Markaziy asab tizimining umumiy va xususiy fiziologiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	90.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Markaziy asab tizimining umumiy va xususiy fiziologiyasi

Купить

Kirish. Markaziy asab tizimining umumiy va xususiy fiziologiyasi
Kirish.
Markaziy asab tizimining umumiy va xususiy fiziologiyasi

Reja
1. Asab tizimi to‘g‘risida umumiy tushuncha. Nervning tuzilishi.
2. Nerv tolasining xossalari. Qo’zg’alishning nervdan muskulga o’tishi
3. Markaziy asab tizimining roli va umumiy tuzilish chizma. Refleks va
reflektor yoy.
4. Markaziy asab tizimining asosiy xossalari. Markaziy asab tizimidagi
tormozlanish
5. Markaziy asab tizimining koordinatsiya qiluvchi (uyg’unlashtiruvchi) roli

Fiziologiyaning predmeti , maqsadi va vazifalari

Fiziologiya – tirik organizmda kechayotgan jarayonlar va ularni o ’ rab turgan
muhitda hayot kechirishga moslashishini ta ’ minlovchi jarayonlar haqidagi fandir .
Fiziologiya odam va hayvonlarni yaxlit organizmida va uning a ’ zolari , to ’ qima ,
hujayralar hamda ularning tuzilish birliklarini tashkil qiluvchi qismlarida
bajarilayotgan funksiyalar bo ’ yicha qonunlarni ochib beradi .
Funksiya – bu organizmda , uning organ va to ’ qimalarida tinimsiz o ’ zgaruvchan
atrof - muhit sharoitiga faol holda moslashishida va shu bilan birga ularning o ’ zlari
ham tashqi muhitga yetarlicha ta ’ sir ko ’ rsatishi natijasida yuz beradigan moddalar
almashinuvining o ’ zgarishi natijasidir .
Fiziologiya – eksperimental fan , eksperimentlar esa laboratoriya hayvonlarida ( it ,
mushuk , quyon , baqa va boshqalar ) hamda maymunlar , qishloq xo ’ jalik
hayvonlarida ( sigir , ko ’ y , echki va boshq .) bajariladi .
Eksperimentlar ikki turda, o’tkir va surunkali tajribalarda bajariladi.
O’tkir tajribalarda odatda hayvon xushsizlantiriladi yoki qimirlay olmaydigan
holatga keltirilib, hyech qanday hayvon hayotini saqlab qolish qoidalariga rioya
qilinmagan holda operasiya qilinadi (tiriklayin yorib ko’riladi) va tajriba oxirida
esa hayvon so’yiladi. O’tkir tajribalarda hayvonning o’rganilayotgan organi, unga
kelayotgan nerv tolalari va qon tomirlari ochiladi.
Bir qator o’tkir tajribalarda a’zolar maxsus usullar yordamida to’qimalar hayot
faoliyati, mutadil moddalar almashinuvini saqlash yo’li bilan izolyatsiya qilinadi.
Masalan, ulardan o’tuvchi qon tomirlari orqali kislorod bilan boyitilgan qon, yoki
uni o’rnini almashtiruvchi eritmalar o’tkaziladi (perfuziya usuli), bundan tashqari
alohida a’zolarda esa (nerv, muskul va boshq.) ularning hujayralarini o’sha
eritmalarga joylashtirish yo’li bilan o’rganiladi.
O’tkir tajribalarning kamchiligi shundan iboratki, ular hayvonning to’qimalarini,
qon tomirlari va nerv tolalarini qoplab turuvchi po’stloqlar jarohatlanganidan
keyinoq notabiiy sharoitlarda bajariladi.
Surunkali tajribalarda esa hayvonlar avvaldan sterillangan sharoitda operasiya
qilinadi va hayvon to’lig’icha sog’ayganidan keyin ularda uzoq yillar davomida
mo’tadil hayot sharoitida tajribalar o’tkazish mumkin. Lekin, surunkali tajribalar
davomida operasiya asoratlari, masalan qo’shni a’zolarni (katta qorinni) siljishi
kuzatilishi mumkin, bu esa o’rganiladigan organ funksiyasini qisman bo’lsada
buzadi. Hozirda odamlar va hayvonlar organizmidagi muhim funksiyalarni yer
yuzida va hatto kosmosda ham uzoq masofadan turib radio uzatgich va o’xshash

tizimlar yordamida organizmni hayot faoliyatiga hech qanaqa zarar yetkazmasdan
televizion kuzatishlar olib borish va qayd qilish mumkin.
Odamlar va hayvonlarning bosh miya, yurak, qon tomirlari, nafas a’zolari, skelet
mushaklari va boshqa a’zolari funksiyasining sog’lom hayot sharoitiga salbiy ta’sir
ko’rsatmasdan tashqi yuzaga mahkamlangan yoki ichki a’zolarga kiritilgan
(radiopilyuli) radiouzatgichlar yordamida tadqiqot ishlarini olib borish mumkin.
Elektron asboblar va kompyuterlardan foydalanish esa eksperimentni o’tkazishni
jiddiy darajada yengillatish bilan birga uning davomiyligini qisqartiradi.
Hozirgi zamon fiziologiyasida a’zolarning funksiyalarni o’rganishda modellash
ham keng qo’llanilmoqda. Modellar fizik apparatlar holida bo’lib, matematik
nazariyalar asosida yasalgan bo’lib, ya’ni tadqiqotchini fikricha fiziologik
jarayonni imitiasiya qiladi yoki funksiya tabiiy sharoitda bajariladi.
Fizik modellardan foydalanish yoki modellar fiziologik gipoteza va nazariyalarni
to’g’riligini organizmdan tashqarida tekshirib ko’rish imkonini beradi va
o’rganiladigan jarayon va funksiyalarni bajarilishi bo’yicha tabiat qonunlariga
qanchalik to’g’ri kelishi haqida yangi yechimlarni topishda ya’ni yangi fiziologik
qonunlarni ochish uchun katta ahamiyatga ega. Masalan, asab tizimi, asab
hujayralari, sezgi a’zolari, skelet mushaklari faoliyatining sun’iy elektron
modellari yaratildi.
Modellashtirish muhim amaliy ahamiyatga ega, ya’ni kibernetik mashinkalardan
aqliy va jismoniy mehnat qurollari sifatida foydalanilmoqda, tibbiyotda esa ayrim
a’zolarni vaqtinchalik almashtiradi. Masalan, hisoblash mashinkalari, matnlarni bir
tildan ikkinchi tilga o’girish, harakat reaksiyalarining yuzaga kelish va davomiylik
tezliklarini aniqlash, qonning kislorod bilan to’yinishi, eritrositlar miqdorini
aniqlash, yurak-o’pka apparati, sun’iy buyraklar va h.k.
Ammo shuni qayd qilish kerakki, a’zolarning kibernetik elektron modellari
ularning funksiyasini jiddiy ravishda oseklashtiradi. Ularning asosiy farqi shundan
iboratkim, ya’ni modellarda elektron jarayonlar harakatlansa, organizmda esa
murakkab fiziologik va bioximik jarayonlar bajariladi. Fiziologiyada odam
organizmi funksiyalarini o’rganish uchun uzoq vaqtlardan buyon aynan shu
funksiyasi dastlab hayvonlarda o’rganiladi, ya’ni hayvonlar organizmi odam
organizmining ancha qulay modeli hisoblanadi. Izolyasiya qilingan a’zolar,
to’qimalar va hujayralar faoliyatlarini o’rganish bo’yicha tajribalarni ham
modellashtirish mumkin. Hayvonlar organizmini funksional qonuniyatlarini
o’rganish natijalari faqatgina odamlar organizmi funksiyalarini fiziologik
mexanizmlarini ochish uchun foydalanilmasdan balki hozirgi zamon texnikasida
(bionika) foydalaniladigan yangi kibernetik mashinalar yaratish uchun
foydalaniladi.

Hozirgi zamon elektronika, kibernetika, avtomatika yutuqlariga asoslangan tabiiy
sharoitda fiziologik jarayonlarni chuqur va to’lig’icha o’rganish tadqiqotchiga
avval imkoni bo’lmagan yangi fiziologik qonuniyatlarni ochish va hatto uzoq vaqt
faoliyat ko’rsatmagan a’zoni almashtirish imkonini beradi.
Fiziologiyaning asosiy vazifasi, odam va hayvonlar asab tizimi faoliyatining va
organizmning o’ziga xos fiziologik qonuniyatlarini ochishdan iborat, ya’ni
organizmni barcha hayotiy ko’rinishlarini va eng avvalo moddalar va energiya
almashinuvi, psixika va xulq-atvorni boshqarish mexanizmlarini ishlab chiqish
uchun zarur.
Demak, fiziologiya hayot hodisalarini mazmunini tushuntirishda, tirik
organizmning fizik va kimyoviy jarayonlarni o’rganishda, boshqarilish
mexanizmlarini ishlab chiqishda, aynan moddalar almashinuvi, irsiyat va
organizmni maqsadli o’zgarishini ta’minlashda ishtirok etadi.
Fiziologiya quyidagi maqsadlarni o’z oldiga qo’yadi: 1) tirik organizmdagi
mo’’tadil funksiyalarni tinimsiz ravishda o’zgaruvchan va rivojlanuvchi sharoitga
bog’liq holda bajarilish qonunlarini o’rganadi, 2) tirik organizmdagi jarayonlarni
tarixiy, filogenetik, xususiy va ontogenetik rivojlanishini va ularning o’zaro
bog’liqligini o’rganadi.
Odam va hayvonlar organizmidagi mo’tadil funksiyalarning bajarilish qonunlarini
ochilishi muhim nazariy ahamiyatga ega, ya’ni organizm faoliyatidagi hali
o’rganilmagan faoliyat mexanizmlarini samarali o’rganish yo’llarini aniqlab
beradi. Ayniqsa alohida hujayralarning (hujayralar darajasida), hujayralarning
tarkibiy qismlarini (subhujayra daraja) funksiyalarini va joylanishi hamda
hujayralar molekulalarini tuzilishini (molekulyar daraja) o’rganish juda muhimdir.
Fiziologiyaning qonunlari faqatgina nazariy ahamiyatga ega bo’lmay, balki xalq
xo’jaligining ko’pgina jabhalarida amaliy ahamiyatga ham egadir.

Fiziologiyaning rivojlanishida fizika, kimyo va boshqa aralash biologik fanlarning
roli.

Hozirgi fizika va kimyo fanlarini yutuqlari hujayralar va ularning turli
organoidlarini bir qator nozik tuzilishi va funksional qonuniyatlarini ochilishini
ta’min etdi. Dezoksikarbonuklein (DNK) va ribonuklein (RNK) kislotalarining
tuzilishini o’rganish, hujayralarda oqsil sintezlanishining qonuniyatlarini ochish
imkonini berdi. Nuklein kislotalarda organizmning tuzilish va funksional
xususiyatlarini irsiyligini dasturiy ishtiroki fiziologiya uchun muhim ahamiyatga
ega. Fizika va kimyoning yangi usullari asab tizimini turli qismlarini funksiyalari,

nerv yo’llari orqali nerv impulslarini o’tkazilishi va nervdan a’zolarga o’tishi
haqidagi tushunchalarimizni ancha ilgari surdi va organizm funksiyalarini
maqsadli o’zgartirish usullari bilan qurollantirdi. Tadqiqotlarning yangi fizik
usullari yordamida sezgi a’zolarining ilgaridan ma’lum bo’lmagan funksiyalari
aniqlandi, hozirgi biologik kimyo esa funksiyalarning boshqarilishida muhim
ahamiyatga ega bo’lgan ayrim oqsillarni sintezlash usullarini ishlab chiqdi.
Fiziologiyaning rivojlanishi uchun organizmdagi fizik jarayonlarni o’rganuvchi-
biofizika, va organizmda ximik jarayonlarni o’rganuvchi – biokimyoning
ahamiyati o’ta muhimdir.
Fiziologik tahlillar uchun hozirgi zamon matematik usullari va kibernetika hamda
avtomatik boshqarish usullaridan keng foydalanishmoqda, ya’ni bu usullar sezgi
a’zolari va asab tizimi, taktil sezgisi, xulq-atvor va o’rgatish fiziologiyalarini
o’rganishda, juda samarali hisoblanadi. Eksperimentlarning natijalarini hisoblash
va tahlil qilish uchun elektron-hisoblash mashinkalaridan foydalanilmoqda.
Biologiya «Organik dunyo dinamikasi» haqidagi fan bo’lish (K.A.Timiryazev)
bilan birga organizmlar evolyusiyasi va ular funksiyalari qonuniyatlari haqida
fiziologiyaning, aynan evolyusion fiziologiyaning rivojlanishiga jiddiy ta’sir
ko’rsatdi. O’z navbatida fiziologiya ham ayrim organizmlar hayotiy jarayonlarini
umumbiologik qonuniyatlar asosida o’rganuvchi biologiyaning bir qismi sifatida
biologiyaning rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega.

Fiziologiyaning asosiy bo’limlari va uning boshqa fanlar orasidagi o’rni.

Fiziologiya nihoyatda xilma-xil fanlar bilan birinchi galda biofizika va biokimyo
fanlari bilan chambarchas bog’liq. Molekulyar biologiyaning hozirgi zamon
yutuqlariga tayanib, organizmdagi hayotiy jarayonlar zaminida asosan fizik va
kimyoviy qonuniyatlar yotadi deyishimiz mumkin. Bu esa hayotiy jarayonlarning
ruyobga chiqishida fizik-kimyoviy jarayonlar ulushining benihoya kattaligidan
dalolat beradi. Keyingi paytda fizika va kimyoning hayotiy jarayonlarni
o’rganadigan biokimyo va biofizika fanlari alohida-alohida, mustaqil fan bo’lib
shakllandi. Organizmdagi hujayralar, to’qimalar a’zolar, a’zolar tizimlarini tuzilish
elementlaridan ajratib alohida o’rganib bo’lmaydi. Chunki muayan funksiyaning
asosida ma’lum bir struktura, tuzulish shakli yotadi. Shu sababli fiziologiya
anatomiya, gistologiya, sitologiya kabi morfologik fanlar bilan uzviy
bog’langandir. Organizm funksiyalarini o’rganar ekan fiziologiya, patologik
fiziologiya, patalogik anatomiya va boshqa klinik fanlar bilan doimiy ravishda
aloqada bo’ladi. Zotan fiziologiya sog’lom organizm funksiyalarini normal
sharoitda o’rgansa, patologik fiziologiya kasal, bemor organizm funksiyalarini

nonormal-patologik sharoitda, patologok anatomiya esa o’lgan tizimlardagi
o’zgarishlarni o’rganadi.
Fiziologiya fanining usullaridan, yutuqlaridan klinikada keng qo’llanganligi uning
klinik fanlar bilan ham yaqin aloqada bo’lishidan dalolat beradi. Organizmning
turli funksiyalarini mexanizmni tushunib berishda kibernetikaning ahamiyati katta
bo’lmoqda. Gap shundaki sunggi yillarda fiziologiyada funksiyalarni
modellashtirish usuli keng qo’llanilmoqda. Benihoya murakkab asboblar
yordamida qanday bo’lmasin biror funksiya mohiyatini tushuntiradigan maxsus
mexanizmlar yaratilmoqda. Ana shunday mexanizmlar-moddalar u yoki bu
organizmni ishlash prinsiplarini bilib olish, uning funktsional mohiyatini,
boshqarilish mexanizmlarini tushunib olish imkonini bermoqda. Fiziologiya
funksiyalarni tarixiy va individual taraqqiyot davrida o’zgarib borishini o’rganar
ekan, umumiy biologiyada evolyutsion ta’limotga embriologiyaning
ma’lumotlariga tayanadi.
Fiziologiya chorvachilik va veterinariyaning barcha bo’limlari bilan chambarchas
bo’gliq. Chunki bu ihtisosdagi fanlarga fiziologiya faqat ilmiy asos bo’lib xizmat
qilib qolmasdan, balki ularning yutuqlaridan keng ko’lamda foydalanib, o’zining
rivojlanishi uchun ham keng yo’l ochib oladi. Fiziologiyaning amaliy ahamiyati
katta, bu fanni bilmasdan turli kasalliklar paytida organizm funksiyalarini qay
tarzda va nechog’li buzilishini tushunib bo’lmaydi. Hayvonlarni o’rchitish,
oziqalantirish, parvarish qilish, kasalliklarni oldini olish va davolashda
fiziologiyani bilish zarur.
Ayniqsa odamlar fiziologiyasining rivojlanishi muhim nazariy va amaliy
ahamiyatga ega, ya’ni o’z navbatida mehnat, jismoniy tarbiya va sport, oziqlanish,
aviatsiya, kosmik, yosh va boshqa fiziologiyalarga bo’linadi.
Organizmning tuzilishi va funksiyalari uzviy bog’liq bo’lib, filogenetik va
ontogenetik rivojlanishlarning natijasi hisoblanaldi. Shunday qilib funksiya
bajarilishida moddalar almashinuvi o’zgaradi, bu esa o’z navbatida organizmning
ham funksiyasini o’zgartirishi mumkin, ya’ni funksiyalarning birligi va asosiy
ko’rsatkichi bo’lib funksiya hisoblanadi. Morfologik o’zgarishlar va fiziologik
jarayonlar bir-biri bilan mustahkam bog’liq. Demak, fiziologiya odam va
hayvonlar tanasining tuzilishi va uning tuzilmalarni rivojlanish qonuniyatlarini
o’rganuvchi – anatomiya, organizm to’qimalarining optik va elektron mikroskopik
tuzilishi haqidagi fan-gistologiya va hujayralar hayot faoliyati va tuzilishi haqidagi
– sitologiya fanlari bilan chambarchas bog’liqdir. Fiziologiyaning ayrim qismlari
ijtimoiy fanlarning tabiiy-ilmiy asosi bo’lib xizmat qiladi.
Sezgi a’zolari va asab tizimi fiziologiyalari falsafa, psixologiya va pedagogika
bilan bevosita bog’liqlikga ega.

Tibbiyot va chorvachilik uchun odam va hayvonlar fiziologiyasining ahamiyati.

Fiziologiya – tibbiyotning nazariy asosi. Hujayralarning hayot faoliyati qonunlari,
uning molekulyar tuzilishidagi mo’’tadil o’zgarishlar ahamiyatini, uning tashqi
muhit bilan birgalikdagi moddalar almashinuvini, to’qima va a’zolar hayot
faoliyati qonunlarini, odam va hayvonlar organizmining uni o’rab turuvchi sharoit
bilan aloqasini, uning barcha funksiyalarini bajaralishidagi tashqi muhit sharoitlari
rolini chuqur bilmasdan turib, funksiyalarning buzilish qonuniyatlarini ochish va
kasalliklarini oldini olish va davolash mumkin emas.
Fiziologiya qonuniyatlarini ochish – hayotning davomiyligini uzaytirishi, sog’liqni
saqlashni ratsional tashkil qilish va mehnat hamda yashash sharoitini
yengillashtirish, kasalliklarni oldini olish va davolashning yangi usullarini yaratish
uchun zarurdir.
Xavfni oldini oluvchi va davolovchi tibbiyot, ichuvchilik va chekishga qarshi
kurash eng avvalo mo’’tadil mehnat faoliyati va sog’lom turmush tarzi bilimlariga
asoslangandir. Masalan, mehnat fiziologiyasini bilish charchashni oldini olish, qon
fiziologiyasi esa qon quyishni tashkil qilish va h.k. imkonini beradi.
Fiziologiya – jamiyat (ijtimoiy) va xususiy gigiyenalar, onalar va bolalar sog’ligini
saqlash, maktab gigiyenasi, mehnatni to’g’ri tashkil qilish, uning unumdorligini
oshirish, maktablarda o’qitish va ishlab chiqarishni jarayonlarining tashkil
qilishning asosi hisoblanadi.
Oziqlanish fiziololgiyasi – jamoaviy va xususiy ovqatlanishni to’g’ri tashkil qilish
haqida amaliy bilimlar beradi. Iqlimiy fiziologiya tashqi-tabiiy muhit omillarini
dozalash haqida tavsiyalar beradi. Aviatsion va kosmik fiziologiyalar parvoz
paytida odam sog’ligini saqlashni ilmiy asoslab beradi.
Yosh o’sayotgan avlodni tug’ilganidan boshlab jismonan baquvvat, aqlan va
jismonan barkamol qilib tarbiyalash, o’smir va yoshlarni mehnatga o’rgatish,
barcha turdagi ommaviy sport va jismoniy madaniyatni qo’llab-quvvatlash yoshga
oid fiziologiya va jismoniy hamda sport fiziologiyasi ma’lumotlariga asoslanadi.
Odam yosh fiziologiyasi va ayniqsa nerv tizimi, sezgi a’zolari fiziologiyasi, yoshga
oid va umumiy psixologiya va pedagogikaning nazariy asosi hisoblanadi.
Qishloq xo’jalik hayvonlari, parrandalar va baliqlar fiziologiyasi xalq xo’jaligida
muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa qishloq xo’jalik hayvonlari xulq-atvorini
maqsadli ravishda o’zgartirish, ularni saqlash va oziqlantirish, yangi zotlar
yaratish, go’sht-sut mahsulotlari ishlab chiqarishni ko’paytirish, serpushtlikni
oshirish, baliqlarni o’rgatishda fiziologiyani o’rni salmoqlidir.

Hasharotlar fiziologiyasi, zararkunanda hasharotlarga qarshi kurashda va aksincha
foydali (asalari) hasharotlarni urchitish va parvarishlashda muhim amaliy
ahamiyatga ega.

Yosh avlodni ma’naviy va ma’rifiy shakllantirishda fiziologiyaning roli.

I.M.Sechenov va I.P.Pavlovlarning reflektor nazariyasi odamlar
psixologiyasining shakllanishida tabiiy ilmiy asos bo’lib xizmat qilmoqda.
Ma’lumki, sezgi a’zolari va asab tizimi fiziologiyalari odamlarda sezish, fikrlash
va bilim olishni yuzaga kelishi uchun asosiy material bo’lib xizmat qiladi.
I.P.Pavlov
(1849-1936) Dialektik materializm falsafasi , materialistik psixologiya va
fiziologiya hamkorlikda , turli jabhalarda mavjud tabiiy
ijtimoiy holatlarda insek ruhi muammolarini ishlab chiqadi .
Fiziologiya hayvonlar asab tizimining tarixiy rivojanishining
turli bosqichlarida turuvchi oliy bo ’ limlari bilan tashqi
muhitning aks etishini ( inikos ) asosiy qonunlarini o ’ rganadi .
Qiyosiy va evolyutsion fiziologiya turli organizmlar
filogenezida tashqi muhitning aks etishini o ’ xshashlik va
farq qiluvchi tomonlarini tahlil qiladi , hamda evolyutsiya
jarayonini qabul qilinishi va fikrlashni asosiy tamoyillarini
aniqlab beradi .

I.M.Sechenov
(1829-1905) Bu esa , faqatgina inseklarga xos bulgan ruhiyatning oliy
shakli bo ’ lgan fikrni yuzaga kelish sabablari tarixini ochib
beradi . Odamlarning sezgisi , fikrlashi va bilimi tarixiy natija
hisoblanadi . Bilim – bu odamlar bosh miyasi tomonidan
haqiqiy reallikni hattoki yuqori darajada rivojlangan
hayvonlardan ( it , maymun ) ham sifat jihatidan boshqacha
shaklda aks etish xususiyatidir .
Demak, fiziologiya dialektik – materialistik dunyoqarashni,
tabiiy ilmiy va tabiiy tarixiy asosi hisoblanadi. Fiziologiya –
ideologik kurashning eng kuchli qurollaridan biri bo’lib
dialektik materializmning ya’ni yosh avlodni mamlakatga,
uning xalqiga sadoqat,
ekstremizmga, terrorizmga qarshi kurashda jonbozlik ko’rsatish ruhida
tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Fiziologiyaning rivojlanishining qisqacha tarixiy sharhi.

Fiziologiya juda qadim zamonlardayoq inseklarni kasalliklarini oldini olish va
davolash uchun ularni organizmini va a’zolarini tuzilishini o’rganish uchun
tibbiyot talablari tufayli yuzaga keldi. Ana shu sababli qadimgi Yunon va Rim
hakamlari anatomiya va fiziologiyani o’rganganlar. Qadimgi olimlarning fiziologik
bilimlari eng avvalo taxminlarga asoslangan, chunki ular viviseksiyani juda kam
bajarganlar ana shu sababli ko’plab olingan ma’lumotlar tana funksiyalar haqidagi
fikr va mulohazalar noto’g’ri va kamchiliklardan xoli bo’lmagan.
XIV-XV asrlargacha juda ko’plab obyektiv va subyektiv sabablarga ko’ra
fiziologiya bo’yicha olingan ma’lumotlar sir saqlangan yoki ularni chop qilib
ommalashtirish imkonini berishmagan.
Anatomiya va fiziologiya fanining rivojlanishi feodalizmning halokati bilan
boshlandi. A.Vezaliy (1514-1564) faqatgina hozirgi zamon odamlar
anatomiyasining asoschisigina bo’lib qolmay balki fiziologiyani muhim faktlarga
boyitgan, viviseksiya usulini itlarda birinchi bo’lib qo’llagan va shu usulning
asoschisi hisoblanadi. M.Servet (1511-1553) kichik qon aylanish doirasini har
tomonlama o’rgandi, o’pkada qoning o’zgarishini va ularda kapillyarlar
mavjudligini taxmin qildi.
Anatom Fabriskiy (1537-1619) venalarda klapanlar borligini ko’rsatib berdi.
U . Garvey
(1578-1657) Ingliz hakami Uilyam Garvey (1578-1657) hayvonlarda o’tkir
tajribalar va odamlardagi kuzatishlarga asosan katta qon
aylanish doirasini ochdi. U o’zining xulosalarini hayvonlarda
o’tkazilgan viveseksiya tajribalarining natijalari asosida
yozdi. Uning ilmiy ishlari fiziologik jarayonlarni aks
ettirganlaigi sababli, hozirgi eksperimental fiziologiyaning
asoschilaridan biri deb yuritiladi.
XVI-asrning birinchi yarmida tabiatshunos va faylasuf Rene
Dekart (1596-1650) hayvonlarda viviseksiya va odamlarda
kuzatishlar o’tkazib yurakni roli va ovqat
hazmini o’rgandi. Uning fiziologiyada kashf etgan asosiy yangiligi ko’zning to’r
pardasiga ta’sir ko’rsatish yo’li bilan yumish aktini o’rganish asosida olgan
shartsiz reflekslarni tushuntirib berganligidir.
Dekartining refleks haqidagi ko’rsatmalari chexiyalik olim I.Proxaskianing (1749-
1820) keyingi ishlarida o’zining rivojlanishini topdi.

Italiyalik fiziolog va fizik A.Galvani (1737-1798) – elektr nazariyasining
asoschilaridan biri hisoblanadi. U baqaning nerv va mushaklarida elektr tokini
hosil bo’lish mexanizmini bir vaqtning o’zida ikkita turli metallar (temir va mis)
yordamida muskullarning qisqarishini, sungra nervlarda ham elektr toki
mavjudligini ko’rsatib berdi. Italiyalik fizik va fiziolog A.Volt (1745-1827)
nervlar va muskullarga bir vaqtning o’zida ikki xildagi metallar bilan ta’sir
ko’rsatilganda ularning o’zlarini elektr xususiyati emas, balki tashqi elektr toki
ta’sir etishini tushuntirib berdi. U elektr toki sezgi a’zolarini nervlar va
mushaklarni qo’zg’atishini kursatib berdi. Shunday qilib Galvani va Voltlar,
keyinchalik nemis fiziologi Dyubuo-Reymonning (1818-1896) ishlarida o’z
rivojini topgan elektrofiziologiyaning asoschilari bo’lib qolishdi.
A.D.Daniliyevskiy (1838-1986) tomonidan hazm fermentlari va oqsillar
sintezlanishida fermentlarning rolini o’rganish bo’yicha olib borgan biokimyoviy
tadqiqotlari fiziologiya uchun katta ahamiyatga ega bo’ldi.
XIX-asrdagi fiziologiyadagi yuksak rivojlanishi viviseksiya usuli bilan birgalikda
organizm funksiyalarini va uning kimyoviy tarkibini o’rganish bo’yicha ximik va
fizik tadqiqotlarning yutuqlariga asoslangan edi. Bu yo’nalish juda yuqori
darajada rivojlanish oldi.
Ch.Bell (1783-1855) markazga intiluvchi (sezuvchi) va markazdan qochuvchi
nervlar alohida-alohida bo’lishini ko’rsatib berdi. Ch. Bell muskullar
sezuvchanligini aniqlab, miya markazlari bilan skelet mushaklari orasida nerv-
reflektor xalqa mavjudligini tasdiqlab berdi.
F.Majandi asab tizimining trofik funksiyasini – organ va to’qimalarda moddalar
almashinuvining boshqarilishida asab tizimining ta’sirini ko’rsatib berdi.
K . Bernar
(1813-1878) Majandining shogirdi Klod Bernar (1813-1878) juda ko’plab
muhim fiziologik kashfiyotlar qildi, u so’lak va me’da osti bezi
shiralarining hazmlovchi ahamiyatini, jigarda uglevodlar
sintezini va qonda qand miqdorini ta’min etishdagi rolini,
uglevodlar almashinuvida va q on-tomirlar devorlari faoliyatini
boshqarilishida asab tizimining roli, nervlarning juda ko’plab
funksiyalari ochildi, qon bosim i , qon tarkibidagi gazlar, nerv
va muskullarning elektr toklari va boshqa ko’pgina
muammolarni yechishda faollik ko’rsatdi.
K.Bernarning ko’rsatishicha organizmning juda ko’plab muhim funksiyalari asab
tizimi bilan boshqariladi.
O’tgan asrda I. I. Myuller (1801-1855) va uning shogirdlari fiziologiyaning
rivojlanishiga o’zlarining katta hissalarini qo’shishdi ular juda ko’plab anatomiya,

qiyosiy anatomiya, gistologiya, embriologiya, sezgi a’zolari fiziologiyasi, tovush
apparat va reflekslar bo’yicha o’tkazilgan ko’plab tajribalar ularga taalluqlidir.
Uning shogirdi T.Gelmgols (1821-1894) fizika, ko’rish va eshitish, nerv va
muskullar tizimi fiziologiyalari bo’yicha muhim kashfiyotlar qildi.
Hozirgi zamon fiziologiyasining rivojlanishiga: nerv jarayonlarining tabiatini
o’rganish bo’yicha (A. Xodjkin, A. Xaksli va boshkalar), asab tizimlarining
faoliyat ko’rsatish qonuniyatlari bo’yicha (Ch.Sherington, R.Magkus, D. Ekkls va
boshq.) va sezgi a’zolari ( R. Granit) nerv moddalarining ishtiroki (G. Deyl, D.
Kaxmansek, M. Bakk va boshq) miya sopining funksiyalari bo’yicha (G.Megun,
G.Morushin va boshq.) bosh miya (Yu.Konorskiy) yurak-tomirlar (E. Starling, K.
Ungters, K. Gaymans va boshq.) ovqat hazmi bo’yicha (V. M. Beyms, A. Ayvi va
boshq.) buyraklar faoliyati bo’yicha (A. Keshki, A. Richards va boshq.) o’zlarining
hissalarini qo’shdi.

Hamdo’stlik mamlakatlari va O’zbekistonda fiziologiyaning rivojlanishi

Barcha hamdo’stlik mamlakatlari va jumladan O’zbekistondagi fiziologiya
fanining rivojlanishida hamyurtimiz Abu-Ali-Ibn Sinoning tibbiyot sohasidagi
kuzatishlari natijasida chop etilgan besh-jildli “Tib qonunlari” asari muhim
ahamiyatga ega.
Abu Ali Ibn Sino
(980-1037) Bundan tashqari XVIII - XIX - asrlardan boshlab
fiziologiyaning rivojlanishiga rus fiziologiya maktabining
rivojlanishi asosiy turtki bo ’ ldi desak xato qilmaymiz .
Rossiyada dastlabki fiziologik kuzatishlar XVIII - asrdan
boshlangan . Rossiyada dastlabki fiziologik
eksperimentlarni V . F . Zuyev (1754-1794)
A . M . Filomafitskiylar (1807-1849) va boshqalar
bajardilar . Dastlab nafas , qon va qon aylanishi , harakat
fiziologiyalari , sungra esa tadqiqotlarning asosiy
yo ’ nalishi bo ’ lib asab tizimining turli bo ’ limlarini
funksiyalarini o ’ rganish hisoblanadi ( A . N . Orlovskiy ,
1921-1856, A . A . Sokolovskiy 1822-1891 va boshq .).
Rossiya fiziologiyasining asoschisi bo’lib I.M.Sechenov (1829-1905) hisoblanadi.
U 1862 yilda nerv markazlarida tormozlanishni va 1868 yilda esa ularni
qo’zg’alishlarni (jamlanishni) summatsiyasini kashf etdi. I.M.Sechenov «Bosh
miya reflekslari» asarida reflektor nazariyasining asosiy ko’rsatmalari qayd
qilingan.

I.M.Sechenovning reflektor nazariyasi I.P.Pavlovning (1844-1936) asarlarida va
N.Ye.Vvedenskiy (1852-1922), A.F.Samoylovlarning (1867-1930) faol ishtiroki
tufayli yanada o’z rivojini topdi.
Asab tizimi fiziologiyasidagi buyuk kashfiyotlarni I.P.Pavlovning ustozlari
I.V.Sion (1842-1912) va F.I.Ovsyannikovlar (1827-1906) qildilar.
I.F.Sion, K.Ayudvich bilan hamkorlikda yurak faoliyatini sekinlashtiruvchi va
tomirlar tonusini kengaytiruvchi markazga intiluvchi nerv tolalarini kashf etdilar.
U yurak faoliyatini tezlashtiruvchi; uyat nervining tomirlarini toraytiruvchi
xususiyatini; simpatik nerv tolalari orqa miyaning oldingi qismidan chiqishini
tamomila aniq ko’rsatdi va birinchi marta qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlari
asab tizimida o’zaro munosabatda bo’lishini aniqlab berdi. U tormozlanish ikkita
bir xil qo’zg’alishlar to’lqinini uchrashidan kelib chiqishi to’g’risidagi gipotezani
shakllantirdi.
P.V.Ovsyannikov qon aylanish tizimini markaziy asab tizimi bilan boshqarilishini
o’rgandi.
I.P.Pavlovning dastlabki ishlari ham yurak faoliyati va qon aylanish tizimini asab
tizimi tomonidan boshqarilishi va uning trofik funksiyasi muammolariga
bag’ishlangan edi. Sungra I.P.Pavlov va uning shogirdlari birinchi marta ovqat
hazmi bezlari faoliyatida asab tizimining rolini har tomonlama o’rgandilar.
Keyinchalik I.A.Pavlov M.I. Sechenovning bosh miya reflekslari haqidagi
fikrlarini rivojlantirib shartli reflekslarni ochdi. I.P.Pavlovning maktabi
birinchilardan bo’lib organizm funksiyalarini tashqi muhit shart-sharoitlarining
o’zgarishiga qarab moslashishini ta’minlovchi organ sifatida bosh miya ishining
asosiy fiziologik qonuniyatlarini ochdi. N.Ye.Vvedenskiy qo’zg’alish va
tormozlanishning birligi va ularning birinchisidan ikkinchisiga va aksincha o’tishi
haqidagi nazariyani yaratdi, nerv va muskullar -funksiyalarini o’rganish bo’yicha
muxim elektrofiziologik ishlarni bajardi. Uning shogirdi A.A.Uxtomskiy (1875-
1942) nerv markazlarini ish tamoyillarini – dominantlik ta’limotini asosladi, ya’ni
keyinchalik I.P.Pavlov va N.Ye.Vvedenskiylarning nerv markazlarining o’zaro
munosabatlari haqidagi konsepsiyasining keyingi rivojlanishi uchun xizmat qildi,
hamda qo’zg’alish ritmlarini asab tizimi tomonidan o’zlashtirilishi haqidagi
fikrlarni tushuntirib berdi. A.F.Samoylov (1867-1930) elekrofiziologiyaning
rivojlanishiga o’zining katta hissasini qo’shdi va nerv jarayonlarini kimyoviy yo’l
bilan uzatilish nazariyasini juda ajoyib tarzda rivojlantirdi.
M.I.Sechenov va I.P.Pavlovlar va ularning shogirdlari hayvonlar organizmi
funksiyalarini o’rganish buyicha tadqiqot ishlarini bajarishda Ch.Darvin
g’oyalaridan unumli foydalandilar. Hamdo’stlik mamlakatlari fiziologiyasi uchun
funksiyalarning evolyusiyasi va ularning filo- va ontogenetik rivojlanishini
o’rganish xarakterlidir.

V.M.Bexterev (1857-1927) odamlar asab tizimi patologiyasida shartli reflekslar
nazariyasini rivojlantirdi va asab tizimlarini tuzilish va funksiyalarini chuqur
o’rgandi. Odamlar va hayvonlarda shartli reflekslar usulidan foydalanib va
hayvonlarda operatsiya yordamida ichki a’zolarining bosh miya faoliyatiga
ta’sirini va ichki a’zolar faoliyatining bosh miya bilan boshqarilishini o’rgandi.
Ichki a’zolar faoliyatiga bosh miyaning ta’sirini o’rganish bo’yicha dastlabki
muhim tadqiqot V.Ya.Daniliyevskiyga (1852-1939) ta’luqlidir. Uning o’zi bosh
miyadagi elektr hodisalarni birinchilar qatorida o’rgandi.
Sechenov, Vvedenskiy va Pavlov maktabi davomchilari, ya’ni hamdo’stlik
mamlakatlari jumladan O’zbekistonlik fiziologlar F.Y.Yunusov, T.I.Is’hoqov,
K.R.Raximov, G.I.Alekseyeva, M.Sh.Shamsiyev, R.H.Hayitov va boshqalar
tadqiqotlarining hozirgi zamon usullarini qo’llash natijasida odamlar va hayvonlar
fiziologiyasini rivojlanishiga o’z hissalarini qo’shdilar.
Ayniqsa mehnat, aviatsion, kosmik va ayniqsa yoshga oid fiziologiyaning
rivojlanishida yuksalish juda yuqori, chunki funksiyalarni o’rganishning hozirgi
zamon usullari odamlar organizmidagi fiziologik jarayonlarni, ularni sog’ligiga
salbiy ta’sir ko’rsatmasdan o’rganish imkonini beradi.

Hozirgi davrda fiziologik kashfiyotlar va fiziologik g’oyalarning rivojlanishi.

Hozirgi zamon fiziologiyasining yutuqlari biofizika va biokimyo usullaridan
foydalanishga asoslangan.
Nozik va juda aniq elektron asboblari ayrim hujayralar funksiyasini va hatto ayrim
hujayra tuzilmalarini o’rganish imkonini beradi. Masalan, mikroelektrodli usullar
bilan bevosita ayrim nerv hujayralarni, muskul tolalarini, to’r parda retseptorlarini
faoliyatini o’rganish mumkin. Bu esa ayrim hujayralar va ularning tarkibiy
qismlarida moddalar almashinuvi natijasida yuzaga kelgan bioelektrik hodisalarni
(biologik potensiallar) qayd qilish hisobiga erishiladi.
Biopotensiallarni uzatish uchun ikki turdagi mikroelektrodlar ishlatiladi: suyuqli
(kapillyarli) va metall. Suyuqli mikroelektrodlar metalldan yaxshi, ya’ni qutblanish
imkoniyatini yo’qga chiqaradi. Hujayradan tashqari biopotensiallarni qayd qilish
uchun tashqi diametri 1-4 mikronga teng bo’lgan elektrodlardan foydalaniladi,
ichki biopotensiallar uchun esa diametri 0,5 mkm dan kam bo’lgan elektrodlardan
foydalaniladi. Mikroelektrodlar to’qimaga uning funksiyasi buzilmay ma’lum
chuqurlikka kiritiladi va tezlashtiruvchi hamda qayd qiluvchi apparatga ulanadi.

Mikroelektrodlarning bosh miyaning organ va hujayralariga kiritilish chuqurligi
steriotopsin apparat yordamida aniqlanadi. Bu apparat ham o’tkir, ham surunkali
tajribalarda ishlatiladi. Mikroelektrodlar miya qopqog’idagi teshiklarga o’rnatilgan
tiqin yoki qopqoqni o’tkazuvchi yo’llari orqali kiritiladi. Bosh yoki kalla
mustahkam fiksasiya qilinadi, maxsus moslama esa uni osoyishta aylantirish
imkonini beradi. Mikrovintlar esa mikroelektrodlarni miya ichiga qarab
mikronning o’ndan bir qismigacha bo’lgan aniqlik bilan kiritish imkonini beradi.
Steriotaktik plastinkalarga bosh miyaning turli qismlariga kiritilgan
mikromanipulyatorlar yordamida bir necha mikroelektrodlar biriktiriladi.
Mikrofiziologik tadqiqotlar uchun masalan, bir nerv hujayrasidan ikkinchisiga yoki
muskul to’qimaga qo’zg’alishning o’tkazilishida yuz ming martagacha
kattalashtiruvchi elektron mikroskoplardan foydalaniladi.
Hozirgi zamon fiziologiyasining rivojlanishi uchun gistologik tuzilmalarga xos
bo’lgan kimyoviy birikmalarni fiziologik tinch holatda va funksiyalarni
o’zgarishini o’rganuvchi gistologik kimyoning ahamiyati jiddiy. Gistologik
kimyoning yutuqlari elektron mikroskop va kimyoviy tadqiqotlarning nozik
usullaridan foydalanish hisobiga erishildi.
Hozirgi zamon fiziologiyasining yangi muhim kashfiyotlari elektron asboblarni
qo’llashning natijasidir. Bosh miyani turli tuzilmalarining funksiyalari haqidagi
aniq ma’lumotlar, ularni alohida alohida hamda o’zaro munosabatlari haqida
yangi ma’lumotlar bilan boyidi. Bu tuzilmalarning shartli reflekslar hosil
bo’lishida hamda hayajonlanish jarayonlarida ishtiroki o’rganilgan. Markaziy va
periferik asab tizilmalarining turli bo’limlarida, nerv-muskul preparati va boshqa
tizimlar faoliyatidagi nerv jarayonlarini kimyoviy o’tkazgichlari (mediatorlar) va
garmonlarni roli juda chuqur o’rganilgan. Shartli reflekslarni hosil bo’lishida,
qo’zg’alish va tormozlanishlarning shakllanishida, nerv jarayonlarining
tarqalishida, asab tizimining tiklanishidagi ularning ahamiyati aniqlangan.
Nozik bioximik usullarning rivojlanishi natijasida tabiiy sharoitda hosil bo’luvchi
ilgari ma’lum bo’lmagan asab tizimining mediatorlari ochildi. Bu kashfiyotlar
natijasida ruhiyatga maqsadli ta’sir ko’rsatish imkoniyati yaratildi.
Hozirgi matematika va kibernetikaning rivojlanishi tufayli miya faoliyatining
barcha faolligininig muskullar qisqarishida namoyon bo’lishi haqidagi
I.M.Sechenovning g’oyalari amalga osha boshladi. Ya’ni matematik jihatdan tahlil
qilinadi va formula bilan ko’rsatiladi.
Shunday qilib, fiziologiyaning biokimyo, matematika, fizika va kimyo bilan
hamkorligi va o’zaro aloqasi uning hozirgi zamon rivojlanishining asosiy
yo’nalishidir.

Hayotning asosiy yo’nalishlari

Biogenez . Hayotning yuzaga kelishi yoki biogenez (T.Gekli) idealistlar tomonidan
inkor etiladi. Ularni taxminlari bo’yicha, yerda hayot ilgaridan bo’lgan yoki uning
boshlang’ich murtaklari boshqa planetalardan keltirilgan deyishadi. Yerda
hayotning dastlabki yuzaga kelish davrlarida, agar unda hayot bulganida barcha
tirik mavjudotlar o’sha davrning fizik sharoitlaridan o’lib ketgan bo’lur edi,
shunday hayot boshqa planetalardan olib kelinganida ham barcha mavjudotlar
kosmik nurlar ta’sirida o’lib ketishi mumkin edi.
Qator ming yilliklar davomida Yerda hayot bo’lmagan. Sungra ma’lum fizik
sharoitlarda dastlabki okeanlarda oqsil sifatli yuqori molekulyar-polimerlar va
boshqa organik moddalar hosil bo’la boshlashgan, ya’ni natijada suvli eritmalarda
organik moddalarning (konservatli tomchilar) yig’ilishi, atrof-muhit bilan o’zaro
kimyoviy aloqalar hosil bo’la boshladi. Ushbu kimyoviy reaksiyalarning o’ziga
xos xususiyatlari tufayli organik moddalarning ayrim tomchilari parchalandi,
boshqalari esa o’sa boshladilar va natijada chidamliligini saqlab qoldilar. Natijada
parchalanish va sintezlanish jarayonlarini saqlab qolgan konvergen tizimlarning
saralanishi yuzaga keldi. Qator ming yilliklar davomida organik moddalarning
rivojlanishi va murakkablashishi hisobiga yangi sifat – hayot uchun xarakterli
bo’lgan o’z-o’zidan ko’payish xususiyati yuzaga keldi.
Keyinchalik organik moddalarning o’z-o’zidan ko’payish xususiyatiga
chidamliligini saqlab qolgan murakkab tizimlaridan dastlabki, lekin hujayra
tuzilmalariga ega bo’lmagan oddiy organizmlar rivojlandi. Sungra bir hujayrali
organizmlar paydo bo’ldi. Keyingi bosqichlarda esa aloxida a’zolar va ularning
tizimlaridan iborat ko’p hujayrali organizmlar paydo bo’ldi. Organizmlar
evolyusiyasi ularni o’rab turgan tashqi dunyoning o’zgarishiga mos holda amalga
oshdi.
Tirik organizmlar moddalar aylanishida ishtirok etadi. Ular, elementlardan tashkil
topgan bo’lib, bular biogenli elementlar deb ataladi va ular hayvonlarning butun
massasida hamda yer yuzida tarqalgan o’simliklar organizmida saqlanadi. Tirik
jonlarning bu massasi geokimyoda «tirik modda» deb ataladi. «Tirik moddalar»
tarkibiga quyidagi biogenli elementlar kiradi. (% hisobida) kislorod – 70 %,
uglerod – 18, vodorod -10, kalsiy – 0,5, azot – 0,3, fosfor – 0,07% va boshq. Tirik
moddalarning umumiy massasi yer shari po’stlog’ining 0,01 %ga yaqinini tashkil
etadi.
Geokimyoda biogenez – bu organizmlarning hayot faoliyatida yuzaga keladigan
biogenli elementlarning aylanish konsentrasiyasi va tarqalishidir. Biogeoximik
jarayonlarni o’rganish ko’plab qazilmalar navini va konlarni aniqlash imkonini
berdi, masalan, tosh ko’mir, torf, slanslar, neft biogenezning asoratidir. Ikkinchi

tomondan yer sharining turli joylaridagi uning tarkibiy qismlarining bir-biridan
farq qilishi organizmning tuzilishiga va funksiyasiga jiddiy ta’sir ko’rsatadi.
Hujayra. Hayotning asosiy tuzilish va funksional birligi bo’lib- tirik hujayra
hisoblanadi. Elektron mikroskop yordamida hujayralarning murakkab tuzilishi
o’rganilgan, gistokimyoviy usullar yordamida ularning kimyoviy tarkibi va
organoidlarning funksiyalari o’rganiladi. Hujayraning, po’stlog’i yoki
membranalar 4-qavatdan iborat: ikki qavat fosfolipid molekulalari fosfor kislotasi
bilan bog’langan yog’li moddalar va ular tashqi tomondan murakkab
uglevodorodlar qatlami joylashgan bo’lsa, uning ostki qismida esa oqsil qatlami
joylashgan. Membranalar o’zining bir tomonlama, tanlab o’tkazuvchanligi bilan
ajralib turadi.
Hujayra sitoplazmasida 60 ga yaqin biogenli elementlar sanaladi, bundan tashqari
bir qator biogenli xususiyatiga ega bo’lmagan elementlar ham mavjud. Sitoplazma
yuqori molekulali oqsillar (uning bir qismi biokatalizatorlar funksiyasini
bajaruvchi fermentlarda bo’ladi) nuklein kislotalar, lipidlar, uglevodlar, tuzlar va
suvlardan iboratdir. Nuklein kislotalar, lipidlar, uglevodlar va tuzlar bilan birikkan
oqsillar katta fiziologik ahamiyatga ega.
Asosan, nuklein kislotalarni saqlash miqdoriga qarab yadro va sitoplazmalar
farqlanadi. Hujayra yadrosining xromosomalarida DNK lar mavjud bo’lsa, yadro
va yadrodan tashqari sitoplazmada esa – RNK saqlanadi. Nuklein kislotalar
oqsillar sintezida ishtirok etadi. To’qimalarning turli hujayralarini tuzilishi ham har
xildir, lekin ularning har qaysisida quyidagi organoidlar mavjud: oziqli
moddalardan energiya ajratuvchi – mitoxondriyalar va moddalar almashinuvida
ishtirok etuvchi fermentlarni saqlovchi – lizotsimlar, oqsillar sintezlanishi,
jumladan fermentlarni sintezlanuvchida faolligi sezilib turadigan – ribosomalar;
kanalchalar tashkil qiluvchi ichki membranalar, ya’ni hujayrada hosil bo’luvchi va
undan ajraluvchi moddalarni harakatlanishi kuzatiladi. Yangi membranalar hosil
qilinishida ishtirok etadi deb taxmin qilinuvchi Golji apparatlari mavjud
hujayralarning bo’linishida oddiy mikroskopik kuzatishlar yordamida ikkita
sentrosomalar, yadroda esa xromatin iplarini ko’rish mumkin. Hujayralar orasida
ularning hayot mahsulotlari hujayralararo moddalar mavjud.

Organizm va uning asosiy fiziologik funksiyalari

Moddalar almashinuvi. Barcha fiziologik jarayonlarning asosi – moddalar
almashinuvidir. U filogenetik rivojlanishining turli bosqichlarida turuvchi
organizmlarda turlichadir. Tirik organizmlar kimyoviy tarkibini nisbatan bir xilda
saqlash xususiyatiga egadirlar. Bu bilan ular o’lik tabiat tanalaridan jiddiy farq
qiladi, ya’ni tashqi muhit bilan aloqasini tenglashtiradi va o’z kimyoviy tarkibini

hamda tuzilishini uning o’zgarishi hisobiga amalga oshiradi. Organizmning tashqi
muhit bilan tenglashishi u o’lgan vaqtdanoq boshlanadi.
Tirik organizmlarning asosiy xarakterli xususiyati – tashqi muhit o’zgarishiga
faollik bilan qarshilik ko’rsatishi bo’lib organizmni tarixiy tuzilishi va funksiyalari
bilan amalga oshadi. Organizmni tashkil qiluvchi kimyoviy birikmalarda juda
katta energiya zahirasi jamlangan, bu esa haroratning keskin o’zgarishiga, namlik,
sho’rlanish va boshqa omillarga qarshi ta’sir ko’rsatish imkonini beradi.
Shu maqsadda oziqlanish va ovqat hazmi jarayonlarida organizmdagi zahira
moddalardan foydalaniladi.
Tashqaridan tushayotgan kimyoviy moddalar avval nisbatan oddiy moddalargacha
parchalanadi va energiya ajratadi. Bu katabolizm jarayonidir. Sungra ajralgan
energiyaning bir qismi esa murakkab yuqori molekulyar birikmalardan – oqsillar,
yog’lar va uglevodlar hamda ularning aynan shu organga xos bo’lgan kimyoviy
qoldiqlarini sintezlash uchun foydalaniladi, bu assimilyasiya jarayonidir. Bu
murakkab birikmalarda tashqi muhitga qarshilik ko’rsatilishini ta’minlovchi katta
miqdordagi energiya saqlanadi. Energiyaning bir qismi turli tuman fiziologik
jarayonlarni jumladan assimilyasiya va dissimilyasiyani bajarilishiga sarflanadi.
Natijada organizm tuzilmalarining doimiy ravishda o’z-o’zidan yangilanishi, uning
rivojlanishi, nihoyat hayotning ma’lum davrlarida – o’sish yuz beradi.
Rivojlanish va o’sish. Tug’ilgandan to o’lishgacha moddalar almashinuvi
natijasida organizmning rivojlanishi, ya’ni uning kimyoviy tarkibi va tuzilishini
qonuniy o’zgarishlari yuz beradi.
Rivojlanish jarayonida yetilguniga qadar hujayralar, to’qimalar, a’zolar va a’zolar
tizimlari mukammallashib, boradi. Hujayralar, to’qimalar va a’zolar turli vaqtlarda
yetiladi ya’ni rivojlanish geteroxron ravishda yuz beradi. Ma’lum yoshdan boshlab
giteroxron holda a’zolarda tuzilishining qarilik o’zgarishlari boshlanadi. Shu bilan
birga, butun hayot davomida funksiyalar ham o’zgaradi. Tuzilish va funksional
o’zgarishlar miqdorining ortishi organizmning yangi sifat va xususiyatlarini
namoyon bo’lishiga yoki yo’qolishiga olib keladi.
Hayotning turli davrlarida rivojlanish natijasida organizmning o’sishi ham
o’zgaradi. O’sish-rivojlanuvchi organizmni va uning a’zolarini shaklan, hajmi va
massasini o’lcham jihatidan o’zgarishidir. O’sishda asosan hujayralarning
ko’payishi va hujayralararo elementlarning hajmi va massasi (tirik moddalarning)
ortishi natijasida organizmning faol qismlarining massasi ortadi. Voyaga yetgan
organizmning o’sishi hyech qachon proporsional bo’lmaydi. Organizm
a’zolarining o’sishi asab tizimi va ichki sekresiya bezlari faoliyati bilan
boshqariladi.

Gavda o’lchamlarining umumiy ortishi, uni hajm jihatidan kattalashishiga olib
keladi. Organizm to’lig’icha yoki ayrim qismlari bir xilda o’smaydi –
geteroxronizm, ya’ni tezlashish va susayish davrlari kuzatiladi.
O’sish va rivojlanishdagi geteroxronizm, filogenez tufayli yuzaga keladi, ammo
hayot sharoitining o’zgarishi hal qiluvchi ahamiyatga ega, bu esa harakat
faoliyatining miqdoriy va sifatiy farqlari bilan aniqlanadi. Yashash sharoitiga mos
holda har bir yosh davrlarida organizmning o’sish va rivojlanishiga asosiy ta’sirini
ko’rsatuvchi skelet mushaklarining qisqarish jadalligi va xarakteri o’zgaradi.

Ta’sirlanuvchanlik va ta’sirotchilar

Organizmning, uning organ va to’qimalarining ta’sirotchilar ta’siriga moddalar
almanishuvini o’zgartirib javob berishi ta’sirlanuvchanlik deyiladi.
Ta’sirlanuvchanlik oqsilli tanachalarning qayishqoqligi bilan aniqlanadi.
Ta’sirlanuvchanlikni oddiy shakli bevosita hujayralar bilan oziq-ovqatlar orasidagi
o’zaro munosabat, ya’ni oziqani hazm qilib uni assimilyasiya qilinishi bilan
namoyon bo’ladi. Tashqi muhitning ma’lum ta’siri moddalar almashinuvining
tezlashishi yoki susayishini, uning miqdoriy va sifatiy jihatdan o’zgarishini
chaqiradi. Moddalar almashinuvining bunday uzgarishlari energiya ajralib chiqishi
bilan amalga oshadi va u butun organizmni yoki uning a’zolarini harakati shaklida
namoyon bo’ladi. O’z navbatida bu harakatlar oqsilli tanalarni harakatlanishi,
qisqarishi va chuzilishini chaqiruvchi energiya ajralishi ritmik biokimyobiy
jarayonlar, natijasida yuzaga keladi. Bu esa uz navbatida organizmni tashqi muhit
bilan o’zaro aloqada bo’lgan holda bo’shliqda harakatlanishiga olib keladi.
Ta’sirlanish – organizmga, yoki uning a’zolari, to’qimalari va hujayralariga
materiyaning turli shakldagi harakatlarining ta’siridir. Ta’sirlanish chaqira
oladigan materiyaning har qanaqa shakldagi harakati ta’sirotchilar deb ataladi.
Organizmga quyidagi uch guruh ta’sirotchilar ta’sir ko’rsatadi:
1. Fizikaviy ta’sirotchilar – mexanik, harorat, elektrik, yorug’lik – turli
uzunlikdagi elektromagnit to’lqinlar, ko’zga ko’rinadigan va ko’rinmaydigan
infraqizil va ultrabinafsha nurlar, radioaktiv nurlar (radioaktivli, «nishonlangan
atomlar», alfa- , beta- va gamma nurlari, Rentgen nuri).
2. Kimyoviy ta’sirotchilar – kislotalar, ishqorlar, tuzlar, zaharlar va
boshqalar.

3. Biologik ta’sirotchilar – hayvonlar, o’simliklar, oliy darajada rivojlangan
hayvonlar, tana yuzasiga ta’sir ko’rsatuvchi mikroblar va viruslar, ya’ni
organizmni ichki muhitiga kiruvchi mikroblar va veruslar.
Bulardan tashqari ta ’ siri bir vaqtda yuzaga keluvchi fizikaviy va kimyoviy ta ’ sirlar
beruvchi fiziko - kimyoviy ta ’ sirotchilar mavjud bo ’ lib , ularga ionlovchi radioaktiv
nurlar , osh tuzi kiradi .
Ta’sirotchilar faqatgina o’zlarining sifati bilan bir-biridan farq qilmay, balki ta’sir
kuchi bo’yicha ham farq qiladi. Bitta ta’sirotchining o’zi kuchi bo’yicha kuchsiz,
o’rtacha va kuchli bo’lishi mumkin va uning dozasiga bog’liq bo’ladi.
Ta’sirotchilar tashqaridan organizmni tashqi yuzasiga yoki ichki a’zolar,
to’qimalar va hujayralarga ta’sir ko’rsatadi.
Tashqi ta’sirotchilar bo’lib, organizmni o’rab turgan tashqi materiyaning turli
shakldagi harakatlari (elektr, mexanik va boshqalar) hisoblanadi.
Ichki ta’sirotchilar bo’lib, ichki muhitning kimyoviy tarkibini o’zgarishi (qon,
limfa, to’qimalararo va orqa miya suyuqliklari-likvor), hamda organizmni turli
ichki organ va to’qimalar retseptorlariga ta’sir etuvchi hamda a’zolar funksiyasini
o’zgarishini chaqiruvchi mexanik ta’sirlar va bosimni o’zgarishi hisoblanadi.
Ta’sirotchilar organizm faoliyat ko’rsatayotgan odatiy tabiiy sharoitda aynan bir
to’qimaga ta’sir ko’rsatuvchi «tabiiy» bo’lishi ham mumkin. Bu ta’sirotlarga o’sha
to’qima yoki organ filo- va ontogenez jarayonlarida moslashadi va bularga adekvat
ta’sirotchilar deyiladi. Masalan, skelet mushaklari uchun uning qo’zg’alish to’lqini
harakat nervlari orqali oqib keluvchi ta’sirotlar adekvat hisoblanadi. Adekvat
ta’sirotchilar sifatiga mos holda retseptorlar yorug’lik, tovush, ximik, issiq, sovuq
va boshqa qo’zg’atuvchilar ta’sirini qabul qiluvchilarga farqlanadi.
Barcha retseptorlar yoki aynan bitta retseptor tashqi yoki ichki muhitning
o’zgarishlarini qabul qilishga moslashmagan ta’sirotchilar ham bo’lishi mumkin va
bular adekvat bo’lmagan ta’sirotchilar deb yuritiladi. Bu guruhga bevosita ta’sir
ko’rsatilganida har qanday organ, to’qima va hujayrada qo’zg’alish chaqira
oladigan mexanik, elektr va boshqa ta’sirotchilar kiradi. Adekvat bo’lmagan
ta’sirotchilar orasida elektr toki fiziologiyani o’rganishda muhim ahamiyatga ega.
Ximik yoki mexanik ta’sirotchilarga nisbatan elektr ta’sirotchining afzalligi
shundan iboratkim, birinchidan yengil va juda o’sish kuchi, davomiyligi va
harakati bo’yicha jarohatlamasdan qo’zg’alish chaqirishi va ta’sir to’xtatilganidan
keyin to’qimalarda qaytarish imkoni bo’lmagan o’zgarishlar chaqirmaydi,
uchinchidan, qo’zg’alish paytida barcha a’zolarda elektr, potensailllari hosil
bo’ladi, va shu sababli uning ta’siri qo’zg’alishni yuzaga kelish va tarqalish
mexanizmlari tabiiyga juda yaqindir.

Qo’zg’aluvchanlik, qo’zg’alish. Labillik

Odam va hayvon organizmi, uning a’zolari, to’qimalari va hujayralarining umumiy
xususiyati – qo’zg’aluvchanlik va labillikdir.
Qo’zg’aluvchanlik – organizmning tashqi muhitni turli-tuman ta’siriga yoki ichki
muhitni o’zgarishiga qo’zg’alish bilan faol reaksiya qilish xususiyatidir.
Moddalar almashinuvi jarayoni, tinimsiz ravishda a’zolar, to’qimalar va
hujayralarda bajariladi. Shu sababli, moddalar almashinuvining to’xtashi
to’g’risida gap bo’lishi mumkin emas. Fiziologik tinchlik davri bu moddalar
almashinuvining shunday holatiki, ya’ni kuzatishlar yoki maxsus usullar
yordamida tashqi harakat faoliyatini nomoyon bo’lishi kuzatilmaydi.
Qo’zg’alish – to’qima yoki uning ayrim a’zolariga xos bo’lgan faoliyatni namoyon
bo’lishida moddalar almashinuvi jarayonining o’zgarish darajasidir. Rivojlanish
jarayonida hujayralarning funksiyalarini ixtisoslanishi yuzaga keladi: ma’lum
hujayralar, masalan muskul to’qimasi qo’zg’atilganida qisqaradi, ayrim to’qimalar
esa maxsus moddalar ishlab chiqadi, ajratadi va hokazo. Qo’zg’alishning bunday
namoyon bo’lishi maxsuslik (spesifik) deb ataladi. Qo’zg’alishning dastlabki
bosqichlarida maxsus bo’lmagan faoliyatlar ham kuzatiladi, ya’ni bunday holatlar
oksidlanish jarayonlarini unchalik ham ortib ketmaydigan, ilg’ab bo’lmaydigan
darajada o’zgarishi, issiqlik ajralishi, elektr toklarini hosil bo’lishi va boshqa
jarayonlar shaklida qayd qilish mumkin.
Labillik – yoki funksional harakatchanlik – bu tinchlik holatidan qo’zg’alish
holatiga o’tish va bu holatdan chiqish tezligidir. Ayrim hujayralarda va
to’qimalarda qo’zg’alish tez tarqalsa, boshqalarida sekin tarqaladi. Labillik
xususiyatini N.Ye.Vvedenskiy kashf etdi va o’rgandi.
Moslashuvchanlik . Organizmning hayotligi uning tuzilishi va funksiyalarini tashqi
muhit shart-sharoitlariga mos kelganidagina saqlab qolinadi. Qator avlodlar
davomida yerdagi hayot sharoitining o’zgarishi dezeksiribonuklein kislotalarning
qayta tuzilishining nasldan-naslga o’tkazilishi, hayvonlar organizmining sharoitga
chidab yashashi sifatida, hayvonlar organizmining tashqi muhitga moslashishi
saqlanadi va rivojlanadi.
Moslanuvchanlik ham boshqa fiziologik xususiyatlar singari – moddalar
almashinuvi o’zgarishining oqibatidir. Tashqi muhit o’zgarishiga qarab moddalar
almashinuvini o’zgartirish xususiyati moslashtiruvchi o’zgaruvchanlik deb ataladi.
Hayvonlar organizmining faqat bitta yashash sharoitiga moslashishi juda xavfli
va maqsadga muvofiq bo’lmaydi. Bunday hollarda nisbatan tez o’zgaruvchan
sharoitga moslashaolmasdan hayvon organizmi o’ladi, tur esa yo’qolib ketadi.

Tabiiy sharoitga moslashtiruvchi o’zgaruvchanlik organizmning tarixiy
rivojlanishida asosiy rolni o’ynaydi.
Fiziologik funksiyalar moddalar almashinuvi bilan bevosita bog’liq bo’lganligi
sababli, tashqi muhit sharoitlari o’zgarishi bilan avval funksiyalar, sungra esa
organizmning tuzilishi o’zgaradi. Hayvonlar organizmining xususiy o’zgarishi,
funksiyalarni va hayvonlar xulq-atvorining ularning yashash sharoitiga mos holda
nisbatan tez o’zgarishi bilan harakterlanadi.
Ko’payish . Odam va hayvonlar organizmining asosiy xususiyatlaridan biri bo’lib,
– o’z-o’zidan ko’payish hisoblanadi. Ko’p hujayrali organizmidagi hujayralar
hayot davomida yadrolarning bo’linish yoki mitoz (kariokineza) yo’llari bilan
ko’payadi. Mitozdan keyin, har bir qiz hujayralarda xuddi ona hujayradagidek
miqdordagi xromosomalar (xromosomalarning diploid yig’ilmasi) va tiplari qoladi.
Rivojlanayotgan jinsiy hujayralarda navbatdagi ikki bo’linishdan keyin
xromosomalar faqat bir marta uzunasiga bo’linadi va bu vaqtda xromosomalarning
miqdori ikki marta kamayadi (xromosomalarning diploid jamlamasi). Bunday
bo’linish meyoz bo’linish deb ataladi. Ko’payishda ya’ni spermatazoidlar va
tuxum hujayralarining qo’shilishi natijasida mavjud bo’lgan xromosomalarning
gaploid jamlamasi, homila hujayralarida diploid xromosoma jamlamasiga, qadar
tiklanadi.
Meyozdan keyin ayollarning barcha tuxum hujayralarining 23-juftligida iks-
xromosomalar saqlanadi, erkaklar spermatazoidlarining yarmida – bir qismida iks-
xromosomalar saqlansa, ikkinchi qismida igrek-xromosomalar saqlanadi. Agarda
tuxum hujayrasi iks-xromosoma bilan otalansa, qiz bola, va igrek-xromosoma
bilan otalansa o’g’il bola rivojlanadi.
Ko’payish funksiyasi asab tizimi va ichki sekresiya bezlari mahsulotlari,-
gormonlar bilan boshqariladi.

Fiziologik jarayonlarning sifat jihatidan o’ziga xosligi.

Funksiyalarning bajarilishida moddalar almashinuvining o’zgarishi natijasida
organizmda fizik, ximik va morfologik o’zgarishlar yuz beradi. Tirik organizmdagi
fizik-ximik jarayonlar xuddi o’lik organizmdagi qonuniyatlar asosida bajariladi.
Shu sababli fiziologiya – faqatgina biologik fan bo’lmasdan balki ma’lum darajada
organizmning fizikasi va kimyosi hamdir. Lekin, tirik organizmlarda
bajarilayotgan jarayonlarning sifatiy farqi shundan iboratkim, tirik materiyaning
yuqori molekulyar organik birikmalarida faqatgina tirik organizmlarga xos bo’lgan
favqulodda maxsus qonunlar faoliyat ko’rsatadi va bular fiziologik qonunlar deb

ataladi. O’lik tabiatdagi fizik va ximik jarayonlardan farqli o’laroq organizmdagi
moddalar almashinuvini o’zgarishini o’z holiga qaytarish mumkin.
Fiziologik funksiyalar bajarilganidan keyin, dastlabki modda o’lik tabiatdagi
singari qaytmas darajada parchalanib ketmaydi, balki dastlabki va hatto ancha
yuqori darajagacha tiklanishi mumkin. Fiziologik jarayonlar odatda energiya
ajratishi mumkin bo’lgan qo’zg’atuvchilar energiyasidan jiddiy darajada katta
energiya ajratishi bilan xarakterlanadi. Fiziologik jarayonlar qo’zg’atish kuchi, joyi
va xarakteriga mos kelmaydi. Shu bilan birga hujayralarning faol funksiyasi,
uning membrana va boshqa sitoplazmatik hosilalari, bir tomonlama
o’tkazuvchanlik va parchalanish jarayonida yuqori va past molekulali birikmalarni
sintezlanishida kimyoviy moddalardan foydalanuvchi aynan shu organizmga xos
bo’lgan oziq-ovqatlar bilan tushishi kerak bo’lgan katta miqdordagi energiya talab
qilinadi.

Organizmning bir butunligi-yaxlitligi.

Organizm – bu yaxlit, barcha hujayralar, to’qimalar, a’zolar va a’zolar tizimining
tuzilishi va funksiyalari jihatidan o’zaro bog’langan. Har qanday hujayra, to’qima,
a’zolar va a’zolar tizimlari funksiyasi moddalar almashinuvining o’zgarishi bilan
o’zgaradi va bu o’zgarish o’z navbatida boshqa hujayralar, to’qimalar, a’zolar va
a’zolar tizimida moddalar almashinuvi o’zgarishini chaqiradi. Shu sababli
organizmdan ajratilgan hujayralar, to’qimalar va a’zolarning funksiyasi hamda
moddalar almashinuvi, organizmda kechayotgan jarayonlardan farq qiladi.
Shunday ekan, organizmning izolyasiya qilingan qismlaridan olingan
ma’lumotlarni – qonuniyatlarni bevosita butun organizmga o’tkazish va so’z
yuritish mumkin emas.
Masalan, butun organizmga xos bo’lgan yangi organizmlarni hosil bo’lishiga olib
keluvchi ko’payish, xulq-atvor va fikrlash kabi funksiyalar izolyasiya qilingan
qismlar uchun xos bo’lmagan funksiyalardir.
Funksiyalar birligi va shakllari. Quyi va oliy darajada rivojlangan odam va
hayvonlar organizmining hayotiyligi yoki tirikligi faqatgina unga tashqi muhitdan
moddalar tushib turishi hisobiga ta’min etiladi. Bu moddalar yuqori darajada
rivojlangan hayvonlar organizmiga nafas olish va ovqat hazm qilish a’zolari orqali
tushadi, ulardan qonga o’tadi, sungra ulardan foydalanuvchi a’zolar va
to’qimalarga yetkaziladi.
Organizm va undagi a’zolar mahsulotlar iste’molisiz faoliyat ko’rsata olmaydilar.

Moddalar almashinuvi, a’zolar funksiyasi va organizm xulq-atvoriga jiddiy
ravishda bog’liqdir. Bu esa organizmni faoliyati va tuzilishini, shaklini va uning
a’zolari butunligini aniqlaydi. Organizmni funksiyasi va tuzilishi chambarchas
bog’liqdir va ular bir-birini o’zaro to’ldiradi. Lekin funksiyalarning birligi va
shaklida, funksiya asosiy-boshlovchi rolni o’ynaydi, ya’ni bevosita moddalar
almashinuvi bilan aniqlanadi. Organizmning funksiyalari va shakli-uning tarixiy va
xususiy rivojlanishi natijasidir. Organizmning, a’zolarning fuknsiyasi nisbatan juda
tez o’zgaradi, uning tuzilishi esa aksincha jiddiy darajada sekin o’zgaradi.
Ayrim a’zolar va funksional tizimlar fiziologiyasi. Turli a’zolardagi moddalar
almashinuvi o’xshashlik tomonlaridan tashqari, ularning funksiyalarini xarakterli
xususiyatlarini aniqlovchi jiddiy farqlari ham mavjud. Bundan tashqari a’zolarni
tashkil qiluvchi turli to’qimalarning moddalar almashinuvida ham jiddiy farqlar
mavjud.
Har bir organ ma’lum funksiyani bajaradi. Lekin a’zolarning mustaqilligi nisbiy,
chunki u a’zolar tizimiga kiradi va uning faoliyati organizm tomonidan to’lig’icha
boshqariladi. A’zolar butun hayot davomida faoliyat ko’rsatuvchi doimiy va
xususiy rivojlanishni ma’lum bosqichida hosil bo’lib, sungra ma’lum muddatdan
keyin yo’qolib ketuvchi – vaqtinchalik a’zolarga farqlanadi. A’zolar ma’lum
funksiyalarni bajaruvchi tizimlarga birikishadi, masalan, asab, yurak-tomirlar,
nafas, ovqat hazmi ajratuvchi va hakazo.
Hayvonlar organizmining tarixiy rivojlanish jarayonida asab tizimi muhim
ahamiyatga ega, ya’ni bu tizim barcha tizimlar faoliyatini birlashtiradi va atrof
muitdagi organizmni xulq-atvorini, uning tashqi muhit ta’siriga qarshi kurashishini
ta’minlab beradi.
Organizmni yaxlitligi va uning hayot sharoitlarini ta’minlanish jarayonlarida bir
necha a’zolar tizimining faoliyati tanlanib birikadilar. Bunday vaqtinchalik a’zolar
tizimining birikishi – funksional birikish deb ataladi. Masalan, xulq-atvor aktlarida
asab tizimi, harakat apparatlari, yurak-tomirlar va nafas tizimlari funksiyalari
birikishadi. Funksional tizimlar a’zolar tizimidan organizmning uning talab
darajasiga qarab o’zgaruvchan turli-tuman funksiyalarni bajarilishida ishtirok etishi
bilan farq qiladi.
Organizmning a’zolari va funksional tizimlari uning tinimsiz o’zgaruvchan atrof
muhitdagi hayotini rivojlanishini ta’minlashda, yagona funksiyani bajaruvchi
yaxlit jonzot bu organizmdir. Bu funksiya tashqi sharoitni jiddiy o’zgarishiga
qaramasdan, asosan asab tizimi ta’sirida ma’lum chegarada o’zgaruvchan, nisbatan
doimiy o’rtacha darajaga qaytuvchi barcha a’zolar, a’zolar va funksional
tizimlarning nisbatan mustaqil faoliyatidir. Organizm ichki a’zolar funksiyalarini
nisbatan dinamik doimiyligini va ichki muhitni tashkil qiluvchi suyuqliklarni
biokimyoviy tarkibini bir xilda saqlashni ta’minlab turadi, va bu gomeostaz deb
ataladi. (K.Bernar, U.Kennon).

Biologik va ijtimoiy jarayonlarning birligi

Odamlar boshqa barcha tirik mavjudotlar ichida turli-tuman juda nozik
harakatlarini bajarish qobiliyati bilan farq qiladi. Bu qobiliyat esa mehnat
jarayonida rivojlanadi va mukammalashdi. Odam o’zining yashashi uchun xom-
ashyo vositalarini yaratishi, o’zining talablarini qondirish maqsadida, tabiat
ehseklaridan unumli foydalanish uchun tabiatni qayta shakllantiradi
(o’simliklarning yangi navlari, hayvonlarni yangi zotlarini yaratdilar, foydali
qazilmalarni izlab topadilar va hokazo). Odamlar sezgi a’zolari, asab tizimi va
skelet mushaklari ishtirokida tabiatga ta’sir ko’rsatib, o’zining tabiatini o’z
organizmining tuzilish va funksiyasini, ayniqsa sezgi a’zolari, asab tizimi va skelet
mushaklari faoliyatini ham o’zgartiradi.
Odam organizmi bilan hayvonlar organizmi orasidagi asosiy sifatiy farq qadimgi
odamsimon maymunlar tanasidagi funksiyalarni va tuzilishini filogenez
o’zgarishini o’rganishda aniq ko’rish mumkin.
Hayvonlardan odamlarga o’tishda biz faqatgina odamlarga xos bo’lgan yangi
qonuniyatlarga duch kelamiz. Odamni faqatgina hayvon deb qarash mumkin
emas, chunki gavda tuzilishi uning organizmining funksiyasi, axloqi va fikrlashi,
jamoaviy mehnat qilish jarayonlaridagi faoliyati jamiyatning tarixiy rivojlanishi
bilan ta’minlangan.

Nervli va gumoralli boshqaruvchi mexanizmlar

Gumoralli yoki suyuqliklar bilan boshqarish. Ko’p hujayrali organizmlar
hujayralari orasidagi o’zaro aloqani birinchi eng qadimgi shakli – organizm
suyuqliklariga tushuvchi moddalar almashinuvining mahsulotlari ishtirokidagi
kimyoviy o’zaro aloqasidir. Moddalar almashinuvining bunday mahsulotlarga yoki
metabolitlariga oqsillarning parchalinishi mahsulotlari, karbonat angidrid gazi va
boshqalar kiradi. Bu ta’sirni suyuqliklar orqali berilishi, korrelyatsiyani
gumoralli mexanizmini yoki a’zolar orasidagi bog’liqlikni ta’minlaydi.
Suyuqliklar bilan bog’lanish quyidagi xususiyatlari bilan xarakterlanadi.
Birinchidan gavdadagi qon yoki boshqa suyuqliklarga tushuvchi kimyoviy
moddalarning harakatlanishida aniq manzilgoh yo’q; uning ta’siri ma’lum joy
uchun chegaralanmagan, shu sababli bu kimyoviy modda barcha organ va
to’qimalarga ta’sir ko’rsatishi mumkin. Ikkinchidan, kimyoviy moddalar nisbatan

sekin tarqaladi. Nihoyat uchinchidan u juda kam miqdorda ta’sir ko’rsatadi va
odatda tez parchalanadi yoki organizmdan chiqariladi. Gumoral bog’liqlik, odam,
hayvonot va o’simliklar dunyosi uchun umumiydir.

Nervli-gumoralli boshqarilish

Hayvonot dunyosining rivojlanishini ma’lum bosqichlarida asab tizimining
yuzaga kelishi bilan yangi bog’lanish va boshqarishning asabli (nerv) shakli hosil
bo’ldi. uzining rivojlanishi bilan hayvon organizmi qanchalik yuqori bo’lsa, asab
tizimi orqali a’zolarning o’zaro aloqasini ta’minlashda reflektor boshqarilishini
roli shuncha yuqori bo’ladi. Yuqori darajada rivojlangan hayvonlar organizmidagi
gumoral boshqarilishni ham asab tizimi boshqarib turadi. Asab boshqarilish
gumoral boshqarilishdan quyidagi xususiyatlari bilan farq qiladi; birinchidan aniq
organga yoki hatto hujayralar guruhiga aniq yo’nalgan bo’ladi, ikkinchidan, asab
tizimi orqali bog’lanish solishtirib bo’lmaydigan katta tezlikda, kimyoviy
moddalar tarqalish tezligidan yuz martagacha yuqori tezlikda bajariladi. Yuqori
darajada rivojlangan mavjudotlardagi gumoral bog’liqlikdan asabli bog’liqlikga
o’tishi, gavda hujayralari orasidagi gumoral bog’liqlik yo’qotildi va u nerv
bog’liqlik bilan almashtirildi degani emas, balki gumoral bog’liqliklar asab bilan
nazorat qilinishi va nerv-gumoral o’zaro birgalikda ta’sir ko’rsatuvchi bog’liqlik
yuzaga kelganligidir. A’zolarni hujayralari bilan yoki boshqa nerv hujayralari
bilan tutashuvchi uchlaridan bog’lanishni ta’minlovchi maxsus moddalar
(mediatorlar,elektrolitlar) ni ajratishi aniqlangan va bu mediatorlar gavda
suyuqliklariga tushib bevosita asab tizimiga va ixtisoslashgan nerv uchlariga ta’sir
ko’rsatadi.
Tirik jonzotlar rivojlanishining keyingi bosqichida maxsus a’zolar – ya’ni gumoral
yo’l bilan ta’sir ko’rsatuvchi – va o’z navbatida organizmga tushgan oziq moddalar
hisobiga hosil bo’luvchi gormonlar ajratuvchi bezlar paydo bo’ldilar. Masalan,
adrenalin garmoni buyrakusti bezlarida tirozin aminokislotasidan hosil bo’ladi. Bu
gumoral boshqarilishdir.
Asab tizimining asosiy funksiyasi bo’lib yaxlit holdagi organizmning uni o’rab
turuvchi tashqi muhit bilan o’zaro aloqasini boshqarish va alohida organ faoliyatini
hamda a’zolar orasidagi bog’lanishni boshqarish hisoblanadi.
Asab tizimi barcha a’zolar faoliyatini faqatgina qo’zg’alish to’lqinlari yoki nerv
impulslari bilan tezlashtirmay yoki tormozlamay balki qon, limfa, orqa miya va
to’qimalararo suyuqliklarga tushuvchi mediator, garmonlar va metabolitlar yoki
moddalar almashinuvi mahsulotlari yordamida organizmdagi barcha hayotiy
jarayonlarni nazorat qiladi. Bu kimyoviy moddalar a’zolarga va asab tizimiga
ta’sir ko’rsatadi. Shunday qilib, tabiiy sharoitda a’zolar faoliyatini faqatgina nervli

boshqarilishidan iborat bo’lmay balki yana nerv-gumoral boshqarilishi ham
mavjuddir.
Asab tizimining qo’zg’alishi biokimyoviy tabiatga ega. Asab tizimi bo’ylab,
moddalar almashinuvi o’zgarishining to’lqinsimon tarqalishi kuzatiladi, tarqalish
paytida ionlar membranalar orqali tanlab o’tkaziladi, natijada nisbatan tinchlik va
qo’zg’algan holatdagi qismlar orasida potensiallar farqi (ayrimasi) hosil bo’ladi va
elektr toki yuzaga keladi. Bu toklar biotoklar yoki biopotensiallar deb yuritiladi va
asab tizimi bo’ylab tarqaladi va uning kelgusi maydonlarida qo’zg’alish chaqiradi
Asab tizimining tuzilishi. Yuqori darajada rivojlangan hayvonlarda asab tizimi
ayrim elementlardan – nerv hujayralari yoki neyronlardan tashkil topgan bo’lib bir-
biri bilan tutashgan bo’ladi. (1-rasm). Qo’shni neyronlarning bir-biri bilan
tutashgan joyi sinapslar deb ataladi. Neyronlar joylashgan joyi va funksiyasiga
qarab turli tuzilishga ega. Ularning o’xshashligi har bir neyron yadro va tipik
organoidlarni saqlovchi neyron tanasidan tashkil topganligi bilan namoyon bo’ladi.
1-rasm. Neyronning tuzilishi va uning a’zolari.
1-sezuvchi (sensor) neyron, 2-aksek, 3-dendrit, 4-sinaps, 5-kapillyar, 6-astrosit
(gliya), 7-neyron to’ri, 8-aksek, 9-oligodendrosit, 10-miyelin parda, 11-sinaps,
12-harakatlantiruvchi (motor) neyron.

Neyronlar tanasining o’lchami 4-130 mkm. bitta neyron tanasidagi sinapslar seki
100 va undan ham ko’p, dendritlarda esa ko’p mingdir. Neyronning tanasida bitta
yoki bir necha denritlar (uzun o’simtalar) yoki akseklar va ko’plab tarmoqlanib
ketuvchi kalta o’simtalar – dendritlar mavjud. Voyaga yetgan odamda aksekning
uzunligi 1-1,5 mkm. gacha yetadi, uning yo’g’onligi esa 0,025 mm. dan kam.
Neyronlar neyrogliya hujayralarining biriktiruvchi to’qimalari bilan xuddi qin
(futlyar) singari, aksekni o’rab ushlab turadi. Ayrim akseklarni neyrogliya
hujayralari tagida Shvann hujayralari joylashgan, ularda miyelin saqlanib, uning
laxmli po’stlog’ining tashkiliy qismlarini hosil qiladi. Har bir Shvann hujayra
laxmli po’stloqda Ranve kesmalar hosil qiladi va qo’shni Shvann hujayrasidan
akseklardan tashqari laxmsiz akseklar ham mavjud. Neyronning tanasi uning
o’simtalaridagi moddalar almashinuvini ta’minlaydi. Ya’ni moddalar almashinuvi
tufayli biotoklar yordamida sinapslarga nerv impulslari o’tkaziladi. Sinapslardan
qo’zg’alish navbatdagi neyronga mediatorlar yordamida o’tkaziladi. Tana yuzasida
va ichki a’zolarda akseklar retseptorlar ya’ni ta’sirotchilar ta’sirini qabul qiluvchi
maxsus hosilalar bilan tutashgan bo’ladi. Ta’sirlash natijasida yuzaga kelgan nerv
impulslari markazga intiluvchi akseklar yoki afferent neyronlar bilan markaziy
tizimga, asab tizimidan markazdan qochuvchi akseklar yoki efferent neyronlar
orqali nerv impulslari ishchi organga o’tkaziladi.

Refleks va uning tuzilish-funksional asosi

Refleks asab tizimining asosiy aktidir. Bu organizmning tashqi va ichki
ta’sirotchilar ta’siriga markaziy asab tizimi ishtirokida beradigan javob
reaksiyasidir.
Har qanday refleksning bajarilishi uchun 1) qo’zg’atiladigan yoki ta’sirlanadigan
retseptorlar, yoki retseptiv maydoni; 2) afferent (sezuvchi) ya’ni retseptiv
maydonidan impulslarni asab tizimiga olib boruvchi neyronlar; 3) asab tizimi
chegarasida impulslarni o’tkazuvchi oraliq neyronlar; 4) nerv impulslarni asab
tizimidan ishchi a’zolarga olib boruvchi efferent neyronlar; 5) ishchi organga
faoliyatining xarakteri va jadalligi haqidagi impulslarni retseptorlardan o’tkazuvchi
afferent nyeronlar; va nihoyat 6) retseptiv maydondagi moddalar almashinuvini
boshqaruvchi, ishchi a’zolar effektorlari va ishchi a’zoning o’zining maxsus
hujayralarining boshqaruvchi nerv impulslarini asab tizimidan o’tkazuvchi efferent
neyronlar (2-rasm).

2-rasm. Chapda – ikki va uch neyrondan tuzilgan reflektor yoylar tasviri. Ungda –
tizza refleksining tasviri. Paydagi asab oxirlaridan orqa miyaga va orqa miyadan
boldirning yozuvchi mushagiga qo’zg’alish o’tadigan yo’l strelkalar bilan
ko’rsatilgan. Markazdan qochuvchi neyronlar qizil rangda, mushak va paydan
boshlanib markazga intiluvchi neyronlar qora rangda, teridan boshlanib markazga
intiluvchi neyronlar yashil rangda qilib ko’rsatilgan.

Shunday qilib refleksning boshlanishi – retseptiv maydonining ta’sirlanishi, sungra
nerv impulslari reflektor yoyi bo’ylab efferent impulslarini ishchi organgacha kelib
tushishi tamom bo’lgunicha davom etadi.

Ichki muhitning nisbatan doimiyligini ta’minlashda fiziologik jarayonlarni o’z-
o’zidan reflektor boshqarilishining roli

Organizmning hujayralari nisbatan doimiy muhitda faoliyat ko’rsatadi, ya’ni ular
qon, limfa va to’qimalararo suyuqliklar bilan tinimsiz yuvilib turadi, chunki
ularning tarkibi o’z-o’zidan boshqarilishi, almashinuvi, qon aylanishi, ovqat hazmi,
nafas, ayiruv va boshqa fiziologik jarayonlar tufayli nisbatan doimiy (asab tizimi
ishtirokida) ligi saqlanadi. Qon, limfa, to’qimalararo va orqa miya suyuqliklari
organizmning ichki muhitini tashkil etadi, ya’ni to’qima va a’zolar hujayralari
faoliyat ko’rsatadi. Ichki muhitning nisbatan doimimyligini ta’minlab turish
xususiyati (gomeostazis) hayvonot dunyosining nisbatan yuqori rivojlanish
bosqichlarida yuzaga kelgan. «Ichki muhitning doimiyligi – bu erkin yashash
sharoitdir» (K.Bernar).
Odamlar va yuqori darajada rivojlangan hayvonlarda ichki muhitning nisbatan
doimiyligi nerv-gumoralli fiziologik mexanizmlar, yurak-tomirlar va nafas

tizimlarini boshqaruvchilik, buyraklar, ter bezlari va hazmlash kanali funksiyalari
tufayli almashinuvning oxirgi mahsulotlari organizmdan chiqarilishi tufayli ta’min
etiladi.
Qon aylanish jarayoni a’zolar va to’qimalarga, xuddi moddalar almashinuvining
qoldiq mahsulotlarini ayiruv a’zolariga yetkazib berganidek, tuyimli moddalarni
yetkazib beradi. Organizmga gazsimon moddalarni tushishini va chiqarilishini
nafas a’zolari ta’minlab beradi. Suyuq va qattik moddalarning singdirilishi va
to’yimli moddalarning suvli eritmalariga aylantirilishi, sungra organizmning ichki
muhitiga tushishi ovqat hazmi kanali tufayli ta’min etiladi. Ovqat hazmi kanali
organizm tomonidan o’zlashtirilmagan va qoldiq moddalarni organizmdan
chiqarilishida ham ishtirok etadi. Ichki muhitning nisbatan doimiy tarkibini
ta’minlashda asosiy rolni buyraklar o’ynaydi, uning yordamida qon tarkibidagi
ortiqcha suv, tuzlar, moddalar almashinuvini qoldiq mahsulotlarni ya’ni qon
tarkibini doimiyligini buzuvchi va boshqa moddalarni chiqarib yuboradi.
Qon aylanishi, nafas, ovqat hazmi, ayiruv va boshqa tizim a’zolari o’z-o’zini
boshqarish xususiyatiga ega. Bu muhim fiziologik jarayonlarning o’z-o’zidan
boshqarilish ichki a’zolarning nerv uchlarida joylashgan asab tizimining quyi
bosqichlarining qo’zg’alishini qabul qiluvchi retseptorlar orqali markazga
intiluvchi – afferent nervlar bilan tushuvchi nerv impulslari tufayli amalga oshadi.
Afferent nerv tolalaridan kelayotgan nerv impulslari markaziy asab tizimida
qo’zg’alish yoki tormozlanish chaqiradi. Natijada, markaziy asab tizimidan
markazdan qochuvchi nerv tolasi orqali – efferentli, ish boshlovchi impulslar ichki
a’zolar faoliyatini yoki uning tormozlanishini chaqiradi, hamda boshqariluvchi
yoki korrelyatsilovchi impulslar ichki a’zolarni oziqlanishini boshqarish yo’li
bilan u yoki bu a’zoni ish bajarish qobiliyatini aniqlaydi.
Bunday o’z-o’zidan boshqarilishning asabli jarayoni reflektor boshqarilish deb
atalsa, organ faoliyatining o’zgarishi va nerv uchlari bilan qabul qilingan
qo’zg’alishga asab tizimi orqali uning ish qobiliyatini boshqarishga refleks deb
ataladi.

Tug’ma (shartsiz) va orttirilgan (shartli) reflekslar.

I.P.Pavlov taklifi bilan reflekslar ikki guruhga: shartsiz va shartli reflekslarga
bo’linadi.
Tug’ilgan paytdayoq mavjud bo’lgan reflekslar shartsiz reflekslar yoki instinktlar
hisoblanadi. Masalan, yangi tug’ilgan kuchuk bolalari onasi sutini sura boshlasa,
hozirgina tuxumdan chiqqan jo’ja don cho’qiy boshlaydi.

Shartli reflekslar asab tizimining oliy bo’limlarida vaqtinchalik nerv bog’larining
hosil bo’lishiga asoslangan. Ular hayot davomida ma’lum sharoitda o’rgatish yo’li
bilan orttiriladi. Shartli reflekslar shartsiz reflekslardan farqi shundaki ularni
organizmdan tashqarida va uning ichida kechadigan har qanday o’zgarish bilan
chaqirish mumkin. Ular xususiy bo’lib o’zining vaqtinchalik tabiati bilan
tavsiflanadi.
Turli shartli reflekslar tufayli tashqi atrof muhitdagi o’zgarishlar oldindan ma’lum
masofada hayvonlarni xavf haqida, oziqa borligi haqida va tashqi muhitdagi hayot
uchun muhim bo’lgan omillar haqida ogohlantirib turadi.

Oliy va quyi asab faoliyati: ularning birligi

Hayvonlar organizmining tashqi muhit bilan mu’tadil aloqasini asab tizimi
faoliyati ta’min etadi, bu boshqacha qilib aytganda xulq-atvordir va buni
A.P.Pavlov oliy asab faoliyati deb atashni taklif etdi. Organizmni va tashqi
muhitning birligini ta’minlovchi asab tizimini asosiy birinchi faoliyati ikkinchi,
quyi asab faoliyati bilan bog’langan va u o’z navbatida barcha ichki a’zolar ishini
boshqaradi va biriktiradi. Shu narsa aniqki, gavdaning barcha a’zolarining
kelishilgan faoliyatisiz hayot sharoitiga moslashmasdan organizmni yashashini
xayolga ham keltirib bo’lmaydi.
Shartli reflekslarni hayvonot dunyosini rivojlanishida muhim omil sifatida
mustahkamlanishi va nasldan-naslga o’tishi. Vaqtinchalik nerv bog’lanishlar
singari instinktlarni shakllanishi tashqi muhit va unga mos holda o’zgaruvchi hayot
o’zgarishi ta’siri ostida amalga oshadi. Shartsiz reflekslar yoki instinktlar – bular
rivojlanuvchi va avloddan-avlodga beriluvchi reflekslardir, ya’ni ular uzoq utmish
davomida shartli reflekslar bo’lgan. Bitta nerv elementidagi moddalar
almashinuvining o’zgarishi tashqi muhit ta’siri ostida yuzaga kelgan boshqa nerv
elementlaridagi moddalar almashinuvining o’zgarishi bilan birgalikda kechadi. Bu
esa vaqtinchalik nerv bog’lanishlar hosil bo’lishiga olib keladi, keyinchalik yana
takrorlash natijasi ular doimiyga aylanadi. Asab tizimining rivojlanishi natijasida
doimiy nerv bog’lanishlar tug’ma reflekslarning asosi sifatida asab tizimining quyi
bo’limlarida mustahkamlansa, vaqtinchalik nerv bog’lanishlarning shakllanish
funksiyasi esa uning oliy bo’limlariga o’tadi. Vaqtinchalik nerv bog’lanishlar
ta’siri asosida doimiylari murakkablashadi, va natijada ular hayotning nisbatan
doimiy sharoitdagi tirikligini ta’min etuvchi instinktlar asosiga aylanadi.
Evolyusiya jarayonida instinktlar bazasida ancha murakkab vaqtinchalik nerv
bog’lanishlar hosil bo’ldi. Natijada hayvonlar organizmining xulq-atvori
murakkablashdi va shakllari xilma-xil bo’ldi, ya’ni turli turlarni o’zgaruvchan
yashash sharoitiga moslashishiga imkon yaratildi.

Lekin, barcha vaqtinchalik nerv bog’lanishlar shartsiz reflekslarga aylanmaydi.
Faqatgina ko’plab avlodlar hayot sharoitiga mos keladigan vaqtinchalik nerv
bog’lanishlar tabiiy tanlanishi jarayonida ko’p martalab takrorlangan va jinsiy
hujayralarni ishlab chiqaruvchi moddalar almashinuvining o’zgarishlari nasldan-
naslga o’tadi.
Shartsiz reflekslar ko’pchilik jihatdan biologik qulaydir, ya’ni hayot sharoitlariga
mos keladi. Masalan, asalari yuqori darajada, sezuvchanlikka ega bo’lgan uyalar
quradi. Lekin, tashqi muhit juda tez o’zgarishi mumkin, shartsiz reflekslar esa juda
sekin o’zgaradi. Shunday bo’lsada, juda ko’plab ma’lumotlar borki ayrim shartsiz
reflekslar juda noqulay hisoblanadi.
Ko’plab orttirilgan reflekslar aynan bir xil hayot sharoitda qator avlodlardan keyin
shartsiz reflekslarga o’tadi. Shu bilan birga evolyusiya jarayonida ayrim
instinktlarni o’zgarishi yuz beradi, ular shartsiz reflektor xarakterini yo’qotadi.
Odamni aralashishi natijasida hayvonlarning instinktlari qisqa muddatda odamni
maqsadiga qarab ma’lum hayot sharoitida hayvonlarni tarbiyalash tufayli
o’zgartirilishi mumkin.
Aynan ana shu yo’l bilan hayvonlar xonakilashtirilgan va moslashtirilgan.

1. Asab tizimi to‘g‘risida umumiy tushunchaKo'p hujayrali jonzotlarning paydo
bo'lishi organizm reaktsiyalarini bir butunligini, uning to'qima va a'zolari
o'rtasidagi o'zaro hamkorlikni ta'minlovchi aloqa tizimining differentsiatsiyasi
uchun boshlang'ich rag'bat bo'ldi. Ushbu o'zaro hamkorlik gumoral yo'l bilan, ya'ni
gormonlar va metabolizm mahsulotlarini qon, limfa va to'qima suyuqliklariga kelib
tushishi yo'li bilan boshqarilishi mumkin, shu bilan birga, aniq nishonlarga
yo'llangan qo'zg'alishni tezda o'tkazilishini ta'minlaydigan asab tizimi faoliyati
hisobiga ham boshqariladi.
Odam va boshqa ko'pchilik hayvonlarning organizmida asab tizimi juda
muhim rol o'ynaydi. Asab tizimining ko'p hujayrali organizmning turli qismlarini
o'zaro bog'laydi va birlashtiradi (integratsiya qiladi).
Hayvonat dunyosining turli vakillarida asab tizimi tuzilishi uch xil tipda bo'ladi -
diffuziyali, tugunchali (zanjirli yoki zinapoyali) va naysimon Diffuziya tipidagi
asab tizimi past tabaqali ko'p hujayrali organizmlarga xos bo'lib, asab elementlarini
hayvon tanasining barcha qismlariga taxminan teng tarqalganligi bilan farqlanadi.
Tugunchali tipdagi asab tizimi yuqori tabaqali umurtqasiz xayvonlarga xos bo'ladi.
Ular o'zaro konnektivlar bilan, organizmning boshqa qismlari bilan esa periferik

asablar bilan bog'langan. Naysimon tipdagi asab tizimi asab elementlarini asab
naychasida (orqa miyada) va ayniqsa, ushbu naychaning kengaygan joylarida
(bosh miyada) kontsentratsiya bo'lishi bilan farqlanadi. Ushbu tip asab tizimi
umurtqali hayvonlar va odamlarga xosdir. Bosh miya va orqa miya organizmning
boshqa qismlari bilan ko'p sonli asablar yordamida bog'langan.
Umurtqasiz hayvonlarning asab tizimi. Asab tizimi, integratsiyaning ixtisoslashgan
tizimi
sifatida, tarkibiy va funktsional rivojlanish yo'lida bir necha davrdan o'tadi.
Umurtqasizlar o'rtasida asab tizimining eng oddiy turi diffuziyali asab tizimi
ko'rinishida bo'lib, u kovakichlilarda uchraydi. Ularning asab tarmog'i mul`tipolyar
va bipolyar neyronlar yig'indisi ko'rinishida bo'lib, ushbu neyronlarning o'simtalari
bir-biriga yondosh yoki kesishgan, hamda akson va dendritlarga funktsional
differentsiatsiyalanish imkoniyatidan mahrumdir.
Diffuziyalangan asab tarmog'i markaziy va chetki periferik bo'limlarga
bo'linmagan, ektoderm va entodermda lokallashgan bo'lishi mumkin. Epidermal
asab o'ramlari ancha yuqori tashkillashgan umurtqasizlarda (yassi va halqasimon
chuvalchanglarda) ham uchrashi mumkin, lekin bu yerda ular mustaqil bo'lim
sifatida ajralib turadigan MAT ga bo'ysinadi.
Yuksak umurtqasizlarda (halqali chuvalchanglar mollyuskalar, bo'g'imoyoqlilar)
asab elementlari gangliolanishi yanada rivojlanadi. Ko'pchilik halqasimon
chuvalchanglarda qorin o'zaklari shunday shaklda gangliyalanganki, tanasining har
bir segmentida bir juft gangliya shakllanadi. Sodda annelidlarning bir dona
segmentini gangliyalari o'zaro bog'langan bo'lib, bu holat zinapoyali asab tizimini
hosil qiladi. Halqasimon chuvalchanglarning rivojlanishida ancha oldinga siljigan
otryadlarida, qorin o'zaklarining o'ng va chap taraf gangliyalarini bir-biri bilan
qo'shilib ketishiga olib keladigan tendentsiya va zinapoyali asab tizimidan
zanjirsimon asab tizimiga o'tish kuzatiladi. Xuddi shunga o'xshash, asab
elementlari, turli darajada kontsentratsiyalangan zanjirli asab tizimi
bo'g'inoyoqlilarda ham mavjud. Umurtqasizlar asab tizimining evolyutsiyasi
faqatgina asab elementlarining kontsentratsiyasi yo'lidan bormasdan, balki
gangliyalar doirasida tarkibiy o'zaro munosabatlarini murakkablashish yo'nalishida
ham boradi. Shu tufayli ham , zamonaviy adabiyotlarda, qorin asab zanjirini
umurtqali hayvonlarning orqa miyasi bilan tenglashtirish tendentsiyasi mavjud.
Gangliyalarda, orqa miyadagi kabi, o'tkazuvchi yo'llarning yuza joylashishi,
neyropilni motor, sezuvchi va assotsiativ qismlarga differentsiyalanishi qayd
qilingan.
Umurtqasizlarda ganglionizatsiya jarayoni tarqoq-tugun tipidagi asab tizimini
shakllanishiga olib kelishi mumkin. Bu xol mollyuskalarda uchraydi. Bosh oyoqli
mollyuskalarda va xasharotlarda miyaning progressiv rivojlanishi, xulq-atvorni
boshqarishning buyruk tizimini o'ziga xos ierarxiyasini paydo bo'lishi uchun zamin

yaratadi. Hasharotlarning segmentar gangliyalarida va mollyuskalar miyasining
xalqumosti massasida integratsiyaning tuban darajasi, elementar harakat aktlarini
koordinatsiyasi va avtonom faoliyati uchun xizmat qiladi. Shu bilan birga miya,
keyingi integratsiyaning ancha yuqori darajasini o'zida namoyon qiladiki, bu
yerda, biologik muhim axborotni analizatorlararo sintez va baholashi amalga
oshirilishi mumkin. Ushbu jarayonlar asosida, segmentar markazlar neyronlarini
ishga tushirish variantlarini ta'minlovchi, pastga tushuvchi buyruqlar
shakllanadi. Filogenetik rivojlanishning boshlang'ich davrlarida evolyutsion
daraxtning ikkinchi yo'g'on shohi shakllanib, u ignaterililar va xordalilarning
paydo bo'lishiga asos yaratgan. Xordalilar turini ajratish uchun asosiy ko'rsatgich,
xorda, xalqumli jabrali tirqish va dorsal asab yo'lini - asab naychasining mavjudligi
hisoblanadi. Tashkil bo'lishining asosiy printsiplari bo'yicha, umumrtqalilar asab
tizimining naychali tipi, yuksak umurtqasizlarning ganglionar yoki tutashgan
tipdagi asab tizimidan farq qiladi.
Umurtqali hayvonlarning asab tizimi. Umurtqalilarning asab tizimi uzluksiz asab
naychasisi ko'rinishida bo'ladi. U, ontogenez va filogenez jarayonlarida turli
bo'limlarga differentsiyalanadi va shu bilan birga, periferik simpatik va
parasimpatik asab tutamlarining manbai hisoblanadi. Ancha qadimgi xordalilarda
(kalla suyagi bo'lmaganlarda) bosh miya bo'lmaydi va asab naychasi kam
differentsiyalangan holatda namoyon bo'ladi.
MAT rivojlanishining ushbu davri spinal davr sifatida belgilanadi. Kalla suyagi
bo'lmagan (lantsetnik) hozirgi zamon hayvonlarining asab naychasi, ancha yuqori
takomillashgan umurtqalilarning orqa miyasi kabi, metamer tuzilmaga ega va 62-
64 segmentdan iborat bo'lib, ularning markazidan orqa miya kanali o'tadi. Har bir
segmentdan qorin (harakatlantiruvchi) va bel (sezuvchi) ildizchalar shoxlangan
bo'lib, ular aralash asablarni hosil qilmasdan, balki alohida ustun ko'rinishida
o'tadi. Asab naychasining bosh va dum qismlarida Rode gigant hujayralari
lokallashgan bo'lib, ularning yo'g'on aksonlari o'tkazuvchi apparatni hosil qiladi.
Evolyutsiyaning keyingi davrida, integratsiyaning ayrim funktsiyalari va
tizimlarini orqa miyadan bosh miyaga o'tishi, ya'ni entsefalizatsiya jarayoni
kuzatilgan bo'lib, u umurtqasiz hayvonlar misolida ko'rilgan. Kalla suyagi
bo'lmaganlar darajasidan, to yumaloq og'izlilar darajasigacha bo'lgan filogenetik
rivojlanish davrida, distant retseptsiya tizimlari ustidagi qurilma sifatida bosh miya
shakllanadi.
Hozirgi zamon yumaloq og'izlilarining MAT ni o'rganish shuni ko'rsatadiki,
ularning bosh miyasi zurriyot holatida barcha tarkibiy elementlarni o'z ichiga oladi.
Yarim aylanma kanallar va yon chiziq retseptorlari bilan bog'langan vestibulo-
lateral tizimning rivojlanishi, sayyor asab yadrolarining va nafas olish markazining
paydo bo'lishi keyingi miya shakllanishi uchun asos yaratadi. Minoganing keyingi
miyasi, asab naychasining uncha katta bo'lmagan dumboqchalari ko'rinishidagi
uzunchoq miya va miyachani o'z ichiga oladi.

Distant ko'ruv retseptsiyasining rivojlanishi o'rta miyaga asos solishga turtki
bo'lgan. Asab naychasining dorsal sathida ko'rish reflektorli markaz, ya'ni o'rta
miya qopqog'i rivojlanib,
unga ko'rish asabining tolalari kelib ulanadi. Hid bilish retseptorlarining
rivojlanishi esa oldingi yoki oxirgi miyaning shakllanishiga ko'maklashib, unga
kuchsiz rivojlangan oraliq miya qo'shiladi.Embriogenez jarayonida, asab
naychasining bosh qismlari uchta miya pufakchalari rivojlanishiga asos bo'ladi.
Oldingi pufakchadan oxirgi va oraliq miya shakllanadi, o'rta pufakcha o'rta miyaga
differentsiyalanadi, orqa pufakchadan esa uzunchoq miya va miyacha hosil bo'ladi.
Shunga o'xshash, miyaning ontogenetik rivojlanish rejasi umumrtqalilarning
boshqa sifatlarida ham saqlanadi.
Umurtqalilarda harakat xulq-atvorining ancha murakkab shakllarining paydo
bo'lishi, orqa miya tashkil topishini mukammallashuvi bilan birga sodir bo'ladi.
Tog'ayli baliqlar (akula, skat) orqa miyasining efferent qismida turli progressiv
o'zgarishlar kuzatiladi. Orqa miya ichidagi motor aksonlar yo'li qisqaradi, uning
o'tkazuvchi yo'llarini differentsiatsiyasi davom etadi. Tog'ayli baliqlardagi yonbosh
ustunlarning ko'tariluvchi yo'llari uzunchoq miya va miyachaga qadar boradi. Shu
bilan birga, orqa miyaning orqa ustunlarining ko'tariluvchi yo'llari
differentsiyalashmagan va qisqa bo'g'imlardan tuzilgan. Pastga tushuvchi yo'llar
rivojlangan retikulospinal trakt va vestibulolateral tizimni hamda miyachani orqa
miya bilan bog'lovchi yo'llar orqali namoyon bo'ladi. Uzunchoq miyada, bir
vaqtning o'zida, vestibulolateral zona yadrolar tizimining murakkablashishi
kuzatiladi. Tog'ayli baliqlarda umumiy harakat koordinatsiyasining rivojlanishi
miyachaning jadal rivojlanishi bilan bog'liq. Akulaning miyachasi orqa miya,
uzunchoq miya va o'rta miya qopqog'i bilan ikki tomonlama aloqaga ega. Tog'ayli
baliqlar miyachasi tarkibiy tuzilishi jihatidan ko'p qavatlidir. Ular miyasining ustun
qismini qo'p qavatli tarkibi - o'rta miya qopqog'i hisoblanadi. Oraliq miyada
gipotalamusning differentsiatsiyalanishi sodir bo'ladi. Gipotalamus oxirgi miya
bilan aloqaga ega. Oxirgi miyaning o'zi o'sib kattalashadi va hid bilish
piyozchalaridan, hamda juft yarim sharlardan tarkib topgan. Akulalarning yarim
sharlarida eski po'stloq (arxikorteks) va qadimgi po'stloq (paleokorteks) to'kimalari
joylashgan.
Shunday qilib, tog'ayli baliqlarda miya tashkil topishining ixtiopsid tipini asosiy
ko'rinishlari shakllanadi. Uning o'ziga xos ko'rinishi, motor markazlari ishini
koordinatsiya qiladigan va xulq-atvorni tashkillashtiruvchi integratsiyaning
segmentlar usti apparati borligidadir. Ushbu integrativ funktsiyalarni o'rta miya va
miyacha amalga oshiradi.
Umurtqalilarning suvda yashash tarzidan quruqlikda yashash tarziga o'tishi MAT
da butun bir o'zgarishlar bilan bog'liq. Masalan, amfibiyalarning orqa miyasida
ikkita yo'g'onlashgan joy paydo bo'lib, ular qo'l va oyoqlarga mos ko'rinishga ega.

Spinal gangliyalarda, bipolyar sezuvchi neyronlarning o'rnida, T-simon shoxlangan
o'simtalari bo'lgan unipolyar neyronlar jamlanadi. Oxirgilari, tana hujayralarining
ishtirokisiz, qo'zg'alishni ancha yuqori tezlikda o'tkazishni ta'minlaydi. Suvda va
quruqlikda yashovchilar terisining periferiyasida ixtisoslashgan retseptorlar va
retseptorli yuzalar shakllanadi.
Miya ustunida ham, turli bo'limlarning funktsional mohiyatini qayta taqsimlash
bilan bog'liq bo'lgan, tarkibiy o'zgarishlar sodir bo'ladi. Baliqlarga nisbatan, ancha
stereotip lokomotsiyaga ega bo'lgan amfibiyalarda miyachaning sezilarli darajada
reduktsiyasi kuzatiladi. Amfibiyalarda evolyutsion jihatdan ancha sezilarli
o'zgarishlar oraliq miyada sodir bo'ladi. Bu yerda, ko'rish do'mbog'i - talamus
shakllanishi seziladi, tarkibiy tuzilma ko'rinishidagi yadrolar (tashqi tizzasimon
tana) va ko'rish do'mbog'ining po'stloq bilan bog'lovchi (talamokortikal trakt)
ko'tariluvchi yo'llar paydo bo'ladi.
Oldingi miya yarim sharlarida eski va qadimgi po'stloqning
differentsiatsiyasi davom
etadi. Eski po'stloqda yulduzsimon va piramidasimon hujayralar topiladi. Eski va
qadimgi po'stloq oralig'ida tasma qoplag'ich paydo bo'ladi va aynan shundan yangi
po'stloq (neokorteks)
hosil bo'lishi boshlanadi. Oldingi miyaning rivojlanishi, baliqlarga xos bo'lgan,
integratsiyaning
miyacha-mezentsefal tizimidan dientsefalo-telentsefal tizimiga o'tish uchun sharoit
yaratadi. Ushbu integratsiya tizimi sudralib yuruvchilar miyasining zauropsid
tipida namoyon bo'ladi va miya morfofunktsional evolyutsiyasining keyingi
davrini boshlaydi.
Sudralib yuruvchilarda aloqaning talamokortikal tizimini rivojlanishi yangi
o'tkazuvchi yo'llarni shakllanishiga olib keladi. Orqa miyaning yonbosh
ustunlarida ko'tariluvchi spinatalamik trakt paydo bo'lib, u harorat va og'riqni
sezish to'g'risidagi axborotni bosh miyaga olib keladi. Shu yerning o'zida, yonbosh
ustunlarda, yangi pastga tushuvchi rubrospinal trakt shakllanadi. U orqa miyaning
motoneyronlarini o'rta miyaning qizil yadrolari bilan bog'laydi. Ushbu ko'p
bo'g'inli tizim, oldingi miya, miyacha, ustunning retikulyar formatsiyasi,
vestibulyar majmua yadrolari ta'sirini birlashtiradi va harakat faolligini
koordinatsiya qiladi. Ularda, haqiqiy yer usti hayvonlari sifatida, ko'rish va akustik
axborotning roli ortadi va bu axborotni hid bilish va ta'm bilish axboroti bilan
taqqoslash zarurati hosil bo'ladi. Bunday biologik o'zgarishlarga mos ravishda,
sudralib yuruvchilar miyasining ustun qismida , bir qator tarkibiy o'zgarishlar ham
sodir bo'ladi. Uzunchoq miyada eshituv yadrolari differentsiyalanadi, koxlear
yadrodan tashqari, o'rta miya bilan bog'langan piramidal yadrolar paydo bo'ladi.
O'rta miyadagi ikki tepalik, to'rt tepalik shakliga o'tadi, uning orqa do'mbog'larida

akustik markazlar lokallashadi. O'rta miya qopqog'ini ko'ruv do'mbog'i - talamus
bilan bog'lanishlarini yanada differentsiyalanishi kuzatiladi. Bu yerda talamus,
barcha ko'tariluvchi sensor yo'llarni po'stloqqa kirish joyi oldidagi a'zo hisoblanadi.
Sudralib yuruvchilarning oxirgi miyasi ikki xil - kortikal va striatal tipda
tashkil topgan.
Kortikal tip zamonaviy toshbaqalarga xos bo'lib, oldingi miya yarim sharlarini
ko'proq rivojlanganligi va miyachaning yangi bo'limlarini parallel rivojlanishi
bilan xarakterlanadi. Keyinchalik, miya evolyutsiyasidagi ushbu yo'nalish sut
emizuvchilarda ham saqlanadi. Striatal tip zamonaviy kaltakesaklarga xos bo'lib,
yarim sharlar ichida chuqur joylashgan bazal gangliyalarning, xususan yo'l-yo'l
tananing dominant rivojlanishi bilan ajralib turadi. Keyinchalik, shu yo'l orqali
qushlarda bosh miyaning rivojlanishi davom etadi. Sut emizuvchilarda oldingi
miyaning rivojlanishi yangi po'stloqning jadal o'sishi bilan birga sodir bo'ladi
Po'stloqda efferent piramidasimon hujayralar bo'lib, ular o'zlarining uzun
aksonlarini orqa miyaning motoneyronlariga jo'natadi. Shunday qilib, ko'p zvenoli
ekstrapiramidal tizim bilan birgalikda to'g'ri piramidali yo'llar paydo bo'ladi, ular
harakat aktlari ustidan to'g'ridan-
to'g'ri nazoratni ta'minlaydilar.
Sut emizuvchilarda motor faoliyatni po'stloq tomonidan boshqarilishi,
miyachaning filogenetik ancha yosh qismini - yarim sharlar orqa sohalarining
oldingi qismini yoki neotserbellumni rivojlanishiga olib keladi. Neotserebellum
esa yangi po'stloq bilan ikki tomonlama aloqalar hosil qiladi. Yangi po'stloqning
o'sishi juda jadal sodir bo'ladi va bu hol, qatlamlar shakllanishi bilan
kompensatsiya qilinadi. Eng tuban sut emizuvchilarda (o'rdakburun), yarim sharlar
yuzasida ilk bor ikkita doimiy pushtalarga asos solinadi, yuzaning qolgan qismi esa
silliqligicha qoladi. Platsentar sut emizuvchilar (hasharotxo'r va kemiruvchilar)
po'stlog'ida esa
proektsion zonalar aniq lokalizatsiyasi rivojlanishini ko'rish mumkin. Proektsion
zonalar bilan
birgalikda, yangi po'stloqda assotsiativ zonalar ham shakllanadi. Yirtqich sut
emizuvchilarda ensa va peshona assotsiativ sohalar paydo bo'lib, ular biologik
muhim axborotni baholashga, xulq-atvor motivatsiyasiga va murakkab xulq-atvor
aktlarini dasturlashtirishga mas'uldir. Yangi
po'stloqda qatlamlarning yanada rivojlanishi kuzatiladi. Primatlarda esa, bosh
miya po'stlog'ining eng yuqori darajada tashkillanganligi kuzatiladi. Ularning
po'stlog'i olti qavatligi, assotsiativ va proektsion zonalari o'rtasida to'siqning
yo'qligi bilan xarakterlanadi. Frontal va ensa assotsiativ sohalar o'rtasida aloqalar

shakllanadi va shunday qilib, katta yarim sharlarning bir butun integrativ tizimi
paydo bo'ladi.
Bosh miya bilan orqa miyadagi nerv hujayralaridan o’simtalar boshlanadi;
periferiyaga boruvchi nerv tolalari ana shu o’simtalardan iborat. Nerv tolalari turli
yo’g’onlikdagi tutamlarni hosil qiladi. Nerv tolalarining shunday to’plami nerv
deb ataladi.
Nervlar markaziy asab tizimini tanamizdagi turli organlar bilan bog’laydi.
Qo’zg’alish nervlar orqali yo markaziy asab tizimidan ishlovchi organga yoki
tanamizning turli qismlaridan markaziy asab tizimiga boradi.
Nervlar qo’zg’alishni qay tomonga o’tkazishiga qarab ikki guruhga bo’linadi.
Bir guruh nervlar qo’zg’alishni markaziy asab tizimidan ishlovchi organlarga
o’tkazadi. Ular efferent (markazdan qochuvchi yoki harakatlantiruvchi) nervlar deb
ataladi. Ikkinchi guruh nervlar qo’zg’alishni tanamizninig turli qismlaridan va turli
organlardan markaziy asab tizimiga o’tkazadi. Ular birinchi guruh nervlardan farq
qilib, afferent (markazga intiluvchi yoki sezuvchi) nervlar deb ataladi. Ko’pincha
shu ikki xil nerv tolalari bir dastadan boradi, shu sababli ko’pchilik nervlarimiz
aralash nervlardan hisoblanadi.

Nervning tuzilishi.

Asab tizimi neyronlar deb ataluvchi nerv hujayralaridan iborat. Neyron nerv
hujayrasining tanasi va hujayra o’simtalaridan iborat. Nerv hujayrasining o’siklari
ikki xil bo’ladi: a) kalta, sershox o’siklar – dendritlar va b) juda uzun o’sik –
akson. Akson markaziy asab tizimidan to ishlovchi organgacha boradi. Nihoyat,
nervlarning uchlarida oxirgi apparatlar deb ataluvchi maxsus tuzilmalar yoki
retseptorlar ham bor. Oxirgi apparatlar nerv tolasini muskul, bez yoki boshqa
organlar bilan bog’laydi. Retseptorlar markazga intiluvchi nervlarning ta’sirotini
sezuvchi uchlaridir.
Kalta o’siklar – dendritlar ayrim nerv hujayralarini bir-biriga bog’laydi va
markaziy asab tizimidan tashqariga chiqmaydi.
Juda uzun o’sik, ya’ni akson esa, bosh miyadan yoki orqa miyadan, ishlovchi
organgacha boradi. Organizmda ko’radigan nervlarimiz qo’zg’alishi markaziy asab
tizimiga o’tkazadigan yoki markaziy asab tizimidan gavdaning turli qismlariga
o’tkazadigan aksonlardan iborat.

Nerv hujayrasining hamma o’siklarida moddalar mutadil suratda almashinib turishi
uchun bu hujayra butun bo’lishi kerak. Nerv tolasi qirqilib, uning hujayra tanasi
bilan bog’lanishi uzib qo’yilsa,hujayra tanasidan ajralib qolgan tolaning faoliyati
buziladi va uning qaysi qismi hujayradan ajralib qolgan bo’lsa, o’sha qismi nobud
bo’ladi. Tolaning hujayra tanasi bilan bog’langan qismida butunlay boshqacha
manzara ko’riladi. Tolaning bu qismi yashab, mutadil ishlab turadi., undagi
modda almashinuvi buzilmaydi. Buning ustiga tolaning hujayra tanasi bilan
bog’langan qismi o’sib, bir necha vaqtdan keyin muskulga yetib borishi mumkin,
natijada nerv yana butun bo’lib tiklanadi. Nervning zararlanishi tufayli falaj
bo’lib qolgan qo’l-oyoqning ba’zan muayyan vaqtdan keyin yana harakatga
kelishiga sabab shu, falaj bo’lib qolgan organning faoliyatini tiklash uchun
ko’pincha jarrohlar ham nerv tolasining shu xususiyatidan foydalanadilar, ular
nervlarni tikib qo’yadilar.
Periferiyadan markazga intiluvchi nervlar orqali keluvchi qo’zg’alish
to’lqinlarining ta’sirida nerv hujayrasi qo’zg’aladi. Ammo ko’pgina nerv
hujayralari retseptorlardan impulslar kelmaganda ham qo’zg’alishi mumkin.
Modda almashinuvidagi o’zgarishlar ta’sirida, shuningdek gumoral ta’sirlar tufayli
bu hujayralarda qo’zg’alish paydo bo’lishi mumkin. Karbonat kislota bilan
qo’zg’aladigan nafas markazining faoliyati, qon haroratining ta’siri bilan o’z ishini
o’zgartiradigan issiqlik markazining faoliyati va shu kabilar bunga misol bo’la
oladi.

2. Nerv tolasining xossalari.

Nerv tolasi qo’zg’aluvchanlik va o’tkazuvchanlik xossasiga ega. Muskul-nerv
apparatidagi nervning qanday bo’lmasin bir qismiga elektr bilan ta’sir etib, bunga
ishonish mumkin. Elektr ta’sir etgan hamona muskul qisqaradi. Muskulning
qisqarishiga sabab shuki, elektr bilan ta’sir etish natijasida nervda qo’zg’alish
paydo bo’ladi, bu qo’zg’alish nervdan o’tib, muskulga boradi va uni qisqartiradi.
Nerv tolasi qo’zg’alishni o’tkazishi uchun anatomik jihatdan butun bo’lishi kerak.
Nerv qirqib qo’yilsa, qo’zg’alishni o’tkazolmaydi. Nerv bog’lab, bosib qo’yilganda
yoki boshqa yo’l bilan uzib qo’yilganda undan qo’zg’alish o’tmaydi. Ammo nerv
anatomik jihatdangina emas, fiziologik jihatdan buzilganda ham undan qo’zg’alish
o’tmaydi. Nerv butun bo’lgani bilan funksiyasi buzilganligi uchun qo’zg’alishni
o’tkazmaydi.
Nerv sovutilganda yoki qizitilganda, unga qon kirishi to’xtaganda, zaharlanganda
va shu kabi hollarda undan qo’zg’alish o’tmaydi.
Nervdan qo’zg’alish o’tishi ikkita asosiy qonunga bo’ysinadi.

1. Ikki tomonlama o’tkazish qonuni. Nerv tolasi qo’zg’alishni ikki tomonlama –
markazdan periferiyaga va periferiyadan markazga o’tkaza oladi. Nerv tolasi
markazga intiluvchi yoki markazdan qochuvchi tola bo’lishidan qat’iy nazar unga
ta’sir etilsa, kelib chiqqan qo’zg’alish ta’sirlash joyidan ikki tomonga
tarqalaveradi. Nerv tolasining bu xossasini atoqli rus olimi R.I.Babuxin (1877)
birinchi bo’lib kashf etgan.
2. Ajratib o’tkazish qonuni. Periferik nerv ko’pgina ayrim nerv tolalaridan
iborat, bu tolalar hammasi bir nerv dastasidan boradi. Nerv dastasidan xilma-xil
nerv tolalari, ya’ni markazga intiluvchi va markazdan qochuvchi nerv tolalari
baravar o’tishi mumkin. Ammo, bir nerv tolasidan o’tadigan qo’zg’alish qo’shni
nerv tolalariga o’tmaydi. Qo’zg’alish nerv tolasidan yakka ajralgan holda
o’tganligi tufayli odam juda nozik ayrim harakatlarni bajara oladi. Rassomning
suratlar chizishiga, musiqachining murakkab musiqa asarlarini ijro etishiga,
jarrohning eng nozik operatsiya qilishiga sabab shuki, har bir tola impulsni
muskulga ajratib o’tkazadi va shunday qilib markaziy asab tizimi muskul
harakatlarini uyg’unlashtira oladi. Qo’zg’alish boshqa tolalarga o’ta olganda edi,
ayrim muskul qisqarishi bo’lmagan, har bir qo’zg’alishda xilma-xil muskullar
qisqargan bo’lar edi.

Qo’zg’alishning nervdan muskulga o’tishi.

Nerv tolasi muskulga yaqinlashib, juda ingichka shoxchalarga bo’linadi, bu
shoxchalar muskul tolalarida tugaydi. Shunday qilib, har bir nerv tolasi talaygina
muskul tolalarini innervatsiya qiladi. Bu nerv shoxchalari odatda xilma-xil tarzda
yo’g’on tortib tugaydi.
Bir nerv hujayrasidan ikkinchi nerv hujayrasiga yoki nerv hujayrasidan muskul va
bez hujayrasiga qo’zg’alish o’tadigan joy sinaps deb ataladi. Sinaps bir qancha
xususiyatlarga ega bo’lib, fiziologik xossalari jihatidan nerv tolasidan farq qiladi.
Qo’zg’alishni ikki tomonga o’tkazadigan nerv tolasiga qarama-qarshi o’laroq,
sinaps qo’zg’alishni faqat bir tomonga – nervdan muskulga o’tkazadi. Shunday
qilib, sinaps bir tomonlama o’tkazuvchanlik xossasiga egadir.
Qo’zg’alishning muskuldan nervga o’tmasligiga sinapsning shu xususiyati sabab
bo’ladi. Darhaqiqat, nerv ta’sirlansa muskul qisqaradi, binobarin, qo’zg’alish
nervdan o’tgan bo’ladi. Muskul ta’sirlanganda esa, qo’zg’alish nervga o’tmaydi va
nervdan qo’zg’alish to’lqinlarini topib bo’lmaydi.

Sinapsning ikkinchi xususiyati shuki, u qo’zg’alishni birmuncha sekinroq
o’tkazadi. Buni sinaps paysali deyiladi. Qo’zg’alish 10-20 sm uzunlikdagi nervdan
qancha vaqt o’tsa, sinapslardan ham o’shancha vaqtda o’tadi.
Nihoyat, tekshirishlardan ma’lum bo’ldiki, sinapsga keluvchi dastlabki impulslar
uning qo’zg’aluvchanligini oshiradi va shu tariqa navbatdagi impulslarning
o’tishini osonlashtiradi. Bu hodisa osonlashtirish deb ataladi.
So’nggi o’n yillarda ko’pgina tekshiruvchilar vegetativ nerv tizimining nerv
oxirlarida asetilxolin va simpatin hosil bo’lishini isbot etdilar. Fiziologik jihatdan
faol moddalar somatik asab tizimining oxirlarida ham hosil bo’lishi keyingi
tajribalarda ma’lum bo’ldi. Bunday moddalar mediatorlar deb ataladi.
Qo’zg’alishning nerv oxiridan organga o’tishida mediatorning ishtirok qilishi isbot
etilgan, deb hisoblash mumkin. Bu jarayonni quyidagicha tasavvur etish mumkin:
nerv oxiriga kelgan qo’zg’alish murakkab bioximiyaviy jarayonlarga sabab
bo’ladi, natijada mediator hosil bo’ladi, bu modda organga ta’sir etib, uni
qo’zg’aydi.
Ba’zi olimlar qo’zg’alish bir yo’la harakat toki va mediatorning ishtiroki bilan
o’tadi degan fikrni yoqlaydilar.

3. Markaziy asab tizimining roli va umumiy tuzilish chizma.

Avvalgi bo’limlarni o’rganganimizda organizmdagi jarayonlarni idora etishda asab
tizimining ahamiyatini bir necha marta aytib o’tdik.
Markaziy asab tizimi organizmdagi hujayra, to’qima va ayrim organlarni o’zaro
bog’lab, yaxlit bir butun qilib birlashtiradi. Markaziy asab tizimi ularda voqye
bo’luvchi jarayonlarni idora etib va ularning ishini ma’lum bir yo’lga solib,
ularning faoliyatiga ta’sir qiladi. Bundan tashqari, markaziy asab tizimi
organizmni tevarak-atrofdagi muhit bilan bog’laydi. Shunday qilib, asab tizimining
faoliyati ayrim organlarni, shuningdek butun bir organizm bilan muhitni bir-biriga
uyg’unlashtiradi.
Markaziy asab tizimi tevarak-atrofdagi muhitda va organizmning o’zida ro’y berib
turadigan hodisalarni retseptorlar orqali bilib turadi. Markaziy asab tizimiga kelgan
qo’zg’alish shu yerda qaytadan ishlanib, ishlovchi organga harakat impulsi sifatida
o’tadi.
G’oyatda murakkab bo’lgan bu jarayon juda tez – sekundning bo’laklari ichida
voqye bo’ladi. Ko’chada bora turib, o’ziga qarab g’izillab kelayotgan

avtomashinani ko’rgan kishini tasavvur qiling. Sekundning bo’laklari ichida uning
asab tizimida g’oyat murakkab jarayonlar ro’y beradi. Odam tez yurib kelayotgan
mashinani ko’radi va uning shovqinini eshitadi. Bu qo’zg’alish markaziy asab
tizimiga borib, u yerda qaytadan ishlanadi, shundan keyin tegishli muskullarga
ularning faoliyati haqida yo’l-yo’riq keladi.
Natijada odam o’ziga tahdid qilib turgan xavfdan qochib, juda tez va murakkab
harakatlarni qiladi.
Asab tizimi evolyutsiyasi jarayonida maxsus tarzda tuzilib, maxsus xossalarni kasb
etganligidan u organizmdagi organ va to’qimalarni, ulardagi juda murakkab
jarayonlarni shu tariqa idora etadi.Asab tizimi ayrim nerv hujayralaridan iborat.
Yuqorida aytganimizdek, nerv hujayrasining tanasi, uzun o’sig’i-aksoni (u
periferiyaga boradi) va kalta, sershox o’siqlari – dendritlari bor. Nerv hujayrasi
hamma o’siqlari bilan birga neyron deb ataladi.
Hozirgi vaqtda ko’pchilik fiziologlar ayrim neyronlar ikki nerv hujayrasi
o’rtasidagi kontakt yordami bilan o’zaro bog’lanadi, degan fikrni quvvatlaydilar.
Bir hujayraning o’siqlari ikkinchi nerv hujayrasining o’siqlariga yoki tanasiga
tegib turganligidan shunday kontakt kelib chiqadi. Ikki neyronning qo’shilgan
(kontakt) joyi sinaps deb ataladi.
Markaziy asab tizimi nerv hujayralari – neyronlarning yig’indisidir. Markaziy asab
tizimining ko’ndalang kesigida rangi bir-biridan farq qiladigan ikki qavatni ko’rish
mumkin. Bu qavatlardan biri kulrang, ikkinchisi oq bo’ladi. Bu ikki modda rangiga
qarab kul rang va oq modda deb ataladi. Kulrang modda nerv hujayralaridan va
qisman o’siqlardan iborat bo’lsa, oq modda asosan nerv o’siqlari, ya’ni
dendritlardan iborat.

Refleks va reflektor yoy.

Retseptorlar ta’sirlanishiga javoban organizmning markaziy asab tizimi orqali
amalga oshiradigan faoliyati refleks deyiladi. Reflektor faoliyat nerv tizimiga
xarakterlidir.
Markaziy asab tizimining, jumladan orqa miyaning reflektor faoliyatini bosh
miyasi olib tashlangan hayvonda ayniqsa yaqqol ko’rish mumkin. Buning uchun
odatda baqadan foydalaniladi. Baqaning bosh miyasi uzunchoq miyasi bilan birga
kesib tashlanadi, baqada faqat orqa miya qoladi. Reflekslarni o’rganish maqsadida
shunday operasiya issiq qonli hayvonlar ustida ham qilinadi.

Mushuk, it yoki boshqa birorta issiq qonli hayvonning orqa miyasi bo’yin va
ko’krak umurtqalarining chegarasidan qirqiladi. Shu tariqa operasiya qilingan
hayvonlarni spinal (orqa miyali) hayvonlar deyiladi.
Spinal baqa shtativga osib qo’yiladi. Shunday baqaning orqa oyoq panjalari sulfat
kislotaning 0,5 foizli eritmasi solingan stakanga tushirilsa, baqa oyog’ini tortib
oladi (himoya refleksi). Baqaning oyog’i pinset bilan qisilsa, baqa oyog’i bunga
javoban bukiladi (bukilish refleksi). Agar sulfat kislota eritmasiga ho’llangan bir
parcha filtr qog’oz baqaning boldir terisiga tegizilsa, u qog’ozni tushirmoqchi
bo’lib, oyoqlari bilan qashiydi (qashish refleksi); ko’klamda erkak baqaning
ko’krak terisi oldingi oyoqlari o’rtasidan barmoq, yo bo’lmasa biron qattiq narsa
bilan ishqalansa «quchoqlash» refleksi deb ataladigan hodisani ko’rish mumkin.
Baqa bunday ishqalashga javoban barmoqni yoki qanday bo’lmasin boshqa narsani
oldingi oyoqlari bilan mahkam qisib oladi.
Odamda ham bir qancha reflekslarni ko’rish mumkin. Masalan, chiroq ravshan
yoqib yuborilganda qorachig’ torayadi (qorachig’ refleks); oyoqning tagini
qitiqlash, silash yoki unga igna sanchish oyoq panjasi va barmoqlarining
bukilishiga sabab bo’ladi (oyoq kafti refleksi); chaqaloq bolaning og’ziga emchak
solinganda u ema boshlaydi (emish refleksi) va hakazo.
Bunday misollarni juda ko’plab keltirish mumkin, refleks yo’li bilan so’lak, me’da
shirasi ajralishini, baqaning qorniga urilganda yuragi refleks yo’li bilan to’xtab
qolishini avvalgi boblardan eslash kifoya.
Bularning hammasida tuban darajadagi hayvonlarda ham, yuqori darajadagi
hayvonlarda ham aslida bir xil fiziologik mexanizmga ega bo’lgan hodisani
ko’ramiz, lekin yuqorida tasvir etilgan hollarda oxirgi natija bir-biridan katta farq
qiladi.
Barcha reflekslarda sezuvchi yoki markazga intiluvchi nervlarning oxirlari, ya’ni
retseptorlar ta’sirlanadi. Retseptorlarda kelib chiqqan qo’zg’alish markazga
intiluvchi nerv tolasi orqali markaziy asab tizimiga boradi. Markazga intiluvchi
nerv tolalari orqa miyadan tashqaridagi – umurtqalararo teshiklarda joylashgan
maxsus nerv tugunlaridagi nerv hujayralarining uzun o’siqlaridir. Bu
hujayralarning ikkinchi, kaltaroq o’sig’i orqa miyaga kiradi. Bu yerda qo’zg’alish
ikkinchi neyronga o’tadi. Qo’zg’alish orqa miyadagi harakatlantiruvchi
hujayralarga o’tadi va harakatlantiruvchi yoki markazdan qochuvchi nervlar orqali
muskullarga kelib, ularni qisqartiradi yoki bo’shashtiradi yoki boshqa organlarga
borib ularni faol holatga keltiradi.
Reflekslarning yuzaga chiqishida qo’zg’alish o’tadigan yo’l reflektor yoyi yoki
refleks yoyi deb ataladi. Oddiy reflektor yoy chizma tarzida tasavvur etilsa, u
kamida ikki neyrondan – markazga intiluvchi va markazdan qochuvchi neyrondan
iborat bo’lishi kerak. Ko’pgina olimlar markaziy asab tizimida shu ikki nerv

hujayrasining o’rtasida yana bir qo’shimcha (kontak yoki oraliq) neyron bo’ladi,
deb hisoblaydilar.
Binobarin, refleks yoyiga quyidagi neyronlar kiradi:
1) markazga intiluvchi yoki afferent neyronlar,
2) markazdan qochuvchi yoki efferent neyronlar va
3) qo’shimcha neyronlar.
Retseptorlar bilan bog’langan neyronlar reflektor yoyning markazga intiluvchi
qismini hosil qiladi. Ular retseptorlarda kelib chiqqan qo’zg’alishni markaziy asab
tizimiga o’tkazadi. Markaziy asab tizimidagi yuqoriga ko’tariluvchi yo’llarning
neyronlari ham reflektor yoyning shu qismiga kiradi. Qo’zg’alish ana shu yo’llar
orqali markaziy asab tizimining oliy bo’limlariga o’tadi.
Markaziy asab tizimining pastga tushuvchi yo’lllari refleks yoyining markazdan
qochuvchi qismini hosil qiladi. Qo’zg’alish shu yo’llar orqali oliy bo’limlardan
quyi bo’limlarga – qo’zg’alishni organga o’tkazadigan neyronlarga o’tadi.
Shunday qilib, reflektor yoyning bu qismiga, pastga tushuvchi yo’llardan tashqari
markazdan qochuvchi oxirgi neyronlar ham kiradi. Oxirgi neyronlar yo
harakatlantiruvchi neyronlardan yoki vegetativ asab tizimining neyronlaridan
iboratdir.
Reflektor yoyning markaziy qismi qo’shimcha neyronlardan hosil bo’ladi. Bu
neyronlar markaziy asab tizimidan tashqariga chiqmaydi va retseptorlar hamda
organlar bilan bevosita bog’lanmaydi.
Markazga intiluvchi tolalar markazdan qochuvchi nerv hujayralariga bevosita
bog’lanmay, qo’shimcha neyronlarda tugaydi va faqat qo’shimcha neyronlargina
markazdan qochuvchi nerv hujayralari bilan bog’lanadi.
Qo’zg’alishning o’tishi va refleksning yuzaga chiqishi uchun reflektor yoy butun
bo’lishi kerak. Refleksning yo’qolishi uchun retseptorlarni olib tashlash yoki falaj
qilish yoxud markazga intiluvchi yo’lni qirqib qo’yish kifoya. Bunda qo’zg’alish
sezilmasligi yoki o’tmasligi tufayli refleks yo’qoladi, orqa miya yemirib tashlansa
yoki markazdan qochuvchi nerv qirqib qo’yilsa ham reflekslar yo’qoladi. Shunday
qilib, reflektor yoyning hamma qismlari birday muhimdir, refleks yuzaga chiqishi
uchun reflektor yoyning hamma qismlari butun bo’lishi shart.
Har bir refleks gavdaning muayyan qismlari ta’sirlanganda kelib chiqadi. Baqaning
oyoq terisiga ta’sir etib, oyog’ini buktirish mumkin, ko’krak terisiga ta’sir
etilgandagina quchoqlash refleksi kelib chiqadi va hakazo. Ta’sirlanganda
muayyan refleksni keltirib chiqaruvchi refeptorlar terining qaysi qismiga
joylashgan bo’lsa, o’sha qismi refleksning sezuvchi maydoni deb ataladi.

Turli reflekslarning sezuvchi maydonlari ro’y-rost chegaralangan bo’lmay,
ko’pincha bir-biriga o’tib ketadi.
Tanamizning retseptorlari eksteroretseptorlar va interoretseptorlar deb ikkita katta
guruhga bo’linadi. 1.Tana sirtidagi retseptorlar – eksteroretseptorlardir. Ular tashqi
dunyodagi narsalardan organizmga keluvchi ta’sirlarni sezadi. 2.Tana ichidagi
retseptorlar – interoretseptorlardir. Bular o’z navbatida ichki organlarning,
tomirlarning va turli to’qimalarning retseptorlariga bo’linadi. Bu retseptorlar
organizmning ichki ahvolidagi o’zgarishlarni sezadi.
Muskullar, paylar, bo’g’imlarning retseptorlari – proprioretseptorlar garchi
interoretseptorlarga kirsa ham, alohida muhim ahamiyati borligidan mustaqil
guruh qilib ajratilishi mumkin.
Prorioretseptorlar organizmdagi ayrim qismlarning fazodagi holati o’zgarishini
sezadi.
Yuqorida ko’rsatilgan retseptorlardan har biri ta’sirlanganida tegishli refleks
vujudga chiqadi.
Spinal baqaning bukish, qashish va boshqa reflekslarini ko’zdan kechirganimizda
teri retseptorlarining ta’sirlanishi kelib chiqadigan reflekslar bilan tanishgan edik.
Hazm qilish, qon aylanish, nafas olish organlarini va boshqalarni tekshirganda
ichki organlar, shilliq pardalar va tomirlardan kelib chiquvchi reflekslarni bir necha
marta ko’rgan edik. Aorta yoyidagi bosim oshganda yurakning sekinroq urishi va
tomirlarning kengayishi bunday refleksga misol bo’la oladi. Bu holda depressor
nervning retseptorlari ta’sirlanadi, qo’zg’alish shu nerv orqali uzunchoq miyaga
borib, keyin adashgan nervning markaziga (bu nerv yurak faoliyatini susaytiradi)
va tomirlarni harakatlantiruvchi umumiy markazga o’tadi (tomirlarni
harakatlantiruvchi umumiy markaz tomirlarni kengaytiradi). Nihoyat, muskullar,
paylar yoki bug’imlardan boshlanuvchi reflekslar shu organlar cho’zilganda kelib
chiqadi va gavdamizning muayyan vaziyatini saqlashda muhim rol o’ynaydi. Pay
reflekslari deb ataladigan reflekslar shunday reflekslarga kiradi. Pay reflekslariga
tizza refleksini misol qilib ko’rsatish mumkin. Tizza refleksi hammaga ma’lum:
bunda payga urilsa, muskullar bir qadar qisqarib oyoq yoziladi.
Odamdagi bir muncha doimiy reflekslarni o’rganish klinikada muhim ahamiyatga
egadir, chunki bu – markaziy asab tizimidan muayyan qismining zararlanganligini
bilishga imkon beradi. Shu xildagi bir muncha doimiy reflekslarga teri, pay va
ko’zning ba’zi reflekslari kiradi (qorin devorining ta’sirlangan joyidan qisqarishi,
qorachiqning torayishi, oyoqning tizza bo’g’imidan yozilishi va hakazo).
Yuqorida keltirilgan ikki yoki uch neyronli reflektor yoyning chizmasida
ko’rsatilganidek tasavvur qilish noto’g’ri va xato bo’lur edi. Bunday chizma faqat
shu hodisani o’rganish va tushunishni yengillashtirish maqsadida ishlatiladi, xolos.

Haqiqatda har bir refleks ancha murakkab hodisadir, refleksning yuzaga chiqishida
ikki yoki uch neyron emas, balki ko’proq neyronlar qatnashadi. Qo’zg’alish
markaziy asab tizimiga borib, orqa miyaning ko’pgina bo’limlariga yoyiladi va
bosh miyaga yetib boradi, deb tasavvur qilish kerak. Ko’pgina neyronlarning
o’zaro ta’sir etishi natijasidagina organizm ta’sirotiga javob beradi.
Markaziy asab tizimining asosiy xossalari.

Qo’zg’alishni bir tomonlama o’tkazish. Nerv tolasining asosiy xossalaridan biri
shuki, u qo’zg’alishni ikki tomonga o’tkazadi. Butun asab tizimida esa, qo’zg’alish
hamisha faqat muayyan bir tomonga o’tadi: ba’zi nervlar orqali periferiyadan
markaziy asab tizimiga, boshqa nervlar orqali markaziy asab tizimidan periferiyaga
o’tadi.
Markaziy asab tizimining qo’zg’alishni shu tariqa faqat bir tomonga o’tkazish
xususiyati nerv hujayralari tutashgan joyning, ya’ni sinapslarning xossalaridan
kelib chiqadi. Binobarin, markaziy asab tizimi qo’zg’alishni faqat bir tomonga –
markazga intiluvchi neyrondan markazdan qochuvchi neyronga o’tkazadi.
Orqa miyaga keladigan markazga intiluvchi nerv tolalaridagi va orqa miyadan
chiqadigan markazdan qochuvchi nerv tolalaridagi harakat toklarini yozib olib,
markaziy asab tizimining bu xususiyatini isbot etish mumkin. Markazga intiluvchi
nerv tolasi ta’sirlanganda orqa miyadan chiquvchi – markazdan qochuvchi nerv
tolasida harakat toki paydo bo’ladi. Agar markazdan qochuvchi tola ta’sirlansa
markazga intiluvchi tolada harakat toki paydo bo’lmaydi. Buning sababi shuki,
orqa miya qo’zg’alishni markazdan qochuvchi toladan markazga intiluvchi tolaga
o’tkazmaydi, balki markazga intiluvchi toladan markazdan qochuvchi tolaga
o’tkazadi.
Nerv markazlaridan tashqari, harakatlantiruvchi nervlarning uchlari ham
qo’zg’alishni bir tomonlama o’tkazadi. Buni muskul tolalari ta’sirlanganda ko’rish
mumkin, muskul tolalari ta’sirlanganda ularda kelib chiquvchi qo’zg’alish nervga
o’tmaydi.
Qo’zg’alishning o’tish tezligi. Har bir refleks muayyan vaqt davomida kelib
chiqadi: ba’zi reflekslar tezroq,ba’zi reflekslar sekinroq voqye bo’ladi. Retseptorlar
ta’sirlangan paytdan boshlab to javob reaksiyasi boshlanguncha ketadigan vaqt
refleks vaqti deyiladi. Refleks vaqti retseptorlarda qo’zg’alishning vujudga kelishi,
kelib chiqqan impulsning markaziy asab tizimiga borishi, so’ngra qo’zg’alishning
markaziy asab tizimidan o’tishi va markazdan qochuvchi nervlarga yoyilishi,
so’ngra ishchi organga o’tishi uchun va nihoyat, shu organning yashirin
qo’zg’alish davri uchun ketadigan vaqtidan iborat. Shunday qilib, refleks vaqti
ko’pgina vaqtlar yig’indisidan iborat ekanligini ko’rib turibmiz.

Reflektor yoyning turli qismlarida qo’zg’alishning turlicha tezlik bilan o’tishi
maxsus tekshirish va o’lchashlarda ma’lum bo’ldi. Qo’zg’alish markaziy asab
tizimida hammadan sekinroq o’tadi. Bu yerda qo’zg’alish bir neyrondan ikkinchi
neyronga o’tadi. Shu sababli markaziy yoki sinaptik paysal haqida gapirish rasm
bo’lib ketgan. Markaziy asab tizimida qo’zg’alishning sekin o’tishi paysal deb
atalishiga sabab shuki, qo’zg’alish sinapsga yetgach go’yo qandaydir g’ovga duch
kelib, shu tufayli to’xtab qoladi, degan taassurot tug’iladi.
Qo’zg’alish ritmining o’zgarishi. Markaziy asab tizimi markazdan qochuvchi
neyronlar orqali periferiyaga – ishchi organga hech qachon bitta qo’zg’alish
to’lqinini yubormaydi; markaziy asab tizimidan hamisha bir necha impuls ketma-
ket keladi.
Markaziy asab tizimi yuboradigan qo’zg’alish ritmi retseptorlarga tushadigan
ta’sirotning chastotasiga ko’p bog’liq emas. Ta’sirot ritmi bir qancha bo’lganda
ham, hatto juda siyrak bo’lganda ham, markaziy asab tizimi baribir bir qancha
impulslar bilan javob beradi. Nerv markazlaridan keluvchi impulslarning ritmi
sekundiga 50 dan tortib 200 tagacha bo’ladi. Shuning uchun ham nerv markazlari
qo’zg’alish ritmini o’zgartira oladi, transformatsiya qila oladi deb hisoblanadi.
Organizmdagi hamma muskullarning qisqarishi tetanik qisqarish ekanligi ham
markaziy asab tizimining shu xususiyati bilan izohlanadi. Har qanday muskulning
juda tezlik bilan va qisqa muddatli qisqarishi tetanik qisqarishlar, chunki muskul
hamisha ketma-ket keluvchi bir qancha impulslarni oladi.
Markaziy asab tizimida qo’zg’alishning to’planishi (summasiya) . Markaziy asab
tizimining birinchi marta I.M.Sechenov tomonidan kashf etilgan ikkinchi
xususiyati shuki, u o’ziga keluvchi qo’zg’alishlarni to’play oladi. Bu xususiyat
shundan iboratki, afferent tolaga pog’ona osti kuchiga teng bo’lgan kuch bilan
ta’sirot berilsa markaziy asab tizimi bu ta’sirotga javob bermaydi va refleks yuzaga
chiqmaydi.
Agar bu ta’sirotlar tezlik bilan ketma-ket berilsa, markaziy asab tizimi qo’zg’alish
bilan javob beradi va tegishli refleks yuzaga chiqadi.
Pog’ona osti impulslari har biri alohida-alohida borganda qo’zg’alishni keltirib
chiqara olmagani holda tezlik bilan ketma-ket kelganida qo’zg’alishni keltirib
chiqara olishiga sabab nima? Bu hodisa nerv markazining xossalari bilan
izohlanadi. Nerv markazida unga kelgan har bir qo’zg’alish bir qancha
o’zgarishlarni keltirib chiqaradi, jumladan nerv markazining qo’zg’aluvchanligini
oshiradi. Keyin ta’sirotlar unchalik siyrak bo’lmasa, o’ta qo’zg’aluvchanlik
davriga to’g’ri keladi va to’planib, qo’zg’alish to’lqinining kelib chiqishi uchun
kifoya qiladigan bo’lib qoladi.

Burunning shilliq pardasidagi retseptorlarning unda to’plangan shilimshiq, chang
zarralari yoki boshqa moddalar bilan uzoq ta’sirlanishi natijasidagina refleks yo’li
bilan kelib chiqadigan aksa urish bunday summasiyaga misol bo’la oladi.
Markaziy asab tizimining charchashi. Nerv markazi juda tez charchashligi bilan
nerv tolasidan farq qiladi. Ma’lumki, nerv tolasi deyarli charchamaydi. Markazga
intiluvchi nervning bir qadar uzoq ta’sirlanishi tufayli reflektor akt sekin-asta
susayadi, keyinchalik esa, tamomila to’xtaydi. N.Ye.Vvedenskiy markazga
intiluvchi nervni ta’sirlab, ta’sirlash boshlanganidan 10-40 sekund keyin reflektor
aktning susayganligini va tamomila to’xtab qolganligini ko’rgan. U markazga
intiluvchi qo’shni nervni ta’sirlab, refleks paydo bo’lishini kuzatgan. Bu kuzatish
xuddi markaziy asab tizimining charchashini ko’rsatadi. Quyidagi tajriba ham
charchash hodisasini o’rganishga imkon beradi. Markazga intiluvchi nervni
ta’sirlab, refleks yo’qotilsa, so’ngra markazdan qochuvchi nerv ta’sirlansa, muskul
qisqarish bilan javob beradi. Bu tajriba charchashning xuddi markaziy asab
tizimida boshlanganligidan guvohlik beradi.
Markaziy asab tizimi qo’zg’aluvchanligining o’zgarishi. Markaziy asab tizimining
yana bir xususiyati shuki, u organizmda ro’y beradigan o’zgarishlarga g’oyatda
sezgir bo’ladi. Organizmda biror o’zgarish ro’y berishi bilan markaziy asab
tizimining qo’zg’aluvchanligi o’zgaradi. Gazlar almashinuvi va qon aylanishining
andak bo’lsada o’zgarishi nerv hujayralarining qo’zg’aluvchanligiga ta’sir etadi.
Markaziy asab tizimi kislorodni gavdamizdagi boshqa hamma organlarga
qaraganda ko’proq iste’mol qiladi: itning 100 g bosh miyasi bir minutda 10 ml
kislorod oladi: xolbuki, shuncha jigar 10 marta, shuncha muskul esa 22 marta kam
kislorodni iste’mol qiladi. Kislorod kirishi kamayganda nerv hujayralari
qo’zg’aluvchanligini juda tez yo’qotishi, keyinchalik esa butunlay nobud bo’lishi
mumkin.
Bosh miyaning faoliyati qon aylanishining mutadil borishiga ham bog’liq.
Miyadagi qon aylanishi qisqa vaqt buzilganda ham, miyaning qo’zg’aluvchanligi
pasayib va hatto butunlay yo’qolib, odam hushidan ketadi.
Asosan miyaga ta’sir etadigan ba’zi zaharlar markaziy asab tizimining
qo’zg’aluvchanligini o’zgartiradi.
G’oyatda kuchli, ta’sir etadigan zahar strixnindir. Strixnin markaziy asab
tizimining qo’zg’aluvchanligini oshiradi. Hayvon organizmiga juda oz strixnin
kiritilishi bilanoq u hatto kuchsiz ta’sirotlarga ham shiddat bilan reaksiya ko’rsata
boshlaydi. Agar baqaning limfa xaltasiga strixninning kuchsiz eritmasidan bir
ozgina quyib, baqa yotgan stol taqillatilsa, u tirishib talvasaga tushadi. Issiq qonli
hayvonlarda ham shunday hodisani ko’rish mumkin. Issiq qonli hayvonlar
organizmiga ozgina strixnin kiritilsa, shungacha hayvonda reaksiya qo’zg’amagan
ta’sirotlar endi hayvonning tirishishiga sabab bo’ladi.

Strixnin juda oz miqdorda ba’zan dori-darmon uchun qo’llaniladi.
Narkotiklar deb ataladigan zaharlar bosh miyaning katta yarim sharlariga ta’sir
etadi. Narkortiklarga xloroform, efir, alkogol va shu kabilar kiradi. Xloroform
bilan efir jarrohlik amaliyotida narkoz vujudga keltiruvchi moddalar sifatida keng
qo’llaniladi. Bu zaharlar avvaliga nerv tizimining qo’zg’aluvchanligini oshiradi,
so’ngra esa juda pasaytirib yuboradi va chuqur uyquni keltirib chiqaradi. Bu
zaharlarning bosh miya katta yarim sharlariga ta’sir etib, uzunchoq miyaga deyarli
ta’sir etmasligi muhimdir. Uzunchoq miyaning bu zaharlardan deyarli
ta’sirlanmasligi organizm uchun juda katta ahamiyatga egadir. Uzunchoq miyada
nafas olish markazi, yurak faoliyatining markazi va boshqa muhim markazlar
borki, ularning yaxshi ishlamay qo’yishi organizmni halokatga olib borishi
mumkin.
Markaziy asab tizimi shikastlanganda uning qo’zg’aluvchanligi o’zgarib ketadi,
orqa miya kesib qo’yilsa, kesilgan joydan pastdagi nerv markazlarining faoliyati
susayadi. Zararlangan qismdan pastdagi nerv markazlarida qo’zg’aluvchanlikning
shu tariqa yo’qolishi spinal shok deb ataladi. Bir necha vaqtdan keyin shok o’tib
ketadi va orqa miyaning reflektor faoliyati tiklanadi. Turli hayvonlarda shok
turlicha muddat bilan davom etadi: hayvon zoologiya silsilasida qancha yuqorida
tursa, shok o’shancha kuchliroq va uzoqroq davom etadi. Baqada shok bir necha
daqiqada o’tib ketsa, mushuk bilan itlarda necha kun va haftalab davom etadi.
Maymunlarda va odamlarda shok ayniqsa og’ir bo’lib, uzoq davom etadi.

Markaziy asab tizimidagi tormozlanish

Periferik nervlarning ayrim organlar faoliyatiga tormozlovchi ta’sir etishini
bilamiz. Qon aylanishi degan bo’limda adashgan nervning tormozlovchi ta’sir
ko’rsatishini bir necha marta aytgan edik. Bu nerv yurak faoliyatini susaytiradi va
hatto butunlay to’xtatib qo’ya oladi. Hazm organlari, shuningdek boshqa
organlarning faoliyatini tekshirganimizda turli nervlarning tormozlovchi ta’sir
etishini aytgan edik.
O’tgan asrning o’rtalarigacha fiziologlar periferik nervlarning ta’sirida organlar
faoliyatining susayishini, tormozlanishini bilar edilar, xolos.
Dastlab 1862 yilda I.M.Sechenov markaziy tormozlanish hodisasini kashf etdi.
Sechenovgacha markaziy asab tizimida faqat qo’zg’alish jarayoni bo’ladi deb
hisoblanar edi.
I.M.Sechenov markaziy asab tizimida tormozlanish hodisasi borligini baqa ustida
tajriba qilib kashf etdi. Shu maqsadda baqaning bosh miyasi ochilib, ko’ruv

do’mboqlarining yuqori chegarasidan ko’ndalangiga qirqildi. Bosh miyaning
oldingi qismi batamom olib tashlanadi. Shu tariqa operasiya qilingan baqada
bukish refleksining vaqti aniqlandi. Refleks vaqtining qanchaligi aniqlangandan
keyin ko’ruv do’mboqlariga osh tuzining kristali qo’yiladi. Ximiyaviy ta’sirot
tufayli bukish refleksi tormozlandi va refleks vaqti uzayib ketdi. Rus
fiziologiyasiga asos solgan I.M.Sechenov markaziy asab tizimida qo’zg’alish
jarayoni bilan birga tormozlanish hodisasi ham bo’lishligini shu ulug’ kashfiyoti
bilan shak-shubhasiz aniqladi.
Bundan tashqari, orqa miya reflekslariga markaziy asab tizimining oliy bo’limlari
ta’sir etishi va orqa miyaning reflektor faoliyati o’sha bo’limlar ta’sirida o’zgarishi
ham isbot etildi.
I.M.Sechenovning kashfiyoti butun bir seriya tajribalarning boshlanishiga asos
bo’ldi. Sechenovning avvalgi tajribasidagi kabi nerv markazlari bevosita
ta’sirlangandagina emas, ikkita yoki bir nechta retseptor bir vaqtning o’zida
ta’sirlanganda ham tormozlanish jarayoni boshlanishi mumkinligi keyingi
tajribalarda ma’lum bo’ldi. Agar ikkita yoki bir nechta retseptor bir vaqtda
ta’sirlansa, gavdaning ta’sirlangan turli qismlaridan markaziy asab tizimiga
qo’zg’alish to’lqinlari boradi. Turli nervlar orqali kelgan qo’zg’alishlar o’rtasida
kurash boradi, shu bilan birga kuchliroq qo’zg’alish to’lqini sust qo’zg’alish
to’lqinini bosib ketadi. natijada, sust qo’zg’alishga javoban kelib chiqadigan
refleks tormozlanadi.
Yuqorida aytilgan hamma tekshirishlar natijasida shu narsa aniqlandi: birinchidan,
badanning turli qismlaridan yoki nerv tizimining turli bo’limlaridan qo’zg’alish
to’lqinlari refleks markaziga bir vaqtda kelsa, refleks tormozlanishi mumkin;
ikkinchidan, qo’zg’alish jarayoni kabi tormozlanish jarayoni ham markaziy asab
tizimida har qanday reflektor aktda kelib chiqishi mumkin.
Reflekslarning tormozlanishiga taalluqli bir necha misolni ko’zdan kechiraylik.
Spinal baqaning oyog’i sulfat kislota eritmasiga tushirib qo’yilsa va ayni vaqtda
ikkinchi oyog’i pinset bilan qisilsa, baqa kislotadagi oyog’ini ikkinchi qisilishidan
oldingi galdagiga qaraganda ancha kech tortib oladi. Bukish refleksi tormozlanadi.
Badan qattiq og’riganda himoya harakatlarini qilmaslik uchun odam ko’pincha
tishini-tishiga qo’yadi; qitig’i kelganda ko’lmaslik uchun tilini tishlab turadi va
hakazo.
Ko’pgina reflekslar bosh miya ta’sirida tormozlanishi mumkin. Masalan, ixtiyoriy
muskullar ishtiroki bilan bo’ladigan reflekslardan siydik chiqarish, ko’zni ochib-
yumish va boshqa reflekslarni to’xtatib turish mumkin. Qo’zg’alish va
tormozlanish bir-biri bilan chambarchas bog’langan jarayonlardir. Ular aslida
yagona nerv jarayonining turli ko’rinishlaridir.

Markaziy asab tizimidagi tormozlanish hodisasining I.M.Sechenov tomonidan
kashf etilishi keyinchalik organizmda harakatlar koordinatsiyasi (uyg’unlashuvi)
kabi murakkab hodisani tekshirishga imkon berdi.

5.Markaziy asab tizimining koordinatsiya qiluvchi (uyg’unlashtiruvchi) roli

Organizmning xilma-xil faoliyati, o’zgarib turadigan va turli kombinatsiyalarida
ko’rinadigan barcha reflektor harakatlar, odamning mehnat jarayonida qiladigan
juda nozik harakatlari, faqat markaziy asab tizimining koordinatsiya qiluvchi
faoliyati tufayligina yuzaga chiqishi mumkin.
Reflektor yoyni kuzdan kechirganimizda ikki neyronli va uch neyronli yoy
chizmasi bilan tanishdik. Butun organizmda ham qo’zg’algan nerv hujayrasi qaysi
neyronga bog’langan bo’lsa, qo’zg’alish o’sha neyronga o’tadi va shunday qilib,
xuddi zanjirdan o’tganidek muskulga yetib boradi deb izoxlash mumkin bo’ladi.
Haqiqatda har bir reflektor akt markaziy asab tizimining g’oyatda murakkab
reaksiyasi hisoblanadi. Ayrim paytda har bir organizmga ko’p va xilma-xil
ta’sirotlar kelib turadi. Markaziy asab tizimining koordinatsiya qiluvchi faoliyati
shundan iborat: organizm bu ta’sirotlarga javoban shu xildagi refleksni yuzaga
chiqaradiki, bu refleks muayyan paytda organizmning u yashab turgan sharoit bilan
bir muvozanatga kelishini ta’minlaydi. Ana shu javob aktida butun organizmdagi
ayrim organlar yoki organ tizimlari bir-biri bilan bog’langan qismlar sifatida
baravar yoki ketma-ket birgalashib ishlaydi.
Organizmning harakat qilishdek uyg’unlashgan faoliyati shunga bog’liqki,
organizm bilan ta’sirotga javoban hamma muskullarini yoki qanday bo’lmasin
muskullarni emas, balki qat’iyan ma’lum muskullar guruhini qisqartiradi.
Organizm shu tariqa harakat qilganda yurak-tomir tizimi, nafas organlari va boshqa
tizimlarning faoliyati o’zgaradi, modda almashinuvini tezligi ham o’zgaradi. Ana
shu jarayonlarning hammasi harakat aktini yuzaga chiqarish uchun eng yaxshi
sharoit tug’diradi.
Murakkab ravishda uyg’unlashgan harakat aktining yuzaga chiqishida po’stloq
ostidagi tuzilmalar (orqa miya, uzunchoq miya, miyacha va shu kabilar) gina emas,
balki bosh miya po’stlog’i ham qatnashadi. Masalan, mehnat jarayonida
qilinadigan harakatlari yoki sportchi qiladigan harakatlarni uyg’unlashtirishda va
shunga o’xshashlarda bosh miya po’stlog’ining shartli reflektor holati ayniqsa
katta ahamiyatga egadir.
Gap shundaki, odamdagi harakatlarning juda ko’p shakllari shartli reflektor
harakatlarning juda ko’p formaning kichik bir gruppasigina shartsiz reflektor
harakatlardan iboratdir.

Yuqorida aytilganidek, organizm retseptorlarining ta’sirlanishiga javoban,
umuman xilma-xil muskullarni qisqartirmaydi, balki qat’iyan ma’lum muskullar
bilan bog’langan ba’zi nuqtalari tormozlanib, boshqa muskullar bilan bog’langan
nuqtalari qo’zg’algan bo’lsa, shunday hodisa ro’y berishi mumkin.
Markaziy asab tizimida bir-biri bilan bog’langan ikki jarayon, ya’ni qo’zg’alish va
tormozlanish jarayonlari doimo bir-biriga ta’sir etib turadi.
Bosh miya po’stlog’ining ba’zi nuqtalarida qo’zg’alish jarayoni kelib chiqishi
bilan boshqa nuqtalarida tormozlanish jarayoni kelib chiqadi, shuningdek bosh
miya po’stlog’ining ba’zi nuqtalarida tormozlanish jarayoni paydo bo’lsa, boshqa
nuqtalarida qo’zg’alish jarayoni kelib chiqadi.
Markaziy asab tizimida qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlari uzluksiz ravishda
bir-biriga ta’sir etib turadi, shunga ko’ra, g’oyatda murakkab, uyg’un harakatlar
refleks yo’li bilan yuzaga chiqadi.
Har qanday bo’g’imda ikki guruh muskullari borligi tufayli harakatlana oladi. Bu
muskullar bo’g’imdan oshib o’tgan bo’ladi va qisqarganda harakatni yuzaga
chiqaradi. Bir juft muskullar yordami bilan faqat bukiladigan va yoziladigan eng
oddiy bo’g’imni olaylik. Shu muskullardan biri qisqarib, bo’g’imni bukadi,
ikkinchisi qisqarib yozadi.
Qo’l-oyoq bukilganda bukuvchi muskul qisqarib, ayni vaqtda yozuvchi muskulni
tortib cho’zadi, deb o’ylasa bo’lar edi. Ammo yozuvchi muskulning payi suyakdan
ajratib qo’yilsa, yozuvchi muskulning baribir bo’shashishi tekshirishlarda ma’lum
bo’ldi. Bu tajriba markaziy asab tizimining turli funksiyalarini o’taydigan
muskullar (bu misolda bukuvchi va yozuvchi muskullar) bilan bog’langan
qismlarida qo’zg’alish jarayoni ham yuz beradi degan taxminni tasdiqladi. Qo’l va
oyoq bukilganda yozuvchi muskullar markazida qo’zg’alish kelib chiqadi, lekin
shu bilan bir vaqtda yozuvchi muskullar markazida tormozlanish jarayoni ro’y
beradi. Bir qo’l yoki oyoqdagi muskullarning markazlari o’rtasidagina emas,
qarama-qarshi ikki qo’l oyoqdagi muskullarning markazlari o’rtasida ham
muayyan o’zaro munosabatlar borligi keyingi tekshirishlarda to’lig’icha aniqlandi.
Odam yurganda goh bir oyog’i, goh ikkinchi oyog’i bukiladi: ayni vaqtda bir tizza
bukilib, ikkinchi tizza yoziladi. Muayyan paytda chap tizza bukilgan, o’ng tizza
esa yozilgan deyaylik, shunga ko’ra, chap oyoqning bukuvchi muskullarining
markazi qo’zg’alish holatida bo’ladi. Qarama-qarshi tomonda teskari hodisa
kuzatiladi; o’ng oyoqdagi yozuvchi muskullarning markazi qo’zg’alib, bukuvchi
muskullarning markazi tormozlangan bo’ladi.
Dastlab N.Ye.Vvedenskiy kashf etgan shunday bir-biriga bog’liq innervatsiya
barqaror va doimiy bir narsa emas. Bosh miya ta’sirida bu munosabatlar sharoitga
qarab o’zgarishi mumkin. Odam yoki hayvon zarur bo’lganda ikkala oyog’ini bir
vaqtda bukishi, sakrashi mumkin va hakazo.

Bosh miya shartli reflekslar asosida ishlash yo’li bilan mavjud nisbatlarni
o’zgartirib, yangi kombinatsiyalar barpo eta oladi, odamning mehnatda murakkab
harakatlarni qilishi yoki suzishda, akrobatik mashqlarda va shu kabilarda tegishli
harakatlarni bajarishi bosh miyaning shu qobiliyatiga bog’liq.
A.A.Uxtomskiy dominanta tamoyilini kashf etganligi munosabati bilan
koordinatsiyaga oid ba’zi masalalar yanada oydinlashadi. Muayyan paytda
markaziy asab tizimida ustun turgan qo’zg’alish o’chog’ini A.A.Uxtomskiy
dominanta deb atagan edi. Ustun turuvchi bunday qo’zg’alish o’chog’i boshqa
markazlarga keluvchi qo’zg’alish to’lqinlarini o’ziga jalb qilib, shular hisobiga
kuchaya oladi. Bu paytda boshqa markazlarda tormozlanish jarayoni boshlanadi.
Shunga ko’ra markaziy asab tizimida ustun turuvchi qo’zg’alish o’chog’i
bo’lganda koordinatsion nisbatlar o’zgaradi. Markaziy asab tizimiga keluvchi
qo’zg’alish hamisha o’zi vujudga keltiradigan javob reaksiyasini yuzaga
chiqarmay, dominantaga xos bo’lgan javob reaksiyasini yuzaga chiqaradi.
Masalan, hayvonning ovqat yutish harakatlarini bajarib turganida bosh miya
po’stlog’idagi harakatlantiruvchi zonaning ayrim nuqtalari ta’sirlansa, tegishli
muskullar qisqarmay, ovqat yutish harakatlari kuchayadi.
Hayvonot dunyosi rivojlangan sari bosh miya po’stlog’ining ahamiyati tobora
oshadi. Tuban darajadagi hayvonlarda, masalan baqada murakkab harakatlarning
yuzaga chiqishi uchun faqat orqa miyaning butun bo’lishi kifoya bo’lsa, yuqoriroq
darajadagi hayvonlarda harakatlar koordinatsiyasining yuzaga chiqishi uchun bosh
miya hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’la boshlaydi. Odamda esa harakatlarni bosh
miya po’stlog’i idora etadi.
Odamdagi harakatlarning koordinatsiyasida bosh miyaning po’stloq ostidagi
bo’limlari, ya’ni o’rta miya, miyacha va shu kabilar ham qatnashadi. Ammo
odamda harakatlar bosh miya po’slog’ining ta’siri bilangina murakkab tarzda
uyg’unlashadi. Shuni aytib o’tish kerakki, bosh miyaning po’stloq ostidagi
tuzilmalari, masalan, miyacha faoliyati buzilganda harakatlar koordinatsiyasi
muayyan tarzda buziladi.
Uyg’unlashgan murakkab harakatlar yuzaga chiqishi uchun markaziy asab
tizimining hamma bo’limlari kelishib ishlashi kerak. Bosh miya po’slog’i esa ana
shu bo’limlarning kelishib ishlashini ta’minlaydi.

Organizm faoliyatining koordinatsiyasi. MATning asosiy vazifasi organizm
faoliyatini

integratsiyalashdan iborat bo'lib, bu faoliyat reflektor yo'l bilan amalga oshiriladi.
MAT va uning neyronlari tomonidan qo'zg'alish impul`slarini qabul qilish, xotira
asosida ularni qayta ishlash, jumladan reflektor faoliyatini rejaga solish, boshqarish
va nazoratga yo'naltirilgan buyruq impul`slarini hosil qilish kabi vazifalarni - MAT
tomonidan umumlashtirilgan integratsiya deb ataladi. Asab tizimini
integratsiyalash (lot. Integratio - umumlashtirish, tiklash) qobiliyati murakkab
tizim tomonidan amalga oshiriladi va u, MAT bo'limlarining o'zaro uyg'unlikda
ishlashiga bog'liq. Bu esa, tashqi va ichki muhitda ro'y beradigan barcha
o'zgarishlar ta'siriga organizmning reflekslar orqali moslashishini ta'minlaydi.
MATning integratsiya xususiyati neyronlarning konvergentsiya va divergentsiya
qobiliyatiga, sinapsketi membranalarni geterokimyoviy sezgirligi va neyronlarni
ta'sir izlarini saqlab qolish xususiyatiga bog'liq. MATning integratsiyasi asosida
reflektor faoliyatlar va ularning koordinatsiyasi ta'minlanadi. Masalan, hayvon o'z
kushandasi yoki dushmanidan qochib qutilishi uchun harakat-mudofaa refleksi
hosil bo'lishi kerak. Bu refleks ko'rish retseptorlarini ta'sirlanishidan boshlanadi.
Keyin esa, qo'zg'alish MAT ga keng tarqaladi va simpatik asab tizimiga o'tadi,
natijada mushaklarning qon bilan ta'minlanishi kuchayadi, yurakning qon tomirlari
kengayadi, yurakning qisqarish tezligi va kuchi ortadi, qator ichki a'zolarning
tomirlari torayadi, ularga qon borishi sekinlashadi. Bu o'zgarishlar mushak
tizimida qon oqish tezligini oshiradi, gazlar almashinuvini kuchaytiradi,
metabolizmni tezlashtiradi. Oqibatda, hayvon hosil bo'lgan refleks tufayli o'z
kushandasidan qochadi. Bu misoldan ko'rinib turibdiki, tanadagi turli tizim
javoblari reflekslar ko'rinishida integratsiyalanishi (uyushtirilishi) oqibatida
hayvonning moslashishi uchun yo'naltirilgan o'zgarishlar ta'minlanadi.
Integratsiya printsipi asosida shartsiz va shartli reflekslar namoyon bo'ladi.
+o'zg'atuvchiga nisbatan har qanday javob, turli reflekslarning o'zaro
munosabatlari, binobarin koordinatsiyasi natijasida namoyon bo'ladi. Harakatlar
tana mushaklarining turli faoliyatidagi uyg'unlik, ya'ni koordinatsiya (lot. so -
birga, ordinato - tartibga solish) asosida ro'y beradi. Koordinatsiyalashgan
harakatlar orqa miya, labirint, o'rta miya, miyacha, talamus, bosh miyaning
peshona bo'limlari tomonidan amalga oshiriladi. Reflekslarning o'zaro
munosabatlari konvergentsiya, qo'zg'alish va tormozlanishning irradiatsiyasi
hamda o'zaro (retsiprok) ta'sirlari, dominantlik, refleks xalqasi, qaytar aloqa va
umumiy oxirgi yo'l vositalari tomonidan amalga oshiriladi.
Refleksni amalga oshiradigan hamda reflektor javob xarakteri va kuchi haqidagi
ma'lumotni MAT ga uzatuvchi barcha tuzilmalarning uyushmasi refleks halqasi
deb nomlanadi. Refleks halqasi refleks yoyidan tashqari effektor a'zodan, MAT ga
javob natijasi haqidagi ma'lumotni uzatuvchi teskari yo'nalishli afferentatsiyani
ham o'z ichiga oladi, uning ekstrafuzal (kapsuladan sirtdagi) va intrafuzal mushak
tolalari hamda al`fa- va gamma-motoneyronlari bilan innervatsiyalangan gamma-
motoneyronlar aksoni mushakning katta va kichik dukchalarining ikkala uchiga
kelib tutashadi. Bu asab orqali dukchalar, al`fa-neyronlar orqali esa ekstrafuzal
mushakllar qisqarishi ta'minlanadi. Gamma-motoneyron orqali qisqargan

dukchalarning retseptorlarida hosil bo'lgan impul`slar Ia va II afferent asablar
vositasida markazga uzatiladi va natijada, yoziluvchi mushak refleksi kelib
chiqadi. Mushakning qisqarishi va bo'shashishini ta'minlaydigan bu refleks halqa
al`fa- va gamma-motoneyronlarini, ekstrafuzal va intrafuzal mushak tolalarini, Ia
va II afferent neyronlarni hamda asab markazlarini o'z ichiga oladi.
Organizmda, avtomatik boshqarish jarayonlari asosida yotadigan, teskari
yo'nalishli afferent aloqa yordamida ham ko'pgina fiziologik funktsiyalar
boshqariladi. Masalan, qonda glyukoza miqdorining o'zgarishi sababli uni
odatdagi miqdori darajasiga keltiradigan jarayonlar ro'yobga chiqadi. Gomoyoterm
hayvonlar tanasining harorati, arterial qon bosimining mo''tadilligi teskari
yo'nalishli, ya'ni ikkilamchi afferent aloqa orqali ta'minlanadi. qon bosimi
ko'tarilganda impul`slar depressor asab orqali MAT ga uzatiladi va MAT
impul`slari yurak urishini sekinlashtiradi, uning arteriolalarini kengaytiradi,
oqibatda, bosim pasayib mo''tadillashadi (Sion-Lyudvig refleksi).Fiziologik
jarayonlar musbat va manfiy ikkilamchi afferent aloqalar yordamida boshqariladi.
Musbat ikkilamchi afferent aloqa tizimning chiqish bo'limidan boshlanadigan
aloqa bo'lib, chetga chiqish yoki og'ish sodir bo'lganini sezadi va u asosida
ishlaydi. Manfiy aloqa esa, tizimning kirish bo'limida paydo bo'ladigan
impul`slarni sezish asosida ishlaydi. Organizmning himoya va kompensator
faoliyatlarida bu ikki tizimning chiqish va kirish bo'limlari qatnashadi. Masalan,
chang-to'zonda ko'zga chang tushishi xavfi tug'ilsa, kiprik qoqish refleksi tufayli
ko'z yumiladi va natijada ko'zga chang tushishini oldi olinadi. Ayni vaqtda, ko'z
yoshi ajralishi kuchayadi, natijada ko'zga tushgan chang yuvib tashlanadi.
Antogonistik mushaklardagi reflektor (qo'l-oyoqni bukilishi va yozilishi)
aktlarning
koordinatsiyasi qo'zg'alish va tormozlanish jarayonlarining retsiprok
munosabatlariga bog'liq
bo'lib, bu hamkorlik asosida qo'zg'alish bilan tormozlanishning induktsiyasi yotadi.
Induktsiya
(lot. Inductio – kirish - chiqarish) deganda qarama-qarshi jarayonni paydo bo'lishi
va o'zaro
ta'sir etishi asosida ularning kuchayishi tushuniladi. Bir vaqtli va izchil (ketma-ket)
induktsiyalar farqlanadi.
Bir vaqtli induktsiya paytida, asab markazida qo'zg'alish hosil bo'lishi bilan bir
vaqtda qo'shni markazda tormozlanish paydo bo'ladi va, aksincha, asab markazida
tormozlanish paydo bo'lganida, qo'shni markazda qo'zg'alish paydo bo'ladi.
Masalan, oyoqni bukish refleksi markazidagi qo'zg'alish, ayni paytda uni yozuvchi
markazda tormozlanishni vujudga keltiradi. Shu kabi, oyoqni yozuvchi

markazdagi qo'zg'alish bukish markazida tormozlanishni paydo qiladi. Bunday bir
vaqtli induktsiya tufayli bu reflekslar bir-birlarini kuchaytiradilar.
Izchil induktsiya paytida bir asab markazidagi qo'zg'alish, paydo bo'layotgan
tormozlanish bilan, shuningdek, tormozlanish qo'zg'alish bilan almashinishi sodir
bo'ladi. Musbat va manfiy induktsiyalar mavjud bo'lib, asab markazlarida
qo'zg'alish jarayonlaridan keyin tormozlanishni almashinishi yoki hosil bo'lishi -
manfiy va aksincha tormozlanishdan so'ng qo'zg'alishni paydo bo'lishi yoki
almashinishi - musbat izchil induktsiya deb ataladi. Masalan, baqaning o'ng
oyog'ini pintset bilan qattiq qisib turib, chap oyog'iga ham pintset bilan ta'sir
ettirilsa, chap oyog'i javob bermaydi. Agar, o'ng oyog'ida ta'sir etish to'xtatilsa,
chap oyog'i javob beradi. Chunki ikkinchi navbatda ta'sirlangan chap oyoq refleksi
o'ng oyoq refleksini tormozlaydi va o'ng oyoq ta'siri tugagach kuchayadi.
Markazning avvalgi asab jarayoni, yangi paydo bo'layotganini (qo'zg'alish
tormozlanishni yoki tormozlanish qo'zg'alishni) kuchaytiradi.
Retsiproklik - induktsiyaning bir ko'rinishidir. Tizza yoki tirsak bo'g'inlarini bukish
harakati uchun ayni vaqtda bukiluvchi mushaklarning qisqarishidan tashqari
yoziluvchi mushaklarning
bo'shashishi zarur. Buning uchun, bukiluvchi mushak motoneyronida qo'zg'alish,
yoziluvchi mushak motoneyronida esa tormozlanish jarayonlari paydo bo'lishi
lozim. Yoziluvchi mushak markazida hosil bo'lgan qo'zg'alish, aksincha bukish
markazini tormozlaydi. Orqa miyaning harakat markazlari o'rtasidagi uyg'unlashish
koordinatsiyaga qaratilgan bunday munosabatlar -
antagonistik mushaklarning retsiprokligi deb ataladi. Markazlarning hamkorligi
antagonistik
mushaklarning faoliyatidagi uyg'unlikni ta'minlaydi.
Hamkorlik zarur bo'lgan vaziyatlarda uyg'unlik o'zgarishi ham mumkin. Masalan,
bo'g'inlarni mahkam tutish va aniq harakatlarni bajarish uchun birdaniga ikkala
markazda qo'zg'alish hosil bo'lishi lozim. Bu esa, organizmda shakllangan
koordinatsiyaning maqsadga muvofiqligi va uning o'zgaruvchanligi,
moslanuvchanligi tufayli amalga oshiriladi.
MAT da qo'zg'alish va tormozlanish retsiprok munosabatlarda (hamkorlikda)
bo'ladi. Bu hol quyidagicha namoyon bo'ladi, bironta asab markazi qo'zg'algan
paytda boshqalarining (funktsiyasi jihatidan qarama - qarshi) faoliyati
tormozlanishi mumkin. Retsiprok munosabatlar MAT ning barcha qismlarida bor
bo'lib, ular orqa miyada harakat aktlarining zaruriy ketma-ketligini va
"avtomatiya" sini ta'minlaydi.
Retsiproklik hodisasi, bukuvchi va yoziluvchi antagonistik mushaklar asab
markazlari misolida aniqlangan. Tajribadagi spinal hayvonda (bosh miyasi olib

tashlangan, lekin orqa miyasi butun) bir oyog'ining terisi ta'sirlanganda, shu
ta'sirlangan oyoqni bukish refleksi sodir bo'lgan, qarama - qarshi oyoqda esa
yoyish refleksi kuzatilgan (N.YE. Vvedenskiy, CH.Sherrington).
Mos ravishdagi harakat markazlarining oraliq neyronlari retsiprok printsipi
bo'yicha tashkillashgan: shu tomonning bukuvchi neyronlari qo'zg'aladi,
yozuvchilari esa tormozlanadi. Yetarli darajadagi kuchli, lekin oshib ketmagan
darajadagi ta'sirlar ostida, aksonlari orqa miyani kesib o'tib qarama-qarshi
tomondagi motoneyronlarda tugaydigan oraliq neyronlar qo'zg'aladi, shu vaqtning
o'zida yozuvchini faollashtiradi va bukuvchini tormozlaydi.
Barcha reflektor aktlarning yuzaga chiqishi asosida, MAT da qo'zg'alish jarayoni
bilan birga tormozlanishning hosil bo'lishi va ularning o'zaro ta'siri yotadi.
Sinapsoldi, sinapsketi, retsiprok va qaytar tormozlanishlar ishtirokisiz reflekslarni
uyg'unlashishini (koordinatsiyasini)
tasavvur qilib bo'lmaydi.
Monosinaptik va polisinaptik reflekslar koordinatsiyasi uchun retsiprok
tormozlanish zarur. Retsiprok tormozlanish faqat bir bo'g'in antagonist
mushaklarda emas, balki butun tana
mushaklari faoliyatida ham ishtirok qiladi. qaytar tormozlanish, manfiy ikkilamchi
afferent aloqa printsipi asosida ishlaydi, ya'ni motoneyron qancha ko'p qo'zg'algan
bo'lsa, unga Renshou hujayrasi orqali bo'ladigan tormozlovchi ta'sir shunchalik
kuchli bo'ladi. Renshou hujayrasi orqali hosil bo'layotgan tormozlanish tomir
tortishi yoki changak bo'lishni oldini oladi. Sinapsoldi tormozlanish biologik
ahamiyati kamroq bo'lgan impul`slarni to'xtatib, organizm uchun muhimroqlarini
o'tkazishga imkon beradi.
Dominantlik printsipi. Dominantlik (lotincha dominantis - hukmron)
vaqtincha hukmronlik qiluvchi reflektor faoliyat bo'lib, asab tizimining umumiy
ish printsipidan iborat va asab markazlari faoliyatidagi integratsiyani,
organizmning xulqidagi maqsadga muvofiq o'zgarishlarni ta'minlaydi. Dominant
qo'zg'alish o'chog'i yuqori Qo'zg'aluvchanlikka ega bo'lgan
neyronlar populyatsiyasidan iborat bo'ladi. Bu neyronlarning, asab impul`slarini
katta samara bilan fazoviy summatsiya qilish qobiliyati tufayli hosil bo'lgan
dominant qo'zg'alish odatdagi reflekslarni tormozlaydi. Muhim belgilari -
Qo'zg'aluvchanlikning yuqoriligi, turg'unligi, summatsiya qobiliyati va
qo'zg'alishning inertsiyasi (ta'sir to'xtaganidan keyin ham qo'zg'alishning
saqlanishi). Bu belgilarni, bir refleks boshqasini tormozlashi, bir markaz ikkinchisi
ustidan dominantlik qilishligi, ochlik yoki chanqash markazlaridagi kuchli
qo'zg'alish qo'shni markazlar faoliyatini tormozlashi misolida kuzatish mumkin.

Dominant markaz boshqa retseptor maydondan va markazlardan kelayotgan
impul`slarni o'ziga tortib olish va undan o'z tonusini kuchaytirish hamda uzoqroq
saqlash uchun foydalanish
xususiyatiga ega. MAT ning biror bo'limida Qo'zg'aluvchanlik oshgan bo'lsa,
qo'shni retseptor
maydonlarga berilgan ta'sirlar dominant markaz faoliyatiga xos bo'lgan javoblarni
hosil qiladi. Masalan, baqalar urchiydigan bahor oylarida, ularning organizmida
jinsiy gormonlar ko'payganligi sababli, orqa miyadagi harakat markazining
Qo'zg'aluvchanligi oshib ketadi. Bu davrda baqaning qorin terisini ta'sirlash
quchoqlash refleksini keltirib chiqaradi. Och qolgan it ovqat yeb turgan paytida,
uning zanjiridan tortilsa, ovqatlanish harakatlari kuchayib ketadi.
Dominanta, ekzogen, ya'ni tashqi muhit qo'zg'atuvchilari ta'siri ostida yoki
endogen - ichki
muhit tarkibining o'zgarishi, masalan, jinsiy gormonlar, glyukoza va h.k.
kontsentratsiyasi
oqibatida bo'lishi mumkin.
Hayvonlarda turli biologik ahamiyatga va turli muddat davom etadigan jinsiy,
ovqatlanish, himoya, laktatsiya va boshqa dominantlarni ajratish mumkin. Ushbu
xolatda asoslovchi Qo'zg'aluvchanlikka olib kelish asosida hosil bo'ladigan
dominantlik, hayvonlarning xulq-atvor reaktsiyasini shakllanishida muhim rol
o'ynaydi.
Dominant qo'zg'alish asab markazlari faoliyatidagi muvofiqlikni, reflektor
javoblardagi
uyg'unlikni ta'minlash bilan birga mayl, istak, reja, intilish, organizmning jismoniy
yoki aqliy mehnatga kirishib, moslashib va ish qobiliyatini ortishini ta'minlovchi
faoliyati uchun ham katta ahamiyatga ega. Biror faoliyatga (masalan jismoniy
ishga) kirishib ketish uchun asab markazida dominant Qo'zg'aluvchanlikka ega
bo'lgan o'choq hosil qilinsa, odam ko'tarinki ruh bilan ishlaydi. Ma'lum harakatlar
(masalan, ertalabki gigiena gimnastikasi) yordamida paydo bo'lgan impul`slar,
teskari yo'nalishli afferent aloqa orqali, MAT dagi harakat markazining
Qo'zg'aluvchanligini oshirishi mumkin. Natijada, barcha tizimlar (qon aylanish,
nafas olish, moddalar almashinuvi va boshqalar) ishi kuchayadi va yuqori samara
bilan ishlash imkoniyatini
tug'diradi. Asab tizimida paydo bo'lgan qo'zg'alish birdaniga yo'qolmasdan, balki
asta-sekin so'nish xususiyatiga ega bo'lib, bu hol, dominantlikka xos inertlikka
bog'liq.

Markaziy asab tizimining umumiy va xususiy fiziologiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish