Markaziy nerv tizimining umumiy fiziologiyasi - Медицина - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	925.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Июнь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Медицина

Markaziy nerv tizimining umumiy fiziologiyasi

Купить

MARKAZIY NERV TIZIMINING UMUMIY FIZIOLOGIYASI

R E JA 1.Nerv tizimidagi hujayralar. 2 . Neyronlarning va glial hujayralarning turlari. 3 . Markaziy nerv tizimida qo’zg’alish, tormozlanish. 4. Markaziy nerv tizimida integratsiyasi va koordinatsiyasi. 5. Summatsiya, okklyuziya, dominanta mezoni.

Nerv tizimi markaziy nerv tizimida tashkil etilgan miya va orqa miyadan iborat tizim (MNS) va nervdan tashkil topgan periferik nerv tizimi (PNS) va CNS tananing boshqa qismlari (atrof) o’rtasida ma’lumot olib yuruvchi tolalar hisoblanadi. Umurtqasiz hayvonlarda tananining oldingi qismidagi nerv tugunlari murakkablashib yuqori darajada tashkil topgan. Umurtqali hayvonlarda esa bosh miya va uning yarim sharlari taraqqiy etib borgan. Keyinchalik ularda bosh miya po’stlog’i rivojlanib asosiy rol o’ynagan. Natijada organizmning tashqi muhim bilan aloqasi murakkablashib borgan. Bu qonuniyatlarning barchasi hayvonlarning qo’yi tuzilishidan yuksak jarayoniga kuzatish mumkin. Barcha organ va to’qimalaridagi retseptorlar ta’sirlanganda ro’y beruvchi afferent impuls oqimlari- ni vujudga keltirish mar

Refleks yuzaga chiqishi uchun uning morfologik asosi reflektor yoyi mavjud bo’lish shart. Reflektor yoyi besh qismdan iborat: 1) Retseptor-tashqi va ichki muhitning muayyan ta’sirotlarini qabul qilishga moslashgan tuzilma. 2) Retseptorlarda hosil bo’luvchi impulslarni nerv markazlariga yetkazuvchi afferent sezuvchi neyron. 3) Orqa va bosh miyada joylashgan nerv markazi. 4) O’z aksoni yordamida impulsni markazdan ishchi organga yetkazuvchi efferent-harakatlantiruvchilar. 5 ) Tegishli faoliyatni bajaruvchi ishchi organlar muskul yoki bez to’qimalarida refleks vujudga kelishi uchun qo’zg’alish reflektor yoyining hamma qismidan o’tishi kerak.

Dendritlar ta’surotlarni qabul qilishga moslashgan shuning uchun oxiri tarmoqlari membranasida ma’lum kimyoviy moddalarga sezgir maxsus oqsil molekulalar, retseptorlardir. Aksonlarning oxirgi tarmoqlarida maxsus organlar pufakchalar mavjud. Bu pufakchalarda qo’zg’alishni o’tkazishini ta’minlovchi moddalar vositachilar mavjud, neyron tanasidan akson chiqqan joy akson tepachasi deyiladi. Aksonning dastlabki 5 0-100 mm mienli pardasiz. U o’ta qo’zg’aluvchanligi bilan farq qiladi.

Neyronlar oralig’i glial hujayralar bilan to’lgan. Bu hujayralar miya kulrang moddasini 30- 5 6% hajmni egallaydi. Neyronlarni normal ishlab turishida neyrogliya muhim rol o’ynaydi. Glial hujayralar. 1.Mexanik-tayanch funktsiyasini o’taydi. 2.Nerv hujayralarining bir-biridan elektr izolyatsiyasini o’taydi. Miya to’qimasining plazmatik membranasi oralig’ida hujayralararo bo’shliq bor bo’lib, uning eni 10-15 nm ni tashkil qiladi. Miya hajmining 12-20%i ana shu bo’shliqqa to’g’ri keladi. Miya parenximasi, asab hujayralari va ularning o’simtalari, gliya hujayralari hamda tomirlar bilan to’lgan bo’ladi

1.Astrotsitlar (makrogliya) - asosan tayanch va kapillyarlardan zarur moddalarni neyronga tashish vazifasini bajaradi va ular MAT ning sirtqi va ichki yuzasida keng tarqalgan. 2.Marginal neyrogliya - asab nayining ichki va sirtqi qatlamlarida uchraydi, Asab tolalari oralig’ida joylashib, mielin qobiqlarini hosil qiladi. Marginal gliyaning oligodendrotsitlari markaziy va periferik asab tizimi neyron tanalariny o’raydi va asab qobig’ini hosil qiladi. 3.Periferik neyrogliya - Shvann hujayralari vegetativ asab tizimidagi stellit (mantiya), lemmotsit va boshqa hujayralardan iborat. 4.Ependimal neyrogliya - neyroepitelial hujayralardan iborat bo’lib, orqa miyaning markaziy kanali va miya qorinchalari devorlarini qoplab olgan. 5.Mikrogliya MAT ning retikuloendotelial tizimidan iborat bo’lib, pato

1. Ekstroreseptorlar- teri, ko’z, hid bilish, quloq, ta'm bilish organlarida joylashgan retseptorlar kiradi,ular turli xildagi tashqi tasirni qabul qiladi. 2. Interoreseptorlar-ichki organlarda joylashgan bo'lib, organizmning o'zida hosil bo'lgan ta'sirni qabul qiladi. Proprioreseptorlar-muskul, pay va bo'g'imlarda joylashgan retseptorlardir. Refleks turlari javob reaksiyasiga ko'ra quyidagicha: 1. Harakat reflekslari (asosiy qismni tashkil etadi) 2. Sekretor reflekslar (shira ajralishini boshqaradi) 3. Trofik reflekslar. Reflekslar ta'sirlovchisiga ko'ra: 1. Shartsiz reflekslar-tug'ma reflekslar bo'lib, bola tug'ilganda namoyon bo'ladi. 2. Shartli reflekslar-bola hayoti davomida shartsiz reflekslar asosida paydo bo'ladi. Bu reple

Qo'zg'alish va tormozlanish jarayonlarining birligi. Nerv sistemasining har bir sohasi har bir ta'sirga qo'zg'alish yoki tormozlanish bilan javob beradi. Markaziy nerv sistemasidagi qo'zg'alish va tormozlanish jarayonlari o'zaro va makonda ta'sir etadi, ya'ni markaziy nerv sistemasidagi turli markazlar o'zaro bog'lanadi. Tormozlanish qo'zg'alishni susaytirish va to'xtatishga qaratilgan jarayondir. Nerv sistemasida qo'zg'alish jarayoni tormozlanish jarayoni bilan almashinib turadi yoki aksincha. Markaziy nerv sistemasida bir guruh neyronlar qo’zg’alganda,ayrim guruhlar to’rmozlanadi. Masalan, qo'lni musht qilganda yelka oldining oldingi muskullari qisqaradi, ayni vaqtda yelka oldining orqadagi muskullari bo'shashadi

4.2-rasm. Umurtqalilar aksonining mielinli «muftasi». 1-Shvann hujayrasi (yadroli qismi, sitoplazmasi saqlangan); 2-Shvann hujayrasining barmoqsimon o’simtasi; 3- akson; 4-mielin; 5-Ranve bo’g’imi

Neyronlar, ularning somasidan chiqadigan o’simtalari soniga qarab unipolyar (somadan bitta o’simta chiqadi), bipolyar (ikkita o’simtalik) va multipolyar (somadan chiquvchi o’simtasi ikkitadan ko’p bo’ladi) turlarga bo’linadi. Unipolyar neyronlar turli hayvonlarda bo’ladi, lekin ular asosan umurtqasiz hayvonlarda keng tarqalgan, masalan, mollyuska va hasharotlarda. Bu jonzotlarda neyron tanasidan hujayra o’simtasi chiqadi va u aksonni tashkil qiluvchi va ko’pchilik dendritlarni hosil qiluvchi - markaziy (masalan, kovakychlilar) ney- ronlari tana va o’simtalarga ajralmagan ipsimon shaklga ega.

Unipolyar va psevdounipolyar neyronlardan o’simta deb ataluvchi o’simtaga qo’shiladi. Multipolyar hujayralar - umurtqalilar neyronlarining asosiy turi. Past tabaqa umurtqasizlarning chiqqan bitta o’simta somadan uzoqlashmasdan T-shaklida ikkiga shohlanadi, ulardan biri akson, ikkinchisi dendrit hisoblanadi. Psevdounipolyar neyronlar somatik reflekslar yeyining afferent qismini tashkil qiladi. Bipolyar neyronlar ikkita o’simta, ya’ni akson va dendritdan tashkil topgan bo’lsa, multipolyar neyronlar ko’p dendrit va bitta akson bilan xarakterlanadi.

Postsinaptik tormozlanish . Orqa miyadagi kabi, bosh miyaning turli bo’limlarida ham qo’zg’aluvchi neyronlar bilan birga tormozlovchi neyronlar ham mavjud. Tormozlanuvchi neyronlarning aksonlari qo’zg’atuvchi hujayralarning tanalarida va denritlarida nerv oxirlarini hosil qiladi. Bulardan esa tormozlovchi maxsus mediator ishlanib chiqadi, ana shu mediatorning tabiati aniqlangan emas. Tormozlovchi neyronlar qo’zg’alganda paydo bo’ladigan nerv impulslari odatdagi qo’zg’atuvchi neyronlarning harakat potentsialidan farq qilmaydi. Ammo tormozlovchi nerv oxirlarida akson orqali keluvchi impuls ta’sirida mediator ajralib chiqadi. Bu mediator esa postsinaptik membranani giperpolariza - tsiyalaydi. Ana shu giperpolarizatsiya tormozlovchi postsinaptik potentsional degan musbat elektr zaryadi to’lqin

* Presinaptik tormozlanish. Tormozlanishning ikkinchi turi-presinaptik tormozlanish-markaziy nerv sistemasidan keyin kashf etilgan. Shu sababli u postsinaptik tormozlanishga nisbatan keyin o’rnatilgan. Bu tormozlanish aksonlarning nerv oxiriga o’tishidan oldini eng mayda tarmoqlarida yuzaga chiqadi. Boshqa nerv hujayralarining oxirlari aksonlarning shu tarmoqlarida joylashadi. Boshqa nerv hujayralarining oxirlari bu yerda alohida tormozlovchi sinapslarni hosil qiladi. Bu tormozlanish nerv sistemasida keng tarqalgan.

Nerv markazlaridagi pessimal tormozlanish . Nerv hujayraning faoliyati maxsus tormozlovchi strukturalarning ishtirokisiz tormozlanish ham mumkin, bu holda postsinaptik membranaga nerv impulslarining haddan tashqari tez-tez kelishi tufayli shu membrananing qattiq depolyarizatsiyalanishi natijasida qo’zg’atuvchi sinapslarda tormozlanish avj oladi. Orqa miyaning oraliq neyronlari, retikulyar formatsiya neyronlari va boshqa ba’zi hujayralar pessimal tormozlanishga berilgan bo’ladi.

Qo’zg’alishdan keyingi tormozlanish. Nerv hujayrasining qo’zg’alish to’xtagandan keyin ularda avj oladigan tormozlanish maxsus turdagi tormozlanish hisoblanadi. hujayradagi tormozlanish tamom bo’lgach, neyronning kuchli qutblanishi avj olsa, shunday tormozlanish kelib chiqadi. Qo’zg’atuvchi postsinaptik potentsial bunday sharoitda membrananing qutublanishi uchun kamlik qiladi va tarqaluvchi qo’zg’alish kelib chiqmaydi.

Reflektor jarayonlar koordinatsiyasi. har bir refleks butun markaziy nerv sistemasi reaktsiyasi bo’lib, uning shu paytdagi holatiga, nerv markazlari o’rtasidagi nisbatlar va o’zaro ta’sirlarning jami yig’indisiga bog’liq bo’ladi. Markaziy nerv sistemasi neyronlarning o’zaro ta’siri, nerv jarayonlarining o’zaro ta’siri ham markaziy nerv sistemasini kelishib ishlashini ta’minlaydi. Ana shu o’zaro ta’sir koordinatsiya deb ataladi. Koordinatsiya muskul harakatining aniq bajarishini ta’minlaydi.

MATning asosiy vazifasi organizm faoliyatini integratsiyalashdan iborat bo’lib, bu faoliyat reflektor yo’l bilan amalga oshiriladi. MAT va uning neyronlari tomonidan qo’zg’alish impulslarini qabul qilish, xotira asosidagularni qayta ishlash, jumladan reflektor faoliyatini rejaga solish, boshqarish va nazoratga yo’naltirilgan buyruqimpulslarini hosil qilish kabi vazifalarni - MAT tomonidan umumlashtirilgan integratsiya deb ataladi. Asab tizimini intefatsiyalash (lot. 1ntegratio - umumlashtirish, tiklash) qobiliyati murakkabti- zim tomonidan amalga oshiriladi va u, MAT bo’limlarining o’zaro uyg’unlikda ishlashiga bog’liq. Bu esa, tashqi va ichki muhitda ro’y beradigan barcha o’zgarishlar ta’siriga organizmning reflekslar orqali moslashishini ta’minlaydi.

Agar kuchsiz ta’sirot yonma-yon joylashgan bir xil retseptorlarning katta guruhiga bir vaqtda ta’sir ettirilsa, fazoviy summatsiya sodir bo’ladi. Summatsiya zaminida, alohida neyronlarda hosil bo’layotgan mahalliy qo’zg’alishning asab markazida jamlanishi yotadi. Izchil va fazoviy summatsiyalufayli, asab markazlarida harakat potentsialini vujudga kelishini qo’zg’alish hosil bo’lishini yengillashishi hodisasi bilan tushuntiriladi Fazoviy summatsiya va okklyuziya (konvergentsiya va divergentsiyaning natijasi sifatida) ning har bir neyronida, o’zining afferent tolalaridan tashqari, qo’shni markazning afferent tolalari ham sinaps hosil qiladi. Bunday tuzilish, asab markazlarida tiqilib qolish (okklyuziya) yoki, aksincha, impulslarning o’tishini yengillashtirish hodisalarini rivojlanishiga saba

Okklyuziya hodisasi - ikkita asab markazi afferentlarini bir vaqtda ta’sirlanishidan qo’zg’algan neyronlarning arifmetik yig’indisidan kam bo’lishidir. Bu esa, kutilgan umumiy javobni kamayishiga olib keladi. Masalan, markazning afferent asabi ta’sirlansa birinchi va ikkinchi qatorlardagi neyronlarning hammasida, ikkinchi asab ta’sirlansa uchinchi va ikkinchi qatorlardagi neyronlarda pog’ona usti qo’zg’alishi hosil bo’ladi. Agar, bu ikkala afferent asab birdaniga ta’sirlansa, faqat uchinchi qatordagi neyronlardagina pog’ona usti qo’zg’alitli hosil bo’ladi. Demak, afferentlar alohida- alohida ta’sirlanganida 8 ta neyronda, ikkalasi baravariga ta’sirlanganida esa 4 ta neyronda qo’zg’alish hosil bo’ladi. Shu sababli, umumiy javobning qimmati kutilganiga nisbatan kam bo’ladi.

Купить

Похожие документы
Sog‘liqni saqlash tizimi va uning xususiyatlari
Rentgenologik tekshirishning umumiy, xususiy va maxsus usullari
Jigarda gormonlarning zararsizlantirilishi
Qon ivishi, qon guruhlari va rezus omili
Sust boruvchi neyrovirusli infeksion kasalliklar