Marjumak hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	469.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Marjumak hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri

Купить

Marjumak hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri
Mundarija
bet
Kirish ........................................................................................................................
1. Adabiyotlar sharxi .
1.1. Marjumakning kelib chiqishi va tarixi …………………… .............
1.2. Marjumakning morfologik va biologik xususiyatlari . … ..............
1.3. Marjumak hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri.........................
1.4. Marjumak hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri bo’yicha olib borilgan
ilmiy tadqiqot ishlari natijalari va ularning tahlili............................................
2 Marjumakning navlari tavsifi..........................................................................
3. Marjumak yetishtirish texnologiyasi..................................................................
4. Xulosa.....................................................................................................................
5. Mamlakatni modernizasiya qilish, kuchli fuqarolik jamiyati barpo
etishning asosiy yo’nalishlari va ustuvor vazifalari....................................
6. Jahon moliyaviy –inqirozi, O’zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri hamda
uning oqibatlarini oldini olish va yumshatishga asos bo’lgan omillarni
g’allachilikka ijobiy ta’siri.................................................................................
7. Hayot xavfsizligi chora tadbirlari.....................................................................
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati........................................................................
ILOVA internet ma’lumotlari............................................................................. 1

KIRISh
Don ishlab chiqarish qishloq xo’jaligining asosiy tarmoqlaridan biridir.
O’zbekiston mustaqil rivojlanish yo’liga o’tishi bilan respublikamiz aholisini oziq-
ovqat, yengil sanoatni xomashyo, chorvachilikni ozuqa bilan to’la ta’minlash,
ekologik toza, mo’l va sifatli hosil yetishtirish agrar sohadagi siyosatning ustuvor
yo’nalishlaridan biriga aylandi.
Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimovning mustaqillik yillarida qishloq
xo’jaligini, xususan, g’allachilikni rivojlantirish bo’yicha farmonlari, qarorlari va
rahbar xodimlar bilan uchrashuvlaridagi ma’ruzalari mamlakatimizda don
yetishtirishni ko’paytirishdagi asosiy yo’nalishlarni belgilab berdi. So’nggi yillarda
qishloq xo’jaligini yangi, zamonaviy texnikalar bilan ta’minlash, ekinlarning
intensiv tipdagi serhosil, tezpishar navlar, duragaylarini hamda o’g’itlarning yangi,
samaradorligi yuqori shakllarini yaratish va aholining donga bo’lgan ehtiyojini
to’la qondirish uchun barcha qishloq xo’jaligi xodimlari va olimlar oldiga don
mahsulotlarini ishlab chiqarishni keskin oshirish, chet ellardan valyuta hisobiga
keltirilayotgan don mahsulotlarini respublikamizda yetishtirish vazifasi qo’yildi.
Aholining non, sut, go’sht va boshqa mahsulotlarga bo’lgan talablari don
yetishtirishni ko’paytirishga bevosita bog’liq. Shuning uchun respublikamiz
mustaqillikka erishgandan keyin ekin maydonlari tarkibida katta o’zgarishlar sodir
bo’ldi. Asosiy ekin g’o’za maydonlari qisqartirildi va boshoqli don ekinlarning
maydonlari keskin oshirildi . Respublikamizda bozor iqtisodiyoti
munosabatlarining joriy etilishi tufayli tadbirkorlik va fermerlik bilan
shug’illanish, o’z xususiy ishini oqilona va samarali tashkil etishga imkoniyat
yaratildi. Fermer xo’jaliklari uchun ajratilgan yer maydonlari bugungi kunda
paxtachilik va g’allachilikda o’rtacha 37 gektardan 93,7 gektargacha ko’paydi yoki
2,5 barobardan ziyod oshdi . 2

Hozirgi paytda Respublikamizda o’rtacha 1,31 mln. gektar maydonga
boshoqli don ekinlari ekilmoqda. Sifatli, serhosil va ekologik toza don
mahsulotlarini yetishtirish kabi muammolarga katta e’tibor qaratilib, aholining
sifatli donga bo’lgan ehtiyojlarini to’la qondirish bosqichma-bosqich amalga
oshirilmoqda. Ayniqsa, xorijdan valyutaga xarid qilinadigan don mahsulotlarini
respublikamizda yetishtirish juda muhim iqtisodiy ahamiyatga ega. Shunday don
mahsulotlaridan biri marjumak (grechixa) donidir. Hozirda bu qimmatbaho don
mahsuloti asosan xorijdan valyutaga xarid qilinmoqda. Mamlakatimizda
marjumakning biologik xususiyatlari, mahalliy sharoitga mos serhosil, sifatli don
beradigan navlari va ularning ilmiy asoslangan yetishtirish texnologiyasini
o’rganish hamda tegishli tavsiyalarni ishlab chiqish, marjumak yetishtirishda
yechimini kutayotgan juda dolzarb muammolardan biridir.
BMIning vazifalari - marjumakning mofologik, biologik xususiyatlari,
navlar, ekish me’yorini hosildorlikka bog’liq ekanligini va uni oshirish bo’yicha
tahlil qilish hamda xulosalar qilib, ishlab chiqarishga tavsiyalar berish.
Mazkur bitiruv ishi referat talablari asosida bajarildi. Uni bajarishda yangi
adabitlar internet ma’lumotlapridan foydalanidi. BMIni bajarishda Axborot resurs
makazi va yaqindan yordamlashgan O’simlikshunoslik kafedrasining professor-
o’qituvchilariga o’zimnin samimiy minnatdorchiligimni bildiraman. 3

1. ADABIYoTLAR ShARHI
1.1. Marjumakning kelib chiqishi va tarixi
Olimlarning fikricha, marjumak o’simligi eramizdan oldingi 3000 yillikda
ham ma’lum bo’lgan, insonlar tomonidan 2,5 ming yil muqaddam ekila
boshlangan. Ma’lumotlarga ko’ra, marjumakning kelib chiqishi Janubiy-Sharqiy
Osiyo, Hindistonning Himolay tog’lari hisoblanadi. Marjumak keyinchalik
Hindistonning boshqa hududlariga, shuningdek, Mongoliya, Xitoy, Yaponiya,
Rossiya, Ukraina va boshqa mintaqalarga tarqalgan. Rossiyada marjumakning IV-
IX asrlarda madaniy o’simlik sifatida donidan foydalanilgan [Smirnov,
Koneychuk, 1970; Saviskiy, 1970; Populidi, 1976; Alekseyeva, Pausheva, 1988;
Grыznov, Matveyeva, Sokolov, 1973; R.Oripov, N. Xalilov, 2007].
Hozirgi vaqtda Yevropa davlatlarida marjumak ko’plab ekiladi. Amerika
qit’asi, Fransiya, Xitoy, Hindiston, Ukraina, Boshqirdiston, Uzoq Sharqda ko’plab
yetishtiriladi [K.Saydaliyev,2009].
Tatar marjumagi (Fagopyrum tataricum) ko’proq Sharqiy Osiyoda: Xitoy,
Hindiston, Nepal, Yaponiya va boshqa mamlakatlarda keng tarqalgan. Bu
mamlakatlarda marjumak yuqori tog’ mintaqalarida yetishtiriladi. Bu esa tatar
marjumagi tog’ning noqulay iqlim sharoitlariga chidamlilik xususiyatlariga ega
ekanligidan dalolat beradi. Bu o’simlik havoning past harorati, qurg’oqchilik,
tuproqda ozuqa moddalar yetarli bo’lmaganda ham o’sib rivojlana oladi, hatto
quyosh nurining ultrabinafsha nurlari spektri yetishmasligiga ham bardosh beradi.
Yuqoridagi ma’lumotlar tatar marjumagi tarkibida yuqori miqdorda flavonoidlar
borligi tufayli, tashqi muhitning noqulay omillariga chidamlilik qobiliyatiga ega
[Y.Keli, 1992].
Tatar marjumagining Himolay turida kasalliklarga qarshi dorivorlik xususiyati
kuchli bo’ladi. Bu turning doni qipig’i 10-12 % ni tashkil qilganligi sababli undan
yuqori hosilli navlar yaratish uchun boshlang’ich material sifatida foydalanish 4

mumkin [Krotov A.S., 1975]. Shuningdek, bu marjumak turidan Xitoyda un,
granulali un, makoron, likyor, kosmetika va boshqa mahsulotlar olinmoqda.
Marjumakdan olingan un radiasiyadan kasallangan bemorlar uchun dorivor ozuqa
hisoblanadi [Gang Zn., Yu T, Shifeng., 1995]. Bu tur boshqa ekin turlarini chetdan
changlatishda muhim ahamiyatga ega, chetdan changlantirish natijasida boshqa
ekinlar hosildorligini oshiradi [Hirose T., Ujihara A., 1998]. Ushbu tur boshqa
turlarga nisbatan ko’p to’pgul hosil qiladi va ko’p don hosili beradi [Sherhand K.,
1992]. Xitoyda tatar marjumagining tetraploid navlari yaratilgan bo’lib, ular yuqori
hosil berishi bilan ajralib turadi [Joshi V.D., Rana R.C., 1992]. Bu navlar ma’danli
o’g’itlardan maksimal foydalanib yuqori hosil beradi [Tahir J., Farooq S.,1989].
Dunyoda hozirgi davrda «ekologik toza oziq-ovqat yetishtirish» tendensiyasi
kuzatilmoqda, shuning uchun marjumak tabiiy oziq-ovqat mahsulotlari orasida
muhim o’rin tutadi [Arora R., Baniya B., Soshi B., 1995]. Ilmiy asoslangan
tibbiyot me’yori bo’yicha har bir kishi, bir yil davomida o’rtacha 7,5 kg marjumak
doni (yormasi) iste’mol qilish lozim [Priщyep N.I, 1992].
Qishloq xo’jaligida ko’plab ekilayotgan oddiy marjumak yovvoyi (tatar)
marjumagidan kelib chiqqan bo’lib, hozirda uning 100 dan ortiq navlari bor.
Marjumak Rossiyada 1,5 mln. ga, Ukrainada 387 ming ga, Qozog’istonda
307 ming ga, Belorussiyada 18 ming ga ekilgan bo’lib, 1991 yilda MDH
davlatlarida umumiy ekin maydoni 2,2 mln gektarni tashkil qilgan. Ushbu
maydonda 56 ta seleksiya navi va 4 ta tetraploid navlar ekilgan [Kadыrova F.Z.,
Nijegorodseva L.S., 1993]. Rossiyada marjumakning o’rtacha hosildorligi 5-8s/ga
bo’lib, yillik yalpi hosil 1,0-1,3 mln tonnani tashkil qiladi [Lopachev N.A.,
Makarov A.D., 2003]. Lavriyenko G.T., (1993)ning ta’kidlashicha, hosildorlikning
pastligiga sabab ilmiy asoslangan agrotexnikaning qo’llanilmasligidir.
Moldaviyada har yili 697 ming ga marjumak maydonga ekilib, o’rtacha
hosildorligi 7s/ga ni tashkil qiladi [Tostayeva A.G., Gorishayeva I.A., 1998]. 5

1.2. Marjumakning morfologik va biologik xususiyatlari
Marjumak Polygonaceae marjumakdoshlar oilasiga mansubdir. Bu oilaga 30
avlod 800 tur kiradi. Marjumak – marjumaksimonlar (Fagopyrum Zearth) avlodiga
mansub bo’lib, eng ko’p tarqalgan turlari quyidagilar:
1.Ulardan eng muhimi madaniy marjumak (Fagopyrum esculentum Moench)
bo’lib, u 2 ta kenja turga bo’linadi: oddiy marjumak (S.sp Vulgara stol ) xalq
xo’jaligida katta ahamiyatiga ega bo’lib, u Rossiya, Ukraina, Belorussiya, Boltiq
bo’yi va Yevropa mamlakatlarida ko’plab ekiladi, ko’p bargli marjumak (S-sp
multifolium stol) baland bo’yli va juda serbarg bo’lib, asosan, Janubiy-Sharqiy
Osiyo mamlakatlarida yetishtiriladi.
2.Tatar marjumagi (Fagopyrum tataricum) marjumak ekinlari orasida
o’sadigan bir yillik yovvoyi o’simlik. Uning 3 ta tur xillari ma’lum, bular: ssp
tuberculotum, ssp votundatum, ssp himolaicum. Bular orasida, ayniqsa, ssp
himolaicum tur xili diqqatga sazovor, chunki u kasalliklarga juda chidamli
hisoblanadi, ya’ni bu tur xilidan seleksiyada, yangi navlarni yaratishda keng
foydalanish mumkin. Lekin bu tur xillarining xo’jalik ahamiyati juda kam
[Alekseyeva Ye.S., Shevchuk V.K., Shevchuk T.Ye., 1991].
3.Xitoy marjumagi (Fagopyrym chinense). Qishloq xo’jaligida ko’plab
ekiladigan oddiy marjumak kenja turiga mansub navlarning morfologik tuzilishi
o’ziga xos xususiyatga ega [Saviskiy, 1970; Kargalsev, Pruskov, 1986;
Yefimenko, Barabash, 1990].
Marjumakning ildizi. Marjumakning ildiz tizimi o’q ildizli bo’lib, undan
birlamchi, ikkilamchi va hokazo tartibda ildiz va ildizchalar hosil bo’ladi. Ildiz
tukchalari uzun va ko’p. Marjumakning ildiz tizimi quyidagilardan iborat:
mustahkam katta ildizlar; mustahkam uzun ildizlar; kuchsiz uzun yon ildizlar;
kuchsiz ildizlar. 6

Marjumak ildizining asosiy qismi 30-50 sm chuqurlikda joylashgan bo’lib,
tuproqning 30-35 sm gacha ildizlar yon atrofga tarqaladi, lekin ayrim qismlari
tuproqning 100-110 sm chuqurligigacha kirib borishi mumkin. Ildizlarning
shakllanishi va rivojlanishi jarayoniga ichki va tashqi omillarning ta’siri juda
kattadir [Polevoy, Salamatova, 1991]. Marjumak urug’i yuza ekilganda va
tuproqning yuza qatlami qurib qolganda, qo’shimcha ildizlar sust rivojlanadi.
Marjumak ildiz tizimining muhim jihati shundaki, unda chumoli, sirka, limon,
shovul kislotalar ajraladi, bu esa qiyin eriydigan moddalarni o’zlashtirishga yordam
beradi [Vavilov, 1980]. Marjumakning mana shu xususiyati tufayli uning ildiz
massasi boshoqli ekinlarnikiga nisbatan 1,6-2,4 barobar kam, ammo ozuqa
moddalarni o’zlashtirish xususiyati 4 barobar oshishi mumkin.
Ildizlarning bunday morfologik va fiziologik xususiyatlari tuproqlarning fizik-
kimyoviy xususiyati, unumdorlik darajasi, namlikni saqlash qobiliyati, namlik
darajasi va boshqalarga bog’liq holda o’zgaradi.
Marjumakning shoxlanishi. Marjumak maysalashdan 8-10 kun o’tgach,
chinbargi rivojlanadi va shu barg qo’ltig’ida yon shoxlarning kurtagi shakllanadi.
Bu davrda gulning qismlari (gulbargi, tuguncha va changdonlari) rivojlana
boshlaydi [Ataboyeva H., Qodirxo’jayev O., 2006]. O’zbekiston sharoitida
sug’oriladigan yerlarda xar xil navlarda bo’g’inlar soni 6 tadan 20 tagacha,
to’pgullar soni 20-30 ta va undan ko’p bo’lishi mumkin [Jo’rayeva, 1998].
Marjumakning barglari. Marjumak barglari o’zgaruvchan bo’ladi. Har bir barg
tuzilishi, shakli kattaligi bo’yicha bir-biridan farq qiladi. Barglari butun, ketma–ket
joylashgan, uchburchak, yuraksimon, yoysimon shaklda, o’tkir burchakli,
nayzasimon asosli va asosi pardasimon bo’g’imlardan iborat qisqa bandli pastki
barglar, yuqori barglari
yashil, och yashil rangli. Barglarining bo’yi eniga barobar yoki ozgina uzunroq
bo’ladi. 7

Marjumak gullari. Gullari to’g’ri, 5 ta tojbargdan tuzilgan, 3 ta katta tojbarg
oldin ochiladi, 2 ta kichik tojbarg keyin ochiladi. Gul tojbarglari yupqa, bir necha
qatlamdan iborat. Gulqo’rg’on changchilari 8 ta, urug’chisi 1 ta, uch ustunchali,
har xil uzunlikda bo’ladi. G ullari oq pushti rang, qizg’ish, kam holatlarda qizil
rangda bo’ladi. Janubga borgan sari gullarining rangi to’q rangga, shimolga borgan
sari och va oq rangda bo’ladi. Gullari barg qo’ltig’ida, to’pgulda joylashgan.
To’pguli kichik qalqonsimon [Burigin, 1972]. Gullari ikki jinsli. Me’yorida o’sib,
yaxshi rivojlangan o’simliklarda 2000 taga yaqin gullar hosil bo’ladi [Populidi
K.X., 1976]. Marjumak guli chetdan changlanadigan o’simliklar qatoriga kiradi.
Changlanish hasharotlar yordami bilan amalga oshadi. Ayniqsa, asalarilar
marjumak gullarini yaxshi changlantiradi. Gullari asal shirasiga boy. Bir
gektaridan 80-100 kg asal olinishi mumkin [Oripov R., Xalilov N., 2005].
Mevaning shakllanishi. Marjumak guli changlangandan keyin tugunchasi
tez o’sadi, 4-5 kunda urug’barglari shakllana boshlaydi, 10-12 kunda meva o’ziga
xos shaklga ega bo’ladi. Umuman mevasining shakllanishi 30 kungacha davom
etadi [Ataboyeva H., Qodirxo’jayev O., 2006]. Mevalari malla yoki qoramtir
kulrang yong’oqchalar bo’lib, ular o’tkir qirrali pardasimon po’st bilan qoplangan.
Mevasi qanotchali yoki qanotchasiz bo’ladi. Qanotchali mevalarning po’sti
ko’proq bo’lib, tez eziladi va donlari oson tozalanadi. O’zbekistonda
sug’oriladigan yerlarda 1000 ta urug’ning massasi 15 dan 32 g gacha bo’ladi.
Mevasining po’sti 15-30% gacha bo’lishi mumkin [Jo’rayeva, 2001]. Murtagining
massasi urug’i massasining 10% ga teng. Mevasi 2 ta urug’palladan, ildizcha va
endospermdan iborat.
Marjumakning o’sish davri navlarning biologik xususiyati va yetishtirish
sharoitiga bog’liq holda 50 kundan 120 kungacha o’zgaradi. Marjumakning
vegetasiya davri quyidagi o’sish va rivojlanish fazalaridan iborat: 1) urug’larning
unib chiqishi va maysalarning paydo bo’lishi; 2) shoxlanish va g’unchalash, 3)
gullash, 4) meva tugish, 5) yetilish yoki pishish [Yelagin, Solovyev, 1951]. 8

Urug’larning unib chiqishi va maysalarning paydo bo’lish fazasida, urug’
ekilgandan so’ng, 3-5 kun ichida urug’lar suvni shimib olib, unishni boshlaydi.
Marjumak issiqsevar o’simliklar qatoriga kiradi. Marjumak urug’larining unishi
uchun yetarli namlik bilan ta’minlangan, tuproq harorati 7-8 0
S yetganda una
boshlaydi.
Marjumak qisqa kunli o’simliklarga mansub bo’lib, yorug’ kun uzunligi 16-
18 soat bo’lganda yaxshiroq o’sadi. Qisqa kun sharoitida o’simlikning vegetasiya
davri qisqaradi, o’simlik bo’yi past bo’ladi (asosan kech pishar navlarda).
Marjumak urug’ining gullashi va meva hosil qilishi uchun kerakli bo’lgan minimal
yorug’lik 850-1100 lk tashkil qiladi, bu ko’rsatkich bug’doyda 1800-2200 lk.
1.3. Marjumak hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri
Marjumak yetishtirishda ekish me’yorlarini nav hamda tuproq-iqlim
sharoitlaridan kelib chiqib, eng maqbul me’yorlarini joriy qilish yuqori hosil
olishning muhim omili hisoblanadi. Samarqand viloyati sharoitida yozda g’alla
ekinlaridan bo’shagan maydonlarda marjumak yetishtirish eng samarali tadbir
hisoblanadi.
Sug’oriladigan maydonlarda marjumakni keng qatorlab (45; 60 sm) ekish
vegetasiya davrida sug’orish, qator oralariga ishlov berish va oziqlantirish uchun
eng maqbul ekish usullari hisoblanadi [Kargalsev, Pruskov, 1986; Ushkarenko
V.A., Averchev, 1992; Anoxina va boshqalar., 1998; Kolosova, 2003; Jo’rayeva Z.
J., 2002; Raxmixudoyev, Kalandarov, 2006].
Marjumakning ekish me’yori ekish usullariga (yoppasiga qatorlab 13-15 sm,
tor qatorlab 15 sm; 30 sm, keng qatorlab 45 sm; 60 sm), tuproq-iqlim sharoitiga,
namlik bilan ta’minlanganligiga qarab 1,0 mln. dan 5,0 mln. urug’/ga hisobida
o’zgarib boradi [Vavilov, 1979; Kargalsev, Pruskov, 1986]. 9

Dala tajribalari asosida o’g’itlash, qator oralarining kengligi, ekishning
maqbul me’yorlarini o’zaro muvofiqlashtirib, marjumak yetishtirish
texnologiyasini takomillashtirgan. Qator oralari kengligi 45 sm, ekish me’yori 2,5
mln. urug’/ga hisobida ekilganda, Ukraina sharoitida 24,1 s/ga hosil olingan
[Griщyenko R.Ye., 2003].
Ekish me’yorlarini to’g’ri belgilash yuqori hosil yetishtirishda muhim
agrotexnik tadbir hisoblanadi. Bolgariya sharoiti uchun sug’oriladigan
dehqonchilikda marjumakning Dojdik navini 3,0 mln. urug’/ga hisobida ekish
tavsiya qilinadi [Xaniyev M., Vodaxov T., 2006].
Ye.N. Kolosova o’z (2003) tajribalarida marjumakni tariq o’simligi bilan
aralashtirib ekish texnologiyasini o’rgangan va marjumak bilan tariqni keng
qatorlab (45 sm ), marjumakni 3,0 mln. urug’/ga, tariqni 1,5 mln. urug’/ga
me’yorda ekishni tavsiya etadi. Ushbu texnologiya qo’llanilganda, hosildorlik
nazoratga nisbatan 22,3% ga oshgan.
Latviya sharoitida marjumakni keng qatorlab ekish (45 sm), yoppasiga
qatorlab (15 sm) ekishga nisbatan afzalligi aniqlangan, ammo keng qatorlab
ekilganda, hosil 7-10 kun kech pishib yetilishi qayd etilgan va keng qatorlab
ekilganda, optimal ekish me’yori 1,5-2,0 mln. urug’/ga ekanligi qayd qilingin
[Nollendorf A., 1992].
V. Shevchuk (2001) ma’lumotlariga ko’ra, marjumak kartoshkaga yaqin
ekilganda yoppasiga virusli kasalliklar bilan kasallanadi. Shuningdek, ekish usuli
va me’yorlari ham virusli kasalliklar bilan zararlanishiga bog’liqligi aniqlangan.
Marjumak keng qatorlab, 2,0 mln. urug’/ga me’yorida ekilganda, virusli kasalliklar
kam uchragan.
D.Ya. Yefimenko [1993] Rossiyaning namlik bilan yetarli ta’minlangan
o’tloqi-kulrang va o’rmon kulrang tuproqlari sharoitida marjumak yoppasiga
ekilganda, 4-5 mln. urug’/ga, keng qatorlab (45; 60 sm) ekilganda, 2,5-3,0 mln.
urug’/ga ekishni tavsiya qiladi. Qora tuproqli yerlarda yuqoridagilarga mos 10

ravishda 3,5-4,5 mln. va 2,0-2,5 mln. urug’/ga ekishni, namlik bilan yetarli
ta’minlanmagan qora va kashtan tuproqlarda yoppasiga ekilganda 2,5-3,5 mln.,
keng qatorlab ekilganda 1,5-2,5 mln. urug’/ga me’yorida ekishni tavsiya qilgan.
S. Brovarenko [1993] tajrbalari ham Sibir sharoitida yuqorida keltirilgan natijalarni
tasdiqlaydi.
Tula viloyati sharoitida o’tkazilgan tajribalarda ekish me’yori 1,8-2,0 mln.
urug’/ga me’yorida qator orasi 60 sm qilib ekilganda, 1 m ga o’rtacha 100-110
dona o’simlik to’g’ri kelgan. Marjumak keng qatorlab (45; 60 sm) ekilganda,
qator oralari, albatta, kultivasiya qilingan va hosildorlik 15-18 s/ga ni tashkil etgan
[Panov A.I., 1993].
Ukraina sharoitida [Klimenko va boshqalar, 1993] olib borilgan tajribalarda
marjumakni keng qatorlab SO-4,2 markali sabzavot ekadigan seyalkalarda ekish
tavsiya qilingan. Keng qatorlab ekilgan (45 sm) marjumakning ekish me’yori 3,0-
3,5 mln. urug’/ga (80-90 kg) bo’lib, 1 m ga o’rtacha 140 dona urug’ ekilgan.
Ekiladigan urug’lar, albatta, saralangan va kolibrovka qilingan bo’lib, 1000 dona
urug’ massasi 28 g dan yuqori bo’lgan fraksiyasi 90% dan ko’p bo’lishini tavsiya
qilgan.
A.N.Bochkaryov [1993] Rossiya sharoitida marjumak yetishtirish
texnologiyasiga to’liq amal qilib 20-25 s/ga hosil olgan. Bu, albatta, chegara emas,
yetishtirish texnologiyasini modernizasiya qilib, takomillashtirish orqali eng yangi
fan-texnika yutuqlarini qo’llab, hosildorlikni yanada oshirish mumkin deb
hisoblaydi. Ekishdan oldin urug’larni gumat (natriy gumat, kaliy gumat) bilan
ishlov berish yoki urug’larni inokulyasiya qilish orqali ildizida azot fiksasiya
qiluvchi zambrug’lar hosil qilish natijasida ham hosildorlikni oshirish
imkoniyatlari mavjud, deb ko’rsatilgan.
Belorussiya sharoitida Anita Belorussiya navidan keng qatorlab ekib,
dastlabki urug’chilik tadbirlari va tanlash olib borilganda, 36 s/ga hosil olingan
[Anoxina T., 1993]. 11

1.4. Marjumak hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri bo’yicha olib
borilgan ilmiy tadqiqot ishlari natijalari va ularning tahlili
Urug’larining dala unuvchanligi va o’simliklarning yashovchanligi
Dala tajribalarida marjumakning «Krupinka» navining ekish me’yori
urug’larining dala unuvchanligi va o’simliklarning hosilni yig’ishtirishgacha
saqlanishi (yashovchanligi) o’rganildi. Ekish me’yori 1,0 mln urug’/ga dan 2,0 mln
urug’/ga oshirilganda, urug’larning dala unuvchanligi hamda o’simliklarning
yashovchanligi o’zgarib borishi aniqlandi. Olingan natijalar 1-jadvalda keltirilgan.
Urug’larning ekish me’yori 1,0 mln/ga bo’lganda, bir metrga 60 dona urug’,
1m 2
maydonchaga o’rtacha 100 dona urug’ ekildi. Ekish me’yori 1,0 mln/ga
bo’lganda, azotli o’g’itning oshib borishi urug’larning dala unuvchanligiga
sezilarli ta’sir ko’rsatmasligi aniqlandi. Ekish me’yorlarining oshib borishi bilan
urug’larning dala unuvchanligi ortishi aniqlandi.
«Krupinka» navi urug’larining ekish me’yori 1,0 mln/ga bo’lganda, azotli
o’g’it me’yorlariga bog’liq holda, urug’larning dala unuvchanligi 80,5%dan 81,7%
gacha o’zgardi. Ekish me’yori 1,5 mln/ga bo’lganda, azotli o’g’it miqdorining
ortishi bilan 1m 2
da unib chiqqan urug’lar soni 82,2% dan 83,0% gacha unib chiqdi.
Ekish me’yori 2,0 mln urug’/ga bo’lganda, bu ko’rsatkich variantlar bo’yicha
167,8 dona (83,9%) dan, 169,6 dona (84,8%)gacha o’zgardi. 12

1– jadval
Marjumak navining dala unuvchanligi va o’simliklarning yashovchanligiga ekish me’yorlarining ta’siri
(2007-2009 yy.)
Tajriba variantlari 1m 2
da unib chiqqan
maysalar Saqlangan
O’simliklar
Ekish
me’yori,
mln/ga dona % dona %
«Krupinka» navi
1.0 80,5 80,5 57,1 71,0
81,3 81,3 65,8 80,9
81,7 81,7 69,3 84,8
81,1 81,1 71,7 88,4
1,5 123,3 82,2 80,0 64,9
124,2 82,8 92,7 74,6
124,5 83,0 98,1 78,8
124,1 82,7 104,3 84,0
2,0 168,2 84,1 106,2 63,1
168,8 84,4 122,1 72,3
167,8 83,9 127,3 75,8
169,6 84,8 139,3 82,1
Ekish me’yorining ortib borishi bilan, marjumak urug’larining dala
unuvchanligi 1,6-2,6% gacha or gan.
«Krupinka» navi urug’lari 1,0 mln/ga ekilganda, vegetasiya boshida 1m 2
da
80,5 tadan, 81,7 tagacha o’simlik bo’lgan bo’lsa, vegetasiya oxirida 57,1 ta yoki
71,0% saqlandi. Eng ko’p saqlangan o’simliklar 1m 2
da 71,7 ta yoki 88,4%
o’simlik qolganligi aniqlandi. Ekish me’yori 1,0 mln/ga bo’lganda, yashovchanlik
71,0 % dan, 88,4% gacha o’zgardi. Ekish me’yori 1,5 mln/ga bo’lganda,
vegetasiya oxirida fon variantida 80,0 dona o’simlik saqlandi, yashovchanlik 13

64,9% bo’ldi. Ekish me’yori 2,0 mln/ga bo’lganda, 63,1% dan 82,1% gacha
o’zgardi.
Umuman, marjumak navlari ekish me’yorining ortib borishi o’simliklar
yashovchanligini pasaytirishi aniqlandi.
Marjumak navlarining rivojlanish fazalari davomiyligi
Marjumak navlarining rivojlanish fazalari davomiyligi, vegetasiya davri,
navning biologik xususiyatlari qo’llaniladigan agrotexnik tadbirlarga bog’liq holda
o’zgaradi.
Latviya sharoitida ekish me’yoriga bog’liq holda «Anita Belorusskaya»
navini tor qatorlab ekilganda (30 sm) vegetasiya davri 82-83 kunni, keng qatorlab
(45 sm) ekilganda, 87-88 kunni tashkil etgan [Nollendorf A., Pogulis A., 1993].
Rossiya sharoitida turli xil o’tmishdosh ekinlardan keyin ekilgan marjumak
navlarining vegetasiya davri 72-90 kunni tashkil qilgan bo’lsa, [Brovarenko S.U.,
1993], Tatariston sharoitida bu ko’rsatkich yillarning iqlim sharoitiga qarab 60
kundan 103 kungacha o’zgargan [Petelina N.N., va boshq. 1993]. «Germenka» va
«Karakityanka» navlarining vegetasiya davri 75 kun, «Sumchatka» navida 82 kun
davom etgan [Kasov I.I., 1993].
Tadqiqotlarda marjumakning «Krupinka» navini ekish me’yorlari o’simliklar
vegetasiya davrining davomiyligiga sezilarli ta’sir qilishi aniqlandi (2– jadval). 14

2–jadval
Marjumak navlari rivojlanish fazalari davomiyligiga ekish
me’yorlarining ta’siri (2007-2009yy .)
Ekish me’yori
mln/ga Rivojlanish fazalari davomiyligi
Ekish
-unib
chiqis
h Unib
chiqish-
g’uncha
lash G’unchal
ash-
gullash Gullash-
dastlab
ki
donning
pishishi Dastlabki
donning
pishishi-
70%
donning
pishishi
«Krupinka» navi
1,0 8 14 8 20 20
8 13 7 24 24
8 13 6 26 26
8 13 6 28 27
1,5 7 15 8 18 20
7 14 7 21 23
7 14 7 23 25
7 14 7 24 27
2,0 6 16 9 17 20
6 15 8 20 22
6 15 8 22 23
6 15 8 23 24
Fenologik kuzatishlar marjumak urug’larining ekish-unib chiqish davri 6-9
kunni tashkil qilishini ko’rsatdi.
« Krupinka » navi urug ’ lari ekilgandan keyin 6-8 kunda unib chiqdi . Urug ’ lar
qalin ekilganda (2,0 mln / ga ), 6 kunda unib chiqqan bo ’ lsa , siyrak (1,0 mln / ga )
ekilganda , 8 kunda unib chiqdi . Sababi , qalin ekilganda nishlagan urug ’ lar tuproq
qarshiligini tez yengib chiqadi . Unib chiqishdan g ’ unchalashgacha bo ’ lgan davr
ham turlicha bo ’ ldi . E kish me ’ yoriga bog ’ liq holda unib chiqish - g ’ unchalash davri15

14-16 kungacha o ’ zgardi . Bu davr urug ’ larni ekish me ’ yori 1,0 mln / ga bo ’ lganda
13 kunni 1,5 mln / ga da 14 kunni , 2,0 mln / ga bo ’ lganda 15 kunni tashkil qildi .
G ’ unchalashdan gullash fazasiga o ’ tishida ekish me ’ yoriga bog ’ liq holda
azotli o ’ g ’ itlarning ta ’ siri sezilarli bo ’ ldi . E kish me ’ yori 1,0 mln / ga bo ’ lganda , 6-7
kunni , 1,5 mln / ga ekilganda 7 kunni , 2,0 mln / ga bo ’ lganda 8 kunni tashkil qildi .
Urug ’ larni ekish me ’ yori 1,0 mln / ga bo ’ lganda , o ’ g ’ it miqdoriga bog ’ liq
holda gullash - dastlabki donning pishishi 24-28 kunni tashkil qilgan bo ’ lsa ,
1,5 mln / ga ekilganda -23-27 kunni , 2,0 mln / ga -20-23 kunda guldan don hosil
bo ’ l gan.
« Krupinka » navining vegetasiya davri ekish me ’ yoriga mos holda 67-70
kunni tashkil qilgan bo ’ lsa , ekish me ’ yorlari ta ’ siri natijasida 71-82 kunni tashkil
qildi .
Marjumak navlarining biometrik ko’rsatkichlari
Marjumak o’simligining biometrik ko’rsatkichlari navlarning biologik
xususiyati, yetishtirish texnologiyasi, mintaqaning tuproq-iqlim sharoitiga qarab
o’zgarib boradi. Marjumak o’simligi biometrik ko’rsatkichlari ekilgan
navlarning biologik xususiyatlari [Kasov I.I. va boshq., 1993], o’tmishdosh
ekinlar [Kshnikatkina A.N., va boshq., 2005], ekish me’yori va o’g’itlashga
[Xoniyev M.X., 2006] bog’liq holda o’zgarishi aniqlangan.
Tadqiqotlarimizning natijalari marjumak navlarining biometrik
ko’rsatkichlari ekish me’yorlariga bog’liq holda o’zgarishini ko’rsatdi. Olingan
natijalar 3-jadvalda keltirilgan.
Jadvalda keltirilgan ma’lumotlardan aniqlanishicha, urug’larni ekish me’yori
1,0 mln/ga bo’lganda, fon variantida «Krupinka» navining bo’yi 89,4 sm, shoxlar
soni 5,3, to’pgullar soni 18,6 dona bo’ldi. 16

3–jadval
Hosilni yig’ishtirishdan oldingi biometrik ko’rsatkichlar
Ekish me’yori, urug’lar:
1,0 mln/ga 1,5 mln/ga 2,0 mln/ga
O’sim
lik
bo’yi,
sm Shoxlar
soni,
dona To’pgu
l
lar soni,
dona O’sim
lik
bo’yi,
sm Shoxlar
soni,
dona To’pgul
lar soni,
dona O’sim
lik
bo’yi,
sm Shoxlar
soni,
dona To’pgul
lar soni,
dona
«Krupinka» navi
89,4 5,3 18,6 79,6 4,9 16,9 72,1 4,7 12,6
106,0 7,8 32,6 101,2 7,2 30,4 86,7 6,8 25,3
111,3 8,4 35,1 106,1 7,9 32,9 91,2 7,1 27,0
118,4 8,9 36,4 110,8 8,3 34,6 96,4 7,5 27,6
Ekish me’yori 1,5 mln/ga o’simlik bo’yi 79,6 sm dan 110,8 sm gacha,
shoxlar soni 4,9 dan 8,3 donagacha, to’pgullar soni 16,9 tadan 34,6 tagacha oshdi.
Ekish me’yori 2,0 mln/ga bo’lganda , o’simlik bo’yi 72,1 sm dan 96,4 sm gacha,
shoxlar soni 4,7 tadan 7,5 donagacha, to’pgullar soni 12,6 tadan 27,6 tagacha
o’zgardi. «Krupinka» navi urug’larining ekish me’yori ortib borishi bilan bir tup
o’simlikdagi barcha biometrik ko’rsatkichlar kamaya bordi .
Tadqiqot natijalaridan marjumak navlari hosil elementlarining
shakllanishiga ekish me’yorlari sezilarli ta’sir ko’rsatishi aniqlandi. Olingan
natijalar 4-jadvalda keltirilgan. 17

Olingan ma’lumotlar urug’larni ekish me’yori 1,0 mln/ga bo’lganda fon
variantida «Krupinka» navi bir tup o’simligining quruq og’irligi 9,0 g., donlar soni
151,4 dona bo’lsa, shundan 140,4 donasi (92,7%) to’la, 11,0 puch don shakllandi
va 1000 ta don massasi 26,2 g. bo’ldi. Ekish me’yori 1,5 mln/ga bo’lganda
o’simlikning quruq massasi 7,1 dan 12,1 g. gacha, donlar soni 147,7 dan 201,8
gacha ortdi, to’la yetilib pishgan donlar 133,1 dan 191,2 donagacha oshdi, puch
donlar esa 14,6 dan 10,6 gacha kamayib bordi.
4–jadval
Marjumak navlari hosil elementlarining shakllanishiga ekish me’yorlarining
ta’siri ,
Ekish me’yori, mln/ga Bir tup o’simlikda, o’rtacha 1000 ta
don
massasi,
g.Quruq
og’ir
ligi,
g Don soni
Jami to’la don Puch don
soni % soni %
«Krupinka» navi
1,0 mln 9,0 151,4 140,4 92,7 11,0 7,3 26,2
11,5 199,4 190,2 95,4 9,2 4,6 27,5
12,6 203,9 195,5 95,9 8,4 4,1 28,0
13,2 207,7 199,6 96,1 8,1 3,9 28,4
1,5 mln 7,1 147,7 133,1 90,1 14,6 9,9 26,0
11,0 193,8 181,5 93,7 12,3 6,3 27,1
11,9 197,7 186,3 94,2 11,4 5,8 27,8
12,1 201,8 191,2 94,7 10,6 5,3 28,1
2,0 mln 5,4 144,8 126,2 87,2 18,6 12,8 25,7
9,0 187,5 171,4 91,4 16,1 8,6 26,8
9,7 191,4 177,1 92,5 14,3 7,5 27,3
10,3 197,6 184,4 93,3 13,2 6,7 27,7
25,7 g. dan 27,7 g. gacha ortdi. Ekish me’yorlarining ortib borishi bilan
o’simlikning quruq massasi, jami donlar soni, 1000 ta don massasi, yetilgan to’la
donlar soni kamayishi, puch donlar sonining biroz oshib borishi kuzatildi.
Shunday qilib, Zarafshon vodiysi sharoitida, marjumak navlari urug’lari
1,5 mln/ga me’yorda ekil ganda yuqori miqdorda quruq massasi to’planadi, to’la
donlar soni ko’payadi hamda 1000 ta don massasining og’irligi ko’p bo’ladi. 18

Marjumak navlarining hosildorligi
Marjumak navlari urug’larini ekishlarining hosildorlikka ta’sirini o’rganish
bo’yicha ko’plab [Yelagin I.N., 1984; Gri щ yenko R.Ye., 2003; Kartavenkova L.P.,
2005; Belonojko V. Ya., 2004] tajribalar o’tkazilgan. Har bir tajriba natijasida
ma’lum tuproq-iqlim sharoiti, navlar uchun maqbul ekish me’yori va o’g’itlash
me’yorlari aniqlanib, yetishtirish texnologiyasiga o’zgartirishlar kiritib borilgan.
N.G. Xalitov (2004)
Tajribalarimizda turli xil ekish me’yorlarining marjumakning «Krupinka»
navi hosildorligiga ta’siri o’rganildi. Olingan natijalar 5–jadvalda keltirilgan.
5–jadval
Marjumak navlari hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri
Tajriba variantlari Hosildorlik, s/ga O’rtacha
hosil
dorlik,
s/ga farqi
Ekish me’yori, mln.
urug’/ga I II III s/ga %
«Krupinka» navi
1,0 14,2±0,46 14,8±0,53 13,3±0,46 14,1 - 100,0
17,8±0,53 16,6±0,44 18,0±0,59 17,4 3,3 123,4
21,2±0,84 22,3±0,61 19,9±0,46 21,1 7,0 149,6
22,2±0,70 21,7±0,55 22,0±0,73 21,9 7,8 155,3
16,5±0,46 15,9±0,41 17,1±0,43 16,5 - 100,0
21,8±0,63 21,9±0,65 21,6±0,78 21,7 6,2 37,5
23,8±0,55 24,0±0,59 24,1±0,60 23,9 7,4 144,819

1,5 24,1±0,54 24,3±0,61 24,4±0,65 24,2 7,7 146,6
2,0 13,8±0,43 13,0±0,43 13,9±0,47 13,5 - 100,0
18,7±0,50 18,9±0,54 18,5±0,50 18,7 5,2 138,5
20,3±0,54 20,9±0,58 20,6±0,53 20,6 7,1 152,5
21,0±0,51 21,2±0,46 20,9±0,61 21,0 7,5 155,5
«Krupinka» navi urug’lari 1,0 mln/ga me’yorda ekilganda, hosildorlik 14.1
s/ga tashkil qildi. Ekish me’yori 1,5 mln/ga bo’lganda, qo’shimcha hosil 6,2 dan
7,7 s/ga ni tashkil qildi.
Ekish me’yori gektariga 2,0 mln. dona unuvchan urug’ hisobidan ekilganda,
5,2 dan 7,5 s/ga oshib bordi.
Shunday qilib, Samarqand viloyatining sug’oriladigan o’tloqi bo’z tuproqlari
sharoitida marjumak keng qatorlab (60 sm) ekilganda, eng maqbul ekish me’yori
1,5 mln/ga ekanligi aniqlandi. 20

11-rasm. Marjumak. 1, 2-o’simlik unib chiqish va gullash fazalarida;
3-gullagan novda; 4-gul; 5-meva; 6-mevalar; 7-donlar 21

2. Marjumakning navlari tavsifi
«Krupinka» navi. Suxumi qishloq xo’jalik tajriba stansiyasida yaratilgan.
Intensiv tipdagi nav. O’rtapishar. Vegetasiya davri 72-82 kun. Serhosil.
Yuqoridagi to’pgullari popuksimon. Popuklari ayrisimon yoki shoxlangan
to’pguldan iborat bo’ladi. Qurg’oqchilikka chidamli. Yoppasiga gullab, pishib
yetiladi. Tupning balandligi o’rtacha. O’simlik yotib qolishga, donlarning to’kilib
ketishiga chidamli. Donlarning texnologik sifati yaxshi. 1000 ta donning massasi
24-27 g, donining bir tekisligi 85-96%, oqsil miqdori 18%, doni yirik qanotchali.
Qipig’i 18%, don chiqimi 73-79%, yorma chiqimi 73-79 %. Yormasidan
tayyorlangan ovqatlarning ta’mi a’lo darajada. Qimmatli nav, doni juda to’yimli,
yaxshi hazm bo’ladi [Sorta grechixi, №5,98; Luchshiye sorta, №2,93]. Samarqand
viloyati sharoitida bu nav 2004 yildan boshlab, bizning tadqiqotlarimizda
o’rganilmoqda.
«Qozon» (Kazanskaya krupnoplodnaya). Tatariston hududida yetishtirilgan
va keng tarqalgan mahalliy nav. Nav Tatariston qishloq xo’jalik ilmiy-tekshirish
institutida Troyanda navidan yalpi tanlash usuli bilan yaratilgan.
Tupning balandligi o’rtacha, barglari, gullari, mevalari yirik. Donlarning
texnologik sifati yaxshi. 1000 ta donning massasi 31-33 g. Po’st-pardasimonlik
darajasi 21-24%. Vegetasiya davri 64-82 kun. Boshqa navlarga nisbatan
qurg’oqchilikka chidamlilik darajasi yuqori. Yotib qolishga o’rtacha chidamli,
donlari kam to’kiluvchan, hosildorligi Tatariston sharoitida 6,7-11,5 s/ga
[Kargalsev, Pruskov, 1986].
«Qozon» navi eng yaxshi navlar qatorida Rossiya Davlat reyestriga kiritilgan
[Zernov ы ye kultur ы , 5, 1998]. Bu nav Samarqand viloyati sharoitida 1995 yildan
boshlab o’rganila boshlangan [Jo’rayeva, 2002]. 22

3. Marjumakni yetishtirish texnologiyasi.
Marjumak almashlab ekishda g’o’za, qand lavlagi, makkajo’xori
silosga ekilganda, dukkakli don ekinlari, kuzgi don ekinlari, ko’p yillik
dukkakli o’tlardan keyin joy lashtiriladi.
Suli va kartoshka nematoda bilan zararlangan bo’lsa, ulardan keyin
marjumakni ekmaslik lozim.
Marjumak dalaning fitosanitar holatini yaxshilaydi, shuning uchun
juda ko’p ekinlar uchun ayniqsa kuzgi don ekinlari uchun yaxshi
o’tmishdosh.
Tuproqni ishlash . Kuzgi don ekinlaridan keyin marjumak PLN-5-
35, PL-5-35, PLN-4-35 chimqirqarli pluglar bilan 25-27 sm chuqurlikda
kuzgi shudgor qilinadi. O’tmishdosh ekin ekilishidan oldin chuqur shud -
gor qilingan bo’lsa, kuzgi shudgor 20-22 sm chuqurlikda o’tkaziladi.
Kuzgi shudgor imkoni boricha erta muddatda o’tkazilishi lo zim.
Bahorda kuzgi shudgor ikki marta boronalanadi (BZTS-1,0). Ekish -
dan oldin birinchi kultivasiya 10–12 sm oradan 8–12 kun o’tgach 6–8
sm chuqurlikda ikkinchi kultivasiya, ekish kuni urug’lar ekiladigan
chuqurlikda uchinchi kultivasiya o’tkaziladi. Mexanik tarkibi yengil tup -
roqlarda ikki kultivasiya yetarli.
O’g’itlash. Marjumak 1 s don va shunga muvofiq poya, barglar
massa sini hosil qilish uchun 3,4 kg azot, 1,82 fosfor va 3,31 kaliy
o’zlashtiradi. Ma’danli o’g’itlar NPK gektariga 100 kg solinganda 39,7 23

kg/ga azot, 21,7 fosfor, 38,6 kg/ga kaliy bo’lishi o’simlikning yaxshi
o’sib, rivojlanishini ta’minlaydi.
Ekilgandan keyin 30-40 kun o’tgach, o’suv davrida o’zlashtiradigan
azot va kaliyning 60 %, fosforning 50 % ini o’zlashtiradi. Marjumak
fosfor va kaliyga nisbatan azotni kamroq talab qiladi. Azot ildizi ning
me’yo rida o’sib rivojlanishi uchun o’suv davrining boshlanishida
ko’proq za rur. Keyingi davrda azotning ko’p berilishi o’simlikni
g’ovlashga, hosil elementlarining kam hosil bo’lishiga olib keladi.
Ma’danli o’g’itlarda fosforli, kaliyli o’g’itlarning asosiy qismi kuzgi
shudgordan oldin, azotli o’g’itlar ekishdan oldin kultivasiya bilan
beriladi. Fosforli o’g’it sifatida fosforit unini berish mumkin. Ekish bilan
fosforni 10–20 kg/ga berish hosildorlikni 3–5 s/ga oshi radi.
O’g’itlarning bir qismini oziqlantirish sifatida shonalash yalpi gullash
davrida berish hosilni 5–6 s/ga oshiradi. Bunda o’g’itlar 10-12 sm
chuqurlikka kultivasiya bilan beriladi.
Zarafshon vodiysida o’tkazilgan tajribalarda marjumak ekilgan
maydonlarning gektariga N
90 P
90 K
45 solinganda hosildorlik 21,4 s/ga ni
tashkil etgan. O’g’itlarni solishda tuproq agrokimyoviy ko’rsatkichlari
hisobga olinadi. Organik o’g’itlardan chirigan go’ng kuzgi shudgordan
ol din 15–20 t/ga me’yorda berildi.
Ekish. Urug’lar 1 va 2 sinf talabalariga javob beradigan, sifatli
bo’lishi va 1 t uruqqa 2 kg fundazol yoki vitovaks-200 bilan ishlangan
bo’lishi zarur. 24

Ekish tuproqning 8–10 sm chuqurligida harorat 12–14 0
S qiziganda
boshlanadi. Bunda maysalar sovuqdan zararlanmasligi, gullash va meva
hosil bo’lishi davri quruq va jazirama issiq davrga to’g’ri kelmasligi
hisobga olinadi.
Urug’lar qatorlab, tor qatorlab va keng qatorlab ekiladi.
Sug’oriladigan yerlarda qator orasi 45 sm qilib ekilganda 15 sm qilib
ekilishga nisbatan 5–6 s qo’shimcha hosil olishni ta’minlagan.
O’zbekiston sharoitida marjumakni qo’shqatorlab (60x15) ekish ham
yaxshi natija beradi.
Keng qatorlab ekilganda ekish me’yorlari 1,5–2,5 mln/ga (40–50
kg/ga) qatorlab ekilganda 2–4 mln/ga (50–100 kg/ga) bo’ladi. Lenta usu -
lida ekilganda ekish me’yori 10–20 % oshiriladi.
Qatorlab ekilganda SZ–3,6, SZU–3,6, SZS–2,1, keng qatorlab ekil -
ganda qand lavlagi ekadigan SST–12A seyalkasini STYa–27000
moslamasi bilan jihozlab ekiladi.
Ekish chuqurligi 4-5 sm, qumoq tuproqlarda 10 sm gacha oshirish
mumkin. Nam kam bo’lganda ekishdan oldin gektarga 800-1000 m 3
,
o’suv davrida 500–600 m 3
me’yorda 3–4 sug’oriladi. Sug’orish
hosildorlikni 1,5–2 baravar, ekinzorga asalari uyalarini joylashtirish don
hosilini 8–10 s/ga oshiradi. Sug’orishlardan keyin kultivasiya
o’tkaziladi.
Ang’izda ekish . Yerni haydashdan oldin 600–800 m 3
/ga me’yorda
sug’oriladi, yer yetilishi bilan 25–27 sm chuqurlikda haydaladi. Gekta -25

riga N
45 P
45 K
45 kg o’g’itlar solinadi. Asosan keng qatorlab, gektariga 50–
100 kg urug’ ekiladi.
Hosilni yig’ishtirish. O’simlikda 75–80 % mevalar qo’ng’ir tusga
kirishi bilan o’rim-yig’im boshlanadi. Qirqish balandligi 15–20 sm,
o’rim 4–5 kunda tugallanadi.
Urug’lar 25–30 kun davomida hosil bo’ladi va pishadi, tez to’kiladi.
Ikki fazali o’rishda dastadagi hosil 3–6 kundan keyin yanchiladi.
Bunda don namligi 15–17 % ga yetganda yanchish boshlanadi.
Kombaynlar barbanlarining aylanish tezligi minutiga 760–900 qilib
sozlanadi.
O’zbekistonda bir fazali o’rish keng tarqalgan. Bu usulda marjumak
mevalari to’la pishganda o’rishga kirishiladi.
Hosil tezda tozalanadi va namligi 14 % ga yetkazilib quritiladi. 26

XULOSALAR
1. Samarqand viloyati o’tloq-bo’z tuproqlari va iqlim resurslari hamda
marjumak navlarining agrobiologik xususiyatlari ularni yozda takroriy ekin sifatida
ang’izga ekib yetarli darajada hosil yetishtirishga imkon yaratishi ilmiy asoslandi.
Marjumak navlarining ang’izda yetishtirish intensiv dehqonchilik tizimida bitta
maydondan ikki marta don hosili olishni taminlaydi.
2. Samarqand viloyati sharoitida marjumak urug’larining unib chiqishi uchun
optimal harorat laboratoriya sharoitida 20-25 0
S ekanligi aniqlandi. Urug’larining
tinim davri juda qisqa bo’lib, u morfologik va fiziologik yetilish muddati bilan
deyarli barobar (7 kunda) sodir bo’ladi. Shuning uchun marjumak urug’larini hosil
yig’ishtirilgach, yetti kundan so’ng, laboratoriya va dala sharoitlarida ekish
mumkin. Urug’larni saqlash muddati ikki yildan oshgandan so’ng ularning
unuvchanligi keskin pasayishi aniqlandi.
3. Marjumak urug’larining dala unuvchanligi va o’simlikning vegetasiyasi
oxirigacha yashovchanligiga ekish meyorlari sezilarli tasir ko’rsatadi. Ekish
me’yorining 1,0 dan 2,0 mln/ga oshirilishi natijasida «Krupinka» navi
o’simliklarning saqlanishi 7,9 dan 6,3% gacha kamaydi. Marjumakning
«Krupinka» navi yozda takroriy ekin sifatida (10 iyuldan 20 iyulgacha) ekilganda,
oktyabr oyigacha to’liq pishib yetiladi.
4. O’rganilgan navlarning hosildorlik darajasi ekishlariga bog’liq bo’lib,
urug’larning ekish meyori 1,0 mln/ga bo’lganda, o’simliklarning mahsuldorlik
darajasi yuqori bo’lsa-da, tup soni kamligi sababli umumiy hosildorlik nisbatan 27

kam, aksincha, gektariga 2,0 mln. dona urug’ ekilganda, bir tup o’simlik
mahsuldorligi kamayib ketishi hisobiga ham o’rtacha hosildorlikning pasayib
ketishi kuzatildi. Eng maqbul ekish 1,5 mln. dona urug’/ga bo’lishi aniqlandi va
hosildorlik «Krupinka» navida 23,9 s/ga teng bo’lishi aniqlandi.
5. Ishlab-chiqarish sharoitida o’tkazilgan tajribalarda «Krupinka» navining
hosildorligi 22,3 s/ga, 1000 ta don massasi 28,2 g, donning chiqishi 78% tashkil
qildi. Olingan hosil doni istemolbop va yuqori urug’lik sifatlari talablariga mos
keladi. 28

5. MAMLAKATNI MODERINIZASIYa QILISh, KUChLI FUQORALIK
JAMIYaTNI BARPO ETIShNING ASOSIY YO’NALIShLARI VA
USTIVOR VAZIFALARI
Prezidentimiz Islom Karimov parlament qo’shma majlisini ma’ruzasida
parlament tomonidan amalga oshirilgan, erishilgan yutuqlarni qayd etish bilan
birga ikki palatali parlament faoliyatidagi ayrim kamchiliklar va nuqsonlar
foydalanilmay qolgan imkoniyatlar haqida ham o’z fikr-muloxazalarini bayon
etdi. Albatta bu oliy majlisning kelgusi 5 yillik faoliyatining asosiy vazifalari va
ustivor yo’nalishlari belgilab olinayotgan bir sharoitda muhim ahamiyatga ega.
Kamchilik va nuqsonlar foydalanilmay qolgan imkoniyatlar hamda vazifa va
ustivor yo’nalishlar quydagilardan iborat qilib ko’rsatildi:
Birinchidan, qonunchilik palatisi faoliyatidagi eng katta kamchiliklardan
biri uning qonun ijodkorligi ishlari bo’yicha chuqur va har tomonlama puxta ishlab
chiqilgan mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy , ijtimoiy-
siyosiy islohatlarni o’z ichiga olgan, uzoq istiqbolga mo’ljallangan o’z dasturlariga
ega emasdigida ko’rinadi. Bu ko’pincha qonunlarning aniq bir tizimga rivoya
qiladigan holda ularning qonunchilik tashabbusi xuquqiga ega bo’lgan subyektlar
tomonidan kiritilishga qarab qabul qilishishiga olib kelayotgan sabablardan biridir.
Ikkinchidan, deputatlar kornusinini sustkashligi tufayli iqtisodiy, siyosiy
gumanitar sohalarda jadal rivojlanayotgan islohatlarni amalga oshirish uchun
xayotiy zarur bo’lgan qonunlar kiritilmagan, tashabbus bilan chiqmaganligi.
Keyingi 5 yil ichida Qonunchilik palatasiga taqdim etilgan 297 ta qonun
loyihasidan 44 tasi deputatlar tashabbusi bilan kiritilgan xolos. 29

Ayni paytda 42 ta qonun loyihasi bevosita O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan taqdim etilgan. 160 dan ziyod loyihasi esa mamalakat
xukumati (Vazirlar Maxkamasi) tomonidankritilgan bo’lib, ularning aksariyati
O’zbekiston Respublikasi Prizedenti Farmonlari va qarorlarining ijrosini
maunosabati bilan taqdim etilgan.
Uchinchidan, qabul qilinayotgan qonunlarning sifatini yaxshilash talab
etiladi. Ularning ko’pchilik amaldagi qonun xujjatlariga
qushimchalar kiritishiga qaratilgan bo’lib, kodifikasiyalash tavsiflari
darajada tizimlashuv mazmuniga ega emas.Qabul qilinadigan qonun
amaldagi qonun xo’jjatlaridan farq qiladigan tafovutlarga
yo’l quyilgan boshqa xujjatlarga xavola qilish xolatlari ko’p. Asosiy kamchiliklar
shundaki qabul qilinadigan qonunlarda aksariyat o’rinlarda ana shu qonun
xo’jjatlaridan xayotiy tdbiq etilishini ta’minlaydigan prosessual mexanizmlarning
mavjudmasligida ko’zga tashlanadi. Bu esa o’z-o’zini ushbu xujjatlarning
qo’llanilishi sezilarli darajada qiyinlashtiradi. Qonunlarning ijro etilmasligiga
xuquqiy ishimiz ya’ni har qanday xuquqiy normalarini inkor qilishishiga xuquqini
bo’lgan amaliyotni samaradorligining pasayishiga olib keladi.
To’rtinchidan, qonunda ko’zda tutilgan deputatlik nazorati xuquqiy
qo’llash amaliyotini takomillashtirishga ta’sir ko’rsatish shakllaridan sust
foydalanilmoqda. Qonunchilik palatasi o’tgan davr faoliyatida atigi bir nechta
xususan inovavsion texnologiyalarni ishlab chiqishga joriy etish, kimyo sanoati
korxonalari qurilishini jadallashtirish va yangi tkrdagi mahsulotlarni ishlab
chiqarish bilan bog’liq masalalar bo’yicha parlament so’rovi amalga oshirgan, bu
yetarli emas, albatta.
Beshinchidan, parlament deputatlarning o’z saylov okrugidan tizimli
faoliyatini sezilarli darajada yaxshilash talab etiladi. Bunday tadbir deputatga
saylovchilar o’z faoliyatlarida qanday muammolarga duch kelayotgani ularni xal
etish zaruratini aniqlash uchun imkon bergan bshlar edi. “O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatining saylov okrugidagi 30

faoliyatini tashkil etish tartibi” palata tomonidan to’rtinchi yilidagina , 2008
yilning may oyiga kelib ishlab chiqilgan va qabul qilingan.
Oltinchidan, quyi va yuqori palatalar amaliy faoliyatining dastlabki davrida
har ikki tomonning o’z ambisiyalarini namoyon etishi bilan bog’liq bo’lgan jiddiy
muammolar kuzatildi. Bunday ziddiyatlar qonunlarni qabul qilish muddati va
sifatiga salbiy ta’sir ko’rsatdi. Umuman, Prezidentimiz mamlakatimizdagi oliy
qonun chiqaruvchi organ Oliy Majlis tomonidan amalga oshiriladigan qonun
ijodkorligi jarayonnining mustaqil tarkibiy qismi bo’lgan har qaysi palata faoliyati
ta’minlash jaroayoni qiyinchilik bilan yo’lga quyildi deb ta’kidlaydi.
Senat va uning a’zolari qonunchilik tashabbusi huquqiga ega emas. Senat
bu vakillik organi va uning kshho’pchilik qismi xalq deputatlari viloyat. Tuman va
shahar kengashlarining deputatlari sifatida mamlakatimiz oliy qonun chiqaruvchi
organida ana mahaliy kengashlarning vakolatli vakili hisoblanadi. Shu boisdan
ham senatorlar o’z faoliyatida. Qonunlarni muhokama etish va qarorlar qabul
qilindi. Birninchi navbatda, umumdavlat manfaatlaridan kelib chiqib, bu qonunlar
o’zlari vakl bo’lgan va mintaqalar manfaatlari nuqtai nazaridan ko’rib chiqishlari
to’liq qonuniy asosga ega.
Shuning uchun ham Senat tomonidan ayrim qaytarilgan qonun loyihalari
mohiyati, ma’no- mazmuni bo’yicha quyi va yuqori palatalar kelishuv
komissiyalari doirasida vujudga keladigan baxs- munozaralar demokratik
parlament ishini tabiiy sog’lom shakli sifatida qaramoq lozim.
Ayniqsa yangidan saylangan parlament sifat jihatdan yangicha siyosiy
ijtimoiy sharoitda faoliyat yuritish ayon bo’ladi. Bugungi kunda davlat va jamiyat
qurilish sohasida mamlakatimiz oldida ulkan vazifalar turibdi. Jahon moliyaviy-
iqtisodiy inqirozi davom etayotgan og’ir bir sharoitda iqtisodiyotimizning yanada
barqaror rivojlanishini ta’minlash uni diversifikasiya va modernizasiya qilish,
ishlab chiqarishni qayta jixozlash kabi ishlarni izchil davom ettirish zarur. 31

Mintaqamizda va butun dunyoda yuzaga kelayotgan murakkab geosiyosiy
sharotda mamlakatimiz xavfsizligi, barqarorligi, tinch va osoyishta hayotini
saqlash kabi vazifalarni bajarish jondan aziz farzandlarimizning bugungi va ertangi
kuni ana shu masalalarning muvaffaqiyatli hal etilishiga ham bog’liqdir. Qushni
Afg’oniston 30 yildan buyon davom etayotgan qurolli mojaraning xavf- xatari,
mintaqamizdagi tinchlik va barqarorlikka nisbatan tahdidi ham saqlanib qolmoqda.
Shu boisdan Prezidentimiz Islom Karimov o’z ma’ruzasida bu holatni, mojorani
faqat harbiy yul bilan yechib bo’lmasligi haqidagi fikrni birinchi o’ringa qo’ydi.
Mojorani siyosiy yo’l bilan hal etish maqsadida “6-2” muloqat guruhini “6-3”
guruhiga aylantirish haqidagi taklifi ilgari surilgan edi. Mazkur garuhga
Afg’onistonga chegaradosholti mamlakat:
Eron Islom Respublikasi, Xitoy Xalq Respublikasi, Pokiston Islom
Respublikasi, Tojikiston, Turkmaniston, O’zbekiston + AQSh va Rossiya
davlatlari kirgan edi. (1997-2001 yillar). “6-2” muloqat guruhini “6-3” muloqat
guruhiga aylantirishi, ya’ni unga NATO vakolatxonasining ishtirokini ta’minlash
masalasini 2008 yilning 3 aprelida Buxarestda NATO STAN (Yevroatlantika
hamkorlik kengashi) 15-16 iyunida Yekaterinburg shahrida ShHT davlat rahbarlari
kengashlarida bir necha bor. Prezidentimiz tomonidan ko’tarilgan edi. Lekin ahvol
ijobiy tomonga o’zgarish o’rniga, aksincha Afg’onistonda keskinlik kuchayib
borayotganligini yurtboshimiz yana bir bor ta’kidlab o’tdi. Dunyodagi ko’pgina
davlatlar afg’on muammosini faqat harbiy yo’l bilan hal etish mumkin emasligini
har tomonlama anglab amaliy xulosalarga kelmoqda.
Bugungi kunda dunyodagi ko’pgina davlatlar tomonidan Afg’onistonga
amaliy yordam ko’rsatilmoqda. O’zbekiston ham hozirgi vaqtda yaqin qo’shni
davlat sifatida Afg’onistonga katta yordam bermoqda. Jumladan 2010 yilda
O’zbekiston Afg’onistonga yetkazib borayotgan elektr energiyasi miqdori o’tgan
yillarga nisbatan olti barobar oshirildi. Shu kunlarda O’zbekistonning quruvchi va
mataxasislari tomonidan “Termiz- Xayraton-Mozori Sharif” temir yo’lini qurish
ishlari boshlanib, u yil oxiriga qadar yakuniga yetkazildi. 32

Prezidentimiz umuman parlamentning bugungi kunda mintaqamizda tinchlik
va xavfsizlikni mustahkamlash masalasida ma’suliyatli katta ekanligiga diqqatni
qaratdi. Prezident Islom Karimov yana bir bor parlamentimizda yuksak
tashabbuskorlikni qonun ijodkorligi faoliyati samaradorligini oshirish, har bir
deputat va siyosiy partiyadan esa avvolo ular saylov davrida o’z zimmasiga olgan
majburiyatlarni nuxta va vijdonli talab darajasida ado etilishiga asosiy e’tiborni
qaratdi. Qonunchilik palatasida ham Senatda ham oldimizda turgan ishlarning
amaliy dasturini tayyorlash jarayonida ana shu vazifalarning barchasi hisobga
olinishini oxirigacha nuxta ishlab chiqilishiga ishonch bildirdi. Shuningdek
yurtboshimiz hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’lgan quyidagi masalalar doimiy
e’tiborimiz markazida turishiga asosiy diqqat qaratildi.
Agar biz iqtisodiy va ijtimoiy sohani isloh etish jarayonlarini ijtimoiy-
siyosiy va sud-huquq tizimini muntazam yangilab borish jarayonlari bilan o’zaro
aniq va chuqur uzviy bog’liq holda amalga oshirishni ta’minlamas
ekanmiz,mamlakatimizni modernizasiya qilish borasida belgilab olgan yuksak
marralarimizga erisha olmaymiz. Bunda : 1) hokimiyatning qonun chiqaruvchi,
ijro va sud hokimiyatiga bo’linish prinsipiga rioya qilgan holda parlament
hokimiyatning rolini ko’chaytirish kerak: 2) ko’ppartiyaviylik tizimini
rivojlantirish, siyosiy partiyalar faolligini keskin oshirish, ular o’rtasidagi raqobat
asosidagi kurashni kuchaytirish lozim. Har bir partiya parlamentda g’oya va
dasturlar birlashuvini yo’lga qo’yish darkor.Qonunchilik palatasidagi turli siyosiy
fraksiyalaro’rtasidgi raqobat qanchalik kuchli bo’lsa, partiyaning g’oyalari dasturiy
vazifalari hayotga muvaffaqiyatli tatbiq etiladi. Bu ejarayon qabul qilinadigan
vonunlarning sifatini oshiradi.
Parlamentimiz va mahalliy vakillik organlari- Kengashlar oldida turgan
ikkinchi g’oyat muhim vazifa qabul qilingan qonunlarni ijro etuvchi xokimyat,
ya’ni xukumat tomonidan markazda xokimliklar tomonidan esa joylarda qanday
bajarilayotgani ustida qat’iy parlament nazoratini deputatlik nazoratini
o’rnatishdan iborat. Bunda 1) Qonunchilik palatasi va Senatda qonunlar ijrosi 33

davlat dasturlari bajarilishi yuzasidan axborot va hisobotlari kamdan-kam
muhokama qilinadi: 2) Parlament bunday hisobotlarni eshitish ya’ni tanishuv
xususiyatiga ega: 3) ko’rilayotgan masala bo’yicha komissiya pozisiyasi aniq
belgilab olinmagan, puxta ishlab chiqilgan dastur va hujjatlar qabul qilinmagan: 4)
qonun chiqaruvchi xokimyat nazorat vakolatlarini amalga oshirish qonunda ko’zda
tutilgan xuquqiy norma va mexanizmlardan markaz va joylarda keng foydalanish
choralarini ko’rish kerak: 5) davlat rahbarlari o’ziga ishonib topshirilgan qonun
hujjatlari ijrosinit ta’min etishlari darkor: 6) ijro xokimiyati qonunlarning qanday
bajarilishi bo’yicha hisobotlarini tinglab borish amaliyotini kengaytirish zarur: 7)
parlament nazoratini amalga oshirishda davlat tuzilmalarning iqtisodiy sohaga
asossiz aralashuvini kamaytirish kerak. Parlamentnazarotining parlament so’rovi,
parlament xisobotini eshitish kabi shakllaridan keng foydalanish lozim: 8) bu
vazifalarning bajarilishi bo’yicha javobgarlik barcha bo’g’indagi davlat xokimiyati
idoralari rahbarlari va prokuratura zimmasiga yuklatilishi lozim: 9) parlament
nazoratini kuchaytirishda ommaviy axborot vositalari keng jamoatchilik ishtirokini
ta’minlamoq zarur.
Parlamentning mamlakatimizda kuchlifuqoralik jamiyatini shakllantirishga
qaratilgan demokratik yangilanishlar, liberal islohatlar targ’ibotchisiga aylanishiga
erishish eng asosiy vazifa bo’lmog’i zarur. Bunda: 1) fuqoralarning mamlakat
boshqaruvidagi rolini oshirib borishni asosiy o’ringa quyadigan “Kuchli
davlatdan kuchli fuqoralik jamiyati sari ” dasturini amalga oshirishni faollashtirish
darkor: 2) fuqoralik jamiyati institutlarning rivojlantirishni talab etadi: 3) siyosiy
partiyalarning markazda va joylarda ijro etuvchi xokimyat idoralarini
shakllantirishda faol ta’sirini kuchaytirishda tashkiliy-xuquqiy shart-sharoitlardan
to’la foydalanish darkor: 4) mahalliy kengashlardagi partiyalar guruhlari faoliyatini
va uning ta’sirini oshirish lozim: 5) qonunchilik faoliyatining muhim yo’nalishi
bo’lgan fuqoralik jamiyati institutlari nodavlat notijorat tashkilotlar faoliyatining
me’yoriy – xuquqiy bazasini rivojlantirish kerak. Bu institut va tashkilotlar
qarorlar qabul qilish o’zlari mansub bo’lgan ijtimoiy qatlam, tuzilmalar manfaatini
ximoya qilish tizimida munosib o’ringa ega bo’lsin. 34

Bugungi kunda ekologik yo’nalishdagi 100 dan ortiq nodavlat, notijorat
tashkilotni birlashtirigan O’zbekiston Ekologik xarakatidan O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasiga saylangan deputatlar oldida katta
va ma’suliyatli vazifalar turibdi. Bu vazifalarni bajarish quyidagilarni taqoza etadi:
1) atrof – muhitni muhofaza qilish sohasiga oid qonunchilikni yanada
rivojlantirish: 2) markaz va joylarda davlat xokimiyati idoralari shu sohaga oid
qabul qilingan xujjatlarning so’zsiz bajarilishini ta’minlashda ko’maklashish: 3)
O’zbekiston Ekologik xarakati yuksak deputatlik manbaridan turib, atrof-
muhitning yanada samarilaroq muhofaza qilish: 4) aholini ekologik xavf hamda
tajavuzlardan ximoyalash ulkan imkoniyatlarni qo’lga kiritish.
Fuqoralik jamiyati institutlari jumladan fuqoralarning o’zini-o’zi boshqarish
organlarining jamiyat va davlat qurilishi tizimidagi xuquq hamda vakolatlarini
kengaytirishga qaratilgan qonunchilikni takomillashtirish masalasi ustivor
yo’nalishga aylanishi zarur. Bu ustivor yo’nalishda samarali natijalarga erishish
quyidagi vazifalarini amalga oshirish lozim: 1)mahalla tizimining ta’siri va
ahamiyatini yanada oshirish: 2) yoshlar ma’naviy - axloqiy tarbiyasi bilan bog’liq
masalalarni yechish, ijtimoiy sohaning samarali faoliyat eritishini ta’minlash
joylarda jamoat tartibi va xavfsizligini saqlashni kuchaytirish: 3) mahalla
faoliyatining xuquqiy bazasini takomillashtirish uning samarali faoliyat yuritish
mexanizmi va vakolatlarini kengaytirish: 4) mahallalarda aholini ijtimoiy-qo’llab
quvvatlash, xususiy tadbirkorlik va oilaviy biznesni rivojlantirish markaziga
aylantirish yo’lida boshlagan ishlarimizni izchil davom ettirib yangi bosqichga
ko’tarish: 5) boshqaruv idoralari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini
o’rnatishda mahalla vazifalarini kengaytirish: 6) davlat ijtimoiy dasturlarini
xayotga tadbiq etishda amalga oshirilayotgan ishlardan jamoatchilikni keng
xabardor qilish maqsadida davlat organlarining o’zini-o’zi boshqarish idoralari
bilan mustaxkam xamkorligini ta’minlash: 7) oqsoqollar va ularning maslahatchisi
etib munosib nomzodlar saylanishini ta’minlaydigan fuqoralar yig’ini raislari
(oqsoqollar) va ularning maslaxatchilarini saylash tizimini yanada
takomillashtirish: 35

Bugungi xayotning oldimizga fuqoralik jamiyati institutlari tizimida
ommaviy axborot vositalarning o’rni va rolini yanada musthkamlash vazifasini
qat’iy qilib qo’ymoqda. Ommaviy axborot vositalarini yanada erkinlashtirish
nodavlat matbuot nashrlari, radio televideniya faoliyatini jonlantirish ularning
Internet global tarmog’iga kirish imkoniyatlarini kengaytirish olib borilayotgan
islohatlar siyosatini ochiqligi va oshkoraligini ta’minlashga kuchli fuqoralik
jamiyatining izchil shakllanishiga madad berishi darkor. Bunda 1) milliy
matbuotimizning sifati. 36

6. ISLOM KARIMOVNING «JAHON MOLIYaVIY-IQTISODIY
INQIROZI, O’ZBEKISTON ShAROITIDA UNI BARTARAF ETIShNING
YO’LLARI VA ChORALARI» KITOBI VA UNDAN KELIB ChIQADIGAN
VAZIFALAR.
Bugungi kunnining eng dolzarb muammosi – bu 2008 yilda boshlangan jahon
moliyaviy inqirozi, uning ta’siri va salbiy oqibatlari, yuzaga kelayotgan vaziyatdan
chiqish yo’llarini izlashdan iborat.
Avvalo, jahon moliyaviy inqirozi haqida.
Bu inqiroz Amerika Qo’shma Shtatlarida ipotekali kreditlash tizimida ro’y
bergan tanglik holatidan boshlandi. So’ngra bu jarayonning miqyosi kengayib,
yirik banklar va moliyaviy tuzilmalarning likvidlik, ya’ni to’lov qobiliyati
zaiflashib, moliyaviy inqirozga aylanib ketdi.
Jahon moliyaviy inqirozining har bir mamlakatga ta’siri, undan ko’riladigan
zararning darajasi va ko’lami birinchi navbatda shu davlatning moliyaviy-iqtisodiy
va bank tizimlarining nechog’liq barqaror va ishonchli ekaniga, ularning himoya
mehanizmlari qanchalik kuchli ekaniga bog’liqligini isbotlashga hojat yo’q, deb
o’ylayman.
Shu o’rinda O’zbekistonda moliyaviy-iqtisodiy, byudjet, bank-kredit tizimi,
shuningdek, iqtisodiyotning real sektori korxonalari va tarmoqlarining barqaror
hamda uzluksiz ishlashini ta’minlash uchun yetarli darajada mustahkam zahiralar
yaratilganini va zarur resurslar bazasi mavjud ekanini ta’kidlash joiz. 37

Shu borada 2006 yilda tashkil etilgan «Mikrokreditbank» ning faoliyati
xususida alohida to’xtalish joiz. Mamlakatimiz hududlarida 78 ta filiali va 270 dan
ziyod minibanki faoliyat ko’rsatayotgan mazkur bank kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik tarmog’ini kreditlar bilan ta’minlashga xizmat qilmoqda.
2007–2008 yillar davomida o’zlashtirilgan chet el investisiyalari hajmi 2,5
barobardan ko’proq oshganining o’zi ham buni tasdiqlab turibdi.
Umuman, 2009 yilda mamlakat iqtisodiyotiga kiritiladigan xorijiy va ichki
investisiyalarni hisobga olganda, kapital qo’yilmalarning umumiy hajmi kamida 25
foizini tashkil etadi.
Tabiiyki, yuqorida keltirilgan misol va raqamlardan tobora chuqurlashib
borayotgan jahon moliyaviy inqirozi mamlakatimizga ta’sir ko’rsatmaydi, bizni
chetlab o’tadi, degan xulosa chiqarmaslik kerak. Masalani bunday tushunish o’ta
soddalik, aytish mumkinki, kechirib bo’lmas xato bo’lur edi.
Bir so’z bilan aytganda, mamlakatimizda global inqirozning oqibatlarini,
bugungi va ertangi kutiladigan ta’sirini hisobga olgan holda, qat’iy, har tomonlama
o’ylangan keng ko’lamli loyihalar bugun amalga oshirilmoqda.
Albatta, mamlakatimizda bunday chora-tadbirlar tatbiq qilinishi bilan bir
qatorda bu jiddiy sinovni yengish, hyech shubhasiz, ko’p jihatdan hammamizdan
avvalo mas’uliyatimizni teran his qilishni, barcha imkoniyat va resurslarimizni
ishga solishni talab qiladi.
2008 yilda yalpi ichki mahsulotning o’sish sur’atlari 9 foizni, sanoatda 12,7
foizni, jumladan, iste’mol tovarlari ishlab chiqarishda 17,7 foizni tashkil etdi,
xizmat ko’rsatish hajmi 21,3 foizga o’sdi.
Iqtisodiyotning boshqa muhim tarmoqlari ham barqaror sur’atlar bilan
rivojlandi: qurilish – 8,3 foiz, transportda yuk va yo’lovchi tashish hajmi – 10,2
foiz, savdo sohasi – 7,2 foiz o’sdi. Qishloq xo’jaligida 4,5 foiz o’sishga erishilib, 3 38

million 410 ming tonna paxta xom-ashyosi tayyorlandi, 6 million 330 ming tonna
g’alla, shu jumladan, 6 million 145 ming tonna bug’doy yetishtirildi.
2008 yilda o’rtacha ish haqi byudjet tashkilotlarida 1,5 barobardan ziyod,
butun iqtisodiyot bo’yicha esa 1,4 barobar oshdi. Natijada o’rtacha ish haqi
miqdori 300 AQSh dollaridan ortiq bo’ldi. Aholining real daromadlari esa yil
davomida jon boshiga 23 foiz ko’paydi.
2009 yilni oldigan bo’lsak, o’rtacha ish haqi miqdorini byudjet sohasida – va
shunga mos ravishda xo’jalik yurituvchi subyektlarda ham – 1,4 barobar oshirish
ko’zda tutilmoqda. Inflyasiyaning o’sish ko’rsatkichini 7 – 9 foiz darajasida saqlab
turish mo’ljallanmoqda.
Mamlakatimizda tarkibiy o’zgarishlarni izchil amalga oshirishda qulay
investisiya muhitining yaratilgani asosiy omil bo’lib kelmoqda. 2008 yilda
iqtisodiyotni rivojlantirish uchun barcha moliyaviy manbalar hisobidan 6,4
milliard AQSh dollari miqdorida investisiya jalb etildi. Bu 2007 yil bilan
taqqoslaganda, 28,3 foizga ko’p bo’lib, yalpi ichki mahsulotga nisbatan
investisiyalar hajmi 23 foizni tashkil etadi.
Keyingi yillarda O’zbekiston iqtisodiyotiga kiritilayotgan xorijiy
investisiyalar hajmining izchil va barqaror o’sib borayotgan e’tiborga sazovordir.
2008 yilda 1 milliard 700 million AQSh dollari miqdoridagi xorijiy investisiyalar
o’zlashtirildi. Bu 2007 yildagiga nisbatan 46 foiz ko’p demakdir. Eng muhimi,
xorijiy investisiyalarning 74 foizini to’g’ridan-to’g’ri investisiyalar tashkil etdi.
Jahon inqirozi davom etayotganiga qaramasdan, 2009 yilda mamlakatimiz
iqtisodiyotiga jalb etiladigan xorijiy investisiyalar hajmi 1 milliard 800 million
dollarga ko’payadi, buning to’rtdan uch qismi to’g’ridan-to’g’ri investisiyalardir.
2008 yilda qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining samaradorligini yanada
oshirish prinsipial muhim ahamiyatga ega ekanini inobatga olib, fermer
xo’jaliklariga ajratilayotgan yer maydonlarini optimallashtirish borasida zarur
ishlar amalga oshirildi. 39

Dastlab zarar ko’rib ishlaydigan, rentabelligi past va istiqbolsiz shirkat
xo’jaliklarini tugatish negizida tashkil etilgan xususiy fermer xo’jaliklari bugungi
kunda haqli ravishda qishloqda yetakchi bo’g’inga – qishloq xo’jalik
mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi asosiy kuchga aylandi.
Har yili fermer xo’jaliklarini qo’llab-quvvatlash uchun katta miqdorda
moddiy resurs va mablag’lar ajratilmoqda. Faqat o’tgan 2008 yilning o’zida
qishloq xo’jalik mahsulotlarining eng muhim turlarini yetishtirish uchun 1 trillion
so’m, jumladan, paxta tayyorlashga – 800 milliard so’m, g’alla yetishtirishga 200
milliard so’m mablag’ avans tariqasida berildi. 2009 yilda ushbu maqsadlar uchun
1 trillion 200 milliard so’m yo’naltiriladi.
Bugungi kundagi asosiy vazifamiz – har bir loyihani qisqa muddatlarda
barcha manfaatdor tuzilmalar, birinchi navbatda, xorijiy investorlar bilan
birgalikda batafsil ko’rib chiqish, ular bo’yicha kelishuvlarni oxiriga yetkazish va
2009 – 2014 yillarga belgilangan ushbu strategik muhim dasturning qabul
qilinishini tezlashtirishdir.
Yuqorida zikr etilgan vazifalarni inobatga olgan holda, 2009 yilgi iqtisodiy
dasturimizning ikkinchi eng muhim ustuvor yo’nalishi – boshlangan tarkibiy
o’zgarishlarni va iqtisodiyotni diversifikasiya qilish jarayonlarini davom ettirishdir.
Mahsulot raqobatdoshligini ta’minlash uchun ishlab chiqarishni texnik va
texnologik yangilash bo’yicha katta va kichik loyihalarni izlash, buning uchun
zarur mablag’ va manbalarni topish – bu har bir korxona rahbari va muhandis-
texnik xodimlarining birinchi navbatdagi eng muhim vazifasi va majburiyati
bo’lmog’i kerak.
Alohida e’tibor qaratish lozim bo’lgan navbatdagi eng muhim ustuvor vazifa
– qishloqda turmush darajasini yuksaltirishga, qishloqlarimiz qiyofasini
o’zgartirishga qaratilgan uzoq muddatli va bir-biri bilan chambarchas bog’liq keng
ko’lamli chora-tadbirlarni amalga oshirish, ijtimoiy soha va ishlab chiqarish
infratuzilmasini rivojlantirishni jadallashtirish, mulkdorning, tadbirkorlik va kichik 40

biznesning maqomi, o’rni va ahamiyatini tubdan qayta ko’rib chiqish, fermer
xo’jaliklari rivojini har tomonlama qo’llab-quvvatlashdan iboratdir.
7. Xayot faoliyati xafsizligi tadbirlari.
Atmosfera muxitining ifloslanishida kishilarning xo’jalik faoliyati tufayli
vujudga kelgan xar xil kimyoviy moddalarning roli katta.
Xozirda sanoat korxonalari va maishiy xizmat ko’rsatish kambinatorlarining
ana shunday chiqindilarning miqdori juda xam ko’pdi. Atrof muxitni
ifloslantiruvchi asosiy manbalardan biri zaxarli ximikatlardir .Zaxarli kimyoviy
preparatlar umumiy xolda pestidsidlar deb yuritiladi. Pestidsidlar sog’liqni
saqlashda va ayniqsa qishloq xo’jaligida ko’plab ishlatilamoqda.
Zaxarli ximikatlar bir necha, turga bo’linadi : Chunonchi, o’simliklarning
o’sishi va rivojlacha nishga ta’siri kimyoviy moddalar – regulyatorlarda, bargini
tukuvchi preparatlar defoliyantlar : shuningdek xashoratlar va kemiruvchilarni
qiruvchi preparatlar ularni jalb etuvchi xashoratlarni va boshqalarni
sterizisalaydigan preparatlar va xokozo.
O’simliklarni o’sishini tartibga soluvchi pestiyidlardan samarali va ilmiy
asosda foydalanilsa, xosildorlik 10 % dan -80 % gacha oshadi. Ayniqsa , ular donli
va ayrim poliz, xamda mevali ekinlari uchun juda kata foyda beradi .
Pestisidlarning ishlata verilishi oqibatida zaxarga chidamli zararkunandalar
ko’payib, ularning tabiy kushandalari va xashoratlari esa qirilib ketmoqda. Xozirgi
vaqtda 150 kg /ga yaqin xashorat turlari zaxarli ximikatlarga moslashib olgan.
Ularning yarmi qishloq xo’jaligi zararkunandalarni,kamonlari esa kasal
tarqatuvchilardir. 41

Qishloq xo’jaligida va ayniqsa xalq xo’jaligida zararkunandalarga qarshi
kurashda zaxarli ximikatlarni qo’llash metodidan voz kechib bo’lmaydi. Chunki,
bu metod orkali ko’pgina qo’shimcha maxsulotlar olinayotganligi ma’lum. Ammo
zaxarli ximikatlar foyda keltirsh bilan birga kata zarar xam keltiradi.
Bnday pereparatlarning xossasini,uning taxsillik darajasini parchalanish
muddatini, joyinig land shaft xususiyatlarini to’g’ri bilish kerak.
Atrof-muxitni ifloslanishiga olib kelmaydigan,kichik organizimiga xafli
bo’lgan fosfirli organik pestisidlar (fosfororganik); korbofos,rogermetofos va
boshqalar qishloq xo’jaligida qo’llanilib kelinmoqda.
Foydali hayvonlar va o’simlik organizimlarga zsyon yetkazmaslik,hamda
o’simliklarnig xosildorligini oshirish geografik muxiti ifloslantirmaslik uchun
zararkunandalrga qarshi kurash choralaridan biri o’simlik urug’larni ekishdan oldin
pestisidlar bilan qayta ishlashdir.Bundan tashqari zararkunanda organizimlarning
erkaklarini nur tasirida sterilizasiyalangan orqali ularning ko’payishiga chek
qo’yilmoqda.Nazariy xisoblashlarga ko’ra, bu usul natijasida turtinchi avloddan
keyin xashorat populiyasiyasi yo’qolishi mumkun 42

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR :
1. Karimov I.A. Dehqonchilik taraqqiyoti farovonlik manbai. –Toshkent:
O’zbekiston, 1994.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.- Toshkent:
Ma’naviyat, 2008. -173 b.
3. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida
uni bartaraf etishning yo’llari va choralari.–Toshkent: O’zbekiston, 2009.
-56 b.
4. Akberdina R.X. Vliyaniye udobreniy na urojay i kachestvo zerna
grechixi // Sbornik nauchnыx trudov Chuvash. gos. ped. ins-ta, 1964, vыp.
20.-S.39-44.
5. Akberdina R.X. O vzaimosvyazyax fiziologicheskix prosessov u grechixi
pri razlichnыx usloviyax mineralnogo pitaniya i urojaynosti: Avtoref.
dis... kand. s.-x. nauk. –Ufa. 1968. -18 s.
6. Aleksva Ye.S., Shevchuk V.K., Shevchuk T.Ye. Seleksiya grechixi na
ustoychivost k patogenam . –M.: Agropromizdat, 1991. -80 s.
7. Alekseyeva Ye.S. Seleksionno–geneticheskaya i xozyaystvennaya
sennost zeleno-svetkovыx i drugix novыx form grechixi // Zernovыye
kulturы. -1993. -№2. -S. 32.
8. Alekseyeva O.S., Malusha K.V. Kultura grechki v zaxidnix rayonax
URSR. // Seleksiya I nasinnistvo silskogospodarskix roslin zaxidnix 43

rayoniv URSR: Zb. Nauk. Pras. –Lv i v: Kamenyar, 1959. –S. 45-60.
9. Alekseyeva Ye.S., Pausheva E.P. Genetika, seleksiya i semenovodstvo
grechixi. –K.: V ы sshe shkola, 1988. -208 s.
10. Anoxin A.N. Agrotexnika grechixi v BSSR. // V kn. : Biologiya i
vozdelovaniye grechixi. M.: Selxozgiz, 1962. -S.185-197.
11. Anoxina T.A. Anita belorusskaya i yeye pervichnoye semenovodstvo //
Zernov ы ye kultur ы . -1993. №2. –S.39.
12. Anoxina T.A., Sotnikova Ye.I., Maysenko A.V. Vliyaniye nekotor ы x
agrotexnicheskix priyemov na urojaynost tetraploidnoy grechixi //
Zernov ы ye kultur ы . -1998. -№1. –S.11.
13. Atabayeva X.N. Donli ekinlarning biologiyasi va yetishtirish
texnologiyasi. –Toshkent, 2009. –B.131-140.
14. Atabayeva X., Talipov M. Opыt vozdelыvaniya grechixi v Tashkentskoy
oblasti // Selskoye xozyaystvo Uzbekistana, 1995. №5.–S. 24.
15. Ataboyeva X.N., Qodirxo’jayev O. O’simlikshunoslik. –Toshkent:
-B.142-148.
16. B i lonojka V.Ya. Fotosintetichna produktivn i st nas i nniskix pos i v i v
grechki zalejno v i d sp i vv i dnoshennya m i neralnыx dobriv ta sposob i v
s i vbi // Zb i rnik naukovix v i d sp i vv i dnoshennya m i neralnыx dobriv ta
sposob i v s i vbi // Zb i rnik naukovыx pras Umanskogo derjavnogo
agrarnogo un i versitetu. –Uman, 2003. –Vыp.57. –S.137-150.
17. B i lonojko V.Ya. Vplip yekolog i chnix umov u per i odi formuvannya
vrojayu grechki // Nauch. trudы uchenыx Krыmskogo gos.
agrotexnologicheskogo un.-ta. – Simferopol, 2003. –Vыp.80. –S.50-60.
18. Barabash T.I. Problem ы mexanizasii i optimaln ы ye variant ы ix resheniya44

// Zernov ы ye kultur ы . -1993. -№2. –S.42.
19. Baratov P. O’zbekiston tabiiy geografiyasi. - Toshkent: O’qituvchi, 1996.
-264 b.
20. Basov Yu.V. Ispolzovaniye elementov biologizirovannыx texnologiy pri
vozdelыvanii grechixi v usloviyax Orlovskoy oblasti: Avtoref. dis… kand.
s.-x. nauk. –Orel., 2002. -22 s.
21. Belonojko V. Ya. Agrobiologicheskiye i ekologicheskiye osnovы
formirovaniya urojaynыx svoystv semyan grechixi v pravoberejnoy
Lesostepi Ukrainы : Avtoref. dis... d-ra c .-x.nauk. – Xarkov., 2004. - 36
s.
22. Belyayev G.N. Kaliynoye pitaniye yachmenya i grechixi pri dlitelnom
primenenii razlichnыx form kaliynыx udobreniy // Agroximiya.
1967. -№ 3, -S.44-51.
23. Bochkarev A.N. Nekotorыye aspektы netradisionnыx agropriyemov //
Zernovыye kulturы. -1993. -№2. -S. 26.
24. Brovarenko S.U. Grechixa na polyax Sibiri // Zernovыye kulturы. -1993.-
№2. -S.11-15.
25. Brovarenko S.U. Grechixa na polyax Sibiri // Zernovыye kulturы. -1993. -
№2. –S.11.
26. Vavilov V.V., Grisenko V.S., Kuznesov V.S. va boshqalar.
O’simlikshunoslik. –Toshkent: O’qituvchi, 1980. -B. 172-181.
27. Vavilov V.V., Grisenko V.S., Kuznesov V.S. i dr.
Rasteniyevodstvo. –Moskva: Kolos, 1979. -S. 145-154.
28. Vasilyev V. Posevы grechexi – kjdoy usadbe // Zernovыye kulturы. -
1992. -№5-6. –S.18.
29. Viktorov D.P. Mal ы y praktikum po fiziologii rasteniy.- Moskva: 45

Vыsshaya shkola, 1983. –S. 30-51.
30. Viktorov D.P. Praktikum po fiziologi rasteniy.- Voronej, 1991. –S.56.
31. Voysexovich R.N. Vliyaniye magniya na usvoyeniye osnovnыx
makroelementov u obluchennoy grechixi. - uchen.zap. Latv.un-ta, 1973,
vыp.183. -S.75-84.
32. Genkel N. Fiziologiya jaro-zasuxoustoychiv ы x rasteniy.- M., 1982.-S.86.
33. Genkel P.A. Fiziologiya jaro-i zasuxoustoychivosti rasteniy. M.: Nauka,
1982. -280 s.
34. Glazova Z.I. i dr. – Novoye v texnologii vozdel ы vaniya grechixi //
Zemledeliye. -2001. -№3. –S.9.
35. Glazova Z.I., Naumkin V.N., Vorobyeva I.I., Drap I.I. Novoye v
texnologii vozdelыvaniya grechixi. // Zemledeliye, 2001. №3. -S.9 46

Marjumak hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish