Markaziy asab tizimining umumiy fiziologiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	178.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Markaziy asab tizimining umumiy fiziologiyasi

Купить

MARKAZIY ASAB TIZIMINING UMUMIY FIZIOLOGIYASI
Reja:
1. Asab tizimining funksiyalari;
2. Asab tolasining xossalari;
3. Asablarning reflektor faoliyati;
4. Reflekslarning turlari;
5. Reflektor yoy;
6. Asab markazlari; markaziy tormozlanish;
7. Asab tizimining uyg‘unlantiruvchi faoliyati.

1. Asab tizimining funksiyalari
Asab tizimi quyidagi funksiyalarni bajaradi:
1. Asab tizimi odam organizmida barcha hujayra, to’qima, a’zolari va
funksional tizimlarining ishini boshqaradi, tartibga soladi va ularning bir-biri bilan
o’zaro bog’lanishini ta’minlaydi. I.P.Pavlov asab tizimining bu funksiyasini quyi
funksiyasi deb atagan. Bu vazifani orqa miya va bosh miyaning quyi qismlarida
(uzunchoq, o’rta, oraliq miya va miyachada) joylashgan asab markazlari bajaradi.
2. Asab tizimi organizmni tashqi muhit bilan bog’laydi, muhit sharoitiga
moslashuvini ta’minlaydi. Tashqi muhit ta’sirida, atrofdagi boshqa odamlar bilan
munosabati natijasida odamda paydo bo’lgan fikrlash, fikrni bayon etish, bilim
olish, hunar o’rganish va ularni esda saqlash kabi yuksak insoniy xususiyatlar ham
asab tizimining ana shu ikkinchi funksiyasiga kiradi. I.P.Pavlov asab tizimining bu
funksiyasini oliy asab faoliyati deb atagan. Asab tizimining bu funksiyasini uning
yuqori qismida (bosh miya yarim sharlar po’stlog’ida) joylashgan asab markazlari
bajaradi.
3. Bosh miya yarim sharlar po’stlog’i ruhiy faoliyatning asosiy a’zosi
hisoblanadi. Asab impulslarni bosh miya yarim sharlar po’stlog’i neyronlariga
yetib borishi natijasida hissiyot to’yg’usi hosil bo’ladi, qaysiki odamda ong va
tafakkur jarayonlarning asosi hisoblanadi.
2. Asab tolasining xossalari
Asab tolasi, har bir tirik to’qima singari, qo’zg’alish va ta’sirotni o’tkazish
xususiyatiga ega. Agar mushak bilan birlashgan asabning biror joyi elektr toki
bilan ta’sirlanadigan bo’lsa, asab qo’zg’alib, qo’zg’alinishni mushakga o’tkazadi
va natijada mushak qisqaradi.
Asab tolasining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat.
1. Asab tolasi qo’zg’alishni o’tkazish uchun butun bo’lishi kerak. Asabni
kesish va yoki uni qattiq bog’lash natijasida asabdan qo’zg’alish o’tmay qoladi.
Asabning butunlili buzilgandagina emas, uning funksiyasi buzilgan vaqtda ham u

qo’zg’alishni o’tkazmay qo’yishi mumkin. Masalan, asab sovutilganda yoki
istilganda, zahrlanganda va qon bilan yaxshi ta’min etilmaganda ham qo’zg’alish
o’tmay qoladi.
Demak, asabdan qo’zg’alish o’tishi uchun u buzilmagan, shikastlanmagan,
ya’ni butun bo’lishi kerak. Bu - asabning fiziologik butunligi qonuni deyiladi.
2. Ikki tomonlama o’tkazish qonuni. Asab tolasi qo’zg’alishni ikki
tomonlama-markazdan periferiyaga (atrofga) va periferiyadan markazga o’tkaza
oladi. Asab tolasi markazga intiluvchi yo markazdan qochuvchi tola bo’lishidan
qat’i nazar unga ta’sir etilsa qo’zg’alish ikki tomonga tarqatib ketadi. Asab
tolasining bu xossasini atoqli rus olimi R.I.Babuxin (1877) birinchi bo’lib kashf
etgan.
3. Ajratib o’tkazish qonuni. Periferik asab tizimi ko’pgina ayrim asab
tolalaridan iborat; bu tolalar hammasi bir asab ustunida boradi. Asab ustunidan
xilma-xil asab tolalari, ya’ni markazga intiluvchi va markazdan qochuvchi asab
tolalari baravar o’tishi mumkin. Ammo bir asab tolasidan o’tadigan qo’zg’alish
qushni asab tolalariga o’tmaydi. Qo’zg’alish asab tolasidan yakka, ajralgan holda
o’tganligi tufayli odam juda nozik ayrim harakatlarni bajara oladi. Masalan,
rassomning suratlar chizishiga, musiqachining murakkab musiqa asarlarini ijro
etishiga, jarrohning eng nozik jarohlik qilishiga sabab shuki, har bir tola asab
impulsni mushakka ajratib o’tkazadi va shunday qilib markaziy asab tizimi mushak
harakatlarini uyg’unlashtira oladi. Qo’zg’alish boshqa tolalarga o’ta olganda edi,
ayrim mushak qisqarishi mumkin bo’lmagan edi, har bir qo’zg’alishda xilma-xil
mushaklar tartibsiz qisqargan bo’lar edi.
Markaziy asab tizimi neyronlarning yig’indisidir. Uni ko’ndalang kesishda
rangi bir-biridan farq qiladigan ikki qavatni ko’rish mumkin: bu qavatlardan biri
kulrang, ikkinchisi esa oq bo’ladi. Bu ikki modda rangiga qarab kulrang modda
va oq modda deb ataladi. Kulrang modda asab hujayralarining tana (soma) sidan
va oq modda asab o’siqlaridan akson va dendritlardan tashkil topgan.

3. Asablarning reflektor faoliyati
Markaziy asab tizimi faoliyatining asosiy va o’ziga xos belgisi reflekslarni
yuzaga chiqarishdir. I.P.Pavlov bu haqda quyidagilarni yozgan edi: «Murakkab
organizm hayotida refleks eng muhim va eng ko’p uchraydigan asab
hodisasidir. Organizm qismlarining doimiy, to’g’ri va aniq o’zaro nisbati va
butun organizmning tevarak-atrofidagi sharoitga munosabati refleks
yordamida qaror topadi».
«Refleks» terminini fiziologiyada birinchi marta fransiyalik olim Rene Dekart
ishlatgan. Refleks – tashqi yoki ichki muhit o’zgarganda reseptorlarning
ta’sirlanishiga javoban organizmning markaziy asab tizimi yordamida
ko’rsatadigan qonuniy reaksiyasidir. Reflekslar orqali organizmning biror
faoliyati yuzaga chiqadi, yoki to’xtatiladi: mushaklarning qisqarishi yoki
bo’shashuvi, bezlar sekresiyasi yoki sekresiyaning to’xtatishi, tomirlarning
torayishi yoki kengayishi va hokazo.
Organizm reflektor faoliyati tufayli tashqi muhitning yoki o’z ichki holatining
turli o’zgarishlariga tez reaksiya ko’rsata oladi va shu o’zgarishlarga tez moslasha
oladi. Markaziy asab tizimi reflektor faoliyatining ahamiyati I.M.Sechenov va
I.P.Pavlovning klassik asarlarida to’liq ochib berilgan I.M.Sechenov 1862 yildayoq
«Bosh miya reflekslari» degan shoh asarida: «Ongli va ongsiz hayotining hamma
faoliyatlari kelib chiqish usuli jihatidan reflekslardir»-degan edi.
4. Reflekslarning turlari.
Reflekslar yoki reflektor faoliyati juda xilma-xilligi bilan farq qiladi.
Reflekslarni bir qancha belgilariga qarab turli guruhlarga ajratish mumkin.
1) Reflekslar organizmga biologik ahamiyati jihatdan ovqat, mudofaa, jinsiy,
vaziyat va fazoda tanani harakatlantirish reflekslariga bo’linadi.

2) Reseptorlarga qayerda joylashganiga qarab, reflekslar: eksteroreseptiv
(ya’ni tana sirtidagi reseptorlarning ta’sirlanishidan kelib chiqadigan), vissero yoki
intero reseptiv (ichki a’zolar va tomirlardagi reseptorlarning ta’sirlanishidan kelib
chiqadigan), proprioreseptiv (skelet mushaklari, bo’g’imlar, paylardagi
reseptorlarning ta’sirlanishidan kelib chiqadigan) reflekslarga bo’linadi.
3) Reflekslar yuzaga chiqishi uchun miyaning qaysi bo’limlari zarurligiga
qarab ham tasnif qilinadi. Reflekslar shu jihatdan spinal (orqa miya neyronlarining
ishtirokida kelib chiqadigan), bulbar (uzunchoq miyaning ishtirokida),
mezensefal (o’rta miya ishtirokida), diensefal (oraliq miya ishtirokida) va kortikal
(bosh miya yarim sharlari po’stlog’idagi neyronlar ishtiroki bilan) yuzaga
chiqadigan reflekslarga bo’linadi.
4) Reflekslar ularda qaysi a’zolarning ishtirok etishiga, javob reaksiyasining
xarakteriga qarab ham ajratiladi. Masalan, refleks harakatlantiruvchi , yoki motor
(bunda mushaklar ijrochi a’zo hisoblanadi), sekretor (bezlar sekresiyasi bilan
tugaydigan), tomir harakatlantiruvchi (qon tomirlarining torayishida yoki
kengayishida namoyon bo’ladigan) reflekslarga bo’linadi. Bu tasnif bir qadar
oddiy reflekslarga to’g’ri keladi, zero markaziy asab tizimining oliy
bo’limlaridagi neyronlar ishtirokida yuzaga chiqadigan murakkab reflekslarda esa
odatda turli ijrochi a’zolar reflektor reaksiyaga tortiladi.
5) Butun organizmning barcha reflektor faoliyati shartsiz va shartli
reflekslarga bo’linadi. Shartsiz reflekslar-organizmning irsiyat yo’li bilan o’tadigan
tug’ma reaksiyalaridir. Shartli reflekslar esa, organizmning individual taraqqiyot
jarayonida, «turmush tajribasi» asosida paydo bo’ladilar.
Odam oyoq kaftining terisiga ta’sir etilganda oyoq panjasi va barmoqlari
refleks yo’li bilan bukiladi - oyoq kaftining refleksi deb shuni aytiladi.
Mushak payiga bolg’acha yengilgina urilganda mushakning cho’zilishi uning
reflektor qisqarishiga sabab bo’ladi. Bu pay-mushak proprioreseptiv refleksidir.
Jumladan, tizza refleksi (son turt boshli mushakning payiga tizza ko’zining
pastidan urilganda oyoqning tizzadan keskin yozilishi) va Axill refleksi (Axill

payiga urilganda boldir mushakning keskin qisqarishi) shunday reflekslarga kiradi
(12.4.1-rasm).
12.4.1-rasm. Chapda – ikki va uch neyrondan tuzilgan reflektor yoylar tasviri. O’ngda – tizza
refleksining tasviri. Paydagi asab oxirlaridan orqa miyaga va orqa miyadan boldirning
yozuvchi mushagiga qo’zg’alish o’tadigan yo’l strelkalar bilan ko’rsatilgan. Markazdan
qochuvchi neyronlar qizil rangda, mushak va paydan boshlanib markazga intiluvchi
neyronlar qora rangda, teridan boshlanib markazga intiluvchi neyronlar yashil rangda qilib
ko’rsatilgan.
Asab tizimi umuman ikki qismdan iborat: periferik va markaziy asab tizimi.
Periferik asab tizimiga orqa miyadan chiqadigan 31 juft sezuvchi,
harakatlantiruvchi asab tolalari, bosh miyadan chiqadigan 12 juft asablar hamda
umurtqa pog’onasi atrofida va ichki a’zolarda joylashgan asab tugunchalari kiradi.
Markaziy asab tizimiga orqa va bosh miya kiradi (12.4.2-rasm)
Markaziy asab tizimining segmentar, ya’ni quyi qismiga orqa miya va bosh
miyaning pastki qismlari – uzunchoq miya, Varoliy ko’prigi, o’rta va oraliq miya
hamda miyacha kiradi. Markaziy asab tizimining yuqori segment usti qismiga bosh
miya yarim sharlari va ularning po’stlog’i kiradi.

Bajaradigan funksiyasiga ko’ra, asab tizimi ikki qismga bo’linadi: 1) somatik
asab tizimi odam tanasining sezgi a’zolari va skelet mushaklari ishini boshqaradi.
2) Vegetativ asab tizimi ichki a’zolar (nafas olish, qon aylanish, ovqat hazm
qilish, ayrish va h.z.) hamda ichki sekresiya bezlari ishini boshqaradi.
12.4.2-rasm. Asab tizimining umumiy tasviri: 1-bosh miya; 2-orqa miya; 3-orqa miyadan
chiqqan asab tolalari.
5. Reflektor yoy
Har qanday refleksning yuazaga chiqishida impulslarning reseptordan ijrochi
(ishlovchi) a’zoga o’tadigan yo’li o’sha zanjirlardan hosil bo’ladi. Bu yo’l reflektor
yoy deb ataladi (12.5.1-rasm).
Reflektor yoyga quyidagilar kiradi: 1) ta’sirotlarni qabul qiluvchi reseptorlar;
2) afferent asab tolalari; 3) markaziy asab tizimida joylashgan oraliq neyronlar
(sinapslar); 4) efferent asab tolalari; 5)ijrochi (effektor) a’zo.
Agar refleksni yuzaga chiqaradigan reflektor yoyi bir sinapsdan tashkil topgan
bo’lsa, - monosinaptik reflektor yoy deb ataladi. Organizmdagi ko’p reflekslarining

yuzaga chiqishida ikkita yoki bir nechta sinapslar ishtirok etadi, shuning uchun
bunday reflektor yoylar ko’p neyronli yo polisinaptik yoylar deb ataladi.
Odam tanasi ta’sirlanganda muayyan refleks kelib chiqadigan sohasi
(masalan, tananing bir qismi) refleksogen mintaqa yoki refleksning reseptiv
maydoni deb ataladi.
Odam embrionida dastlabki reflektor reaksiyalar ona qornidagi hayot 3-
oyining ikkinchi yarmida aniqlanadi. Avvalo bosh refleksogen mintaqalarning,
so’ngra qo’l va tana refleksogen mintaqalarining, eng keyin oyoq refleksogen
mintaqalarining ta’sirlanishiga javoban reflektor harakatlar ro’y beradi.
12.5.1-rasm. Asabning tuzilishi (I), reflektor yoy (II) va odam asab tizimi tuzilishining
umumiy ko’rinishi (III). 1-qon tomirlari; 2-asab tolalari; 3-teri; 4-neyronlar (asab
hujayralari); 5-orqa miya; 6-mushak; 7-bosh miya; 8-orqa miya; 9-asablar .
6. Asab markazlari
Muayyan refleksni yuazaga chiqarish yoki muayyan funksiyani boshqarish
uchun zarur neyronlar yig’indisi asab markazi deb ataladi. Asab markazlarning
joylanishi bosh miya yoki orqa miyaning turli qismlariga ta’sir etish, cheklangan

bir qismini yemirish, olib tashlash (ekstirpasiya) yoki qirqib quyish tajribalari
asosida aniqlanadi.
Agar asab tolasida impulslar ikki tomonga o’tkazilishi mumkin bo’lsa,
markaziy asab tizimida qo’zg’alish faqat bir tomonga tarqalishi, ya’ni reseptor
neyrondan  oraliq neyronlar orqali  effektor neyronga o’tkazilishi mumkin. Bu
hodisa asab markazlarida qo’zg’alishning bir tomonlama o’tkazilish qonuni deb
ataladi.
Qo’zg’alish jarayoni asab tolalaridagiga nisbatan asab markazlarida sekinroq
o’tkaziladi. Refleks vaqtining , ya’ni reseptor ta’sirlangan paytdan boshlab javob
reaksiyasi yuzaga chiqquncha o’tadigan vaqtning nisbiy uzunligi shu bilan
izohlanadi. Bu vaqtni refleksning latent (yashirin) davri deb ham yuritishadi.
Latent davr davomida quyidagi jarayonlar ro’y beradi: reseptorlar qo’zg’aladi (A),
qo’zg’alish markazga intiluvchi asab tolalari orqali asab markazlariga o’tkaziladi
(B), qo’zg’alish markaziy asab tizimining ichida bir xil neyronlardan ikkinchi xil
neyronlarga o’tkaziladi (V), qo’zg’alish markaziy asab tizimidan markazdan
qochuvchi (efferent) neyronlarga o’tkaziladi (G), qo’zg’alish asabdan ishlovchi
a’zoga (effektorga) o’tkaziladi (D). Shunday qilib, refleks vaqti (R) shu barcha
jarayonlar uzunligining yig’indi ifodasidan iborat: R=A+B+V+G+D.
Asab markazi ichida qo’zg’alishning afferent neyrondan efferent neyronga
o’tkaziladigan vaqti (V) refleksning chin, yoki markaziy vaqti deb ataladi. Bu
vaqtni aniqlash uchun yuqorida aytilgan boshqa barcha jarayonlarga sarf qilingan
vaqtni reflekning umumiy vaqtidan chiqarib tashlash zarur: V=P-(A+B+G+D).
Masalan, odam tizza refleksining vaqti hammadan kamroq; u atigi 0,0196-0,0238
soniyani tashkil etadi. Bu reaksiyalarning markaziy vaqti 0,003 soniyaga teng.
Ko’zga ravshan yorug’lik tushganda paydo bo’ladigan ko’z yumish refleksning
vaqti uzunroq, u 0,05-0,2 soniyani tashkil etadi.
Qo’zg’alishni sinaps orqali o’tishi quyidagi 3 asosiy jarayondan iborat: 1)
asab oxiriga akson orqali kelgan impulsga javoban mediator ishlab chiqaradi; 2)
mediator sinaps yorig’i orqali postsinaptik membranaga diffuziyalanib o’tadi; 3)
shu mediator ta’sirida qo’zg’atuvchi postsinaptik potensial vujudga keladi. Asab

oxiriga impuls kelgan paytdan boshlab, to qo’zg’atuvchi postsinaptik potensial
kelib chiqa boshlanguncha taxminan 0,5 msoniya vaqt o’tadi. Asab oxiridan
mediator ajralib chiqishi va postsinaptik membranaga diffuziyalanib o’tishi uchun
shuncha vaqt kerak. Bu vaqt sinapsda kechikish deb ataladi.
Qo’shg’alishlarning qo’shilishi (summasiyasi) asab markazlarining o’ziga xos
xususiyati bo’lib, uni I.M.Sechenov 1863 yilda birinchi marta tasvir etgan.
Qo’zg’alishlarning qo’shilishi shunda ko’rinadiki, periferik reseptorlarning yoki
afferent asablarning ikkita yoki bir nechta ta’siroti qo’shilganda refleksni yuzaga
chiqaradi, holbuki shu ta’sirotlardan har biri alohida-alohida reflektor reaksiyani
yuzaga chiqarishga kamlik qiladi.
Qo’shilishning ikki turi: ketma-ket (vaqtdagi) va masofa (fazodagi) da
qo’shilish bor.
1) Asab markaziga bir xil afferent asab tolalari orqali kalta vaqt oralig’ida
ketma-ket keluvchi qo’zg’alishlarning o’zaro ta’siri ketma-ket qo’shilish deb
ataladi.
2) Bir reseptiv maydonga kiradigan turli reseptorlarga ikkita yoki bir necha
ta’sirot bir vaqtda ta’sir etsa, qo’zg’alishlar masofada qo’shiladi. Masalan, itda
qashinish refleksining reseptiv maydoni doirasida terining bir-biridan 10 sm
uzoqdagi ikki qismi past kuch bilan bir vaqtda ta’sirlansa bu refleks yuzaga
chiqishi mumkin. Aksincha, shunday ta’sirotning har biri alohida qo’llanilganda
qashinish refleksini yuzaga chiqarmaydi, bir vaqtda qo’llanilganda esa, reflektor
reaksiya ro’y beradi.
Asab markazlari o’ziga keluvchi impulslar ritmini o’zgartira oladi. Bu jarayon
transformasiya yoki qo’zg’alish ritmining o’zgarishi deb ataladi. Afferent asab
yakka ta’sirga javoban, asab markazlarni ishlovchi a’zoga efferent asab tolalari
orqali muayyan ritm bilan ketma-ket boruvchi bir qancha impulslarni yuboradi.
Boshqa so’z bilan aytganda, miltiqdan bitta o’q otilganiga asab markazlari
pulemyotdan o’qqa tutish bilan javob qaytaradi.
Markaziy tormozlanish hodisasini I.M.Sechenov 1862 yilda kashf etgan.
Uning asosiy tajribasi quyidagicha edi (12.6.1-rasm). Boqa bosh miyasi ko’ruv

do’mboqlari sohasidan tilinib, katta yarim sharlari olib tashlanadi. Shundan so’ng
baqaning keyingi oyoqlarini sulfat kislota eritmasiga botirib, shu oyoqlarni tortib
olish refleksining vaqti o’lchanadi (Tyurk usuli). Ko’ruv dumboqlarining qirqilgan
joyiga osh tuzi kristali qo’yilsa, yoki miyaning shu sohasiga kuchsiz elektr toki
bilan ta’sir etilsa, refleks vaqti keskin darajada uzayib ketadi. Shu dalillarga
asoslanib, I.M.Sechenov baqa bosh miyasining talamus sohasida orqa miya
reflekslarini tormozlovchi asab markazlari bor, degan yuksak xulosaga keldi.
Tormozlanish hodisasi markaziy asab tizimidagi barcha bo’limlar faoliyatida
muhim rol o’ynashini ingliz olimi Ch.S.Sherrington va rus olimlari
N.Ye.Vvedenskiy va A.A.Uxtomskiy hamda amerika olimlari Jordj Ekkls va
D.Purpura ko’rsatib berishdi.
12.6.1-rasm. Baqaning bosh miyasi (I.M.Sechenov tomonidan tormozlovchi markazlarni
topgani rasmda ko’rsatilgan). Bu tajriba fiziologiyada «markaziy tormozlanish» yoki
«Sechenov tormozlanishi» nomi bilan shuhrat qozongan. 1-hidlash asabi; 2-hidlash piyoz
boshchasi; 3-bosh miya yarim sharlari; 4-ko’ruv dumboqchasi (talamus); 5-bosh miyaning
kesilish chizig’i; 6-ikki teppachalik; 7-miyacha; 8-uzunchoq miya.
Asab markazi juda tez charchashligi bilan asab tolasidan farq qiladi.
Ma’lumki, asab tolasi deyarli charchamaydi. Markazga intiluvchi asabning bir
qadar uzoq ta’sirlanishi tufayli reflektor jarayon sekin-asta susayadi, keyinchalik
esa tamomila to’xtaydi. N.Ye.Vvedenskiy markazga intiluvchi asabni ta’sirlab,

ta’sirot boshlanganidan 10-40 soniya keyin refleks jarayonining susayganligini va
tamomila to’xtab qolganligini ko’rgan. Ayni vaqtda u markazga intiluvchi qo’shni
asabni ta’sirlab, refleks paydo bo’lishini kuzatgan. Bu kuzatish xuddi markaziy
asab tizimining charchashini ko’rsatdi. Markazga intiluvchi asabni ta’sirlab, refleks
yo’qotilsa, so’ngra markazdan qochuvchi asab ta’sirlansa, mushak qisqarish bilan
javob beradi. Bu tajriba charchashning xuddi markaziy asab tizimida
boshlanganligidan guvohlik beradi.
Reflektor jarayonlari ularni yuzaga chiqargan ta’sirot to’xtashi bilan bir
vaqtda tamom bo’lmay, orada bir muncha vaqt o’tadi. Bu hodisa reflektor ta’sirot
qoldig’i deb ataladi. Ta’sirot qancha kuchli bo’lib, reseptorlarga qancha uzoq ta’sir
etgan bo’lsa, reflektor ta’sirot qoldig’i o’shancha uzun bo’ladi.
7. Asab tizimining o‘yg‘unlashtiruvchi faoliyati
Mehnat jarayonida qiladigan juda nozik harakatlari faqat markaziy asab
tizimining uyg’unlashtiruvchi (koordinasiya qiluvchi) faoliyati tufayligina yuzaga
chiqishi mumkin.
Reflektor yeyni ko’zdan kechirganimizda ikki neyronli va uch neyronli yoy
sxemasi bilan tanishdik. Butun organizmda ham qo’zg’algan asab hujayrasi qaysi
neyronga bog’langan bo’lsa, qo’zg’alish o’sha neyronga o’tadi va shunday qilib,
xuddi zanjirdan yurgandek mushakga yetib boradi deb o’ylasa, bular edi.
Xaqiqatda har bir reflektor reaksiya markaziy asab tizimining g’oyatda murakkab
reaksiyasi hisoblanadi. Xar bir ayrim paytda organizmga ko’p va xilma-xil
ta’sirotlar kelib turadi. Markaziy asab tizimining uyg’unlantiruvchi ahamiyati
shundan iborat: organizm bu ta’sirotlarga javoban shu xildagi refleksni yuzaga
chiqaradiki, bu refleks muayyan paytda organizmning u yashab turgan sharoit bilan
muvozanatga kelishini ta’minlaydi. Ana shu javob reaksiyalari vaqtida butun
organizmdagi ayrim a’zolar yoki a’zo tizimlari bir-biri bilan bog’langan qismlar
sifatida baravar va ketma-ket birgalashib ishlaydi.
Shunday qilib, uyg’unlik mushak harakatlarining aniq bajarilishini
ta’minlaydi, turli tashqi vaziyatlarga moslashgan reflektor reaksiyalarini yuzaga

chiqaradi, bu reflektor reaksiyalar harakatlantiruvchi, sekretor, tomir va boshqa
komponentlardan tarkib topadi.
Organizmning harakat qilishdek uyg’unlashgan faoliyati shuncha bog’liqki,
organizm biror ta’sirotga javoban ham mushaklarini yoki qanday bo’lmasin
mushaklarni emas, balki qat’iyan ma’lum mushaklar guruxini qisqartiradi.
Organizm shu tariqa harakat qilganda yurak-tomir tizimi, nafas a’zolari va boshqa
tizimlarning faoliyati o’zgaradi. Anna shu jarayonlarning hammasi harakat
reaksiyasini yuzaga chiqarish uchun eng yangi sharoit tug’diradi.
Murakkab ravishda uyg’unlashgan harakatning yuzaga chiqishida po’stloq
ostidagi tuzilmalar (orqa miya, uzunchoq miya, miyacha va u kabilar) gina emas,
balki bosh miya po’stlog’i ham qatnashadi. Masalan, jismoniy mehnat jarayonida
qilinadigan harakatlarni yoki sportchi qiladigan harakatlarni uyg’unlashtirishda va
shunga o’xshashlarda bosh miya po’stlog’ining shartli reflektor faoliyati ayniqsa
katta ahamitga egadir (12.7.1-rasm). Gap shundaki, harakatlarning juda ko’p
shakllari shartli reflektor harakatlardan iborat, harakatlarning kichik bir guruxigina
nasldan qolgan, ya’ni shartsiz reflektor harakatdan iboratdir.
Markaziy asab tizimida qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlari uzluksiz
ravishda bir-biriga ta’sir etib turadi, shunga ko’ra g’oyatda murakkab, uyg’un
harakatlar refleks yo’li bilan yuzaga chiqadi.
Har qanday bo’g’im ikki guruh mushaklar borligi tufayli harakatlana oladi. Bu
mushaklar bo’g’imdan oshib o’tgan bo’ladi va qisqarganda harakatni yuzaga
chiqaradi. Bu juft mushaklar yordami bilan faqat bukiladigan va yoziladigan eng
oddiy bo’g’imni olaylik. Shu mushaklardan biri qisqarib, bo’g’imni bukadi,
ikkinchisi qisqarib yozadi.

12.7.1-rasm. Sportchi nozik harakatlarining markaziy va periferik asab tizimlari tamonidan
uyg’unlantirilishi .
Qo’l-oyoq bukilganda bukuvchi mushak qisqarib, ayni vaqtda yozuvchi
mushakni tortib cho’zadi, deb o’ylasa bo’lar edi. Ammo yozuvchi mushakning
payi suyakdan ajratib qo’yilsa, yozuvchi mushakning baribir bo’shashishi
tekshirishlarda ma’lum bo’lgan. Bu tajriba markaziy asab tizimining turli
funksiyalarini o’taydigan mushaklar (bu misolda bukuvchi va yozuvchi mushaklar)
bilan bog’langan qismlarida qo’zg’alish jarayoni ham, tormozlanish jarayoni ham
yuz beradi, degan g’oyani tasdiqladi. Qo’l-oyoq bukilganda yozuvchi mushaklar
markazida qo’zg’alish kelib chiqadi, lekin shu bilan bir vaqtda yozuvchi mushaklar
markazida tormozlanish jarayoni ro’y beradi.
Bir qo’l yoki oyoqdagi mushaklarning markazlari o’rtasidagina emas, qarama-
qarshi ikki qo’l-oyoqdagi mushaklarning markazlari o’rtasida ham muayyan o’zaro
munosabatlar bor. Odam yurganda goh bir oyog’i, goh ikkinchi oyog’i bukiladi:
ayni vaqtda bir tizza bukilib, ikkinchi tizza esa yozilgan deyaylik, shunga ko’ra,
chap oyoqni bukuvchi mushaklarining markazi qo’zg’alish holatida bo’ladi,

yozuvchi mushaklarning markazi esa tormozlangan bo’ladi. Qarama-qarshi
tomonda teskari hodisa ko’riladi; o’ng oyoqni yozuvchi mushaklarning markazi
qo’zg’alib, bukuvchi mushaklarning markazi tormozlangan bo’ladi .
Taniqli rus olimi, akademik A.A.Uxtomskiy asab markazlarining asosiy ish
tamoyili- dominanta haqida ko’pdan-ko’p tadqiqotlar o’tkazgan. Uning fikricha,
organizm yashaydigan tabiiy sharoitda asab tizimining yaxlit bir butun bo’lib
ishlashi uchun dominant, ya’ni ustun qo’zg’alish o’choqlarining borligi
xarakterlidir, bu qo’zg’alish o’choqlari boshqa hamma asab markazlarining ishini
o’zgartiradi va go’yo o’ziga bo’ysindiradi.
A.A.Uxtomskiyning ma’lumotlariga ko’ra, dominant qo’zg’alish o’chog’i
quyidagi asosiy xossalarga ega: 1) haddan oshgan qo’zg’aluvchanlik; 2)
qo’zg’alishning turg’unligi; 3) qo’zg’alishlarni qo’shish qobiliyati; 4) inersiya,
ya’ni rag’bat tamom bo’lgach qo’zg’alishni uzoq ushlab turish qobiliyati.
Ustun turuvchi hukmron qo’zg’alish o’chog’i boshqa markazlarga keluvchi
qo’zg’alish to’lqinlarini o’ziga jalb qilib, shular hisobiga kuchaya oladi. Bu paytda
boshqa markazlarda tormozlanish jarayoni boshlanadi. Shunga ko’ra markaziy
asab tizimida ustun turuvchi qo’zg’alish o’chog’i bo’lganda integrativ (sintetik)
faoliyat o’zgaradi. Markaziy asab tizimiga keluvchi qo’zg’alish hamisha o’zi
vujuduga keltiradigan javob reaksiyasini yuzaga chiqarmay, dominantaga xos
bo’lgan javob reaksiyasini yuzaga chiqaradi. Masalan, hayvon ovqat yutish
harakatlarini qilib turganida bosh miya po’stlog’idagi harakatlantiruvchi
mintaqaning ayrim nutqtalari ta’sirlansa, tegishli mushaklar qisqarmay, ovqat
yutish harakatlari kuchayadi. Shuni alohida qayd qilib o’tish zarurki, shartli
reflekslar hosil qilinishida vaqtincha aloqa dominant asosida hosil bo’ladi.

Adabiyot
1. Almatov K.T., Allamurodov SH. Odam fiziologiyasi. – T., 2004.
2. Qodirov U.Z. Odam fiziologiyasi. – T., 2004.
3. Nuritdinov E.N. Odam fizologiyasi. Toshkent, «Aloqachi», 2005, 505 b.
4. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya cheloveka (ob щ aya sportivnaya,
vozrastnaya): - Moskva, «Sport», 2015, 610 s.
5. Toshmuxamedova M.I., Hamraqulov A.Q. Fiziologiyadan mustaqil ishlar.
O‘quv uslubiy qo‘llanmayu T., 2005.
6. Tkachenko B.I. Osnov ы fiziologii cheloveka. S.P. 1994.
7. Txorevskiy V.I. Fiziologiya cheloveka. M.: Fizkultura, obrazovanie i
nauka. 2001.
8. Aganyans E.K. i dr., Fiziologiya cheloveka. M.: Sovetskiy sport, 2005.
9. Stuart Y. Fox. Human physiolohical. WKB and Oxford. – England., 1993.

Markaziy asab tizimining umumiy fiziologiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish