Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 1.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Manzarali o‘simliklar zararkunandalariga qarshi kurash usullari va vositalari

Купить
MAVZU: MANZARALI O’SIMLIKLAR ZARARKUNANDALARIGA QARSHI KURASH USULLARI VA VOSITALARI. MUNDARIJA I. KIRISH………………………………………………………………………….3 II. ASOSIY QISM 1. O simlik zararkunandalariga qarshi kurashish choralari…………………..5ʻ 2. Agrotexnik himoya usuli ……………………………………………………...8 3. Zararkunandalarga qarshi kurashning biologik usuli………………………9 4. Hasharotlar zararkunandalariga qarshi kurashning samarali biologik usuli……………………………………………………………………………….10 5. Boshqa biologik zararkunandalarga qarshi kurash choralari……………..12 III. XULOSA …………………………………………………………………….28 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………...29 ILOVALAR………………………………………………………………………30 1 KIRISH Manzarali o simliklar, dekorativ o simliklar — kishilarning estetikʻ ʻ ehtiyojlarini qondirishda foydalaniladigan turli botanik oilalarga mansub madaniy va yovvoyi o simliklar guruhi. Manzarali o simliklar shahar va qishloqlarni ʻ ʻ ko kalamzorlashtirish, istirohat bog lari, ijtimoiy, ishlab chiqarish binolari va turar ʻ ʻ joylarni bezatish, guldastalar yasash uchun o stiriladi. Chiroyi, barglari, gullari, ʻ mevalari rangi, tanasining g aroyib shakllari (shoxlari osilgan, soyabonsimon, us- ʻ tunsimon) bilan tavsiflanadi. Bir qator belgilariga mos, hayot shakliga ko ra — daraxtlar, butalar, chala ʻ butalar, o t o simliklarga, poyasi shakliga ko ra, tik o sadigan, ilashib o sadigan, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ pastak, yoyilib o sadigan, osilib o sadigan va boshqalarga bo linadi. ʻ ʻ ʻ Manzarali o’simliklar yoki manzarali - odatda bog’dorchilikda yoki uylarning ichki bezaklarining bir qismi sifatida ishlatiladigan dekorativ o’simliklar. Ular bo’shliqlarni obodonlashtirish uchun keng qo’llaniladigan va qimmatbaho o’simliklar bo’lsa-da, bu jins va uning xilma-xilligi haqida juda kam odam biladi. Odatda nomi bilan tanilgan manzarali o’simliklar, ular hech qanday oilaga tegishli emas yoki o’ziga xos turdagi o’simliklar emas, aslida ular bog’larda yoki biz ega bo’lishga qaror qilgan bo’shliqlarda vizual diqqatga sazovor joy bo’lib xizmat qilish uchun o’stiriladigan barcha o’simliklar deb ataladi. ular. Bu shuni anglatadiki, ular ochiq havoda yoki uy yoki uy ichida tugagan makon uchun bezak elementi sifatida ishlatiladigan barcha o’simliklar uchun shu tarzda ma’lum. Hozirgi kunda bu kabi o’simlikliklarning ayrim turlari yo’q bo’lib ketmoqda va shu bilan bir qatorda ularning yangi navlari ham yaratilmoqda. 2 3 ASOSIY QISM 1. O simlik zararkunandalariga qarshi kurashish choralariʻ Davlatimiz rahbarining 2017 yil 9 oktyabrdagi “Fermer, dehqon xo’jaliklari va tomorqa yer egalarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, qishloq xo’jaligi ekin maydonlaridan samarali foydalanish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi farmoni va 2020 yil 10 apreldagi “Yovvoyi holda o’suvchi dorivor o’simliklarni muhofaza qilish, madaniy holda yetishtirish, qayta ishlash va mavjud resurslardan oqilona foydalanish chora- tadbirlari to’g’risida”gi qarorida qishloq xo’jaligi ekinlari, o’simliklar dunyosi va ulardan samarali foydalanish bo’yicha bir qator maqsad va vazifalar belgilab berilgan. Qishloq xo’jaligining barcha tarmoqlarida yaxshi hosildorlikka erishish uchun, avvalo, yerga yaxshi ishlov berish, agrotexnik tadbirlarni o’z vaqtida bajarish talab etiladi. Ekiladigan har bir o’simlik muayyan agrotexnik bosqichlardan o’tgach yaxshi hosil berishi mumkin. Bundan tashqari, o’simliklarni kasalliklar va zararkunandalardan himoya qilmay turib, ulardan sifatli va yuqori hosil olib bo’lmaydi. Bu masala, ayniqsa, mamlakatimizda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Soha mutaxassislari fikricha, bugungi kunda mamlakatimiz ekin maydonlarida zararli kasallik turlarining salmog’i ortib bormoqda. Zararkunandalar hamda begona o’tlar qishloq xo’jaligi ekinlari hosildorligi va yetishtirilgan mahsulot sifatiga salbiy ta’sir ko’rsatuvchi unsurlardir. Bugungi kunda o’simliklarni kasallik va zararkunandalardan himoya qilishda oson va tezkor usul sifatida kimyoviy usul qo’llanilmoqda. Ammo bu usulni ekologik va iqtisodiy nuqtai nazardan afzal deb bo’lmaydi. Kimyoviy usuldan faqat oxirgi chora sifatida foydalanish mumkin. Ajdodlarimiz o’simlik zararkunandalariga qarshi kuzatuvlari va yillar davomida orttirgan tajriba hamda imkoniyatdan kelib chiqib, mahalliy xomashyodan keng foydalanganlar. Masalan, daraxtning pastki qismini ohak eritmasi bilan oqlash azaldan mavjud. Sababi, daraxt po’stlog’i ostidagi zararkunandalarning tuxumi ohak tarkibidagi ishqor ta’sirida nobud bo’ladi. Erta bahorda qilingan bu usul yaxshi samara beradi, daraxt 4 mevasining sifati va hosildorligining oshishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi, atrofga o’zgacha chiroy bag’ishlaydi. Yurtimizning ko’p hududlari, ayniqsa, qishloq joylarda bog’dorchilik bilan shug’ullanadigan keksa, tajribali dehqonlar tomorqalaridagi ekin, daraxt bargiga shiracha tushganda ertalabki shabnamda oddiy kul sepishadi. Kul tarkibidagi o’yuv chi modda ta’sirida shira bitlari o’z faolligini yo’qotadi, ya’ni o’ladi. Qishloq xo’jaligida begona o’t va zararkunandalarga qarshi kurashishda ko’p holatda tarkibida kimyoviy zaharli modda bo’lgan turli pestitsidlardan foydalaniladi. Pestitsidlar, yuqorida aytilganidek, birinchidan, inson organizmi va atrof- muhit uchun zararli sanaladi. Ular bilan ishlaganda, albatta, shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish shart. Chunki ular tarkibidagi kimyoviy moddalar nafas yo’lini zaharlab, butun organizmga ta’sir ko’rsatishi mumkin. Ikkinchidan, bu kimyoviy preparatlar zararkunandalarning tabiiy dushmani, ya’ni foydali hasharotlarni ham qirib tashlaydi. Shu sababli bu preparatlardan faqat o’ta zararlangan joyga so’nggi chora sifatida foydalanish mumkin, aks holda u ham o’simlikka, ham foydali hasharotlarga salbiy ta’sir ko’rsatadi: uni umumiy holda qo’llash tavsiya etilmaydi. Uchinchidan, ushbu kimyoviy preparatning narxi qimmat, iqtisodiy jihatdan zarar keltiradi. Pirovardida o’z-o’zidan mahsulot tannarxi oshadi. Biroq zararkunandalarga qarshi chora-tadbirlar vaqtida qo’llanilmasa, mevali daraxtlarni shira bosadi, bit va kanalar ko’payadi va ular bahor faslining oxirida boshqa o’simlik va sabzavotlarga ham o’tishi mumkin. O’zbekiston Fanlar akademiyasi Navoiy bo’limi olimlari qishloq xo’jaligi zararkunandalariga qarshi kurashish uchun tabiiy mahsulotlardan tayyorlangan, ekologik jihatdan toza kompleks birikmadan keng miqyosda foydalanishni tavsiya qilmoqda. Uzoq yillik tajriba va kuzatuvlar asosida eng samarali birikma tanlab olinadi. Uning tarkibi bir qator foydali, dorivor xususiyatlarga ega mahsulotlardan tashkil topgan. Masalan, yong’oq bargi o’zida juda ko’plab makro va mikro, jumladan azot, oltingugurt, fosfor, magniy, temir va boshqa elementlarni saqlaydi, shuningdek, 5 turli organik kislotalar, efir moylar, glikozidlar, alkaloid lar, vitamin va minerallarga boy. Aminokislotalar tarkibining boyligi, askorbin kislotasi, Ye, RR va V guruhi vitaminlarining mavjudligi yashil xomashyoni mukammal tiklovchi vosita sifatida foydalanish imkoniyatini beradi. Yong’oq barglari o’g’it sifatida ham boshqa barglarga nisbatan juda yaxshi samara beradi. Uning tarkibida katta miqdori foydali elementlarning organik moddalari mavjud. Tarkibida zaharli moddalar yo’qligi sababli yong’oq barglaridan olingan kul nafaqat mevali daraxtlarni, balki yumshoq va injiq sabzavotlarni parvarish qilish, zararkunandalarga qarshi kurashda ham yaxshi samara beradigan tabiiy o’g’it sirasiga kiradi. Sarimsoqpiyoz tarkibidagi allitsin zamburug’larga qarshi kurashish xususiyatiga ega. Sarimsoqpiyoz tarkibi dorivor xususiyatiga ega bo’lib, unda bakteriya va viruslarga qarshi tabiiy kurashuvchanlik xossalari, aniq qilib aytganda, o’simliklarni parazit va bakteriyalardan himoya qiluvchi uchuvchi moddalar — fitonsidlar mavjud. Sarimsoqpiyoz tarkibi kaliy, kalsiy, fosfor, S va V guruh vitaminlari, selen, marganets, yod va efir moylarga boy. Kulning kalsiy karbonati metabolik jarayonlarni yaxshilaydi, o’simlik larning yanada barq urib gullashiga yordam beradi. Kalsiy silikati esa o’simlikka vitaminlarni singdirishga ko’maklashadi, kasallik va noqulay iqlim sharoitiga chidamliligini oshiradi. Ildizlarning rivojlanishi va o’sishini tezlashtiradi. Kalsiy xloridi fotosintez jarayonida ishtirok etadi, fermentlarning shakllanishiga yordam beradi, o’simliklarning immunitetini, sovuqqa chidamliligini oshiradi. Kaliy ortofosfati o’simliklarga suv muvozanatini tartibga solishga, qishning sovug’iga bardoshli bo’lishga yordam beradi. Magniy silikati, magniy karbonati, magniy sulfati, nat riy xloridi va natriy ortofosfatlari uglevodlarni shakllantirishda ishtirok etadi, ulardan keyinchalik sellyuloza va kraxmal hosil bo’ladi, o’simliklar tarkibidagi suv muvozanatini me’yorlashtirishga, shuningdek, fermentlar faolligini oshirishga hissa qo’shadi. Bunday misollarni yana ko’plab keltirish mumkin. 6 Tomorqa xo’jaligidagi meva-sabzavot va poliz ekinlari joriy yilda bahorning seryog’in kelishi oqibatida shira, turli o’simlik bitlari va boshqa zararkunandalar bilan sezilarli darajada zararlandi. Bu holatda birdaniga kimyoviy preparatlardan foydalanish bir tomondan foyda bo’lsa, ikkinchi tomondan ham iqtisodiy, ham ekologik jihatdan zararlidir. Shu bois, olimlarimiz ota-bobolarimiz qo’llab kelgan noan’anaviy usullarga murojaat qilib, tabiiy dorivor o’simliklardan tayyorlangan kompleks birikmani tajribada sinab ko’rdi va samarali natijalarga erishdi. 2. Agrotexnik himoya usuli (o simliklar himoyasida) – zararkunandaʻ hasharotlar va kasalliklarning mavjudligi, yalpi ko payishi va keng tarqalishiga ʻ tusqinlik qiluvchi sharoitlarni yara-tishga qaratilgan agrotexnik chora-tad-birlar. Bu usulda zararkunandalarning qishlashi, yashab qolishi va rivojlanishi uchun noqulay sharoit yaratiladi. Agrotexnik h-U- urug lik va ko chatlarni ekishga ʻ ʻ tayyorlash, tuproqni ishlash va ekish usullari, muddatlarini tanlash, o g itlarni ʻ ʻ qo llash, ekin navlarini tanlash bo yicha muayyan tadbirlarni qamraydi. ʻ ʻ Agrotexnika orqali ekologik sharoitni o zgartirib, o simliklarni hasharot va ʻ ʻ kasalliklardan himoya qilishga faol ta’sir ko rsatish mumkin. Dehqonchilikda ʻ A.g .u.ning asosiy choralariga: almash-lab ekish, o simlik qoldiqlarini kuzda ʻ ʻ yig ishtirib olish, yerlarni tekislash, kuzda chuqur haydash, yaxob berish, gizel- ʻ lash, g o za, makkajo xori va boshqa o simliklar qator oralariga ishlov berish, dala ʻ ʻ ʻ ʻ atrofidagi daraxtlarni parvarishlash, urug lik beda maydonlarini kuzda qayta ʻ haydash, pichanga mo ljallangan bedazorlarni erta bahorda borona qilish va ʻ boshqa kiradi. Ekinning bir turini bir dalaning o zida uzluksiz ekish ʻ zararkunandalarning yig ilib qolishi hamda ularning keskin ko payib ketishiga ʻ ʻ sabab bo ladi. Ekinlarning almashib ekilishi zararku-167nandalarning me’yoriy ʻ yashash sharoitini buzadi, rivojlanishi uchun noqulay sha-roit yaratadi. Agrotexnik himoya usuli ekinlarining chidam-li navlarini ishlab chiqarishga joriy qilinishi hasharot va kasalliklarga qarshi agrotexnik kurashning eng istiqbolli 7 usullaridandir. Agrotexnik himoya usuli u. o simliklarni hasharot, kasallik vaʻ begona o tlardan himoya qilish usulining tarkibiy qismidi ʻ 3. Zararkunandalarga qarshi kurashning biologik usuli. Zararkunandalar va kasalliklarga qarshi kurashning biologik usullari ishlab chiqilib, ekinlarga pestitsidlardan foydalanish natijasida zarar yetkazilishini minimallashtirish mumkin. Ulardan eng samaralisi tirik bo’lmagan shaxslarni ko’paytirish, fitonsidlar va biobaitlardan foydalanish, entobakteriyalardan foydalanish, shuningdek, foydali hayvonlar va qushlarni saytga jalb qilishdir. Zararkunandalar va o’simlik kasalliklariga qarshi kurash tajribasiga asoslanib, yillar davomida bir qancha usullar ishlab chiqilgan. Ulardan asosiylari agrotexnik, kimyoviy, mexanik va murakkab biologik usullardir. Ularning har biri tanlab yoki bir-biri bilan birgalikda ishlatilishi mumkin. Bu usullardan foydalanish tabiati ekinlarni etishtirish sharoitlari va xususiyatlariga, shuningdek, fermer oldida turgan aniq vazifalarga bog’liq. O’simliklarni himoya qilishning har qanday biologik usullarining mohiyati tuproqning tuzilishini yaxshilaydigan va unumdorligini oshiradigan, madaniy o’simliklar kasalliklarining rivojlanishi va tarqalishining oldini oladigan, hasharotlarni yo’q qiladigan foydali organizmlarni sun’iy ravishda ko’paytirish, ulardan foydalanish va saytga jalb qilishdir. O’tgan 10 yil davomida olib borilgan izlanishlar natijasida bog’dorchilik va bog’dorchilik bilan shug’ullanuvchilar hasharotlar zararkunandalari va kasalliklariga qarshi kurashda kimyoviy vositalardan foydalanmasdan, ekinlarning yashovchanligini oshirish zaruriyatiga duch kelishmoqda. Buning sababi, uy tomorqalarida o’sadigan o’simliklarni yo’q qiladigan zararli organizmlar pestitsidlarga ajoyib tezlikda qarshilik ko’rsatdi. Bundan tashqari, kimyodan foydalanish foydali hasharotlar va o’simliklarga o’ylamasdan zarar etkazishi mumkin, ularning yo’qolishi yangi xavfli paydo bo’lishi bilan bog’liq. Ushbu maqolada siz hasharotlar zararkunandalari va o’simlik kasalliklariga qarshi kurashning eng samarali biologik usullari haqida bilib olasiz. 8 4. Hasharotlar zararkunandalariga qarshi kurashning samarali biologik usuli Biologik usul doirasida zararkunandalar va kasalliklarga qarshi kurashning samarali usullaridan biri xavfli zararkunandalarning maxsus tanlangan, yashovchan bo’lmagan shaxslari laboratoriya sharoitida ko’paytirilib, qo’yib yuborilishidir. Bu hasharotlarni oddiy shaxslar bilan juftlashtirish nasl bermaydi, zararkunandalar soni keskin kamayadi. Olimlar hasharotlarning genetik kodiga ta’sir ko’rsatadigan maxsus moddalarni qo’llash orqali yanada sezilarli natijalarga erishdilar. Hasharotlar zararkunandalari va kasalliklariga qarshi deyarli har bir biologik kurash aholini zararlilikning iqtisodiy chegarasi deb ataladigan darajadan pastroq saqlashga qaratilgan. Ba’zi hollarda ta’sir to’g’ridan-to’g’ri populyatsiyadagi shaxslarga amalga oshiriladi, boshqalarida esa bilvosita ta’sir hosil bo’lib, zararkunandalarning ko’payish tezligini kamaytiradi. Voqea qaysi guruhga tegishli bo’lishi kerakligini aniqlash uchun uning aholi sonining o’sishiga qanday ta’sir qilishini aniqlash kifoya. Fitonsidlar yordamida o’simliklarni biologik himoya qilish Fitonsidlar - biologik faol moddalar tirik o’simliklar tomonidan hosil bo’lgan, ularning ta’sirida o’sishi va rivojlanishi susayadi yoki bakteriyalar, protozoa va mikroskopik zamburug’lar yo’q qilinadi. Fitonsidlar - o ’ simliklar tomonidan chiqariladigan uchuvchi moddalarning fraktsiyalari . Ular birikmalar majmuasi ( terpenoidlar , metabolitlar ) sifatida mavjud bo ’ lishi mumkin . Efir moylari - xarakterli vakillari fitonsidlar. Ular sanoat usullari yordamida o’simlik materiallaridan olinadi. Fitonsidlar biologik himoya o’simliklar madaniyatlarning immunitetini saqlashda, shuningdek, biotsenozlarda tirik organizmlarning o’zaro ta’sirida katta rol o’ynaydi. Ba’zi o’simliklarda bu moddalarning poyasi, barglari, shoxlari yoki tanasi shikastlangandan keyin ko’payishi kuzatiladi. Bundan tashqari, biologik zararkunandalar va kasalliklarga qarshi kurash vositalari sifatida ishlatiladigan 9 fitonsidlar masofadan turib harakat qilishi mumkin. Masalan, bularga qarag’ay, evkalipt va eman barglari tomonidan chiqariladigan moddalar kiradi. Hasharotlar va kasalliklarga qarshi biologik kurashda foydalaniladigan uchuvchi moddalarning mikroblarga qarshi ta’sir doirasi va kuchi juda xilma- xildir. Ma’lumki, masalan, horseradish va qizil qalampir kabi bog ‘ekinlarining fitontsidlari birinchi soniyalarda ko’plab protozoa turlarini, shuningdek, bakteriyalar va pastki qo’ziqorinlarni yo’q qilishga qodir. Uchuvchi fitonsidlar siliat va hasharotlardan xalos bo’lishga yordam beradi. Fitontsidlarning hasharotlar zararkunandalari va kasalliklarini biologik nazorat qilish uchun himoya funktsiyasi ularning nafaqat yo’q qilish, balki istalmagan mikroorganizmlarning ko’payishini bostirish qobiliyatida namoyon bo’ladi. Bundan tashqari, bu moddalar ma’lum bir o’simlik uchun patogen turlarning antagonistlari sifatida ishlaydigan mikroorganizmlarning hayotiy faoliyatini rag’batlantiradi va, albatta, kiruvchi hasharotlarni qaytaradi Kompost zararkunandalar va kasalliklarga qarshi kurash vositasi sifatida Umuman olganda, har qanday o’simlik zararkunandalar va kasalliklarga qarshi turadi va ekinlarning qarshiligi qanchalik yuqori bo’lsa, ular yaxshi rivojlangan va kuchliroqdir. Bu faqat o’simliklar ular uchun mos sharoitda 10 bo’lganda va yaxshi oziqlanganda mumkin. Ikkinchisini yaxshilash uchun kompostni o’g’it sifatida ishlatish ham iqtisodiy, ham ekologik nuqtai nazardan eng foydalidir. Bu juda samarali vosita o’simliklarni kasallik va zararkunandalardan biologik himoya qilish uchun. Har qanday hududda u uchun joy ajratish kerak kompost to’plami . Shu maqsadda siz foydalanishingiz mumkin yog’och quti taxminan 1 m3 hajmli tagliksiz yoki eski metall bochka - shuningdek, tagliksiz. 5. BOSHQA BIOLOGIK ZARARKUNANDALARGA QARSHI KURASH CHORALARI O’simliklarni himoya qilishning genetik usuli. Madaniy o simliklarni zararkunandalardan biologik usullar bilan himoyaʻ qilish kompleksiga genetik usul ham kiradi. Foydalanish kimyoviy moddalar hasharotlar zararkunandalari sterilizatsiya qilinadi va keyin chiqariladi. Biroq, juftlashgandan keyin zararkunandalar nasl qoldirishga qodir emas. O’simliklarni himoya qilishning bakterial usuli. Rossiyada entobakterin muvaffaqiyatli qo’llaniladi - halqali va qarag’ay ipak qurtlari, shuningdek, oltin dumlari va do’lana tırtıllarına qarshi dori. Bundaylarning kamchiligi biologik chora zararkunandalarga qarshi kurash shundan 11 iboratki, u faqat ko’p sonli hasharotlar bilan va infektsiyalangan va sog’lom organizmlar bir-biri bilan faol aloqada bo’lsa, kerakli samarani beradi. O’simliklarni himoya qilishning zoologik usuli. Muhim biologik usullardan biri zoologik bo’lib, foydali hayvonlar va qushlardan foydalanishni o’z ichiga oladi. Bu usul mamlakatimizda ishlab chiqilgan mustahkam nazariy asosga ega. Bundan tashqari, Rossiyada hasharotlar zararkunandalari va kasalliklariga qarshi kurashning ushbu biologik usulini qo’llashda etarli amaliy tajriba mavjud. To’g’ri va daromadli qishloq xo’jaligini yuritishga qancha zararkunandalar xalaqit berishini takrorlash shart emas. Bizning “ilg’or” qishloq xo’jaligi texnologiyalari davrida rivojlangan mamlakatlarda zararkunandalardan hosilning yo’qotilishi 15-25 foizni, qoloq mamlakatlarda esa 65 foizga yetadi. Agar biz ularni u erda va u erda 5% gacha kamaytirsak, bu global oziq-ovqat muammosini hal qilish uchun etarli bo’ladi - dunyo aholisining 3/4 qismi surunkali ravishda to’yib ovqatlanmaydi yoki yaxshi ovqatlanishmaydi. Rossiya Federatsiyasida katta maydonlar uchun zararkunandalarga qarshi kurash choralari yaxshi rivojlangan - SSSR bu borada ilg’or mamlakat edi. Ammo kichik xususiy iqtisodiyotda o’simlik zararkunandalarini yo’q qilish hali ham yomon olib borilmoqda. samarali usullar 4-100 gektar va 2-3 gektargacha bo’lgan erlarning yamoqlarida kam qo’llaniladigan yirik qishloq xo’jaligi texnologiyalari. Bu holatda fundamental o’zgarishlar yo’q, lekin zararkunandalarga qarshi muayyan vositalar va choralarni qo’llash tanlovi va tartibi o’zgarib bormoqda. Qanday aniq - bu masala asosan ushbu nashrga bag’ishlangan. Tashkiliy tadbirlar Kichkina xususiy uy xo’jaligida er birligiga to’g’ri keladigan zararkunandalarga qarshi kurash katta maydonlarni tizimli nazorat qilishdan ko’ra qimmatroqdir, ammo qo’l mehnatining o’ziga xos (birlik maydoniga) arzonligi tufayli xarajatlarni kamaytirishning ko’proq usullari mavjud. Bu holat talab qiladi to’g’ri tashkil etish o’simliklarni zararkunandalardan himoya qilish, bu katta 12 maydonlar uchun juda yaxshi. Buni amalga oshirish uchun, birinchi navbatda, freeloaderlarning zararliligi ustuvorliklarining o’zgarishini hisobga olish kerak; ikkinchidan, ularga qarshi kurashni tashkil etishning saytning erdan foydalanish tartibiga bog’liqligi. Manzarali daraxtlar zararkunandasi bo’lmish Artropodlar haqida nimalarni bilishingiz kerak Deyarli barcha quruqlikda yashovchi artropodlar, ba’zan juda murakkab hayot tsikllarida, dam olish bosqichiga ega (tuxum, ma’lum yoshdagi lichinka, pupa yoki ba’zan kattalar naslchilik bosqichi - kattalar) noqulay sharoitlar . Uyqusiz fazada zararkunandalar juda kam himoyasiz; ba’zilari kosmik sovuqda vakuumda omon qolishga qodir va yadroviy reaktorning birlamchi konturida nurlanish dozalariga bardosh bera oladi. Ammo uyqu fazasidan uyg’ongandan so’ng va uning metamorfozidan keyin bir muncha vaqt o’tgach, zararkunandalar juda zaif bo’lib qoladilar. O’rta kengliklarda uxlab yotgan fazalarning uyg’onishi bahorgi uyg’onish va o’sha paytda osongina mavjud bo’lgan ozuqa moddalari bilan to’lib-toshgan o’simliklarning shira oqimining boshlanishi bilan aniq vaqtga to’g’ri keladi. Shu sababli, kichik hududda zararkunandalardan bahorgi profilaktik davolash texnologik jihatdan ancha sodda, samaraliroq bo’ladi va epidemiya paytida yozda shoshilinch davolashga qaraganda arzonroq dori-darmonlarni kamroq iste’mol qilishni talab qiladi, rasmga qarang: 13 Hasharotlarda hayot sikli aniq ko’rinadigan jinsiy belgilarga ega bo’lmagan oziqlanish (lichinka) va generativ-tarqalish (kattalar) fazalariga bo’linadi. To’liq metamorfozga uchragan yuqori hasharotlarda (Insecta-Holometabola), shuningdek, aniq belgilangan dam olish bosqichi - pupa mavjud. Lichinka, qoida tariqasida, uzoq jigar bo’lib, ko’payish uchun ozuqa moddalarini to’playdi va shuning uchun ochko’zdir. Shuningdek, u juda ko’p ayniqsa zararli turlarda (oq kapalaklar, kuya, kuya, barg qurtlari) qishlaydi va qo’g’irchoq qurt lichinkasining kattalar kapalakga aylanishida faqat himoya pilla hisoblanadi. Imago uzoq umr ko’rmaydi; ba’zi turlarda (mayflies) - bir soat va hatto bir daqiqadan kamroq. Ko’zda imago paydo bo’lish davri yoz deb ataladi; Lichinkalar ko’pincha yashirincha yashaydilar yoki o’zlarini yashirishga harakat qiladilar yoki zaharli sekretsiyalar bilan himoyalangan. Parvoz vaqtida kattalar jinsiy a’zolarning shakllanishi uchun zarur bo’lgan kichik qo’shimcha ovqatni qidiradi va iste’mol qiladi; ko’p turlarining erkaklari va ba’zilarining urg’ochilari umuman ovqatlanmaydi. Jinsiy jihatdan etuk kattalar darhol juftlashish uchun sheriklar izlay boshlaydilar va urg’ochilar juftlashgandan keyin tuxum qo’yishni boshlaydilar. Jinsning davom etishini ta’minlab, kattalar ko’pincha o’lishadi; kattalar qishlaydigan va qayta-qayta ko’payadigan turlar kam uchraydi. Bu erdan bog’da zararkunandalarga qarshi kurashning eng muhim tamoyillari va xususiyatlariga amal qiling. Agrotexnik- qo’shimcha moliyaviy xarajatlar talab qilinmaydi. Mehnat xarajatlari sezilarli, ammo ular o’z vaqtida sezilarli darajada uzaytiriladi va saytga 14 g’amxo’rlik qilish bo’yicha ishlarning umumiy fonida ajralib turmaydi. Qisqa muddatli (mavsum ichida) ta’sir yo’q, lekin uzoq muddatli ta’sir kuchli, uzoq muddatli va barqaror. Post-effekt bor: to’g’ri o’stirilgan, ammo keyinchalik 3-5 yilgacha tashlab ketilgan sayt. Salbiy ta’sir mahsulot sifati bo’yicha №; ijobiy kuchli. Biokimyoviy- qimmat, lekin qisqa muddatli va uzoq muddatli ta’sir ko’rsatadi. Mehnat xarajatlari kichik, ishchining yuqori malakasi talab qilinmaydi. Mahsulotlarga ijobiy ta’sir ko’rsatmaydi; salbiy katta (va juda qimmat) dozani oshirib yuborish yoki butunlay savodsiz foydalanish bilan mumkin. Kimyoviy- biokimyoviylarga qaraganda arzonroq, lekin unchalik emas. Kimyoviy zararkunandalarga qarshi kurash uchun preparatlar biokimyoviylarga qaraganda ancha arzon bo’lsa-da, ulardan ko’p marta ko’proq talab qilinadi. Murakkablik va mehnat zichligi yuqori, vaqtga to’plangan. Xodimdan jiddiy malaka talab qilinadi. Mahsulotga ijobiy ta’sir ko’rsatmaydi; kichik chiziqlar (shu jumladan sayt ichida) sharoitida salbiy muqarrar. Biologik- o’rta kuchli qisqa muddatli va uzoq muddatli ta’sirlarni berish; zararkunandalarning hujumlaridan qutqarmaydi. Ikkala ta’sir ham beqaror, ammo boshqa vositalarning narxini sezilarli darajada kamaytiradi va ularning samaradorligini oshiradi. Ishchidan har ikkala zararkunandalar va ularning tabiiy dushmanlari biologiyasini yaxshi bilish talab etiladi. Mahsulot sifatiga ta’siri yo’q. Mehnat intensivligi past, lekin umumiy fonda sezilarli yoki yuqori qisqa muddatli, pastga qarang. Mexanik- ko’p mehnat talab qiladigan, o’ta samarasiz. Ba’zi hollarda foydali bo’lishi mumkin, quyida ham ko’ring. Eslatma: kimyoviy va biokimyoviy zararkunandalarga qarshi kurash uchun bepul xalq davolari , pastga qarang. Biroq, insonga ta’sir qilish kuchi va hosilni buzish qobiliyati nuqtai nazaridan, "tabiiy" biologik mahsulotlar va pestitsidlar sotib olinganlardan hech qanday kam emas. Shuning uchun, har birida zarur 15 bo’lgan barcha narsalarni ishlatib, ularni tayyorlash va qo’llash kerak aniq holat ehtiyot choralari, dozalar va davolash rejimlariga rioya qilish. Yuqorida aytib o’tilganlardan ma’lum bo’lishicha, to’g’ri o’stirilgan kichik xususiy uchastkada kimyo va biokimyo muntazam ravishda faqat bahorda profilaktika uchun talab qilinadi va mavsumda vaqti-vaqti bilan kerak bo’lishi mumkin. Shuning uchun, sizning hududingizda o’simliklarni zararkunandalardan davolashga ixtisoslashgan korxonalar yoki yakka tartibdagi tadbirkorlar ishlayaptimi yoki yo’qligini aniqlash mantiqan to’g’ri keladi. Ha bo’lsa, bir martalik davolash yoki zararkunandalar epidemiyasi nazorat ostida bo’lgunga qadar, retseptsiz kimyoviy moddalar bilan o’zingiz qilishdan ko’ra arzonroq bo’ladi va amalga oshiriladi. tajribali mutaxassis . Bu holda maxsus jihozlar uchun xarajatlaringiz bundan mustasno. Bahorning oldini olish uchun qo’shnilar bilan hamkorlik qilish yaxshidir: bu yuz kvadrat metr, daraxt va hovli uchun arzonroq bo’ladi va tashqaridan bepul yukchilarning ko’chishi ehtimoli ahamiyatsiz bo’ladi. Bahorga tayyorgarlik haqida profilaktik davolash syujet videoga qarang Qishloq xo’jaligi texnologiyasi Agrotexnik usullar asrlar davomida ishlab chiqilgan va takomillashtirilgan va yo’l davomida avtomatik ravishda ko’chatlarni zararkunandalarga kamroq kirish imkonini beradigan tarzda ishlab chiqilgan. Zamonaviy qishloq xo’jaligi texnologiyasida bu vazifa yangi qishloq xo’jaligi texnologiyalarini ishlab chiqishning tarkibiy qismi sifatida maqsadli ravishda qo’yiladi. Shuning uchun, barcha qoidalarga muvofiq o’stirilgan uchastka kamdan-kam hollarda zararkunandalarning hujumiga duchor bo’ladi. Ushbu usulning bitta kamchiligi bor - siz kamida 2-3 yil mashaqqatli mehnat qilishingiz kerak, keyin hosilni xotirjam kutib turing va vaqti-vaqti bilan qo’llang. ixtisoslashtirilgan vositalar yeyuvchilarga qarshi kurash. Zararkunandalarga qarshi kurashga qaratilgan qishloq xo’jaligi texnologiyasining o’ziga xos usullaridan quyidagilarni ta’kidlash mumkin: 16 O’simliklarni optimal darajada zich ekish / ekish; 1-bandga qo’shimcha ravishda - zararkunandalar uchun noqulay sharoitlarni yaratishga qaratilgan yangi qishloq xo’jaligi texnologiyalari; Yer maydonida ekinlarni almashlab ekish; To’g’ri sug’orish texnikasi; Chiqindilarni to’g’ri kompost qilish. Uy qurilishi biokimyosi Bio kimyoviy moddalar zararkunandalardan, bakteriotoksinlarga o’xshash, o’simlik infuziyalari va damlamalari shaklida mustaqil ravishda tayyorlanishi mumkin. Xarid qilinganlar bilan solishtirganda ularning kamchiliklari harakatning kamroq selektivligidir, shuning uchun ularni ehtiyotkorlik bilan ishlatish kerak. Yana bir kamchilik shundaki, zararkunandalar ularga ko’nikadi. Agar bir xil turni muntazam ravishda yuvish kerak bo’lsa, undan preparatlarni almashtirish kerak turli o’simliklar . Va nihoyat bepul o’simlik preparatlari Zararkunandalarga qarshi kurash faqat yaxshi ishlangan va to’g’ri ekilgan maydonda samarali bo’ladi, yuqoriga qarang. O’simlik biokimyoviy zararkunandalarga qarshi kurash alohida katta mavzudir. Ko’rib chiqish maqolasida biz o’zimizni nima yeyishimiz yordam beradigan ro’yxat bilan cheklaymiz: Larkspur yuqori - barg yeyuvchi kattalar va lichinkalardan. Kalendula (marigoldlar) - shomil yoki kovucu shaklida (pastga qarang). Dulavratotu katta - karam va ildiz ekinlarida barg yeyishdan. Piyoz va sarimsoq ekish - ularning qobig’idan tayyorlangan qaynatma ko’plab zararkunandalarga qarshi samarali vositadir. 17 Dorivor momaqaymoq - shira, shomil, gul hidli hasharotlardan. Shuvoq achchiq - ko’p turdagi zararkunandalardan. Moychechak - Shomil va shiradan. Tamaki changi va shag’al tamaki parchalari - ko’p turdagi zararkunandalardan. Pomidor (yashil tepalar) - xochga mixlangan burgalar, karam oq tırtılları va o’txo’r kuya, oqadilar va shiralarga qarshi. Yarrow oddiy - o’rgimchak oqadilar, shira va bedbuglardan. Horsetail - ko’p turdagi zararkunandalardan. Hellebore (juda zaharli!) - ko’p turdagi zararkunandalardan. Ot otquloq - Shomil, shira va ayniqsa, turp va boshqa xochga mixlangan choyshablardan. Kastratorlar va feromonlar Bular 100% selektiv va samarali ishlaydigan, atrof-muhitni umuman ifloslantirmaydigan va boshqa usullar kuchsiz bo’lgan joylarda samarali bo’lgan yangi zararkunandalarga qarshi kurash vositalaridir. Masalan, korroziv kapalaklar (rasmdagi yuqori qator) va hidli yog’och qurti (pastki qator) imagosi ham DDT ni olmaydi. Ularni hech kim yemaydi va tırtılları - ular zaharli va jirkanch hidlanadi. 18 Yillar ko’rinmas, lekin ularning tırtılları tom ma’noda daraxtlar va butalarni ichkaridan vayron qiladi (rasmning o’ng tomonida). gacha yagona yo’l ularga qarshi kurash - to’liq, ildizlarning ko’chishi, zararlangan o’simliklarni olib tashlash va yo’q qilish bilan. Kastratorli feromon tuzoqlari bunday "ideal zararkunandalar" bilan kurashish muammosini bir marta va umuman hal qilishi mumkin. Afsuski, kimyoviy kastratorli feromon tuzoqlari hali ham ishlab chiqish yoki eksperimental tekshirish bosqichida. Umid qilamanki, u uzoq vaqt davom etmaydi. O’simlik zararkunandalarining boshqa taniqli provokatorlari o’simliklar bilan oziqlanadigan chivinlardir. Asalarilar, ari va ari kabi niqoblangan maxsus bo’lmagan hoverflies (sirfidlar); bular, aksincha, changlatuvchi sifatida foydalidir. Yo’q, chivinlar o’simlik sharbatini so’radi. Ular odatda qizil ko’zlari va sarg’ish yoki sarg’ish qorinlari bilan tanib olinadi, ammo oddiy kulrang chivin ham bu erga tegishli, rasmga qarang. Fluke chivinlari pestitsidlar bilan yo’q qilinadi. 19 Zararkunandalarga qarshi kurashning 4 ta asosiy usuli mavjud: agrotexnik, mexanik, kimyoviy va biologik. Agrotexnik usul zararkunandalar va kasalliklarga qarshi kurash asosan ularning paydo bo’lishining oldini olishga qaratilgan. Turli xil chora-tadbirlar yordamida o’simliklarning salbiy omillarga chidamliligi ortadi. muhit . Tuproqni tanlash o’simliklarni etishtirishda muhim rol o’ynaydi. Zararkunandalar va kasalliklarga qarshi kimyoviy kurash boshqa vositalar istalgan natijani keltirmaganda yoki zararkunandalar sayt bo’ylab tarqalgan bo’lsa ishlatiladi. Quyidagi kimyoviy moddalar qo’llaniladi: insektitsidlar - hasharotlarni yo’q qilish uchun mo’ljallangan preparatlar; fungitsidlar - virusli va qo’ziqorin infektsiyalari bilan kurashish uchun zarur bo’lgan dorilar; akaritsidlar - bog’da Shomil paydo bo’lishiga to’sqinlik qiluvchi dorilar; nematsidlar - nematodalarni yo’q qilish uchun mo’ljallangan preparatlar; mollyussidlar - bog’da slugs paydo bo’lishiga to’sqinlik qiluvchi dorilar; zootsidlar - kemiruvchilarni yo’q qilish uchun mo’ljallangan preparatlar; gerbitsidlar - begona o’tlarga qarshi kurashda ishlatiladigan dorilar. Bundan tashqari, dorilar zararkunandalarga ta’sir qilish darajasiga ko’ra, ularning zaharlanishi va o’limiga hissa qo’shadigan ichaklarga va falajga olib keladigan kontaktlarga bo’linadi. asab tizimi kemiruvchilar va hasharotlarda nafas olishning to’xtashi. 20 Kimyoviy usul zararkunandalarga qarshi kurashda ishlatiladigan dori miqdorini to’g’ri hisoblash va qo’llaniladigan agentning o’simliklarning shoxlari va barglariga teng taqsimlanishini ta’minlash kerak. O’simliklarni davolashda haddan tashqari ko’p miqdorda kimyoviy moddalarni ishlatmang, chunki bu barglarning shikastlanishiga va yomonlashishiga olib keladi. mazasi mevalar. Bundan tashqari, o’simliklarni kimyoviy moddalar bilan notekis davolash barcha zararkunandalar yo’q qilinmasligiga olib keladi, ularning ko’nikishi uchun sharoit yaratiladi. bu vosita va insektitsidlarga chidamli turlarning rivojlanishi. Ilova zararkunandalarga qarshi biologik nazorat ustidagi tabiiy muvozanatni saqlashga hissa qo’shadi shaxsiy uchastka . Ko’pgina zararkunandalarning hasharotxo’r qushlar, yarasalar, tipratikan, qurbaqalar, kaltakesaklar kabi tabiiy dushmanlari bo’lib, ularning tarqalishiga to’sqinlik qiladi va ularning sonini tartibga soladi. Yozgi uylarda zararkunandalar va kasalliklar bilan odam bir necha asrlar davomida kurashishi kerak. Masalan, qadimgi Misr freskalari chigirtkalarning halokatli bosqinidan dalolat beradi, qadimgi yunon yozuvlarida zang, o’simlik saratoni, kech blight va boshqalar tasvirlangan.Hosilni saqlab qolish uchun uzoq 21 vaqt davomida hozirgi kunga qadar barcha turdagi kimyoviy moddalar va davolovchi vositalar ishlab chiqilgan. Biroq, hamma ekinlarni kimyo va pestitsidlar bilan, keyin ularni iste’mol qiladiganlarga zarar etkazmasdan davolash mumkin emas. Shuning uchun biologik kurash usuli qishloq xo’jaligida ko’proq dolzarbdir. Manzarali o simliklar, dekorativ o simliklar — kishilarning estetikʻ ʻ ehtiyojlarini qondirishda foydalaniladigan turli botanik oilalarga mansub madaniy va yovvoyi o simliklar guruhi. Manzarali o simliklar shahar va qishloqlarni ʻ ʻ ko kalamzorlashtirish, istirohat bog lari, ijtimoiy, ishlab chiqarish binolari va turar ʻ ʻ joylarni bezatish, guldastalar yasash uchun o stiriladi. Chiroyi, barglari, gullari, ʻ mevalari rangi, tanasining g aroyib shakllari (shoxlari osilgan, soyabonsimon, us- ʻ tunsimon) bilan tavsiflanadi. Bir qator belgilariga, mas, hayot shakliga ko ra — ʻ daraxtlar, butalar, chala butalar, o t o simliklarga, poyasi shakliga ko ra, tik ʻ ʻ ʻ o sadigan, ilashib o sadigan, pastak, yoyilib o sadigan, osilib o sadigan va ʻ ʻ ʻ ʻ boshqalarga bo linadi. Manzarali o simiklar biologik xususiyatlari hamda ʻ ʻ agrotexnika talablariga qarab: daraxt va butalarga, ko p yillik, ikki yillik, bir yillik, ʻ boshoqsosh (g allagulli), piyozli va boshqa o simlik guruhlariga bo linadi. ʻ ʻ ʻ Manzarali daraxt va butalarga yaprokdi, igna bargli, doim yashil va barg to kuvchi ʻ o simliklar kiradi. Xiyo-bon, ko chalarga, hovuz va ko l bo ylariga eman (dub), ʻ ʻ ʻ ʻ kashtan, chinor, akatsiya, oq qayin, majnuntol, terak, sarv, oq qarag ay, shamshod, ʻ do lana, archa; shiy-pon va ayvon tevaragiga ilashib usuvchilar — tok, chirmoviq, ʻ butalardan atirgul, siren va boshqa ekiladi. Ko p yillik Manzarali o simliklar ga ʻ ʻ istirohat bog lari, xiyobonlarda o stiriladigan sergul, serbarg va manzarali mevali ʻ ʻ usimliklar kiradi. Iliq iqlimli mamlakatlarda ko p iilliklarning qishda ochiq dalada ʻ qoladigan va ko chirib olib, issikxonada saqlanadigan xillari bor. Ba zi ko p ʻ ʼ ʻ yilliklar iqlimi sovuq mintaqalarda bir yillik o simlik sifatida o stiriladi. Ular ʻ ʻ bahorda ildiz, ildizpoya, ildizmeva, piyozchasidan o stiriladi. Ko p yillik ʻ ʻ o simliklar bir yerda 3—5 yil va undan ortiq usadi. Qalamchasi va urug idan ʻ ʻ ko paytiriladi. I k k i yillik Manzarali o simliklar xushmanzara gulli o simliklar ʻ ʻ ʻ 22 bo lib, birinchi yili tupbarg , ikkinchi yili gulli va mevali poya hosil qiladi. Buʻ guruhga, shuningdek, ikki yillik si-fatida ustiriladigan ba zi kup yillik o simliklar ʼ ʻ ham kiradi. Bulardan, asosan, gulzor barpo etishda foydalaniladi. Bir yillik Manzarali o simliklar ga urugidan ekiladigan va Usuv davri bir yil davom etadigan ʻ o simliklar, birinchi yili gullaydigan, lekin sovuqqa chidamsiz o simliklar ham ʻ ʻ kiradi (mas, geliotrop, itog iz, funksiya, lobeliya va boshqalar). Bir yillik ʻ o simliklarga chiroyli gullaydigan, naqsh barglilar, "gilam" hosil qiladigan, ʻ novdalari osilib turadigan ampal va boshqa o simliklar guruhi kiradi. Iliq iqlimli ʻ hududlarda ko pchilik bir yillik o simliklar vegetatsiya davrini uzaytirish va erta ʻ ʻ gullashi uchun mart— aprelda parnik va oranjereyalarga ekiladi, so ngra ochiq ʻ yerga kuchiriladi, ayrimlari to g ridan-to g ri ochiq yerga ekiladi. Bularga ʻ ʻ ʻ ʻ qo qongul, xinagul, tirnoqgul, ko knorgul, nastursiya, petuniya, tamakigul, ʻ ʻ baxmalgul, ipomeya va boshqa kiradi. G alla gulli Manzarali o simliklar. ʻ ʻ boshoqdoshlarga mansub bo lib, gulchilikda guddastalar tayyorlashda ʻ foydalaniladi. Maysazorlarga yakka va guruhlab ekishda baland o sadigan, gulzor ʻ chetlariga va guruxlab ekishda past o sadigan g allagulli o simliklardan ʻ ʻ ʻ foydalaniladi. Piyozli Manzarali o simliklar piyozguldoshlar va ʻ chuchmomaguldoshlarga mansub bo lib, manzarali bog dorchilikda ko paytiriladi. ʻ ʻ ʻ Bularga boy-chechak, lola, nargis, giatsintlar, piyozgul va boshqa kiradi. Asosan, piyozchalaridan ko paytiriladi. ʻ Manzarali o simliklar urug i, ko chatlari, qalamchalari manzarali ʻ ʻ ʻ bog dorchilik xujaliklarida yetishtiriladi, yangi manzarali Usimliklarni ʻ madaniylashtirish va ularni tarqatish bilan botanika bog lari va dendrariylar ʻ shug ullanadi. madaniy o simliklarni zararlaydigan yoki ularni nobud qiladigan ʻ ʻ jonivorlar. Umurtqali hayvonlarning sut emizuvchilar sinfi, ayniqsa, kemiruvchilar turkumiga mansub O simliklar zararkunandalari ko p. Umurtqasiz hayvonlardan ʻ ʻ qorinoyoqli mollyuskalarning ayrim turlari, nematodalar sinfidan yumaloq chuvalchanglarning ko pchiligi o simliklarni zararlaydi. Bo g imoyoqlilardan ʻ ʻ ʻ ʻ hasharotlar sinfi, o rgimchaksimonlar sinfi (kanalar), ko poyokdilar sinfining ba zi ʻ ʻ ʼ 23 turlari hamda qisqichbaqasimonlar (eshakqurt)ga mansub turlituman va juda ko pʻ O simliklar zararkunandalari turlari bor. Hasharotlar, ayniqsa, hosilga ko proq ʻ ʻ zarar yetkazadi. Ularning 60 mingdan ortiq o simlikxo r turi ma lum, shu ʻ ʻ ʼ jumladan, 4 mingga yaqin turi madaniy o simliklarga zarar yetkazadi, ʻ mahsulotlarni buzadi va h.k. Qishloq xo jaligi uchun zararli hasharotlar sistematik tamoyil (turkumlar ʻ bo yicha) hamda oziqlanish xarakteri bo yicha tasniflanadi. O simlikxo r ʻ ʻ ʻ ʻ hasharotlar va kanalar turli oilalarga mansub o simliklar bilan oziqlanadigan ʻ hammaxo r hasharotlar — polifaglarga; bir oilaga mansub har xil turdagi ʻ o simliklar bilan oziqlanadigan hasharotlar — oligofaglarga; faqat bir turdagi ʻ o simliklar bilan oziqlanadigan hasharotlar — monofaglarga bo linadi. Turli ʻ ʻ ekinlar hosiliga hammaxo r zararkunandalar: chigirtkasimonlar, ba zi chirildoqlar, ʻ ʼ qo ng izlardan qirsildoq (simqurtlar), qora qo ng izlar (soxta simqurtlar) va ʻ ʻ ʻ ʻ boshqalar, kapalaklardan kuzgi tunlam, g o za tunlami, karadrina va boshqalar ʻ ʻ katta zarar keltiradi. Bir oilaga mansub har xil turdagi o simliklar bilan ʻ oziqlanadigan hasharotlar ham ko pchilikni tashkil etadi. Bularga shved pashshasi, ʻ gessen pashshasi va boshqalar kirib, faqat boshoqli o simliklar bilan oziqlanadi. ʻ Karamguldoshlarga mansub o simliklar bilan oziqlanadigan hasharot turlari ham ʻ ko p. Bularga karam oq kapalagi, karam kuyasi, karam pashshasi va boshqalar ʻ kiradi. Faqat bir turdagi o simliklar bilan oziqlanadigan hasharotlardan filloksera ʻ (tokning asosiy zararqunandasi), beda barg filchasi (fitonomus) va boshqalar xavfli zararkunandalardan hisoblanadi. Zararkunanda hasharotlar va kanalar ular zararlaydigan o simlik guruhlari bo yicha ham tasniflanadi. Mas, boshoqlilar ʻ ʻ zararkunandalari, g o za zararkunandalari (200 dan ortiq turi bor), bog ʻ ʻ ʻ zararkunandalari, sabzavot ekinlari zararkunandalari va h.k. O simliklar zararlanishining asosiy ikki turi farqlanadi: birinchisi — og iz ʻ ʻ organlari kemiruvchi, ikkinchisi sanchibso ruvchi hasharotlarga xos. Kemiruvchi ʻ hasharotlar o simlikning turli organlarini, to qimalarini kemiradi. Sanchibso ruvchi ʻ ʻ ʻ hasharotlar, masalan, o simlik bitlari, kanalar va boshqalar o simlik shirasi bilan ʻ ʻ 24 oziqlanadi. O simliklar zararkunandalari oziqlanishida o simlikning ma lumʻ ʻ ʼ organlariga o rgangan bo ladi. Shuning uchun ham ildiz, poya, barg, meva, gul va ʻ ʻ boshqalar organlar zararkunandalari guruhlari farklanadi. O simliklar zararkunandalari tarqalishi va turlar kompleksining shakllanishi ʻ tashqi muhitning o zgaruvchanligi hamda turlarning ekologik moslashuvi bilan ʻ uzviy bog liq. Har bir tur o zi uchun qulay hududga joylashadi. ʻ ʻ Hasharot va kanalarning rivojlanishi hamda ko payishi uchun temperatura ʻ sharoiti muhim ahamiyatga ega. Har bir tur uchun ma lum temperatura rejimi ʼ zarur. Sutkalik o rtacha samarali temperatura yig indisiga qarab hasharotlarning ʻ ʻ paydo bo lishi, rivojlanishi, mavsumda nasl berishini taxminan aniqlash mumkin. ʻ O simliklar zararkunandalarining embrional va postembrional rivojlanishi, odatda, ʻ yuqori trada tezlashadi. Mas, beda barg filchasi17,6° da 56, 21,2° da 34, 22° da 31 kunda rivojlanadi. Rivojlanishi tuproq bilan bog liq bo lgan hasharotlar uchun tuproqning ʻ ʻ kimyoviy tarkibi, kislotaliligi, aeratsiyasi, namligi katta ahamiyatga ega. Agrotexnika tadbirlari (tuproqni ishlash, o g it solish va boshqalar) yordamida ʻ ʻ zararkunanda hasharotlar uchun noqulay sharoityaratish mumkin. Masalan, nordon tuproqlar ohaklanganda qirsildoq qo ng izlar rivojlana olmaydi. O simliklar ʻ ʻ ʻ zararkunandalarining boshqa hayvon organizmlari bilan o zaro bog liqligi ham ʻ ʻ ularning rivojlanishiga jiddiy ta sir ko rsatadi. Mas, o simlik bitlari o simlik shirasi ʼ ʻ ʻ ʻ bilan oziqlanadi, ular ajratgan shira chumoli, yaydoqchi va ba zi pashshalar uchun ʼ oziq hisoblanadi. O simlik bitlari bilan yirtqich hasharotlar (qo ngizlar, vizildoq ʻ ʻ pashsha lichinkalari va boshqalar), ular bilan turli hasharotxo r qushlar, bular bilan ʻ esa turli yirtqich qushlar oziqlanadi. O simliklar zararkunandalarining ko payishida oziqning ko pligi va tarkibi, ʻ ʻ ʻ obhavo sharoiti, yirtqichlar, parazitlar, kasalliklar ta siri va boshqalar muhim rol ʼ o ynaydi. Bir joyda muttasil bir xil ekin ekish (yakka ziroatchilik) shu o simlik ʻ ʻ bilan oziqlanadigan zararkunandalarning ko payib ketishi uchun qulay sharoit ʻ 25 yaratadi. Masalan, eski bedapoyalarning o z vaqtida haydalmasligi ularda bedaʻ barg filchasining ko payib ketishiga sabab bo lishi mumkin. O simliklarni genetik ʻ ʻ ʻ himoya usuli ikki organizm: parazit bilan o simlikxo jayinning o zaro ta siriga ʻ ʻ ʻ ʼ asoslangan. O simlikning kasallik va zararkunandalarga nisbatan immuniteti ʻ (chidamligi) muhim ahamiyatga ega. O simliklarni mikrobiologik himoya usulida ʻ kasallik hamda zararkunandalarga qarshi kurashish uchun mikroorganizmlardan foydalaniladi. O simliklarni uyg unlashgan — integral himoya usulida ʻ ʻ zararkunanda hasharotlar hamda kanalarga qarshi kurashish uchun kimyoviy va biologik kurash usullari birgalikda olib boriladi. Bunda odam tomonidan buzilgan agrobitsenozdagi turlar nisbatan tiklanadi, bu esa biosferani muhofaza qilishning muhim omillaridan biridir. O simliklarni himoya qilishq. nazariyasini yaratishda S.N. Lgimuhamedov, ʻ N. G. Zaprometov, V. A. Znamenskiy, K.I.Mirpo latov, M.N. Narziqulov, R.O. ʻ Olimjonov, T.D.Straxov, V.N.Shchegolev, V.V.Yaxontov va boshqalar ning ishlari katta ahamiyatga ega bo ldi. O zbekistonda O simliklarni himoya qilishq. bo yicha ʻ ʻ ʻ ʻ amaliy tadbirlarni Qishloq va suv xo jaligi vazirligi O simliklarni himoya qilish ʻ ʻ markazi rejalashtiradi, uyushtiradi va bajarilishini nazorat qiladi. U.ning huzuridagi O simliklarni himoya qilishq. st-yalari, kasallik, zararkunandalarning ʻ tarqalishi va ko payishidan ogohlantirish punktlari (156 ta) da bevosita ʻ O simliklarni himoya qilishq. tadbirlari bajariladi. O zbekiston o simliklarni ʻ ʻ ʻ himoya qilish institutida, oliy o quv yurtlari, tajriba st-yalarida shu sohaga oid ʻ ilmiy ishlar olib boriladi. 26 XULOSA Yuqoridagi malumotlardan xulosa qiladigan bo’lsak zararkunandaklarga qarshi kurash nafaqat o’simliklar dunyosida balki butub tabiat olamida dolzarb muammo bo’lib kelgan. Bu muammolarni bartaraf etishda olimlar mutahasislar va boshqa shaxslar tomonidan ko’plab usulari o’ylab topilgan va bugungi kundalik hayot tarziga tadbiq ertilgan. Bu orqali biz ko’plab yutuqlarga erishdik va atrof muhitning zararlanib ketmasligi uchun katta zamin yaratdik. Yuqorida biz mamalatimiz tomonidan amalga oshirilgan va omalga oshirilishi kerak bo’lgan ishlarni muhoka qildik va o’sha ishlar bo’yicha qilinadigan ishlarning yangi kansepsiyasini yani qonuni bilan ham tanishib chiqdik O zbekiston Respublikasida O simliklarni himoya qilishq. sohasidagi davlatʻ ʻ boshqaruvi va nazorati O zbekiston Respublikasi Qishloq va suv xo jaligi vazirligi, ʻ ʻ Sog liqni saqlash vazirligining Davlat sanitariyaepidemiologiya xizmati, Tabiatni ʻ muhofaza qilish davlat qo mitasi va boshqalar davlat boshqaruvi organlari ʻ tomonidan amalga oshiriladi. O zbekiston Respublikasining "Qishloq xo jaligi ʻ ʻ o simliklarini zararkunandalar, kasalliklar va begona o tlardan himoya qilish ʻ ʻ to g risida" Qonuni (2000-yil 31 avgust) O simliklarni himoya qilishq.ni ʻ ʻ ʻ ta minlash, O simliklarni himoya qilishq. vositalarining inson sog ligiga, atrof ʼ ʻ ʻ muhitga zararli ta sirining oldini olish bilan bog liq munosabatlarni tartibga soladi. ʼ ʻ Mening fikrimcha davlat tomonidan amalga oshirlayotgan ishlar ijrosini taminlash maqsadida barchamiz birdek harakat qilishimiz kerak, chunki hozirgi global zamonda manzarali darxtlarning ko’plab turlati yo’qolib ketmoqda bu esa o’znabatida atrof muhitga o’z tasirini o’tkazmay qolmaydi va oxir oqibat tabit tanazzulga yo’l tutib turli xil kasaklliklar avj olish ehtimoli katta. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. A.Sh.Xamrayev, B.A.Xasanov, B.A.Sulaymonov, A.G.Kojevnikova. O’simliklarni biologik himoya qilish vositalari. - T.: «Fan va texnologiya», 2012, 508 bet 2. Hamrayev A.Sh .• Hasanov B.O.. Ochilov R.O .• Azimov J.A. va b. G’alla va sholini zararkunanda. kasalliklar va begona o’tlardan himoya qilish. -T.: 1999. -122 b. 3. Hamrayev A.Sh., Azimov J.A. Niyozov T.B. Sottiboyev Q.S. va b. Bog’, tokzorlaming zararkunandalari, kasalliklari va ularga qarshi kurash tizimi. - T.: «Fan», 1995. -158 b. 4. Hamrayev A.Sh.. Bronshteyn U.G.. Matchanov N .M .• Sharafutdinov Sh.A. va b. G’o’za va boshqa qishloq xo’jalik ekinlari zararkunandalari hamda kasalliklarini kuzatish va ularga qarshi kurashga oid tavsiyalar. Samarqand, 1988. -116 b. 5. Hasanov B.O., Hamrayev A.Sh., Eshmatov O.T., Alimuhammedov S.N. va b. O’o’zani zararkunanda, kasalliklar va begona o’tlardan himoya qilish. -T.: 2002. - 379 b 6. Pospelov S.M., O simliklarni himoya qilish, T., 1978; O zbekistonʻ ʻ Respublikasida ishlatish uchun ruxsat etilgan o simliklarni himoya qilish ʻ vositalari ro yxati, T, 2003. ʻ 7. Sulton Alimuhamedov.Yaxontov V. V., O rta Osiyo qishloq xo jaligi ʻ ʻ o simliklari va mahsulotlari zararkunandalari va ularga qarshi kurash, T., ʻ 1953; Selskoxozyaystvennaya entomologiya, M., 1976; 8. Yaxontov V. V., O rta Osiyo qishloq xo jaligi o simliklari hamda ʻ ʻ ʻ mahsulotlarining zararkunandalari va ularga qarshi kurash, T., 1962; Yaxontov V.V., Ekologiya nasekommx, M., 1964. 9. https://uz.wikipedia.org 10. https://www.samdu.uz 28 ILOVALAR BAMITI Butunrossiya amaliy mikrobiologiya va ilmiy tadqiqot instituti BBPITI Butunrossiya baktwrial pereparatlar ilmiy taqdiqot inistituti BMEITI Butubnrossiya moyli ekinlar ilmiy taqdiqot instituti BMF Bialogik faol modda BO’BHQITI Butunrossiya o’simliklarni bialogik himoya qilish ilmiy-tadqiqot instituti VIZR Butunrossiya o’simliklarni himoya qilish inistituti DIM Davlat ilmiy markazi IZM Iqtisodiy zararlik mezoni ITI Ilmiy tadqiqot instituti OSCH Orttirilgan sistemali chidamlilik POM Peroksid oksidlanish mahsulotlari O’BHQI O’simliklarni biologik himoya qilish instituti FA Fanlar akademiyasi 29

Manzarali o‘simliklar zararkunandalariga qarshi kurash usullari va vositalari

Купить