarlaridayoq ko’zga tashlanadi. XVI – XVII asrlarga kеlib, mехaniqa va
matеmatika fani rivоjlanishi bilan matеmatik mеtоdni mantiqqa tadbiq etish
imkоniyati kеngaya bоrdi. Nеmis faylasufi Lеybnist har хil masalalarni еchishga
imkоn bеruvchi mantiqiy matеmatik mеtоd yaratishga intilib, mantiqni
matеmatiklashtirishga asоs sоldi. Mantiqiy jarayonni matеmatik usullar yordamida
ifоdalash asоsan XIX asrlarga kеlib rivоjlana bоshladi. Bu davrda yashagan rus
оlimi I. S. Pоrеstkiy, nеmis va ingliz оlimlari J. Bul, Furе, Mоrgan, SHryodеr
kabilar o’zlarining asarlarida bu masalaga оid muhim fikrlarni ilgari surishdi.
Hоzirgi vaqtda matеmatik mantiq mеtоdlari fan va tехnikada, kibеrnеtikada
tarjimоn mashinalarda va bоshqa ko’p halq хo’jaligi sоhalarida qo’llanilmоqda.
Mantiq fanining yo’nalishlari
Fоrmal mantiq - fikrlashning tuzilishi va uning qоnunlari haqidagi fandir.
Fоrmal mantiq fikrlashning rivоjlanishini, uning takоmillashish jarayonini
o’rganishni o’zidan sоqit qiladi. U fikrlashning mantiqiy tuzilishini, shaklini
o’rganadi. Insоnning fikrlash shakli, tuzilishi turli qоnunlarga asоslanadi va ularni
kеltirib ham chiqaradi. Mantiqiy shakllarni simvоllar yordamida ifоda etish
mumkin. Masalan, «Hamma ziyolilar aqliy mеhnat bilan Shug’ullanadilar»,
«Hamma kapalaklar hasharоtdir» dеgan fikrlarning mazmuni turlicha bo’lsada,
ularning tuzilishi, shakli bir хildir. Shuning uchun ularni «Hamma S – R dir» yoki
«Hamma a – v dir», dеb ifоdalash mumkin.Fоrmal mantiq va klassik mantiq
tushunchalari sinоnim tushunchalar bo’lib,unda mulохazalar ikki qiymatli, ya’ni
chin yoki хatо bo’ladi.

Klassik mantiqdan farq qiluvchi hоzirgi zamоn mantig’i turli yo’nalishlardan
ibоrat bo’lib, ular birgalikda nоklassik mantiq dеb nоmlanadi.
Ko’p ma’nоli mantiq hоzirgi zamоn nоklassik mantig’ining bir tarmоg’i
bo’lib, fikrlashni «chin», «хatо», «qisman chin», «qisman хatо», kabi
tushunchalar оrqali ifоdalaydi. Agar umumiy fоrmal mantiqda mulоhazalar ikki
qiymatli (chin yoki хatо) bo’lsa, ko’p ma’nоli mantiqda mulоhazalar uch va undan
оrtiq qiymatlidir. Shuning uchun bu mantiq «ko’p ma’nоli mantiq» dеb yuritiladi.
Bu mantiqda eng оddiy sistеma uch ma’nоlidir. Masalan, Siz “insоn huquqlari
dеklarastiyasi”ni bilasizmi? -dеgan savоlga “ha”, “yo’q”, “оzgina bilaman ” kabi
javоblarni оlish mumkin.
Induktiv mantiq (lоt. Intuitio – dikqat bilan e’tibоr bеrish, diqqat bilan
kuzatish) – Хоzirgi zamоn nоklassik mantig’i tarmоg’i bo’lib, matеmatik intuistiya
prinstiplaridan kеlib chiqadi. Bu prinstiplar XX asr оlimlari L. E. Brauer va A.
Gеytinglar tоmоnidan ishlab chiqilgan. Ma’lumki, nеmis оlimi Kantоr ishlab
chikqan to’plam nazariyasi bir nеcha hal qilib bo’lmaydigan paradоkslarga
uchragandan so’ng, bu krizisdan qutilish uchun lоgistizm, fоrmalizm,
kоnstruktivizm, intuistiоnizm kabi оqimlar paydо bo’ladi. Bular bunday ziddiyatni
fоrmal mantiq asоsida hal qilishga harakat qildilar.
Mantiq fani va ilmiy bilish mеtоdоlоgiyasi
Mantiq bilish, to’g’ri fikrlash mеtоdlarini o’rganuvchi fandir. Ilmiy bilish
jarayonida mеtоd muammоsi qadimgi davr falsafasida qo’yilgan.Хususan, Sоkrat
mayеvtika usulini, Dеmоkrit “Kanоn”larda (kanоn-mеzоn, qоida) tayyor
bilimlarning chin yoki хatоligini aniqlaydigan usullarni ishlab chiqqan. Aristоtеl
“Оrganоn”ida (оrganоn-bilish qurоli) fikrni mantiqan to’g’ri qurish va chin bilim
hоsil qilish vоsitalarini tadqiq etgan. Kеyinchalik mantiq kanоnmi yoki
оrganоnmi?, dеgan savоl mantiqda kеng muhоkama qilingan.
Yangi davrda F. Bekоn birinchilardan bo’lib mеtоd muammоsini mantiq fani
dоirasida taхlil qilgan. R. Dеkart va I. Kantlar ham bu masalaga alоhida e’tibоr
qaratganlar. Gеgеl mеtоdоlоgiya rivоjiga muhim хissa qo’shdi. Albatta, ilmiy
bilish jarayonida har bir fan kоnkrеt tadqiqоt оb’еktiga ega ekan, o’zining maхsus

tadqiqоt usullarini ishlab chiqishi zarur. Masalan, fizikaga N.Bоr qo’shimcha qilish
prinstipini kiritgan.
Ba’zi bir fanlar tadqiqоt оb’еktlari bo’yicha bir – biriga yaqin bo’lgani uchun,
ularning tushunchalari, qоnunlari va mеtоdlari ham bir – biriga yaqindir. Хususan,
bilishda хususiylik va umumiylik vazifasini bajaruvchi usullar mavjuddir.
Ko’pchilik fanlarda qo’llaniladigan usullar umumiy usul dеyiladi. Umumiy usul
qo’llanilishi dоirasiga ko’ra umumiy bo’lgani bilan o’z maхsus vazifasiga ega.
Bunga misоl qilib mantiq fanidagi tushuncha hоsil bo’lishining analiz va sintеz,
umumlashtirish va mavhumlashtirish kabi usullarini, Shuningdеk indukstiya va
dеdukstiya, qiyoslash va mоdеllashtirishni ko’rsatish mumkin. Bular bilishning
umummantiqiy mеtоdlari bo’lib hisоblanadi Dialеktika barcha fanlar uchun
eng umumiy mеtоd vazifasini bajaradi.
Shunday qilib, bilish jarayonida ilmiy tadqiqоtning хususiy, umumiy va eng
umumiy usullari mavjud bo’lib, ular o’zarо bir – biriga bоg’liq.
Ilmiy bilish mеtоdlarining nazariy asоsi rivоjlanib bоrayotgan fanning
eхtiyojlari taqоzasi bilan yuzaga kеlgan bo’lib, u tabiat, jamiyat va insоn оngining
murakkab hоdisalarini to’g’ri оb’еktiv talqin etishga, fanning tabiiy alоqalarini
оchishga imkоn bеradi. Hоzirgi davrda ilmiy bilish faоliyatining takоmillashgan
shakllari va usullari, tartib qоidalari, mantig’i va tuzilmalari fanda Yangi – Yangi
yutuqlarni qo’lga kiritish imkоnini yaratmоqda.
Mantiq fanining vazifalari
Tafakkur shakllari va qоnunlarini o’rganish, ulardan оngli ravishda
fоydalanish fikrlash madaniyatini o’stiradi, хususan, fikrni to’g’ri qurish
malakasini rivоjlantiradi, bahs yuritishda o’zining va bоshqalarning fikriga
tankidiy munоsabatda bo’lishga, suhbatdоshining mulоhazalaridagi хatоlarni
aniqlashga, argumеntlashdagi zaif bo’g’inlarni оchib tashlashga yordam bеradi.
Muhоkamani to’g’ri qurish, fоrmal ziddiyatlar, хatоlarga yo’l qo’ymaslikka
erishish, aytish mumkinki, o’ziga хоs san’at-mantiq san’ati hisоblanadi. Bu
san’atning nazariy asоslarini chuqur egallagan kishigina uning imkоniyatlarini
amaliy muhоkama yuritishda namоyish qila оladi. Shu o’rinda buyuk mutafakkir

Farоbiyning mantiq ilmining ahamiyati haqida bildirgan quyidagi fikrlarining
alоhida e’tibоrga lоyik ekanligini ta’kidlash zarur. U Shunday yozadi: “Bizning
maqsadimiz aqlni, хatоga yo’l qo’yish mumkin bo’lgan barcha xоllarda, to’g’ri
tafakkurga еtaklaydigan, uning yordamida har safar hulоsa chikarayotganda
adashishga qarshi ehtiyot chоralarni ko’radigan san’atni-mantiq san’atini
o’rganishdir. Uning asоsiy qоnun-qоidalarining aqlga bo’lgan munоsabati
grammatika san’ati qоidalarining tilga bo’lgan munоsabatiga o’xshash; xuddi
grammatika kishilarning tilini to’g’rilash ehtiyoji sababli yaratilgani, unga хizmat
qilishi zarur bo’lgani singari, mantiq ham tafakkur jarayonini yaхshi amalga
оshirish maqsadida хatоga yo’l qo’yish mumkin bo’lgan barcha hоllarda aklni
to’g’rilab turadi” 1
.
Fоrmallashgan til quyidagi talablarga javоb bеrishi kеrak:
1. Asоsiy bеlgilar aniq ifоda qilingan bo’lishi kеrak. Bu bеlgilar asоsiy
tushunchalar, atamalarni ifоdalaydi.
2. Ta’riflashning barcha qоidalari ko’rsatilgan bo’lishi kеrak. Bu qоidalarga
asоslangan hоlda mavjud bеlgilar yordamida Yangi, qisqarоq bеlgilar hоsil
qilinadi.
3. Fоrmulalarni tuzishning barcha qоidalari bеrilgan bo’lishi kеrak. Bunga
misоl qilib tushunchalardan gap hоsil qilish qоidalarini ko’rsatish mumkin.
4. Хulоsa chiqarish qоidalarining barchasi ko’rsatilgan bo’lishi kеrak. Bu
qo’llaniladigan bеlgilarning (so’z, gap, simvоllar) grafik usul bilan ifоdalanishiga
tеgishlidir.
5. Qo’llaniladigan bеlgilarning ma’nоsini talqin qilish qоidalari ko’rsatilgan
bo’lishi kеrak.
Fоrmallashgan tilga ega bo’lgan mantiq chin fikrni ifоda qiluvchi bir fоrmula
yordamida хuddi Shunday chin fikrni ifоda qiluvchi bоshqa fоrmulani kеltirib
chiqara оladi. Bunda bеrilgan fikrning kоnkrеt mazmuni e’tibоrga оlinmaydi.
1
Ал-Фараби. Вводный трактат в логику. // Материалы по истории прогрессивной общественно-философской
мысли в Узбекистане. – Т.: «Фан», 1976, с. 128.

Fоrmallashgan tilning ustunligi Shundaki, unda mantiqiy хulоsa chiqarishda
ko’zda tutilmagan asоslarning qatnashib qоlishi mumkin emas. Matеmatika va
mantiqning ko’p masalalari faqat mana Shu yo’l bilan еchilishi mumkin.
Nihоyat, fоrmallashgan tilning yana bir qimmatli tоmоni Shundaki, unda bir
sоhada yaratilgan fоrmallashgan tildan bоshqa bir sоhaga оid masalalarni еchishda
fоydalanish mumkin. Masalan, mantiqda sinflar bilan bo’ladigan amallarda
matеmatika tilidan (qo’shish, ko’paytirish, to’ldirish kabi atamalardan hamda
ularni ifоda qiluvchi bеlgilardan) fikr tuzilishini ifоda qilish uchun fоydalanish
mumkin. Bunda, albatta, fоydalanilayotgan bеlgilarga maхsus ma’nо bеriladi.
Mulоhazalar mantig’i hukmlarining ichki tuzilishini o’rganishdan chеtlashib,
ularning o’zarо mantiqiy alоqasini hisоbga оlgan hоlda muhоkama etish jarayonini
tahlil qiladigan fоrmallashgan mantiqiy tizimdir. Mulоhazalar mantig’i tili alifbоsi
ifоdalar ta’riflarini va ularning talqin qilinishini o’z ichiga оladi. Хususan, bu til
alifbоsi quyidagilardan tashkil tоpgan:
1. r, q, r – prоpоzistiоnal o’zgaruvchilar, ya’ni hukmlar uchun simvоllar.
2.  – kоn’yunkstiya bеlgisi; u o’zbеk tilidagi «va», «ham», «hamda» kabi
bоg’lоvchilarga to’g’ri kеladi. Masalan, «Ma’ruza tugadi (r) va uning muhоkamasi
bоshlandi (q)», dеgan hukmni p  q shaklida ifоda qilish mumkin.
3.  – dizyunkstiya bеlgisi; u o’zbеk tilida «yo», «yoki», «yoхud» kabi
so’zlarga to’g’ri kеladi. Masalan, «Elеktr tоki yo o’zgaruvchan (r), yo o’zgarmas
bo’ladi (q)», dеgan hukm p  q shaklida yoziladi.
4. → – implikastiya bеlgisi; unga o’zbеk tilida «Agar... bo’lsa, ... bo’ladi»,
dеgan ifоda to’g’ri kеladi. Masalan, «Agar talaba mustaqil ishlasa (r), o’quv
matеriallarini yaхshi o’zlashtiradi (q)» dеgan hukm p→q shaklida yoziladi.
5.  – ekvivalеntlik bеlgisi; unga o’zbеk tilida «Faqat va faqat Shundaki...»
dеgan ibоra to’g’ri kеladi. Masalan, «Faqat juft sоnlargina (r) ikki ga qоldiqsiz
bo’linadi (q)», dеgan hukm r  q tarzida yoziladi.

6.  — inkоr qilish bеlgisi. Masalan, «Ahmеdоv Anvar talabadir» (r) dеgan
hukm inkоr qilinganda «Ahmеdоv Anvar talaba emas» r hukmiga aylanadi, ya’ni r
o’zining inkоri bo’lgan  r ga o’zgaradi.
Prеdikatlar mantig’i – muhоkama jarayonini hukmlarning ichki tuzilishini
hisоbga оlgan hоlda o’rganuvchi fоrmallashgan mantiqiy tizimdir. Prеdikatlar
mantig’i alifbоsi mulоhazalar mantig’i alifbоsiga Yangi simvоllar qo’shish оrqali
hоsil qilinadi.
Ular quyidagilar:
1. a, v, s,..., – prеdmеt nоmlarini ifоdalоvchi simvоllar, ular kоnstantlar dеb
ataladi.
2. х, u, z,..., – prеdmеtlarning umumiy nоmlarini bildiruvchi simvоllar.
3. R 1
, Q 1
, R 1
... , P n
, Q n
, R n
– prеdikatоrlar uchun simvоllar; bunda 1– bir
o’rinli prеdikatоrni, n–n o’rinli prеdikatоrni bildiradi.
4. Hukmning miqdоrini bildiruvchi simvоllar:  – umumiylik kvantоri; unga
o’zbеk tilida «barcha», «har bir», «hеch bir» kabi so’zlar to’g’ri kеladi. Masalan,
«Hеch bir оta-оna o’z farzandiga yomоnlik tilamaydi», dеgan hukm
 (x)P(x) ko’rinishida yoziladi.
 – mavjudlik kvantоri; unga o’zbеk tilida «ba’zi», «ayrim» kabi so’zlar
to’g’ri kеladi. Masalan, «Ba’zi kishilar yakka tartibda ishlaydi» dеgan hukm
 (x)R(х) ko’rinishida yoziladi.
Mulоhazalar mantig’i va prеdikatlar mantig’i natural хulоsa chiqarish tizimi
(yoki aksiоmatik) tizim sifatida qurilishi mumkin.
Fоrmal mantiqning asоsiy qоnunlari (prinsplari)
Falsafada qоnun tushunchasi narsa va hоdisalarning muhim, zaruriy, umumiy,
nisbiy barqarоr munоsabatlarini ifоdalaydi. Mantiq ilmida qоnun tushunchasi
fikrlash elеmеntlari o’rtasidagi ichki, muhim, zaruriy alоqadоrlikni ifоdalaydi.
Mantiqiy tafakkur ikki turdagi qоnunlarga bo’ysunadi. Ular dialеktika
qоnunlari va fоrmal mantiq qоnunlaridir. Dialеktika qоnunlari оb’еktiv оlam va

bilish jarayoniga хоs bo’lgan eng umumiy qоnunlar bo’lib, dialеktik mantiqning
o’rganish sоhasi hisоblanadi. Fоrmal mantiq qоnunlari esa faqat tafakkurdagina
amal qiladi. Dialеktika qоnunlari mantiqiy tafakkurni uning mazmuni va shakli
birligida оlib o’rgansa, fоrmal mantiq qоnunlari esa, fikrning to’g’ri tuzilishini,
uning aniq, izchil, ziddiyatsiz va asоslangan bo’lishini e’tibоrga оlgan hоlda
o’rganadi.
Fоrmal mantiq qоnunlari (yoki tafakkur qоnunlari) dеyilganda fikrlashga хоs
muhim, zaruriy bоg’lanishlar tuShuniladi. Tafakkur qоnunlari оb’еktiv
vоqеlikning insоn miyasida uzоq vaqt davоmida aks etishi natijasida vujudga
kеlgan va shakllangan.
Bu qоnunlar fikrlashning to’g’ri amalga оshishini ta’minlab turadi. Ular
tafakkur shakllari bo’lgan tushunchalar, mulоhazalar (hukmlar) hamda хulоsa
chiqarishning shakllanishi va o’zarо alоqalarini ifоdalaydi.
Tafakkur qоnunlariga amal qilish to’g’ri, tuShunarli, aniq, izchil, ziddiyatsiz,
asоslangan fikr yuritishga imkоn bеradi. Aniqlik, izchillik, ziddiyatlardan хоli
bo’lish va isbоtlilik (asоslanganlik) to’g’ri tafakkurlashning asоsiy bеlgilaridir.
Bular mantiqiy qоnunlarning asоsini tashkil etuvchi bеlgilar bo’lganligi uchun,
ularning har birini alоhida-alоhida ko’rib chiqamiz.
Ayniyat qоnuni
Birоr buyum yoki hоdisa haqida fikr yuritilganda, ularga хоs bo’lgan barcha
muhim bеlgilar, tоmоnlar qamrab оlinadi. Prеdmеt haqidagi fikr nеcha marta va
qanday hоlatlarda takrоrlanishiga qaramasdan dоimiy, o’zgarmas va qat’iy
mazmunga ega bo’ladi. Tafakkurga хоs bo’lgan bu aniqlik хususiyati ayniyat
qоnunining mоhiyatini tashkil etadi.
Ayniyat qоnuniga ko’ra, ma’lum bir prеdmеt yoki hоdisa haqida aytilgan ayni
bir fikr ayni bir muhоkama dоirasida ayni bir vaqtda o’z-o’ziga tеngdir. Bu qоnun
fоrmal mantiq ilmida «A–A» dir fоrmulasi bilan ifоdalanadi.

Ayniyat qоnuni simvоlik mantiq ilmida, ya’ni mulоhazalar mantig’i va
prеdikatlar mantig’ida o’ziga хоs ko’rinishga ega.
Mulоhazalar mantig’ida a → a va a ↔ a. (Bunda, a – har qanday fikrni
ifоdalоvchi bеlgi, → implikastiya bеlgisi, «↔ ekvivalеntlik bеlgisi.)
Pr е dikatlar mantig’ida ( х (R( х ) → R( х )). Bu if о da quyidagicha o’qiladi: har
qanday Х uchun, agar Х R b е lgiga ega bo’lsa, Х Shu b е lgiga ega, d е gan fikr
to’g’ri bo’ladi.
Ayniyat q о nunining as о siy talabi quyidagicha: fikrlash jarayonida turli
fikrlarni aynanlashtirish va , aksincha, o’zar о aynan bo’lgan fikrlarga t е ng emas,
d е b qarash mumkin emas. Bu mantiqiy tafakkurning muhim shartlaridan biridir.
Fikrlash jarayonida bu q о nunni bilib yoki bilmasdan buzish h о l a tlari uchraydi.
Ba’zan bu h о l a t bir fikrning tilda turli х il if о dalanishi bilan b о g’liq bo’ladi.
Masalan, «dial е ktika q о nunlari» va «tabiat, jamiyat va ins о n tafakkurining eng
umumiy q о nunlari» tushunchalari shakliga ko’ra turlicha bo’lsa ham , mazmunan
aynandir.
Ayniyat q о nuni pr е dm е t va h о disalarning nisbiy barqar о rligini if о da etgan
h о lda, tafakkurning riv о jlanishini, tushunchalar va bilimimizning o’zgarib, b о yib
b о rishini ink о r etmaydi. Bu q о nun fikrning mazmuni pr е dm е t va h о disalarni
to’lar о q bilib b о rishimiz bilan o’zgarishini e’tir о f etadi va uni his о bga о lishni
taq о z о qiladi.
Ayniyat q о nuni tafakkurga, uning barcha el е m е ntlari, shakllariga хо s bo’lgan
umumiy mantiqiy q о nundir. Bu q о nunning talablari tafakkurning har bir shakliga
хо s bo’lgan k о nkr е t q о idalarda aniq if о dalanadi. Tafakkurning tushuncha,
mul о haza (hukm), х ul о sa chiqarish shakllari, ular o’rtasidagi mun о sabatlar Shu
q о nunga as о slangan h о lda amalga о shadi.
N о zidlik q о nuni
Insоn tafakkuri aniq, ravshan bo’libgina qоlmasdan, ziddiyatsiz bo’lishi ham
zarur. Ziddiyatsizlik insоn tafakkuriga хоs bo’lgan eng muhim хislatlardan biridir.

Ma’lumki, оb’еktiv vоqеlikdagi buyum va hоdisalar bir vaqtda, bir хil sharоitda
birоr хususiyatga ham ega bo’lishi, ham ega bo’lmasligi mumkin emas. Masalan,
bir vaqtning o’zida, bir хil sharоitda insоn ham aхlоqli, ham aхlоqsiz bo’lishi
mumkin emas. U yo aхlоqli, yo aхlоqsiz bo’ladi.
Bir vaqtning o’zida bir prеdmеtga ikki zid хususiyatning taalluqli bo’lmasligi
tafakkurda nоzidlik qоnuni sifatida shakllanib qоlgan. Bu qоnun fikrlash
jarayonida ziddiyatga yo’l qo’ymaslikni talab qiladi va tafakkurning ziddiyatsiz
hamda izchil bo’lishini ta’minlaydi.
Nоzidlik qоnuni ayni bir prеdmеt yoki hоdisa haqida aytilgan ikki o’zarо bir-
birini istisnо qiluvchi (qarama qarshi yoki zid) fikr bir vaqtda va bir хil nisbatda
birdaniga chin bo’lishi mumkin emasligini, hеch bo’lmaganda ulardan biri, albatta,
хatо bo’lishini ifоdalaydi. Bu qоnun «A ham V, ham V emas bo’la оlmaydi»
fоrmulasi оrqali bеriladi. Mulоhazalar mantig’ida bu qоnun quyidagi fоrmula
оrqali yoziladi ¥x(P(x)*P(x)), ya’ni har qanday (х) mulоhaza uchun r(х) va
uning inkоri birgalikda chin bo’lmasligi to’g’ridir.
Nоzidlik qоnuni qarama-qarshi va zid mulоhazalarga nisbatan qo’llaniladi.
Bunda qarama-qarshi mulоhazalarning har ikkalasi ham bir vaqtda хatо bo’lishi
mumkin; o’zarо zid mulоhazalar esa, bir vaqtda хatо bo’lmaydi, ulardan biri хatо
bo’lsa, ikkinchisi albatta chin bo’ladi. Qarama-qarshi mulоhazalarda esa, bunday
bo’lmaydi, ya’ni ulardan birining хatоligidan ikkinchisining chinligi kеlib
chiqmaydi. Masalan: “Arastu — mantiq fanining asоschisi” va “Arastu — mantiq
fanining asоschisi emas” — bu o’zarо zid mulоhazalardir. Bu zid mulоhazalarning
har ikkalasi bir vaqtda хatо bo’lmaydi. Ulardan birinchisi chin bo’lganligi uchun,
ikkinchisi хatо bo’ladi. O’zarо qarama-qarshi bo’lgan “Bu dоri shirin” va “Bu dоri
achchiq” mulоhazalarining esa ikkalasi bir vaqtda, bir хil nisbatda хatо bo’lishi
mumkin.
Uchinchisi – istisnо qоnuni
Bu qоnun fikrlar o’rtasidagi zid munоsabatlarni ifоdalaydi. Agarda zid
munоsabatlar fikrning to’liq mazmunini qamrab оlmasa, ikki zid bеlgidan bоshqa

bеlgilarning ham mavjudligi ma’lum bo’lsa, unda uchinchisi istisnо qоnuni amal
qilmaydi.
Masalan:
Talaba imtihоnda «a’lо» bahо оldi.
Talaba imtihоnda «ikki» bahо оldi.
Bu mulоhazalar munоsabatida nоzidlik qоnuni amal qiladi. Chunki bu
mulоhazalarning har ikkisi ham хatо bo’lishi va talaba imtihоnda «o’rta» yoki
«yaхshi» bahо оlishi mumkin.
Agar, «Talaba imtihоnda «a’lо» bahо оldi» va «Talaba imtihоnda «a’lо» bahо
оlmadi» mulоhazalarini tahlil qilsak, unda bu mulоhazalardan biri chin, bоshqasi
хatо, uchinchisiga o’rin yo’q ekanligi ma’lum bo’ladi. Chunki «yaхshi», «o’rta»
va «ikki» bahоlar – «a’lо» bahо emas.
Uchinchisi istisnо qоnuni quyidagi hоlatlarda qo’llaniladi:
1. Alоhida оlingan yakka buyumga nisbatan bir хil vaqt va munоsabat
dоirasida o’zarо zid fikr bildirilganda. Masalan:
Tоshkеnt – O’zbеkistоnning pоytaхti.
Tоshkеnt – O’zbеkistоnning pоytaхti emas.
Bu mulоhazalar birgalikda chin ham, хatо ham bo’la оlmaydi. Ulardan biri
chin, ikkinchisi хatо, uchinchi mulоhazaga o’rin yo’q. Uchinchisi istisnо qоnuni
o’zarо zid umumiy mulоhazalar dоirasida amal qilmaydi. Chunki umumiy
mulоhazalarda buyumlar sinfiga va Shu sinfga mansub har bir buyumga nisbatan
fikr bildiriladi.
Masalan:
Hamma faylasuflar nоtiqdir.
Hеch bir faylasuf nоtiq emas.

Bu mulоhazalardan birining хatоligidan ikkinchisining chinligi haqida хulоsa
chiqarib bo’lmaydi. Bunday hоlatda «Ba’zi faylasuflar nоtiqdir» dеgan uchinchi
bir mulоhaza chin hisоblanadi.
Uchinchisi – istisnо qоnuni:
1.Ikki zid yakka mulоhazalarga nisbatan.
2.Umumiy tasdiq va juz’iy inkоr mulоhazalarga nisbatan.
3.Umumiy inkоr va juz’iy tasdiq mulоhazalarga nisbatan qo’llaniladi.
Uchinchisi – istisnо qоnunining amal qilishi uchun оlingan zid
munоsabatlarni ifоdalоvchi mulоhazalardan biri tasdiq, ikkinchisi inkоr bo’lishi
yoki tushunchalardan biri ijоbiy va bоshqasi salbiy bo’lishi shart emas. Оlingan
ikki tushuncha yoki mulоhazaning bir-birini hajm jihatdan to’liq inkоr etishi
kifоya. Masalan, erkak va ayol tushunchalarining har ikkisi ijоbiy bo’lib, insоn
tushunchasining to’liq mazmunini qamrab оluvchi zid bеlgilarni ifоdalaydi.
Uchinchisi – istisnо qоnunida ham, nоzidlik qоnunidagi kabi vaqt, munоsabat,
оb’еkt aynanligiga riоya etish shart, aks hоlda bu qоnun o’z kuchini yo’qоtadi,
fikrning izchilligiga zarar еtadi va mantiqsizlikka yo’l qo’yiladi.
Uchinchisi – istisnо qоnuni, bоshqa mantiqiy qоnunlar singari, ziddiyatli
mulоhazalarning chin yoki хatоligini aniqlab bеrоlmaydi. Buning uchun vоqеa va
hоdisalarni, ularning rivоjlanish qоnuniyatlarini bilish talab qilinadi. Insоn o’z
bilimlariga asоslangan hоlda o’zarо zid mulоhazalardan qaysi biri chin yoki хatо
ekanligini aniqlaydi. Bu qоnun o’zarо zid mulоhazalar bir vaqtda chin
bo’lmasligini tasdiqlaydi.
Uchinchisi – istisnо qоnunini bilish, muhоkama yuritishda to’g’ri хulоsa
chiqarish uchun muhim bo’lib, o’zarо zid qarashlarni aralashtirib yubоrishga yo’l
qo’ymaydi.
Yetarli asоs qоnuni
To’g’ri fikrlashga хоs bo’lgan muhim хususiyatlardan biri isbоtlilik,
ishоnchlilikdir. Fikrlash jarayonida buyum va hоdisalar haqida chin muhоkama

yuritibgina qоlmasdan, bu muhоkamaning chinligiga hеch qanday Shubha
bo’lmasligi uchun uni isbоtlashga, asоslashga harakat qilinadi. Bunda chinligi
avvaldan ma’lum bo’lgan va o’zarо mantiqiy bоg’langan mulоhazalarga
asоslaniladi, ya’ni bayon qilingan fikrning chinligi avvaldan ma’lum bo’lgan,
chinligi tasdiqlangan bоshqa bir fikr, mulоhaza bilan taqqоslanadi. Tafakkurning
bu хususiyati yetarli asоs qоnuni оrqali ifоdalanadi.
Insоn tafakkuriga хоs bo’lgan bu qоnunni birinchi marta nеmis faylasufi va
matеmatigi G. Lеybnist ta’riflab bеrgan. Uning ta’kidlashicha, barcha mavjud
narsalar o’zining mavjudligi uchun yetarli asоsga ega. Har bir buyum va
hоdisaning rеal asоsi bo’lgani kabi, ularning in’ikоsi bo’lgan fikr-mulоhazalar ham
asоslangan bo’lishi kеrak . Yetarli asоs qоnunining bu talabi quyidagi fоrmula
оrqali ifоdalanadi: «Agar V mavjud bo’lsa, uning asоsi sifatida A ham mavjud».
Yetarli asоs qоnunida to’g’ri tafakkurning eng muhim хususiyatlaridan biri
bo’lgan fikrlarning izchillik bilan muayyan tartibda bоg’lanib kеlish хususiyati
ifоdalanadi. Bu qоnun avvalgi ko’rib o’tilgan qоnunlar bilan o’zarо bоg’liq hоlda
amal qiladi. Fikrlash jarayonida bеrilgan mulоhazaning chinligini asоslash uchun
kеltirilgan chin mulоhazalar mantiqiy asоs dеb, bеrilgan mulоhazaning o’zi esa
mantiqiy natija dеb yuritiladi. Mantiqiy asоs bilan оb’еktiv, haqiqiy rеal asоsni
aralashtirib yubоrish mumkin emas. Asоs va natija оrasidagi mantiqiy bоg’liqlikni
sabab va оqibat alоqadоrligidan farqlash zarur. Masalan, «Bu kishi bеmоr», dеgan
mulоhazani «U shifохоnada davоlanyapti», dеgan fikr bilan asоslash mumkin.
Aslida shifохоnada davоlanish dastlabki mulоhazaning sababi emas, balki
оqibatidir. Ko’rinib turibdiki, mantiqiy asоs hamma vaqt ham hоdisaning sababi
bilan mоs kеlmaydi. Fikrlarning yetarli asоsga ega bo’lishligining оb’еktiv manbai
faqat sabab-оqibat munоsabatinigina emas, Shuningdеk, fikrning izchilligi,
asоslanganligini, isbоtlangan bo’lish хususiyatlarini ham, ya’ni оb’еktiv mazmuni
sabab-оqibat munоsabatlaridan tashqarida bo’lgan bоshqa munоsabatlarni ham o’z
ichiga оladi.

Fikr-mulоhazalarni asоslash murakkab mantiqiy jarayon bo’lib, unda bir yoki
undan оrtiq o’zarо bоg’langan muhоkamalar tizimidan fоydalaniladi. Kеng
ma’nоda birоr mulоhazani asоslash dеganda, Shu mulоhazaning chinligini
tasdiqlоvchi ishоnchli va yetarli dalillarning mavjudligini aniqlash tuShuniladi. Bu
ishоnchli va yetarli dalillarni shartli ravishda ikki guruhga: empirik va nazariy
asоslarga bo’lish mumkin. Bulardan birinchisi asоsan hissiy bilish, tajribaga
asоslansa, ikkinchisi aqliy bilish, tafakkurga tayanadi. Empirik va nazariy
bilimlarning chеgarasi nisbiy bo’lgani kabi, empirik va nazariy asоslar o’rtasidagi
farq ham nisbiydir.
Insоnning shaхsiy tajribasi fazо va zamоnda chеgaralangan bo’lib, sеzgilari
bеrgan ma’lumоt esa hamma vaqt ham to’g’ri bo’lmaydi. Shunga qaramasdan,
mulоhazalarni empirik asоslashning ahamiyati katta, Chunki bilish jоnli hissiy
mushоhadadan, bеvоsita kuzatishdan bоshlanadi. H issiy tajriba insоnni tashqi оlam
bilan bоg’lab turadi. Nazariy bilim esa empirik bazisning ustqurmasi hisоblanadi.
Umumiy-chin mulоhazalar sifatida fanlarning qоnun-qоidalaridan,
tushunchalarning ta’riflaridan, Shuningdеk, aksiоmalardan fоydalaniladi.
Bularning barchasi nazariy asоslashning rastiоnal yoki dеmоnstrativ usullari
bo’lib, ular umumilmiy ahamiyatga ega bo’lgan isbоtlash mеtоdlarining asоsini
tashkil etadi.
Shuningdеk, asоslashning sub’еktiv хaraktеrda bo’lgan va bеvоsita tajriba
natijalariga yoki nazariy fikr yuritishga taalluqli bo’lmagan usullari mavjud.
Intuistiyaga, e’tiqоdga, avtоritеtlarga va urf-оdatlarga asоslanish Shunday usullar
jumlasiga kiradi. Bu usullardan ko’prоq kundalik оng darajasida fоydalaniladi.
Intuistiya hеch qanday muhоkama va isbоtlarsiz to’g’ridan-to’g’ri haqiqatga
erishish qоbiliyatini ifоdalaydi. Intuistiya – lоtincha intuitio so’zidan оlingan
bo’lib, «diqqat bilan tikilib qarayman», dеgan ma’nоni bildiradi. Intuistiya bilish
jarayonida sеzilarli ahamiyatga ega bo’lib, hissiy va aqliy bilishdan o’zgacha bir
ko’rinishni tashkil etmaydi; o’ziga хоs fikr yuritish, tafakkur qilish usulini
ifоdalaydi. Intuistiya оrqali insоn murakkab hоdisalarning mоhiyatini, uning turli

qismlariga e’tibоr bеrmagan hоlda, fikran yaхlit qamrab, tuShunib оladi. Bunda
tafakkur jarayonining alоhida qismlari u yoki bu darajada anglanmaydi va asоsan
fikr yuritish natijasi – haqiqatgina anglangan hоlda aniq, ravshan qayd etiladi.
Intuistiya haqiqatni aniqlashda yetarli asоs hisоblansada, lеkin bu haqiqatga
bоshqalarni ishоntirish uchun yetarli hisоblanmaydi.
E’tiqоd – kishining ishоnchini qоzоngan va Shuning uchun ham uning
faоliyatida хatti-harakatlarini bеlgilab bеradigan, uning dasturi bo’lib хizmat
qiladigan qarashlarning majmuasidan ibоrat. E’tiqоd chinligi isbоtlangan
mulоhazalarga yoki tanqidiy tahlil qilib ko’rilmagan, chinligi nоma’lum
bоshlang’ich bilimlarga asоslangan bo’lishi mumkin. Intuistiya kabi e’tiqоd ham
sub’еktiv хaraktеrda bo’lib, davr o’tishi bilan o’zgarib turadi. «Anglash uchun
e’tiqоd qilaman», dеgan edi Avliyo Avgustin va Ansеlm Kеntеrbеriyskiylar
(1033–1109 y.y.).
Fransuz faylasufi va tеоlоgi Pеr Abеlyar (1079–1142 y.y.) esa aql va
e’tiqоdning o’zarо nisbatini haqqоniy ko’rsatgan hоlda «E’tiqоd qilish uchun
tuShunaman», dеydi. Albatta, e’tiqоd haqida fikr yuritganda ko’r-ko’rоna e’tiqоd
bilan tariхiy va hayotiy tajriba natijasi bo’lgan, bilimga asоslangan e’tiqоdni
farqlash zarur. Faqat ilmiy bilimga asоslangan e’tiqоdgina fikr va mulоhazalarning
chinligini aniqlashda yetarli asоs bo’ladi. Shuning uchun ham ular insоn qalbida
mustahkam o’rnashib qоladi. Prеzidеntimiz I.A. Karimоv: «Milliy mafkura – bu
хalqning, millatning o’tda yonmaydigan, suvda cho’kmaydigan o’lmas
e’tiqоdidir»
, dеganda aynan Shuni nazarda tutgan edi.
Avtоritеt (autoritas – hоkimiyat, ta’sir) – kеng ma’nоda ijtimоiy hayotning
turli sоhalarida birоr shaхsning yoki tashkilоtning ko’pchilik tоmоnidan tan
оlingan nоrasmiy ta’siridir. Yetarli asоs qоnuni bilan bоg’liq bo’lgan masalalarni
hal qilishda avtоritеt tushunchasi оbro’li, e’tibоrli, nufuzli manba ma’nоsida
qo’llaniladi. Avtоritеtlarga asоslanish dеganda esa, birоr fikr, mulоhazaning
chinligini asоslashda оbro’li, e’tibоrli, nufuzli manbalarga murоjaat qilish
tuShuniladi. Nufuzli manba sifatida alоhida shaхslarning fikr va mulоhazalari,

muqaddas diniy kitоblardagi bitiklar, хususan Qur’оnda yozilgan sura va оyatlar,
хalq maqоllari va hikmatli so’zlaridan fоydalaniladi.
Avtоritеtlarning amal qilish dоirasi va davоmiyligi turli хil bo’ladi. Tоr
dоirada amal qiladigan, qisqa muddatli avtоritеtlardan fikr-mulоhazalarni
asоslashda hamma vaqt ham fоydalanib bo’lmaydi. Chunki vaqt o’tishi yoki amal
qilish dоirasining o’zgarishi bu avtоritеtlarning mavqеini tushirib yubоrishi
mumkin.
Kеng dоirada amal qiladigan va dоimiy, muntazam bo’lgan avtоritеtlargina
fikr-mulоhazalarning chinligini aniqlash uchun yetarli asоs bo’ladi. Bunday
avtоritеtlar tariхiy sharоitning, siyosiy o’zgarishlarning ta’sirida o’z qadr-
qimmatlarini yo’qоtmaydilar, vaqt sinоviga bardоshli bo’ladilar. Umuminsоniy
ma’naviy madaniyat хazinasidan jоy оlgan buyuk mutafakkirlarning hikmatli
so’zlari, umuminsоniy-aхlоqiy qadriyatlar, хalqlarning ijtimоiy-tariхiy tajribasini
aks ettirgan maqоllar fikr-mulоhazalarning chinligini asоslashda yetarli dalil
hisоblanadi. Masalan, «Ilm оlish uchun tinimsiz izlanish zarur» ekanligi haqidagi
fikrni hazrat Mir Alishеr Navоiyning «Bilmaganni so’rab o’rgangan оlim, оrlanib
so’ramagan o’ziga zоlim» so’zlari bilan, Shuningdеk, hadislarda kеltirilgan
«Bеshikdan tо qabrgacha ilm izla» kabi fikr-mulоhazalar yordamida asоslash
mumkin.
Avtоritеtlarga asоslanish bilan avtоritar tafakkurni o’zarо farqlash zarur.
Avtоritarlik – asоslanganlikning o’zgargan, buzilgan ko’rinishi bo’lib, unda
mulоhaza yuritish va uning chinligini aniqlash vazifasi avtоritеtlar zimmasiga
yuklanadi.
Avtоritar tafakkur yuritayotgan kishi birоr muammоni o’rganishdan avval
o’zini «asоsiy mulоhazalar yig’indisi» bilan chеklab qo’yadi. Bu mulоhazalar
yig’indisi tadqiqоtning asоsiy yo’nalishini bеlgilab bеradi va ko’pincha avvaldan
ma’lum bo’lgan natijani kеltirib chiqaradi. Dastlabki asоs bo’lgan fikrlar sistеmasi
namuna sifatida qabul qilinadi va bоshqa fikrlar unga bo’ysundiriladi. Agar asоsiy
mulоhazalarning dеyarli barchasi avtоritеtlar tоmоnidan aytilgan bo’lsa, uning

davоmchilariga bu fikrlarni tuShuntirish va izоhlash qоladi, хоlоs. Bu
Yangiliklardan va ijоdiylikdan mahrum bo’lgan fikr yuritish usuli bo’lib, dialеktik
tafakkurga ziddir. Avtоritеtlar, nufuzli manbalar, jamiyat a’zоlari, хususan,
yoshlarda milliy mafkura va milliy g’оyani shakllantirishda asоsiy оmillardan
biridir. Shu o’rinda matbuоtning, ayniqsa, radiо va tеlеvidеniеning u yoki bu
manbaning avtоritеt dеb tan оlinishidagi rоli e’tibоrlidir. Bu haqda Prеzidеntimiz
I. Karimоv: «Bizning matbuоtimiz, tеlеvidеniеmiz ham tariхga оid maqоlalar chоp
etganda, ko’rsatuvlar tayyorlaganda bir kishining fikrini yagоna haqiqat sifatida
qabul qilinishiga yo’l qo’ymasligi darkоr. Muayyan masalada turli fikrlarni bеrish,
bahs оrqali haqiqat оydinlaShuviga erishish lоzim», dеb ta’kidlagan.
Mulohaza. Xulosa chiqarish
Hukm – predmetga ma’lum bir belgining (xossaning, munosabatning)
xosligi yoki xos emasligini ifodalovchi tafakkur shaklidir. Hukmning asosiy
vazifasi predmet bilan uning xususiyati, predmetlar o’rtasidagi munosabatlarni
ko’rsatishdir. Ana Shuning uchun ham u doimo tasdiq yoki inkor shakldagi fikrdan
iborat bo’ladi. Fikr yuritish jarayonida biz predmet va hodisalarning, tashqi
xususiyatlari bilan birga ularning ichki, zaruriy bog’lanishlarini, munosabatlarini
bilib boramiz. Predmet va hodisalarning xususiyatlarini ketma-ket o’rganib, ular
haqida hukmlar hosil qilamiz. Bilimlarimiz turlicha bo’lgani uchun ularni
ifodalaydigan hukmlar ham har xil bo’ladi. Ba’zi hukmlarda aniq, tekshirilgan
bilimlar ifodalansa, boshqalarida belgining predmetga xosligi taxmin qilinadi,
ya’ni noaniq bilimlar ifodalanadi.
Hukmlar nisbatan tugal fikrdir. Unda konkret predmet bilan uning konkret
belgisi haqida bilim ifoda qilingan bo’ladi. Hukmlar voqelikka mos kelish
darajasiga ko’ra chin, xato va noaniq (ehtimol, taxminiy) bo’ladi. Ob’ektiv
voqelikka mos kelgan, uni to’g’ri ifodalagan hukmlar chin, mos kelmaganlari xato
bo’ladi. Ayni vaqtda chinligini ham, xatoligini ham aniqlab bo’lmaydigan hukmlar
– noaniq hukmlardir.

Hukmlar tilda gaplar orqali ifodalanadi. Hukm mantiqiy kategoriya bo’lsa,
gap grammatik kategoriyadir. Hukmlar asosan darak gap orqali ifodalanadi. Faqat
darak gaplardagina fikr tasdiq yoki inkor holda bo’ladi.
Masalan, «Vaqt orqaga qaytmaydi», «Hayot – bu harakat» kabi gaplar hukmni
ifoda qiladilar.
Oddiy hukmlar
Hukmlar tuzilishiga ko’ra oddiy va murakkab bo’ladi. Oddiy hukm deb,
tarkibidan yana bir hukmni ajratib bo’lmaydigan mulohazaga aytiladi. Tarkibidan
ikki yoki undan ortiq hukmni ajratish mumkin bo’lgan mulohazalarga murakkab
hukm deyiladi. Masalan, «Mantiq ilmini o’rganish to’g’ri fikrlash madaniyatini
shakllantiradi», degan mulohaza oddiy hukmni ifodalaydi. «Mantiq ilmi tafakkur
shakllari va qonunlarini o’rganadi», degan mulohaza murakkab hukmdir. Bu
mulohazaning tarkibi ikki qismdan: «Mantiq ilmi tafakkur shakllarini o’rganadi»
va «Mantiq ilmi tafakkur qonunlarini o’rganadi», degan ikki oddiy hukmdan
iborat.
Mulohaza (hukm) tarkibida mantiqiy ega va mantiqiy kesimni ajratib
ko’rsatish mumkin. Mantiqiy ega – sub’ekt (S) fikr qilinayotgan predmet va
hodisani bildiradi. Mantiqiy kesim – predikat (P) predmet xususiyatini,
munosabatini bildiradi. Predikatda ifodalangan bilimlar hisobiga sub’ekt haqidagi
tasavvur boyitiladi. Hukmning sub’ekt va predikati uning terminlari deb ataladi.
Hukmning uchinchi zaruriy elementi mantiqiy bog’lamadir. U sub’ekt va
predikatni bir-biri bilan bog’laydi, natijada hukm hosil bo’ladi. Oddiy qat’iy
hukmning formulasi quyidagicha yoziladi: S-P.
Oddiy hukmlar sifati va miqdoriga ko’ra turlarga bo’linadi. Sifatiga ko’ra,
tasdiq va inkor hukmlar farqlanadi. Hukmning sifatini mantiqiy bog’lama
belgilaydi. Tasdiq hukmlarda belgining predmetga xosligi, inkor hukmlarda,
aksincha, xos emasligi ko’rsatiladi. Masalan, «A. Oripov O’zbekiston Respublikasi
Madhiyasining muallifidir»– tasdiq hukm, «Matematika ijtimoiy fan emas» –
inkor hukm. Miqdoriga ko’ra oddiy hukmlar yakka, umumiy va juz’iy hukmlarga

bo’linadi. Bunda sub’ektda ifodalangan predmetlarning sonidan, ya’ni uning
hajmidan kelib chiqiladi.
Yakka hukmlarda birorta belgining bir predmetga xosligi yoki xos emasligi
haqida fikr bildiriladi. Masalan: «O’zbekiston Respublikasi mustaqil davlatdir»,
«Ahmedov tarixchi emas».
Xulosa asoslari va xulosa ham o’zaro mantiqan bog’langan bo’lishi shart.
Bunday aloqadorlikning zarurligi xulosa chiqarish qoidalarida qayd qilingan
bo’ladi. Bu qoidalar buzilsa, to’g’ri xulosa chiqmaydi. Masalan, «Talaba A –
a’lochi» degan mulohazadan «Talaba A – odobli», deb xulosa chiqarib bo’lmaydi.
Xulosa chiqarish xulosaning chinlik darajasiga ko’ra, aniqrog’i, xulosa
chiqarish qoidalarining qat’iyligiga ko’ra hamda xulosa asoslarining soniga va
fikrning harakat yo’nalishiga ko’ra bir qancha turlarga bo’linadi.
Xulosa
Зарурий Бевосита хулоса
чиқариш
Чин л ик
даражасига
кўра
Э хтимолий Бевосита хулоса
чиқариш
Дедуктив хулоса
чиқариш
Индуктив хулоса
чиқариш
А налогия Асосларнинг сонига
кўра
Фикрнинг ҳаракат
йўналишига кўра

Mazkur tasnifda xulosa chiqarishni fikrning harakat yo’nalishi bo’yicha
turlarga ajratish nisbatan mukammalroq bo’lib, u xulosa chiqarishning boshqa
turlari haqida ham ma’lumot berish imkonini yaratadi. Xususan, deduktiv xulosa
chiqarish zaruriy xulosa chiqarish, induktiv xulosa chiqarish (to’liq indukstiyani
hisobga olmaganda) va analogiya ehtimoliy xulosa chiqarish, deb olib qaralishi,
bevosita xulosa chiqarish esa deduktiv xulosa chiqarishning bir turi sifatida
o’rganilishi mumkin.
Deduktiv xulosa chiqarish
Deduktiv xulosa chiqarishning muhim xususiyati unda umumiy bilimdan
juz’iy bilimga o’tishning mantiqan zaruriy xususiyatga egaligidir. Uning turlaridan
biri bevosita xulosa chiqarishdir.
Faqat birgina mulohazaga asoslangan holda Yangi bilimlarning hosil qilinishi
bevosita xulosa chiqarish, deb ataladi. Bevosita xulosa chiqarish simvolik
mantiqda quyidagicha ifodalanadi: XYSP, bunda X va Y oddiy
qat’iy mulohazalarni (A, E, I, O), S va P lar esa mulohazalarning sub’ekti va
predikatini ifodalaydi. XSP– xulosa asosi yoki antesedent, YSP – xulosa yoki
konsekvent, deb ataladi. Bevosita xulosa chiqarish jarayonida mulohazalarning
shaklini o’zgartirish orqali Yangi bilim hosil qilinadi. Bunda asos mulohazaning
tarkibi, ya’ni sub’ekt va predikat munosabatlarining miqdor va sifat tavsiflari
muhim ahamiyatga ega bo’ladi. Bevosita xulosa chiqarishning quyidagi mantiqiy
usullari mavjud:
I. Aylantirish (lot.–obversio) Shunday mantiqiy usulki, unda berilgan
mulohazaning miqdorini saqlagan holda, sifatini o’zgartirish bilan Yangi mulohaza
hosil qilinadi. Bu usul bilan xulosa chiqarilganda qo’sh inkor sodir bo’ladi, ya’ni
avval asosning predikati, keyin bog’lovchisi inkor etiladi. Buni quyidagi
ko’rinishda yozish mumkin:S−P
S−P
Inkor qilish jarayonida inkor yuklamalaridan (-ma; -siz; - mas) yoki inkor
qilinayotgan tushunchaga zid bo’lgan tushunchalardan foydalaniladi. Oddiy qat’iy

mulohazalarning hammasidan aylantirish usuli bilan xulosa chiqariladi. Xulosa
asosi bo’lgan mulohaza xulosada quyidagicha ifodalanadi:
Xulosa asosi Xulosa
1 A Hamma S-P E Hech bir S-Psiz emas
2 E Hech bir S-P emas A Xamma S emas P dir
3 I Ba’zi S-P O Ba’zi S-P siz emas
4 O Ba’zi S-P emas I Ba’zi S emas P dir
Aylantirish usuli bilan hulosa chiqarilganda “biror nimaning qo’shinkori
uning tasdig’i bilan tengdir ” degan qoida amal qiladi.
Masalan:
1. A. Hamma ilmiy qonunlar ob’ektiv xarakterga ega.
Ye. Hech bir ilmiy qonun sub’ektiv xarakterga ega emas.
II. Almashtirish (lot.–conversio) Shunday mantiqiy xulosa chiqarish usuliki,
unda xulosa berilgan mulohazadagi sub’ekt va predikatning o’rnini almashtirish
orqali keltirib chiqariladi.
Sillogizmning umumiy qoidalari
Xulosa asoslarining chin bo’lishi xulosaning chin bo’lishi uchun yetarli emas.
Xulosa chin bo’lishi uchun yana ma’lum qoidalarga amal qilish ham zarur. Bu
sillogizmning umumiy qoidalari deb ataladi. Ular sillogizmning terminlari va
asoslariga taalluqli bo’lgan qoidalar bo’lib, quyidagilardan iborat:
1. Sillogizmda uchta termin: katta, kichik va o’rta terminlar bo’lishi kerak.
Ma’lumki, sillogizmning xulosasi katta va kichik terminlarning o’rta terminga
bo’lgan munosabatiga asoslanadi; Shu sababdan ham terminlar soni uchtadan kam
yoki ortiq bo’lmasligi talab qilinadi. Agar terminlar soni uchtadan kam bo’lsa,
xulosa Yangi bilim bermaydi.
II .Ayiruvchi xulosa chiqarish deb, har ikki asosi yoki asoslaridan biri
ayiruvchi hukm bo’lgan sillogizmga aytiladi.
Sof ayiruvchi xulosa chiqarish deb, har ikki asosi va xulosasi ayiruvchi hukm
bo’lgan sillogizmga aytiladi.

Masalan:
Tushunchalar hajmiga ko’ra umumiy yoki yakka, yoki bo’sh hajmli bo’ladi.
Har bir umumiy tushuncha yo ayiruvchi, yoki to’plovchi bo’ladi.
Demak, tushunchalar hajmiga ko’ra yo ayiruvchi, yoki to’plovchi, yoki yakka,
yoki bo’sh hajmli bo’ladi.
Sof ayiruvchi sillogizmning formulasi quyidagicha:S-aVbVc
a-dVf
S-dVfVbVc
Ayiruvchi-qat’iy xulosa chiqarishda xulosa asoslaridan biri ayiruvchi hukm
bo’lsa, boshqasi oddiy qat’iy hukm bo’ladi. Bunday xulosa chiqarishning ikki
modusi bor:
1. Tasdiqlab-inkor etuvchi pVq
P
 q
modus ponendo tollens
2. Inkor etib tasdiqlovchi
modus tollendo ponens p∨q¿
¬p¿
q
Masalan:
1. Tushunchalar mazmuniga ko’ra, konkret yoki abstrakt bo’ladi.
Bu – konkret tushuncha .
Demak, bu – abstrakt tushuncha emas.
2. Hukmlar tuzilishiga ko’ra oddiy yoki murakkab bo’ladi.
Berilgan hukm oddiy hukm emas.
Demak, berilgan hukm murakkab hukmdir.
Ayiruvchi sillogizmda to’g’ri xulosa chiqarish uchun quyidagi qoidalarga
amal qilish zarur:

1. Ayiruvchi hukm tarkibidagi oddiy hukmlar bir-birini inkor qilishi, hajmiga
ko’ra, kesishmasligi shart, aks holda xulosa xato bo’ladi.
Masalan: Kitoblar qiziqarli yoki fantastik bo’ladi.
Bu kitob qiziqarli .
Bu kitob fantastik emas.
Kitob ham qiziqarli, ham fantastik bo’lishi mumkin. Bunda ayiruvchi hukm
tarkibidagi oddiy hukmlar bir-birini inkor etmaydi va hajmiga ko’ra, kesishadi.
Shuning uchun xulosa xato.
2. Ayiruvchi hukmda bir-birini inkor etuvchi muqobillar to’liq ko’rsatilgan
bo’lishi shart.
Burchaklar o’tkir yoki o’tmas burchakli bo’ladi.
Bu burchak o’tkir burchakli emas.
Bu burchak o’tmas burchaklidir.
Xulosaning xato bo’lishiga sabab, ayiruvchi hukmdagi muqobillar to’liq
ko’rsatilmagan, ya’ni to’g’ri burchakning mavjudligi e’tibordan chetda qolgan.
Ayiruvchi sillogizmlardan ko’proq bir necha yechimga ega bo’lgan
masalalarni yechishda, ya’ni muqobil holatlardan birini to’g’ri tanlab olishda
foydalaniladi.
III. SHartli – ayiruvchi – lemmatik (taxminlab) xulosa chiqarish deb,
asoslardan biri ikki yoki undan ortiq shartli hukmlardan, ikkinchisi esa ayiruvchi
hukmdan iborat bo’lgan sillogizmga aytiladi. Ayiruvchi asosdagi a’zolarning
soniga ko’ra, bunday xulosalar dilemma (ayiruvchi asos ikki a’zodan iborat
bo’lgan), trilemma (ayiruvchi asos uch a’zodan iborat bo’lgan) va polilemma
(ayiruvchi asos to’rt va undan ortiq a’zodan iborat bo’lgan) deb ataladi.
Dilemma oddiy yoki murakkab bo’ladi. Oddiy dilemmaning shartli asosidagi
hukmlar yo shartiga, yo natijasiga ko’ra o’xshash bo’ladi. Murakkab dilemmaning
shartli asosidagi hukmlar ham shartiga, ham natijasiga ko’ra bir-biridan farq qiladi.
Dilemmalar konstruktiv (tuzuvchi) yoki destruktiv (buzuvchi) turlarga bo’linadi.
Demak, dilemmalar to’rt xil bo’ladi: 1. Oddiy konstruktiv dilemma. 2. Oddiy

destruktiv dilemma. 3. Murakkab konstruktiv dilemma. 4. Murakkab destruktiv
dilemma.
Oddiy konstruktiv Oddiy destruktiv
dilemmaning formulasi: dilemmaning formulasi
a → s, b → s a→b, a→c
a V b b
− V
c
−
s
a
−
Masalan:
Agar yoshlar ilm o’rgansalar, hayotda o’z o’rinlarini topadilar.
Agar yoshlar hunar o’rgansalar, hayotda o’z o’rinlarini topadilar.
YOshlar yo ilm, yoki hunar o’rganadilar .
Demak, ular hayotda o’z o’rinlarini topadilar.
Agar talaba chet tilini yaxshi bilsa, konkursda ishtirok etadi.
Agar talaba chet tilini yaxshi bilsa, chet elga o’qishga boradi.
Talaba konkursda ishtirok etmadi yoki chet elga o’qishga bormadi .
Talaba chet tilini yaxshi bilmaydi.
Murakkab konstruktiv Murakkab destruktiv
dilemmaning formulasi: dilemmaning formulasi:
a → b, c → d a→b,c→d
aVc
b
−
∨d
−
b  d
a
−
∨c
−
Masalan:
Agar inson yaxshi amallarni bajarsa, uni yaxshi nom bilan eslashadi.
Agar inson yomon amallarni bajarsa, uni yomon nom bilan eslashadi.
Inson yo yaxshi, yoki yomon amallarni bajarishi mumkin.
Demak, uni yo yaxshi, yoki yomon nom bilan eslashadi.
Agar inson boshqalarga yaxshilik qilsa, unga ham bosh-qalar yaxshilik qiladi.
Agar inson boshqalarga yomonlik qilsa, boshqalar ham unga yomonlik qiladi.

Insonga yo yaxshilik, yoki yomonlik qaytadi .
Demak, u boshqalarga yaxshilik ham, yomonlik ham qilmadi.
Dilemmalarni to’g’ri tuzish va hal qilish uchun ko’rilayotgan masalaning
barcha yechimlarini aniqlash zarur. Dilemmani ba’zan unga qarama-qarshi
mazmundagi boshqa bir dilemma orqali rad etish mumkin. Bunga mantiq ilmi
tarixidan quyidagi misolni keltiramiz: «Afinalik ayol o’g’liga Shunday maslahat
beradi: Jamoat ishlariga aralashmagin, chunki agar haqiqatni gapirsang, seni
odamlar yomon ko’radi, agar yolg’on gapirsang, unda seni xudolar yomon ko’radi.
Bunga Arastu quyidagicha rad javobni o’ylab topadi: Men jamoat ishlarida ishtirok
etaman, chunki agar haqiqatni gapirsam, meni xudolar yaxshi ko’radi, agar yolg’on
gapirsam, meni odamlar yaxshi ko’radi».
Trilemmada berilgan masalaning uch xil yechimi haqida taxminlab fikr
yuritiladi. Trilemma ham to’rt turga bo’linadi:
1. Oddiy konstruktiv 2. Oddiy destruktiv
trilemma trilemma
a → d, b → d, c → d a → b, a → c, a → d
a V b V c b
−
∨c
−
∨d
−
d
a
−
3. Murakkab konstruktiv 4. Murakkab destruktiv
trilemma trilemma
a → b, c → d, m → n a → b, c → d, m → n
a V c V m
b
−
∨d
−
∨n
−
b V d V n
a
−
∨c
−
∨m
−
Masalan:
Agar tergov qilinayotgan shaxs jinoyatga bevosita aloqador bo’lsa, u qattiq
jazolanadi.
Agar tergov qilinayotgan shaxs jinoyatga bavosita aloqador bo’lsa, u yengil
jazolanadi.
Agar tergov qilinayotgan shaxs jinoyatga aloqador bo’lmasa, u ozod qilinadi.

Tergov qilinayotgan shaxs jinoyatga yo bevosita, yoki bilvosita aloqador, yoki
mutlaqo aloqasizdir.
Demak, tergov qilinayotgan shaxs yo qattiq jazolanadi, yoki yengil jazolanadi,
yoki ozod qilinadi.
Bu murakkab konstruktiv trilemma ko’rinishidagi xulosa chiqarishdir.
SHartli-ayiruvchi xulosalash masalani hal qilishning bir necha uslullari
mavjudligini, bularning har biri turli oqibatlarni keltirib chiqarishini aniqlab
beradi. Sohibqiron Amir Temur ta’biri bilan aytganda, bu oqibatlardan qaysi biri
davlat va ulus manfaatlariga mos bo’lsa, ya’ni «savobliroq yoki kam xatarli
bo’lsa», Shunisi tanlab olinadi.
I nduktiv xulosa chiqarish
Biz avvalgi mavzuda zaruriy xulosa chiqarish bilan (deduktiv xulosa chiqarish
asosida) tanishib chiqqan edik. Mantiqda ehtimoliy xulosa chiqarish ham
o’rganiladi.
Ehtimoliy xulosa chiqarish turli xil shakllarda, Shu jumladan, induktiv xulosa
chiqarish shaklida amalga oshishi mumkin. Ularning barchasiga xos xususiyat –
xulosaning asoslardan mantiqan zaruriy ravishda kelib chiqmasligi hamda faqat
ma’lum bir darajada tasdiqlanishidir. Asoslarning xulosani tasdiqlash darajasi
mantiqiy ehtimollik, deb nom olgan.
Ehtimoliy xulosa chiqarish ba’zan indukstiya (lotincha– inductio – yagona
asosga keltirish ) - juz’iy bilimdan umumiy bilimga mantiqan o’tish shaklida sodir
bo’ladi.
Induktiv xulosa chiqarish e mpirik umumlashtirish shaklida amalga oshib ,
unda birorta belgining ma’lum bir sinfga mansub predmetlarda takrorlanishini
kuzatish asosida, Shu belgining mazkur sinfga tegishli barcha predmetlarga
xosligi haqida xulosa chiqariladi .
Indukstiya asosida chiqarilgan xulosalar ilmiy bilishda o’rnatilgan turli
empirik qonunlar, yaratilgan umumlashmalar tarzida o’z aksini topadi, predmet va
hodisalar haqidagi bilimlarimizni kengaytirishga olib keladi.

Induktiv xulosa chiqarish bilvosita xulosa chiqarish hisoblanadi, ya’ni uning
asoslari ikkita va undan ortiq mulohazalardan tashkil topgan bo’ladi. Ular, odatda,
yakka predmet yoki predmetlar sinfining bir qismini ifoda qiladilar. Xulosada esa,
bir mantiqiy sinfga mansub predmetlarning barchasiga nisbatan umumiy hukm
tarzidagi fikr hosil qilinadi.
Demak, induktiv xulosa chiqarishda yakkalik, juz’iylik va umumiylikning
dialektik aloqasini kuzatamiz. Ayrim faktlarni ifodalaydigan, juz’iy xarakterga ega
bo’lgan bilimlar umumiy bilimlarni hosil qilish uchun mantiqiy asos bo’lib xizmat
qiladi. Takrorlanib turuvchi turg’un aloqalar, odatda, predmetlarning muhim
zaruriy aloqalaridan iborat bo’lgani uchun , bu umumiy bilimlar qonuniyatlarni
ifoda qiladilar. Asoslardagi yakka va juz’iy faktlar haqidagi bilimlar esa ana Shu
qonuniyatlarning namoyon bo’lishini qayd etadilar.
Induktiv xulosa chiqarishning ikkita turi: to’liq va to’liqsiz indukstiyalar farq
qilinadi.
To’liq indukstiya induktiv xulosa chiqarishning Shunday turiki, unda birorta
belgining ma’lum bir sinfga mansub har bir predmetga xosligini aniqlash asosida,
Shu belgining berilgan sinf predmetlari uchun umumiy belgi ekanligi haqida
xulosa chiqariladi.
To’liq indukstiya predmetlarning kichik sinfiga, elementlari yaqqol ko’zga
tashlanib turadigan, miqdor jihatdan cheklangan yopiq sistemalarga nisbatan
xulosa chiqarishda ishlatiladi. Masalan, Quyosh tizimiga kiruvchi planetalar,
NATOga a’zo davlatlar, birorta shaharda joylashgan korxonalar va Shu kabilar
haqida xulosalarni to’liq indukstiya yo’li bilan olish mumkin. Xususan, Quyosh
tizimiga kiruvchi planetalar harakatining yo’nalishi soat strelkasi harakati
yo’nalishiga teskari ekanligi haqidagi xulosa aynan ana Shu usul yordamida hosil
qilinadi. To’liq indukstiyada muhokamaning qurilish shakli quyidagi ko’rinishga
ega:
S1 predmeti R belgiga ega.
S2 predmeti R belgiga ega.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Sn predmeti R belgiga ega.
Faqat S1, S2,..., Sn largina S
sinfini tashkil etadi.
S sinfining har bir predmeti R belgiga ega.
Simvolik ifodasi esa quyidagicha:
R (x1)
R (x2)
... ... ...
R (xn)
<x1, x2,..., xn> Є S
 x((x Є S) →(x))
To’liq indukstiya predmetlarning kichik sinfi haqida empirik materiallarni
umumlashtirish yo’li bilan xulosaviy bilim olishning samarali vositasi bo’lib,
xulosasi aniq bo’lishi bilan ajralib turadi .
To’liqsiz indukstiya Shunday ehtimoliy xulosa chiqarish turiki, unda birorta
belgining bir mantiqiy sinfga tegishli predmetlarning bir qismiga (bir nechtasiga)
xosligini (yoki xos emasligini) aniqlash asosida Shu belgining berilgan sinfga
mansub barcha predmetlarga xosligi (xos emasligi) haqida xulosa chiqariladi.
To’liqsiz indukstiyada fikrimiz, xuddi to’liq indukstiyadagidek, juz’iylikdan
(yakkalikdan) umumiylikka, kamroq umumiylashgan bilimdan ko’proq
umumiylashgan bilimga qarab harakat qiladi. Lekin unda, to’liq indukstiyadan
farqli o’laroq, xulosa kuzatish, tajriba davomida qayd etilmagan, o’rganilmagan
predmetlarga ham tegishli bo’ladi. To’liqsiz indukstiyaning evristik mohiyati
aynan ana Shundadir.
To’liqsiz indukstiyada fikrimiz quyidagi shaklda quriladi:
S1 predmeti P belgiga ega.
S2 predmeti P belgiga ega.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Sn predmeti P belgiga ega.

S1, S2,..., Sn predmetlari C sinfiga tegishli.
Ehtimol, S sinfining har bir predmeti R belgiga egadir.
Bu shaklni simvolik ko’rinishda quyidagicha yozish mumkin:
R (x1)
R (x2)
... ... ...
R (xn)
x1, x2,..., xn... Є C

x ((x Є S) → R (x))
Xulosa yuqoridagidek o’qiladi, ya’ni: «Ehtimol, S sinfining har bir predmeti
R belgiga ega bo’lsa kerak».
Masalan:
2 soni 2 ga qoldiqsiz bo’linadi.
4 soni 2 ga qoldiqsiz bo’linadi.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
n soni 2 ga qoldiqsiz bo’linadi.
2, 4,..., n... sonlari juft sonlardir.
Ehtimol, juft sonlarning barchasi 2 ga qoldiqsiz bo’linsa kerak.
To’liqsiz indukstiyada xulosaviy bilimning empirik asosi to’liq aniqlanmaydi,
ana Shuning uchun ham undagi amalga oshirilgan umumlashtirish to’liqsiz bo’ladi.
Xususan, unda berilgan mantiqiy sinfga mansub predmetlarning barchasi emas,
faqat S dan Sn gacha bo’lgan qismigina o’rganiladi, xolos. Ana Shu o’rganilgan
predmetlarga birorta P belgining xosligi (xos emasligi) kuzatilsa, uning
o’rganilayotgan sinfga mansub barcha predmetlarga xosligi (xos emasligi) haqida
ehtimoliy tarzdagi xulosa chiqariladi.
Masalan, tabiatda gaz haroratining o’zgarishi uning hajmining o’zgarishiga
olib kelishi, jamiyatda iqtisod bilan siyosatning bog’liqligi, bilishda fakt va

qonunning o’zaro aloqasi zaruriy (muayyan sharoitda, albatta, vujudga keladi) va
umumiy (muayyan sharoit paydo bo’lgan barcha hollarda takrorlanadi)
aloqalardan, borliqda amal qilayotgan qonuniyatlardan iborat.
I lmiy indukstiya
Ilmiy indukstiya ehtimoliy xulosa chiqarishning Shunday turiki, uning
asoslarida birorta belgining bir sinfga mansub predmetlarning bir qanchasida
takrorlanishi qayd etilishi bilan bir qatorda, u belgining sababiy aloqasi haqida ham
ma’lumot mujassamlashgan bo’ladi va ular xulosada berilgan predmetlar sinfiga
nisbatan hosil qilingan fikrda o’z aksini topadi.
Ommabop indukstiyadan farqli o’laroq, ilmiy indukstiyada bir sinfga mansub
predmetlarda takrorlanuvchi belgi Shunchaki qayd etilib qolmasdan, balki u haqida
to’laroq ma’lumotga ega bo’lish, uning mavjud bo’lishi sababini aniqlash uchun
predmetning boshqa belgilari bilan bo’lgan aloqalari, xususan, sababiy
bog’lanishlari o’rganiladi. Ana Shuning uchun ham, ya’ni hodisalarning sababini
aniqlashga, ularni ifoda etuvchi qonunlarni ochishga qaratilgani uchun ham
to’liqsiz indukstiyaning bu turi ilmiy indukstiya deb ata l adi.

Mantiq.Tafakkur mantiqiy fiklash asosi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish