Markaziy asab tizimining xususiy fiziologiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	550.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Markaziy asab tizimining xususiy fiziologiyasi

Купить

MARKAZIY ASAB TIZIMINING XUSUSIY FIZIOLOGIYASI
Reja:
1. Orqa miyaning funksiyasi. Uzunchoq miya, uning reflektor va vegetativ
asab markazlari;
2. Miyacha va uning funksiyasi. O‘rta miya funksiyasi.
3. Oraliq miyaning morfo-fiziologik tuzilishi;
4. Bosh miya kata yarim sharlar po‘stlog‘i – markaziy asab tizimining oliy
bo‘limidir;
5. Bosh miya yarim sharlar po‘stlog‘ining sensor va harakat markazlari.

1. Orqa miyaning funksiyasi
Katta odamlarda orqa miya oldindan orqaga qarab bir oz yassilangan 45 sm
chamasi uzunlikdagi chilvirdir. U yuqori tomonda uzunchoq miya bilan tutashadi,
pastda belning birinchi umurtqasi sathida konus shaklida tugaydi (13.1.1-rasm).
Orqa miya ikkita asosiy funksiyani: reflektor funksiya va o’tkazuvchi yo’l
funksiyasini bajaradi. Orqa miyaga teri yuzasidagi eksteroreseptorlardan, tana
bilan qo’l-oyoqning proprioreseptorlaridan va ichki a’zolarning
visseroreseptorlaridan impulslar kelib turadi. Orqa miya barcha skelet mushaklarini
innervasiyalaydi. Orqa miya tanadagi barcha murakkab harakat reaksiyalarini
yuzaga chiqarishda qatnashadi. Ulardan ko’plari orqa miyaning reflektor
funksiyani bajarish natijasi bo’lishi mumkin, boshqa reaksiyalar esa, markaziy
asab tizimining yuqoriroqdagi bo’limlari yuzaga chiqaradigan reflekslar natijasida
kelib chiqadi. Bu holda orqa miya faqat impulslarni o’tkazuvchi yo’l hisoblanadi.
Reseptorlardan orqa miyaga keluvchi axborot orqa miyaning orqa va yon
qismlaridagi ko’pgina o’tkazuvchi yo’llar orqali miya ustunining markazlariga
o’tadi va miyacha hamda katta yarim sharlar po’stlog’iga yetib boradi. Markaziy
asab tizimining yuqoriroqdagi bo’limlaridan orqa miyaga esa impulslar oldingi va
yon ustunlarning o’tkazuvchi yo’llari orqali keladi; bu asab impulslar orqa
miyaning oraliq va motor neyronlarini qo’zg’atadi yoki tormozlaydi, natijada
skelet mushaklari va ichki a’zolarning faoliyati o’zgaradi. Orqa miyaning
o’tkazuvchi yo’l funksiyasi muhim funksiya bo’lib, periferik (atrofiy)
reseptorlardan bosh miyaga va undan effektor a’zolarga (mushaklarga, bezlarga,
qon tomirlariga) impuls o’tkazishda katta rol o’ynaydi.

13.1.1-Markaziy asab tizimining ko’rinishi. 1-bosh miya; 2-orqa miya
Orqa miyaning ko’ndalang kesimiga qarasak, bir-biridan katta farq qiladigan
turli rangdagi ikki qavatni: kul rang va oq moddani ko’ramiz. Kul rang modda
o’rtada bo’lib, shaklan kapalakka o’xshaydi; kul rang moddaning atrofida oq
modda joylashgan bo’ladi. Kul rang moddaning oldingi «qanotlari» oldingi
shoxlar, orqadagi «qanotlari» esa orqadagi shoxlar deb ataladi. Oldingi
shoxlardan-orqa miyaning oldingi ildizlari, orqadagi shoxlardan esa orqadagi
ildizlari boshlanadi/
Kul rang modda-asosan asab hujayralarining tanasi (soma) dan iborat bo’lsa,
oq modda asosan o’siqlardan, ya’ni asab tolalaridan tuzilgandir. Bu tolalarning
ayrim tutamlari turli funksiyalarni o’taydi, shunga ko’ra, ularni uch guruhga
bo’lishi mumkin: 1) yuqoriga ko’tariluvchi yoki markazga intiluvchi yo’llar
(afferent tolalar). Bu tolalar orqali qo’zg’alish tanamizning turli qismlaridan bosh
miyaga yetib boradi; 2) Pastga tushuvchi yoki markazdan qochuvchi yo’llar
(efferent tolalar). Bu yo’llar orqali quzg’alish bosh miyadan periferiyaga o’tadi; 3)
bir tuda kalta tolalar; ular orqa miyaning ikki–uch segmentidan o’tib, ularni bir-biri
bilan bog’laydi (13.1.2-rasm).
Orqadagi va oldingi ildizlardan turli asablar o’tishini fiziologlardan Ch.Bell
va B.Majandi tajribada aniqlaganlar. Ular orqa miyaning bir tomondagi oldingi

ildizlarini qirqib qo’yganlarida o’sha tomondagi qo’l-oyoq tamomila falaj bo’lgani
holda, sezuvchanlik bekami-ko’st saqlangan. Orqadagi ildizlar kesib qo’yilganda
sezuvchanlik yo’qolgan va shu bilan birga harakat andak bo’lsada buzilgan emas.
Bu kuzatishlar orqadagi ildizlar sezuvchi ildizlardir , ulardan markazga intiluvchi
(afferent) tolalar o’tadi, oldingi ildizlar esa harakatlanuvchi ildizlar bo’lib,
ulardan markazdan qochuvchi (efferent) tolalar o’tadi degan xulosani chiqarishga
asos bo’ldi.
13.1.2.-rasm. Orqa miyaning ko’ndalang kesimi. 1-oq modda; 2-kulrang modda; 3-orqa
shoxdan chiqqan sezuchi asab; 4-oldingi shoxdan chiqqan harakatlantiruvchi asab; 5-
sezuvchi va harakatlantiruvchi asablarning qo’shilishidan hosil bo’lgan aralash asab tolalari.
Bundan tashqari, ba’zi asab tolalar orqa miyaning birinchi yarmidan ikkinchi
yarmiga o’tadi va uning ikkala yarmini bir-biri bilan birlashtiradi. Shunday qilib,
orqa miyaning asosiy funksiyalaridan biri – qo’zg’alishni o’tkazishdir . Orqa miya
qirqib qo’yilsa, bu muhim funksiya buzilib, bir qancha jiddiy o’zgarishlar kelib
chiqadi/
Odamning orqa miyasi uzilgach bir necha vaqtdan keyin bukish reflekslaridan
tashqari, tizza refleksi va Axill refleksi yaqqol ko’rinadi. Tizza refleksi shundan
iboratki, son to’rt boshli mushakning payiga urilganda oyoq tizza bug’imidan
yoziladi, Axill refleksi shundan iboratki, Axill payiga urilganda oyoq boldir-panja
bug’imidan yoziladi. Bu reflekslar «spinal» odamda ayniqsa kuchaygan bo’ladi.
Odam orqa miyasi to’la uzilgandan bir necha vaqt o’tgach siydik chiqarish va

defekasiya refleklari tiklanadi, qovuq va to’g’ri ichak ma’lum darajada
cho’zilgach shu reflekslar yuzaga chiqadi.
Orqa miya markaziy asab tizimining yuqoriroqdagi bo’limlari (miya ustuni)
miyacha va katta yarim sharlar)ga ko’tariluvchi va tushuvchi o’tkazuvchi yo’llar
orqali bog’lanadi. Reseptorlar oladigan axborot ko’tariluvchi yo’llar orqali o’tadi.
Orqa miyaning tushuvchi yo’llari orqali unga yuqoriroqdagi effektor markazlardan
impulslar kelib turadi. Orqa miya bosh miya markazlaridan tushuvchi yo’llar
orqali impulslar olib va ularni ishlovchi a’zolarga o’tkazib turadi,shu tariqa
o’tkazish-ijro etish vazifasini bajaradi.
2. Uzunchoq miya uning reflektor va vegetativ asab markazlari
Odam va umurtqali hayvonlarda orqa miyaning davomi uzunchoq miya
hisoblanadi. Uzunchoq miya va miyaning ko’prigi (Varoliy ko’prigi) hamda o’rta
va oraliq miya birgalashib miya ustunini hosil qiladi. Miya ustuni tarkibiga
talaygina yadrolar, ko’tariluvchi va tushuvchi yo’llar kiradi. Lekin, miyaning
tursimon tuzilmasi (retikulyar formasiyasi) o’z funksiyalari bo’yicha bularning
ichida alohida o’rin egalaydi (13.1.3.-rasm).
Uzunchoq miyadagi tuzilmalar bilan Varoliy ko’prig keyingi miyani tashkil
qiladi. Uzunchoq miyadagi ba’zi asab hujayralarining o’siqlari orqa miyaning turli
bo’limlariga boradi va uzunchoq miya bilan oraliq miyani bir-biriga bog’laydi.
Boshqa asab hujayralarining o’siqlari esa, uzunchoq miyadan chiqib, bosh miya
asablarini hosil qiladi.
Keyingi miyada neyronlarning to’plamidan vujudga keladigan markazlar
muhim reflektor reaksiyalarni yuzaga chiqaradi. Masalan, uzunchoq miyada hayot
uchun muhim bir qancha markazlar bor. Jumladan, nafas markazi, yurak faoliyati
markazi, tomir harakatlantiruvchi markaz, hazm markazi va modda almashinuvini
idora etadigan markaz uzunchoq miyadadir.

13.1.3-rasm. Uzunchoq miyada bosh miya asablari yadrolarining joylanishi.
1-qo’shimcha asab (XI juft), 2-til osti asabi (XII juft), 3-eshituv asabi (XIII juft),
uzoqlashtiruvchi asab (VI juft), 5-g’altak asabi (IV juft), 6-ko’zni harakatlantiruvchi asab (III
juft), 7-uch shoxli asab (V juft), 8-yuz asabi (VII juft), 9-til-xalqum asabi (IX juft), 10-
adashgan (sayyor) asab (X juft).
Uzunchoq miyada oddiy va murakkab reflekslarining markazlari bor, bu
reflekslarning yuazaga chiqishida har xil mushak guruhlari, tomirlar va ko’pgina
ichki a’zolar qatnashadi. Bu reflekslar orqa miyadan, shuningdek til-xalqum,
eshituv, vestibulyar asab, uchlik asab va adashgan asabning reseptor tizimlaridan
keluvchi impulslarga javoban kelib chiqadi. Yoylari keyingi miya orqali o’tadigan
reflekslar orqa miya reflekslariga nisbatan mukammalroq va murakkabroq
uyg’unlashtirilgan reflekslardir. Bunga, masalan, tana vaziyatining tonik reflekslari
kiradi. Keyingi miyaning ko’pgina murakkab reflektor faoliyatini bajarishda turli
neyronlar muayyan tartibda qo’zg’alib qatnashadi. Yutish va aksa urish reflekslari
bunday reflekslarga misol bo’la oladi.

13.1.4-rasm. Bosh miya asablarining umumiy ko’rinishi .
Uzunchoq miya neyronlarining markazlari-nafas, yurak, tomir
harakatlantiruvchi markazlarning xususiyati shuki, ular periferiyadan keluvchi asab
impulslari ham markazlarga bevosita ta’sir etuvchi kimyoviy ta’sirlovchilar ham
refleks yo’li bilan qo’zg’atadi.
Bu yerda biz asosan skelet mushaklarining faoliyati bilan bog’langan
uzunchoq miya markazlari va reflekslarini ko’zdan kechiramiz. Vegetativ asab
tizimidan innervasiya oladigan ichki a’zolar va tomirlarning boshqarilishida
uzunchoq miyaning qanday rol o’ynashini ko’rib o’tamiz.

Nafas markazi uzunchoq miyaning turli qismlaridagi neyronlarning bir necha
guruhidan vujudga kelib, yagona funksional tizim hisoblanadi. Nafas markazi
Varoliy ko’prigining yuqori chegarasi bilan uzunchoq miyaning pastki qismi
o’rtasida to’rsimon formasiyaga tegishli sohada joylashgan. Nafas markazini ayrim
yadroga o’xshash mustaqil anatomik tuzilma deb hisoblash kerakmi yoki nafas
harakatlarini idora etishga ixtisoslashgan to’rsimon formasiya bo’lagi deb qarash
kerakmi, bu to’g’rida hanuz aniq fikr yo’q. Umuman olganda, nafas markazining
eng muhim qismlari pnevmotaksis, ekspirator va inspirator markazlardir.
Impulslar nafas markazidan orqa miyaning diafragmani va qovurg’a aro
mushaklarni innervasiyalovchi motoneyronlariga keladi. Xuddi shuning uchun
ham orqa miyani 4-bo’yin segmentining yuqorisidan qirqib qo’yish natijasida
nafas olish to’xtaydi.
Nafas markazining ritmik faoliyati uzunchoq miya bilan orqa miyadagi
boshqa markazlar holatiga ta’sir etadi. Yurak faoliyatini idora etuvchi markaz bilan
nafas markazi o’rtasidagi bog’lanish ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Nafas-olish yurak
refleksi , yoki nafas aritmiyasi shu bog’lanish natijasidir.
Uzunchoq miya yadrolari ovqat chaynash, emish (so’rish), yutish, qo’sish,
aksa urish, yo’talish, ko’zni o’chirish va boshqa reflekslarni bajarishda qatnashadi.
Bu reflekslar bosh miyasining katta qismi bo’lmay turib tug’ilgan bolalar
(anensefallar) da ham kuzatiladi.
Emish (so’rish) harakatlari yangi tug’ilgan bolaning labiga tegilganda
namoyon bo’ladi. Bu refleks uchlik asabning sezuvchi oxirlari ta’sirlanganda
yuzaga chiqadi, qo’zg’alish uchlik asabdan uzunchoq miyada yuz asabi bilan til
osti asabining motor yadrolariga o’tadi.
Ovqat chaynash og’iz bo’shlig’idagi reseptorlarning ta’sirlanishiga javoban
refleks yo’l bilan yuzaga chiqadigan harakat reaksiyasidan iborat. Nemis olimi
R.Magnusning ma’lumotlariga ko’ra, ovqat chaynash markazi uzunchoq miyada
joylashgan.
Ovqat yutish jarayonini ikki fazadan iborat: 1) ovqat luqmasi shakllanib,
halqum bo’shlig’iga yaqinlashtiriladi; 2) ovqat yutilib, xalqum mushaklari

qisqaradi, ayni vaqtda tanglay pardasi ko’tariladi, hiqildoq usti tog’ayi esa pastga
tushadi. Bu mexanizmning birinchi qismi ixtiyoriy, ikkinchi qismi- ixtiyorsiz -
shartli refleksi yo’li bilan boshqariladi.
Ovqat yutish vaqtida uchlik asab, til-xalqum asabi va adashgan asabning afferent
tizimlari qatnashadi. Bu refleksni yuzaga chiqishi uchun ko’pgina yadrolarning
funksional birlashmasi ishtirok etadi.
Qusish refleksi -xalqum, me’da reseptorlari va vestibuloreseptorlar
ta’sirlanganda yuzaga chiqadi. Qusish vaqtida me’daning kirish yo’li ochiladi,
ichak mushaklari va me’da devorlari qisqaradi, qorin pressi va diafragma
mushaklari, xalqum, hiqildoq, til va og’iz mushaklari ham qisqaradi, so’lak va ko’z
yoshi chiqadi. Shu reseptorlardan afferent tolalar orqali uzunchoq miyaga keluvchi
impulslar uzunchoq miyadagi shuningdek orqa miyadagi ko’pgina effektorlarga
borib, qusish refleksini yuzaga chiqaradi.
Aksa urish refleks yo’li bilan nafas chiqarishdan iborat murakkab reaksiya
bo’lib, uchlik asabning burundagi reseptorlari ta’sirlanganda kelib chiqadi.
Yo’tal ham himoyaviy refleks yo’li bo’lib, hiqildoq, kekirdak (traxeya) va
bronxlarning shilliq pardasi ta’sirlanganda kelib chiqadi. Aksa urishga qarama-
qarshi o’laroq, yo’talda burun teshigi berkilmaydi, balki ovoz yorig’i yumiladi.
Yo’talishda, aksa urish reaksiyasiga kabi, efferent tolalar qatnashadi, afferent
siganllar esa adashgan asab tolalari tarkibida o’tadi.
Ko’zni uchirish ham himoya refleksi bo’lib, ko’zning shox pardasi bilan
kon’yunktivasi ta’sirlanganda kelib chiqadi, bu pardalar uchlik asabning afferent
tolalaridan innervasiyalanadi. Ulardan keluvchi impulslar uzunchoq miyada yuz
asabining harakatlantiruvchi yadrosiga o’tadi, natijada ko’z qovoqlari yumiladi.
Yuqorida sanab o’tilgan barcha reflekslardan tashqari, uzunchoq miya
tevarak-atrofdagi olamda yo’l topishga va mushaklar tonusini boshqarishga imkon
beradigan reflektor mexanizmlarda qatnashadi. Tegishli reflekslarni yuzaga
chiqaradigan afferent impulslar V-XII miya asablar (jumladan, vestibulyar asablar)
orqali, shuningdek, yuz, bo’yin, qo’l-oyoq va tana mushaklarining reseptorlaridan
impuls o’tkazuvchi orqa miya asablari orqali keladi.

Shunday qilib, uzunchoq miya bilan Varoliy ko’prigi murakkab reaksiyalarni
yuzaga chiqara oladi.
2. Miyacha va uning funksiyasi. O‘rta miya funksiyasi
Miyacha o’ng va chap yarim sharlardan iborat bo’lib, ular chuvalchangsimon
qism bilan birikkan. Miyacha bosh miya yarim sharlari bilan parallel rivojlanadi, u
odamda yaxshi rivojlangan bo’ladi. Uning vazni 150-160 g ga teng, 3 juft:
yuqorigi, o’rta va pastki oyoqchalari bo’ladi. Yuqorigi oyoqchasi miyachani to’rt
tepalik va miya yarim sharlari bilan, o’rta oyoqchasi ko’prik bilan, pastki
oyoqchasi esa uzunchoq miya va orqa miya bilan bog’laydi. Agar miyacha kesilsa,
uning ustki qismi yupqa kulrang moddadan tuzilganligi va 2 qavat (donali va
yulduzsimon) hujayralari ko’rinadi (13.2.1-rasm).
Kulrang modda tagida oq modda joylashgan, uning asab tolalari daraxt
bargining tomirlari kabi tarqalgan. U «hayot daraxti» deb ataladi. Oq modda
orasida to’rt juft tana-tarqoq holdagi kul rang modda uchraydi: 1) eng chetda yirik
tishli yadro bo’lib, u muvozanatni saqlash funksiyasini bajaradi; 2) probkasimon
yadro; 3) sharsimon yadro; 4) miyachaning cho’qqi (tepa) yadrolari bor.
Miyacha o’tkazuvchi yo’llar orqali markaziy asabning deyarli hamma
bo’limlari bilan bog’langandir (13.2.2-rasm). Miyacha funksiyalarini tekshirish
uchun hayvonlarning miyachasi tamomila yoki qisman olib tashlanadi. Miyachani
olib tashlash yoki unga zarar yetkazish hayvonning harakatlariga va tana
vaziyatiga ta’sir etadi. Miyachaning faqat yarmi olib tashlanganda hayvonning
o’sha tomondagi oyoqlari cho’ziladi, hayvon tura olmaydi va miyachasi
zararlangan tomonga qarab yiqilib tushadi. Oradan bir necha kun o’tgach bu
hodisalar ancha kamayib, hayvon o’rnidan turishi, yurishi va anchagina murakkab
harakatlarni bajarishi mumkin (Karamyan, 1970)
Buyuk nemis olimi R.Magnus xilma-xil tonik reflekslarning jami yig’indisini
ikkita guruhga bo’ladi: 1) tananing fazodagi muayyan vaziyatini taqozo qiladigan
statik reflekslar va 2) tananing surilishi bilan yuzaga chiqadigan stato-kinetik

reflekslar. Statik reflekslarning o’zi ikkita katta guruhga ajratiladi. Birinchi guruhi
tananing muayyan vaziyatini yoki pozasini ta’minlaydi va vaziyat reflekslari yoki
poza tonik reflekslar deb ataladi. Ikkinchi guruhga tananing g’ayri tabiiy
vaziyatdan mu’tadil vaziyatga qaytishini ta’minlaydi va ustanovka , yoki rostlash
reflekslari deb ataladi.
Vaziyat reflekslarida mushak tonusi qayta taqsimlanadi, masalan, qo’l yoki
oyoqning yozuvchi mushaklar tonusi kamayib, bukuvchi mushaklar tonusi oshadi.
Bunday reflekslarni uzunchoq miya markazlari yuzaga chiqaradi. Tana vaziyati
reflekslarining kelib chiqishida vestibulyar apparat reseptorlaridan va bo’yin
mushaklarining proprioreseptorlaridan keluvchi afferent impulslar katta
ahamiyatga ega.
13.2.1.-rasm. Miyachaning tuzilishi.
A-miyacha bo’limlari; B-miyacha po’stlog’ida neyronlarning tuzilishi.
I-X-miyacha bo’limlari (Larsel bo’yicha) 1-oldingi bo’lim; 2-orqadagi bo’lim; 3-
paraflokulyar bo’lim; 4-flokkulondula bo’limi; 5- noksimon hujayralar; 6- Purkinye
hujayralari; 7-sudraluvchi tolalar; 8-donsimon hujayra; 9-miyacha ichki yadro neyronlari;
10-Goldji hujayralari; 11-ko’tariluvchi tolalar; A-da qora rang bilan qadimiy miyacha
tuzilmasi tasvir etgan yashil rang bilan eski va sariq rang bilan miyachaning yangi tuzilmasi
ko’rsatilgan .

13.2.2-rasm. Miyachaning markaziy asab tizimidagi boshqa tizimlari bilan morfo-funksional
aloqalari. Ko’k rang bilan ko’tariluvchi yo’llar va qizil rang bilan tushuvchi yo’llar
ko’rsatilgan.
Miyachani olib tashlash natijasida hayvonning harakatlarida kelib chiqadigan
o’zgarishlar quyidagi to’rt guruhga bo’linadi:
1. Mushaklar tonusining o’zgarishi (atoniya) . Bunda mushaklar tonusi
keskin kamayib ketadi, natijada mushaklar ilvillab qoladi. Ammo bir necha kundan
keyin yozuvchi mushaklar tonusi oshadi, qo’l-oyoq yoziladi, bosh orqaga
qayriladi. Miyacha olib tashlaganda mushaklar tonusi yo’qolishdan ko’ra, tonus
taqsimotini idora etishning ko’proq buzilishi bir qancha tekshirishlarda isbot
etilgan. Miyacha shikastlangandan keyin ikki hafta o’tgach, tonus sekin-asta
avvalgi asliga keladi va hayvon birmuncha beo’xshov harakat qilsa ham, har qalay
anchagina harakatlarni bajaradigan bo’lib qoladi.
2. Tez charchab qolish (asteniya) . Hayvon juda tez charchaydi. Sog’lom va
nozik harakatlarni bemalol bajarsa ham, miyachasi olib tashlangan it shunday
harakat qilish natijasida tez charchab qoladi, yotib dam oladi.

3. Qo’l-oyoq va boshning titarishi (astaziya) . Miyachasi olib tashlangan
hayvon titramasdan turaolmaydi va boshini tutaolmaydi. Oyog’ini darrov ko’tara
olmaydi. U oyog’ini ko’tarishdan oldin bir qancha tebranma harakatlar qiladi. Agar
bunday it turg’azib qo’yilsa, tanasi va boshi hamisha tebranib turadi, ovqatni yeya
olmaydi,chunki boshini tebranishdan to’xtata olmaydi. Miyachasi olib tashlangan
it birdaniga to’xtata olmaydigan va ko’p marta takrorlaydigan bunday uzluksiz
harakatlar ketma-ket keluvchi bir qancha reflekslardan iborat. Bunday reflekslarda
har bir harakat tamom bo’lishi bilan navbatdagi harakat boshlanadi.
4. Harakatlar uyg’unligining buzilishi (ataksiya). Miyachasi olib
tashlangan it aniq, chaqqon, uyg’un harakatlar qila olmaydi. U oyoqlarini kerib,
qoqilib-surilib va yiqilib yuradi. Yurganda oyoqlarini yuqori ko’tarib tashlaydi,
shu sababli bunday yurish «xo’roz» yurish deb ataladi.
Odamning miyachasi zararlanganda ham shunday o’zgarishlar kelib chiqadi
(3.11.3-rasm).
Miyachaning asosiy funksiyasi - bu harakatlarni uyg’unlashtirish va
mushaklar tonusini mu’tadil ravishda taqsimlashdan iborat ekanligi ko’pgina
tekshirishlar bilan aniqlangan. Miyacha harakatlar uyg’unlashishini amalga
oshirish bilangina qolmay, organizmdagi vegetativ jarayonlarga ham ta’sir etadi.
Masalan, simpatik asab tizimi orqali miyaning barcha bo’limlariga adaptasion-
trofik ta’sir ko’rsatadi. Boshqacha aytganda, miyacha asab tizimida modda
almashinuviga ta’sir etadi va uning o’zgarib turadigan sharoitga qarab
moslashuviga imkon beradi.
Shunday qilib, miyacha harakatlarni boshqaradigan tizimning juda muhim
qismi bo’lib, quyidagi vazifalarni bajaradi: 1) mushak tonusi va vaziyatni
boshqarish; 2)maqsadga erishishga qaratilgan vaziyat va harakatlarni
uyg’unlashtirish; 3) miya po’stlog’i yuzaga chiqaradigan harakatlarni
uyg’unlashtirish.
Miyachani olib tashlash (130-rasm) yoki shikastlash eng avvalo mushaklar
tonusining o’zgarishiga va harakatlarning buzilishiga olib keladi. L.Lyuchiani
miyacha butunlay olib tashlangandan keyin ro’y beradigan hodisalarni uch davrga

bo’ldi: 1) jarohatlanish davri; 2) funksiyalarni yo’qotish davri; 3) funksiyalarning
tiklanish davri. Birinchi davrda hayvon butunlay ojiz bo’ladi, oyoqlarida tura
olmaydi. Ikkinchi davr funksiyalarni yo’qotish davrida to’rta simptom: atoniya,
asteniya, asteziya, ataksiya namoyon bo’ladi. Uchinchi davrda – buzilgan
funksiyalarinin tiklanishi kuzatiladi.
13.2.3-rasm. Miyachasi olib tashlangan itning yurishi. Yurishdagi turli paytlar ko’rsatilgan.

13.2.4-rasm. Miyacha zararlanganda harakatning buzilishi.
3. O‘rta miya funksiyasi
O’rta miyada to’rt tepalik yadrolari (ular Silviy suv yo’lining ustida qopqoq-
tectum sohasida joylashadi), qizil yadro, ko’zni harakatlantiruvchi va g’altak
asablarning yadrolari va qoramtir modda (substantia nigra) bor. Talamusga, katta
yarim sharlarga va miyachaga impuls olib boradigan barcha ko’tariluvchi yo’llar
va uzunchoq miya bilan orqa miyaga impuls yetkazib beradigan tushuvchi yo’llar
o’rta miya orqali o’tadi. Uzunchoq miyadagi kabi, o’rta miyada ham to’rsimon
formasiya neyronlari bor.
O’rta miya yadrolari bir qancha muhim reflektor funksiyalarni bajaradi. To’rt
tepalikning oldingi do’mboqlari birlamchi ko’ruv markazlari bo’lib, yorug’lik
ta’siriga javoban ba’zi reflekslarning yuzaga chiqishida qatnashadi. Bu reflekslarga
ko’rish – chamalash (oriyentirovka) reflekslari kiradi. Bu reflekslar shundan
iboratki, hatto yarim sharlardan mahrum bo’lgan, ammo o’rta miyasi butun qolgan
hayvon yorug’lik ta’siriga javoban ko’z va tana harakatlari bilan reaksiya
ko’rsatadi. To’rt tepalikning oldingi do’mboqlari qorachiq (ko’z ichiga tushadigan
hamma yorug’lik nurlarini rangdor parda markazidagi teshik o’tkazadi, shu teshik
qorachiq deb ataladi) refleksining yuzaga chiqishida qatnashadi. O’rta miyaning
birlamchi ko’ruv markazlari bilan aloqador reflekslarga ko’z akkomadasiyasi
(turli masofada to’r pardaning moslashuvi) va ko’ruv o’qlarining bir nuqtaga
qo’shilishi – konvergensiya kiradi.
To’rt tepalikning orqa do’mboqlari birlamchi eshituv markazlari bo’lib,
tovush kelayotgan tomonni chamalab bilish reflekslarining yuzaga chiqishida,
hayvonlarning qulog’ini ding qilishida, boshi va tanasini tovush kelayotgan
tomonga burishida qatnashadi.

O’rta miyaning qizil yadrosi tushuvchi rubrospinal yo’l boshlanadigan joy
hisoblanadi. Bu yo’l orqali orqa miya segmentlariga kelib turadigan impulslar
skelet mushaklarining tonusini boshqaradi. Qizil yadrodagi yirik neyronlarni elektr
toki bilan ta’sirlash orqa miyadagi bukuvchi alfa va gamma motoneyronlarni
qo’zg’atib, yozuvchi motoneyronlarni tormozlaydi.
4. Oraliq miyaning morfo-fiziologik tuzilishi
Oraliq miya morfo-fiziologik nutqai nazardan miya ustunining eng murakkab
topgan bir bo’limi hisoblanadi. U embriogenez jarayonida miyaning oldingi
pufagidan katta yarim sharlar bilan birga shakllanadi.
Oraliq miyaning asosiy tizilmalari ko’ruv do’mboqlari (thalamus) va do’mboq
ostidagi soha – hypothalamus - dan iborat.
Talamus katta yarim sharlarga boruvchi barcha (hidlov yo’llaridan tashqari)
afferent yo’llar darvozasi hisobalanadi. Talamus katta yarim sharlar po’stlog’iga
boruvchi yo’lda bamisoli bir darvoza bo’lib, tashqi muhitdan va organizmning
ichki muhitidan ta’sirot qabul qiluvchi tuzilma hisoblanadi. Reseptorlardan
keladigan butun axborot o’sha darvoza orqali o’tadi. Talamusdagi yadrolar
shikastlanganda katta yarim sharlar po’stlog’i biron (ko’ruv, eshituv, ta’m biluv,
taktil va hokazo) axborotdan mahrum bo’lishi mumkin.
Uolker talamusning barcha yadrolarini funksional jihatdan spesifik va
nospesifik degan ikkita katta guruhga ajratilishini taklif etgan.
Spesifik yadrolardan boshlanuvchi tolalar, ya’ni talamusning spesifik yo’llari
katta yarim sharlar po’slog’ining proyeksion mintaqalariga borib, undan miya
po’stlog’ning 3-4 chi qavatlarida kirib oladilar.
Nospesifik yadrolardan boshlanuvchi tolalar talamusni nospesifik yo’llarini
tashkil qiladilar. Bu yo’llar bosh miya po’stlog’ining turli qismlariga, ya’ni
assosiativ mintaqalarga boradi.
Talamusning spesifik yadrolari katta yarim sharlar po’stlog’ining muayyan
qismlariga bevosita bog’langan bo’lsa, talamusning nospesifik yadrolari esa,

signallarni dastlabki davrda po’stloq ostidagi yadrolarga o’tkazadi. Bu yadrolardan
esa impulslar yarim sharlar po’stlog’ining turli qismlariga bir yo’lla kiradi.
Talamus yadrolarining bu funksional tizimi ikkita guruhga – ko’chiriluvchi
yadrolar va assosiativ yadrolarga bo’linadi. Bu guruhlar o’rtasidagi tafovut
shundan iboratki, ko’chiriluvchi har bir yadro (rele) muayyan sensor yo’li (ko’ruv,
eshituv, lemnisk, spinotalamik va boshqalar) dan impuls qabul qiladi. Assosiativ
yadrolarga esa faqat talamusning ko’chiriluvchi yadrolaridan impulslar keladi.
Shunday qilib, talamusning o’zida qayta ishlangan axborot assosiativ yadrolariga
kiradi. Bular: 1. Lateral tizzasimon tana ko’ruv yo’lining ko’chiriluvchi
yadrosidir. Bu yadro neyronlarining o’siqlari informasiyani katta yarim sharlar
po’stlog’ining ko’ruv mintaqasiga yetkazib beradi. 2. Medial tizzasimon tana
eshituv yo’lining ko’chiriluvchi yadrosidir. Bu yadro neyronlarining o’siqlari bosh
miya po’stlog’ining eshituv mintaqasiga boradi.
Talamusning assosiativ yadrolari uning oldingi qismida joylashgan bo’lib
talamusning proyeksion yadrolaridan impulslar oladi va ularni miya po’stlog’ining
assosiativ mintaqalariga o’tkazadi. Assosiativ yadrolarga lateral yadrolar,
mediodorsal va yostiqsimon (pulvinar) yadrolar kiradi.
Talamusning nospesifik yadrolariga ba’zi fiziologlar to’rsimon
formasiyasining oraliq miyadagi qismi deb qarashadi. Ammo talamusning bu
yadrolari morfo-fiziologik nuqtai nazaridan miya ustunining to’rsimon
formasiyasidan keskin farq qiladi. Amerikalik olim Genri Djasper elektrofiziologik
usuli bilan talamusning nospesifik tizimi yarim sharlar po’stlog’ining tez va qisqa
muddatli faollantirishda ishtirok qiladiganini aniqlab berdi. Miya ustunining
to’rsimon formasiyasi esa, sust va uzoq muddatli faollikni vujudga keltiradi.
Gipotalamus – oraliq miyaning eng qadimiy filogenetik bo’limi hisoblanib,
ichki muhit doimiyligini saqlab turadi, vegetativ va somatik tizimlar funksiyasini
integrasiya qilib turadi. Hajmi uncha katta bo’lmagan, ammo muhim fiziologik
ahamiyatga ega bo’lgan gipotalamus miyaning uchinchi qorinchasi tubida
talamusdan pastroq joylashgan. Gipotalamusning tarkibiga organizm uchun eng
kerakli tuzilmalar: voronka, kullarng tepa, so’rg’ichsimon va mamillyar tanalar

kiradi. Gipotalamusning yuqori chegarasi oxirgi plastinka va ko’ruv asabining
kesishmasini tashkil qiladi. Yon sohasidan gipotalamus ko’ruv yo’li va ichki
kapsula bilan chegaralangan, orqa sohasidan esa o’rta miya bilan chegaradoshdir.
Gipotalamusda topografiyalari turli bo’lgan besh guruh yadrolar mavjud:
1. Preoptik guruhi – oxirgi miya yaqinida joylashgan paraventrikulyar,
medial va lateral preoptik yadrolardan tashkil topgan.
2. Oldingi sohasidagi guruhga supraxiazmatik, supraoptik va
paraventrikulyar yadrolar kiradi. Bu yadrolarning neyronlari gipofizning oxirgi
bo’lagi- neyrogipofizga boradi.
3. O’rta guruhdagi yadrolariga ventromedial va dorsomedial yadrolar kiradi.
4. Tashqi guruh yadrolariga gipotalamusning lateral yadrosi va kulrang
tepaning yadrosi kiradi.
5. Orqa sohasidagi guruhga orqa gipotalamik yadro, perifornikal yadro va
mamillyar yadrolar kiradi.
Gipotalamus ko’pchilik yadrolarining chegaralari aniq emas, shu sababli uni
mintaqalar va tumanlarga bo’lish maqsadga muvofiqdir. Masalan, gipotalamus
preoptik va oldingi sohasidagi yadrolarning ba’zilarini birlashtirib gipofizotrop
bo’limi desak bo’ladi, chunki ular rilizing-gormonlar (liberinlar) va ingibitor omil
(statinlar) ishlab chiqarib gipofizning oldingi bo’limi adenogipofiz faoliyatini
boshqaradi.
O’rta sohasida joylashgan gipotalamusning yadrolari medial gipotalamusni
tashkil etadi. Bu bo’lim neyronlarida maxsus reseptorlar mavjud, ular organizm
ichki muhitining o’zgarishlariga, qon harorati, plazmaning suv-elektrolit tarkibi,
qonda gormonlarning miqdodoriga javob qaytaradi. Shunday qilib, medial
gipotalamus asab va gumoral mexanizmlari orqali gipofiz faoliyatini boshqaradi.
Lateral gipotalamus esa o’tkazuvchan elementlar joylashgan yadrosiz
mintaqani tashkil etadi. Oldingi miyaning tutamini tashkil qilib, miya ustunining
yuqori va pastki bo’limlariga yo’llar ochib beradi. Lateral gipotalamusda asab
huyjaralari aralash (difuz shaklida) joylashgan.

Umumiy qilib aytganda, gipotalamus juda ham murakkab integrativ tuzilma
bo’lib, miyaning turli qismlari bilan boy afferent va efferent tolalar orqali morfo-
fiziologik aloqadadir.
Gipotalamus modda almashinuvi (oqsillar, yog’lar, karbonsuvlar, tuzlar va
suv almashinuvi) da ishtirok etadi, issiqlik hosil bo’lishi va issiqlik chiqarish
hamda uyqu va bedorlik jarayonlarini boshqaradi. Gipotalamus neyronlarida ba’zi
bir gormonlar hosil bo’ladi, qaysiki neyrogipofizda zaxira bo’ladi.
Gipotalamusning oldingi guruh yadrolari parasimpatik asab tizimining oliy
markazlari va gipotalamusning orqa guruh yadrolari esa simpatik asab tizimining
oliy markazlari hisoblandi. Shunday qilib lateral gipotalamus organizmda ko’p
vegetativ jarayonlarni boshqaradi.
Gipotalamusning orqa sohasidagi yadrolari ta’sirlanganda qorachiqlar va
ko’z yorig’i kengayadi, yurak urushi tezlashadi, tomirlar torayadi va arterial bosim
ko’tariladi, me’da va ichaklarning motor funksiyasi tormozlanadi, qonda adrenalin
va noradrenalin ko’payadi, glyukoza konsentrasiyasi esa oshadi. Bu hodisalar
simpatik asab qirqib qo’yilgach yo’qoladi. Gipotalamusning orqadagi yadrolarida
simpatik asab tizimining oliy markazlari borligi shundan anglashiladi.
Gipotalamusning oldingi sohasidagi yadrolari ta’sirlanganda qorachiqlar va
ko’z yoriqlari torayadi, yurak urishi siyraklanadi, arteriyalar tonusi va arterial
bosim pasayadi, me’da bezlarining sekresiyasi, me’da va ichaklarning motor
faoliyati kuchayadi, insulin ko’proq ishlanib chiqadi, shuning natijasida qondagi
glyukoza kamayadi, siydik ajraladi va defekasiya ro’y beradi. Yuqorida aytilgan
hodisalarning hammasi gipotalamusning oldingi yadrolarida parasimpatik asab
tizimining oliy markazlari borligiga aloqadordir.
Gipotalamusning o’rta yadrolari (medial gipotalamus) - ta’sirlanganda yoki
yemirilganda modda almashinuvi turlicha o’zgaradi. Kulrang do’mboq
shikastlanganda butun tanani yog’ bosishi va jinsiy infantilizmi (jinsiy tizimining
rivojlantirishdan to’xatishi, ushlanib qolishi) kelib chiqishi mumkin.
Hayvonlarning kulrang do’mbog’i surunkasiga ta’sirlanganda qonda lipidlar
ko’paygan va aoratada aterosklerotik o’zgarishlar ro’y bergan. Maymunlarda

gipotalamusning ba’zi (paraventrikulyar, dorsomedail) yadrolari bir necha oy
ta’sirlanganda me’da va o’n ikki barmoq ichagi yarasi paydo bo’ladi. Bu tajribalar
trofik (oziqlanish) funksiyalarning boshqarilishida gipotalamus yadrolarining
qatnashuvini ko’rsatadi.
Gipotalamusning oldingi o’rta va orqa sohalardagi yadrolari
termoregulyasiyada birgalikda qatnashadi. Gipotalamusi yemirilgan hayvon tana
haroratini doimo bir darajada saqlab olmaydigan (poykiloterm) bo’lib qoladi.
Kulrang dumboqqa mexanik kuch yoki elektr toki bilan ta’sir etilganda tana
harorati ko’tarilib ancha vaqt tushmaydi.
Gipotalamusning ko’p (supraoptik, paraventrikulyar, medial va mamillyar)
yadrolari umurtaqali hayvonlarda oliy asab faoliyati jarayonlarida, uyqu va
bedorlik siklida hamda qisqa muddatli va uzoq muddatli xotiraning shakllanishida
juda katta rol o’ynaydi. Uni olib tashlaganda yoki gippokampdan ajralib
tashlaganda yuqorida zikr etilgan jarayonlar keskin buzilib ketadi. Qishki uyquga
ketuvchi hayvonlarning gipotalamus orqa guruh yadrolarining yemirilishi
natijasida qishki uyquga ketuvchi hayvonlar (tipratikon, yurmonqozik) da qishki
uyqu buziladi va ular uyqudan bedor bo’lmaydi. Ayni holda, agar bu hayvonlarda
gipotalamusning oldingi guruh yadrolari oldindan shikastlangan bo’lsa, ular qishki
o’yquga ketmaydi (Nuritdinov, 2003).
Shunday qilib, gipotalamus funksiyalari vegetativ asab tizimi, somatik asab
tizimi, endokrin bezlar, qon aylanish va nafas olish hamda termoregulyasiya va
oliy asab faoliyati bilan bog’liq bo’lishida hyech shubha qolmaydi.
Gipotalamusning shikastlanishi ovqatdan voz kechishdan tashqari, kam harakatlik,
ta’bxiralik, stresslarga chidamlilikning pasayishiga olib keladi. Bunday
shikastlanishda ma’lum bir boshqaruv tizimining emas, balki bir nechta
tizimlarning faoliyati buziladi.
Gipotalamus miyaning boshqa qismlari bilan uyg’unlikda jinsiy axloq va
ko’payishga aloqador boshqa hatti-harakatlarning shakllanishida ishtirok etadi.
Hayvonlar hamjihatligida ko’p kuzatiladigan agressiya va tajovuzkorlik ham
gipotalamusning oldingi sohalariga bog’liq.

Orqa va lateral gipotalamusda neyronlar qo’zg’alganida ochlik holati uchun
xos xatti-harakatlarni ruyobga chiqaradigan soha topilgan. U ta’sirlanganda hayvon
ovqat qidira boshlaydi, so’lagi oqib, hazm tizimi a’zolari harakati kuchayadi.
Lateral gipotalamusdagi bu soha « ochlik markazi » deyiladi.
Maymunlarda, itlarda va boshqa hayvonlarda o’tkazilgan tajribalar va
klinikada gipotalamus sohasida o’sma paydo bo’lgan bemorlarda olingan
ma’lumotlar gipotalamusning supraxiazmatik yadrolari davriy (siklik) ritmlarni,
xususan kechayu-kunduzgi uyquni boshqarishini ko’rsatadi (Karmanova,
Nuritdinov, 1990).
5. Bosh miya kata yarim sharlar po‘stlog‘i markaziy asab tizimining oliy
bo‘limidir
Bosh miya yarim sharlari po’stlog’i markaziy asab tizimining filogenetik eng
yosh qismi hisoblanadi. Bosh miya katta yarim sharlarining kul rang moddasi bosh
miyaning yuza qismida joylashgan bo’lib, u miya po’stlog’i deb nomlanadi.
Miya po’stlog’i asab hujayralari tanasining to’plamidan tuzilgan. Miya
po’stlog’ining yuzasi 2200 sm2, qalinligi 1,3-4,5 mm, umumiy hajmi 600 sm3.
Undagi neyronlar soni taxminan 109-1010 (Shade, Ford, 1989). Po’stlog’dagi glial
hujayralar soni neyronlar sonidan 5-6 marta ko’p.

13.5.1-rasm. Gipotalamus yadro guruhlarining joylanishi.
1-paraventrikulyar yadro; 2-oldingi birlashma; 3-gumbaz; 4-qadoq tana; 5-talamus; 6-epifiz;
7-suv yo’li (vodoprovod); 8-o’rta miya; 9-orqadagi yadro; 10-so’rg’ichsimon tanacha; 11-
dorsomedial yadro; 12-lateral yadro; ventromedial yadro; 14-neyrogipofiz; 15-adenogipofiz;
16-ko’ruv asabining kesishmasi; 17-supraoptik yadro .
O’rta yoshdagi odamlarda bosh miya og’irligi 1100 g dan 2000 g gacha,
erkaklarga o’rta hisobda 1394 g ni, ayollarda esa 1245 gni tashkil etadi. Bosh miya
og’irligi va hajmi katta odamlarda (20 yoshdan 60 yoshgacha) o’zgarmaydi, 60
yoshdan keyin kamaya boradi.
Yangi tug’ilgan o’g’il bolalarda bosh miya og’irligi o’rta hisobda 390 g, qiz
bolalarda esa 355 g bo’ladi. 9-10 oylik chaqaloqlarda miya og’irligi ikki baravar,
3-4 yoshga yetganda 3 baravar ko’payadi. 7 yoshdan keyin miya og’irligi va hajmi
asta selcin oshaveradi. 20-29 yoshda u erkaklarda 1355 g, ayollarda esa 1220 g
bo’ladi.
Po’stloqda kadimiy ( paleokorteks ), eski ( arxikorteks ) va yangi
( neokorteks ) qismlar (po’stloqlar) mavjud. Paleokorteksga hidlov miya,
arxikorteksga gunbaz (limbik) tizimi va uning eng rivojlanayotgan tuzilmasi-
gippokamp kiradi, qolgan sohalar yangi po’stloq (neokorteks)ni tashkil qiladi.
Bosh miya katta yarim sharlar po’stlog’i bosh miyaning boshqa bo’limlariga
qaraganda evolyusion nuqtai nazardan kechroq rivojlangan bo’lsa ham, tuzilishi va
funksiyalari jihatidan juda murakkab bo’limidir.
Filogenezda bosh miya po’stlog’i ilk bor sudralib yuruvchi hayvonlar
(reptiliylar)da paydo bo’lib, keyinchalik sut emizuvchilarda yaxshi rivojlangan.
Bosh miya po’stlog’i paydo bo’lishi bilan funksiyalar kortikalizasiyasi voqye

bo’ladi, ya’ni organizm funksiyalarini boshqarish asab tizimining qo’yi
bo’limlaridan bosh miya po’stlog’iga o’tadi. Bosh miya po’stlog’i organizmdagi
hamma jarayonlarni, shuningdek odamning butun faoliyatini nazorat qila
boshlaydi.

13.5.2.-rasm. Odam bosh miya katta yarim sharlari po’stlog’ining tashqi va ichki
ko’rinishi .
Buning sababi odamning katta yarim sharlar po’stlog’i shikastlanganda
ayniqsa katta o’zgarishlar ro’y beradi. Odamning tanasini tikka tutishi va mehnat
faoliyati bilan bog’langan murakkab harakatlarni yuzaga chiqarishi uchun asab
jarayonlarining neokorteksa bog’liq bo’lgan g’oyat mukammal o’yg’unlanishi
talab qilinadi. Taraqqiyot jarayonida neokorteks harakat apparatini-ko’ndalang
targ’il mushaklarni, shuningdek vegetativ jarayonlarni nazorat qiladigan bo’lib
qoladi.
Po’stloqning molekulyar tuzilish xususiyati shuki, asab hujayralari ustma-ust
bir necha qavat bo’lib yotadi.
Miya po’stlog’idagi hujayralar joylashishi va shakliga qarab 6 qavat, ba’zi
qismlarda undan ham ko’p (ensada 9 qavat) bo’ladi.
Miya po’stlog’i mikroskopda tekshirilganda , undagi asab hujayralari quyidagi
tartibda joylashganligi aniqlangan.
Molekulyar qavat degan 1 qavvatda asab hujayralari kam bo’lib, u asosan
asab tolalarning chigalidan tashkil topgan (13.4.2-rasm).
II qavat - mikroskopik preparatlarda yumaloq, uchburchag va ko’p burchak
donalar shaklidagi mayda (diametri 4-8 mk) hujayralar qalin joylashganidan tashqi
donador qavat deb ataladi.
III qavat - dastlabki ikki qavatga nisbatan qalinroq bo’lib, unda katta-kichik
piramidasimon neyronlar mavjud.

IV qavat - ichki donador qavat deb ataladi. Ikkinchi qavat kabi, bu qavvat ham
mayda hujayralardan tuzilgan. Voyaga yetgan organizm katta yarim sharlar
po’stlog’ining ba’zi qismlarida bu qavat bo’lmasligi mumkin, masalan, yarim
sharlar po’stlog’ining motor (harakat) zonasida bu qavat yo’q.
V qavat - Besning katta piramidal hujayralaridan iborat. Bu hujayralarning
yuqori qismidan yo’g’on o’siq-dendrit chiqib, po’stloqning yuza qavatlarida ko’p
marta shoxlaydi. Ikkinchi uzun o’siq-akson katta piramidal hujayralardan oq
modda ichiga kirib, po’stloq ostidagi yadrolarga yoki orqa miyaga yo’l oladi.
VI qavat - multiform qavat bo’lib, uchburchak va dugsimon hujayralardan
iborat.
13.5.3-rasm. Bosh miya po’stlog’ining hujayraviy
tuzilishi: I- eng ustki qavat, asab hujayralarining kalta o’siqlaridan tashkil topgan; II-
donador hujayralar; III-piramidasimon hujayralar. IV-yulduzsimon hujayralar; V-
piramidasimon yirik hujayralar; VI-duksimon hujayralar.
6. Bosh miya yarim sharlar po‘stlog‘ining sensor va harakat markazlari

Miya po’stlog’ining turli qismlarida joylashgan neyronlarning funksiyasiga
ko’ra, po’stloq sathi uchta mintaqaga bo’linadi: sensor (sezish), motor(harakat) va
assosiativ mintaqalar.
Afferent yo’llarning uchinchi neyronlaridan chiqadigan aksonlar qaysi
neyronlarda tugasa, o’sha neyronlar birinchi guruhga kiradi. Bu neyronlar ko’ruv
do’mboqlarining yadrolaridan katta yarim sharlar po’stlog’iga keluvchi afferent
impulslarni qabul qilgani uchun sensor neyronlar deb ataladi. Sezish (sensor)
mintaqalarda joylashgan neyronlar to’plami odam tanasining barcha sezish
a’zolarining oliy markazi hisoblanadi. Bu markazlar teri, ko’rish, eshitish, hid va
ta’m bilish kabi sezgi a’zolarining reseptorlaridan impulslar qabul qiladi. Asosan
yulduzsimon neyronlar shunday funksiyani o’taydi, bunday neyronlar po’stloq
sensor sohalarining III va IV qavatlarida ayniqsa ko’p.
Afferent neyronlarning uchinchi neyronlari talamus yadrolari va unga taqilib
turgan tuzilmalar (hidlov reseptorlaridan keluvchi impulslar bundan mustasno)
orqali po’stloqga o’tib ketadi. Yarim sharlar po’stlog’ining asosan afferent
impulslar keladigan qismlarini I.P.Pavlov analizatorlarning markaziy (po’stloqiy)
bo’limlari deb atagan. Ko’pgina analizatorlarning, masalan, teri, bo’g’im-mushak
(kinestetik), visseral analizatorlarning markaziy bo’limlari, ya’ni miya
po’stlog’idagi vakilligi bir-birini qoplaydi. Analizatorlarning markaziy bo’limlari
joylashgan po’stloq sohalarini katta yarim sharlar po’stlog’ining sensor mintaqalari
deb atash rasm bo’lgan. Bu mintaqalar periferik reseptor maydonlarning yarim
sharlar po’stlog’idagi proyeksiyasidan iborat. Shu sababli ularni proyeksion
mintaqalar ham deyiladi.
Bosh miya katta yarim sharlari po’stlog’ini juda ko’p olimlar tekshirib, miya
po’stlog’ida ta’sirni qabul qilib olish, harakat va assosiativ funksiyalar bajarilishini
aniqlanganlar. Hayvonlarda bosh miya po’stlog’i ayrim qismlarini olib tashlash va
shartli refleks usuli bilan olingan ilmiy ma’lumotlar natijasida miya po’stlog’ida
tashqi dunyodagi ta’sirotlarni qabul qiluvchi va organizmdagi turli funksiyalarning
asab markazlari joylashganligi isbotlangan (13.6.1-rasm).

13.6.1-rasm. Bosh miya yarim sharlar po’stlog’ida oliy asab markazlarining joylashishi. 1-hid
sezish; 2-yozuv (o’ng qo’l); 3-siypalash (o’ng qo’l); 4-eshitish; 5-gapirish; 6-hisoblash; 7-
o’qish; 8-ko’rish; 9-siypalash (chap qo’l); 10-ohang musiqa; 11-o’zi turgan joyni aniqlash
(oriyentirlash); 12-geometrik shakllarni aniqlash markazi
Miya po’stlog’ida asab markazlari juda ko’p bo’lib, ular morfologik,
fiziologik jihatdan bir-biridan farq qiladi. Masalan, uning ensa qismida (17,18,19,
20,21,22 maydonlar) ko’rish ta’sirlarini qabul qiladigan ko’rish markazi
joylashgan. Chakka mintaqasida (41, 42 maydonlar) Kortiyev a’zodan kelayotgan
ta’sirni qabul qiluvchi eshitish markazi, oldingi markaziy pushtada harakat asab
markazlari (4, 6 maydonlar), keyingi markaziy pushtada sezishning oliy markazi
joylashgan. Bulardan tashqari, miya yarim sharlarining 44, 45, 6, 39, 41, 42
maydonlari bilan bog’langan nutq-eshitish, nutq-harakat, nutq-ko’rish va boshqa

analizatorlarning og’zaki va yozma nutq bilan bog’liq bo’lgan asab markazlari
joylashgan.
Miyaning pastroqdagi bo’limlariga-po’stloq ostidagi yadrolarga, miya
ustuniga va orqa miyaga impuls yuboruvchi neyronlar ikkinchi guruhiga kiradi. Bu
katta piramidal neyronlar bo’lib, ularni birinchi marta morfolog V.A.Bes 1874
yilda tasvir etgan. Ular yarim sharlar po’stlog’idagi motor (harakat) mintaqasining
V qavatida to’plangan. Bu neyronlarni motor yoki efferent neyronlar deb
hisoblashadi. Motor neyronlar odamning yurish, yugurish, tikka turish va boshqa
murakkab harakatlarning shakllanishida muhim rol o’ynaydi.
Qadoqsimon tana bosh miya sopining ustida joylashgan bo’lib, uch qismdan:
odingi biroz qayrilgan tizza, markaziy tana va qalinlashgan orqa qismlaridan
iborat. Oldingi qismi ikkita yarim sharning frontal (peshona) qismlarini bog’laydi.
Orqa qismi bosh miya yarim sharlarining ikkita ensa qismini bir-biriga bog’laydi.
Katta yarim sharlar po’stlog’i hujayralar tarkibi va tuzilish xususiyatlariga
qarab, po’stloq maydonlari degan bir qancha qismchalarga bo’linadi. Odamda 52
hujayra maydonchasini tasvir etgan nemis neyromorfologi K.Brodmanning
sitoarxitektonik xaritasi xalqaro miqyosda keng e’tirof etiladi (13.6.2.-rasm.)

13.6.2-rasm. Odam katta yarim sharlar po’stlog’ining tashqi yuzasidagi sitoarxitektonik
maydonchalar tasviri.
Miya po’stlog’ining yuzasidan shakli, amplitudasi va chastotasi turlicha
bo’lgan uzluksiz tebranishlarini qayd qilish mumkin. Bu tebranishlar yozuvi
elektroensefalogramma (EEG) deb nom olgan. EEGni birinchi marta 1925 yilda
V.V.Pravdig-Neminskiy va keyinchalik G.Berger (1929) qayd qilganlar. Elektr
tebranishlarni ikki usul orqali: bipolyar va monopolyar usullari bilan qayd qilinadi.
Monopolyar usulida bir elektrod (faol elektrod) po’stloq sohasida qo’yiladi,
ikkinchi elektrod (indifferent) esa odam qulog’ining yumshog’iga qo’yiladi. Odam
bosh terisidan ajratib olinadigan potensiallar amplitudasi 5-10 dan 200-300 mkV
gacha, chastotasi bir soniyaga 0,5 dan 70 tebranishgacha va undan ham ortiq
bo’ladi. EEG da to’rta asosiy tipdagi ritmlar aniqlanadi: alfa-ritm, beta ritm, teta-
ritm va delta-ritm (13.5.1-jadval)
13.6.1-jadval
Ritmning nomi Chastota (Gs hisobiga) Amplituda
(mkV hisobiga)
Alfa-ritm 8-13 50
Beta-ritm 14-30 25
Teta-ritm 4-7 100-150
Delta-ritm 0,5-3,5 250-300
EEGning asosiy alfa-ritm xotirjam va ko’zlari yumilgan katta yoshli
odamlarda kuzatiladi, uni sinxronlashgan EEG deyishadi. Ko’zlar ochilsa yoki
boshqa a’zolardan miyaga signallar kelsa, yoxud aqliy faoliyat boshlansa, alfa-ritm
yo’qolib, beta-ritmning paydo bo’lishi EEGning desinxronlashishi deyiladi.
Agar katta yoshli odam uxlab yotgan bo’lsa, teta va delta ritmidagi EEG qayd
qilinishi mumkin. Shunday qilib, EEG dagi to’lqinlar chastotasiga qarab
po’stloqning funksional holati to’g’risida aniq ma’lumotlar olish mumkin. Shu

sababli elektroensefalografiya usuli klinikada keng qullanib kelmoqda (13.6.3-
rasm)
13.6.3- racm . Odam miyasi po ’ stlog ’ ining asosiy EEG ritmlari :
1-alfa ritm; 2-beta-ritm; 3-delta-ritm; 4-teta-ritm; 5-duk; yuqorida vaqt belgisi

Adabiyot
1. Almatov K.T., Allamurodov SH. Odam fiziologiyasi. – T., 2004.
2 . Qodirov U.Z. Odam fiziologiyasi. – T., 2004.
3. Nuritdinov E.N. Odam fizologiyasi. Toshkent, «Aloqachi», 2005, 505 b.
4. Nuritdinov E.N., Kamolova D.O. Odam fiziologiyasi. Samarqand, 2014.
5. Nuritdinov E.N., Nurmetova G.N. Odam fiziologiyasi (muammo leksiyalar
kursi). – Samarqand, SamDU, ch.1, 2003
6. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya cheloveka.- Moskva, «Sport», 2015.
7. Raff G. Sekret ы fiziologii. M., 2001.
8. CHufistova O.N. Osnov ы neyrofiziologii i v ы sshey nervnoy deyatelnosti
(tekst): uchebnoe posobie. Tomsk., TGPU, 2009.
9. Semenov E.V. Osnov ы fiziologii i anatomii. – M.: 1997.
10. Sapin M.R., Sivoglazov V.I. Anatomiya i fiziologiya cheloveka. M.,
«Akademiya», 1999.
11. Txorevskiy V.I. Fiziologiya cheloveka. M.: Fizkultura, obrazovanie i nauka.
2001.
12. Ananin V.F, Problem ы nevrologii XX veka. M., 1992.
13. Agadjanyan N.A. i dr. Fiziologiya cheloveka. – Spb., 1998.
14. Best, Taylor. Physiolohical Basis of Medical practice. USA , 1990.
15. Chatterill. Human physiolohical. Medical alied agensy. – Yndia, Calcutta,
1993, 510 s.
16. Shepard Y. Neurobiology. Okxford, 1982.
17. Whitchous Y.H., Worthington B.S. Techniques in diagnostic imaging. 2 nd
Ed. Oxford: Blackwell Science, 1996.
18. Ellis H., Lodan B., Dixon A. Human cross – sectional anatomi: Atlas of
bodi sections, CT and MRJI nages. Oxford, 1999.

Markaziy asab tizimining xususiy fiziologiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish