Марказий Осиёлик алломаларнинг “Байтал ҳикма”даги илмий фаолияти

Мавзу :  Марказий Осиёлик 
алломаларнинг “Байтал-
ҳикма”даги илмий фаолияти.                 Режа:
1.Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий мероси.
2.Аҳмадал-Фарғоний таълимоти
3.Аҳмадас-Сарахсий, Абу Бакр ар-Розий  таълимотлари                 1.Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий мероси.
  

Марказий Осиёлик	 олимларнинг	 “Байт	 ал-ҳикма”	 ва	 Бағдоддаги	 илмий	 фаолияти	 ўрганиш	 ҳам	 
муҳим	
 ҳисобланади.	 Қуйида	 “Байт	 ал-ҳикма”	 ва	  Бағдодда	 табиий	 фанлар	 соҳасида	 ижод	 этган	 ўн	 беш	 
нафар	
 	Марказий	 	Осиёлик	 	алломалар	 	фаолият	 	олиб	 	 	борган	 	бўлиб,	 	уларнинг	 	айримлари	 	ҳақида	 
маълумотлар	
 берамиз.
1. Яҳё	
 ибн	 Мансур
2. Муҳаммад	
 ибн	 Мусо	 ал-Хоразмий	 
3. Абу-л-Фадл	
 ибн	 Турк	 ал-Хутталий
4. Холид	
 ибн	 Абд	 ал-Малик	 ал-Марваррудий
5. Абу-л-Аббос	
 ибн	 Саид	 ал-Жавҳарий
6. Аҳмад	
 ибн	 Абдуллоҳ	 ал-Марвазий
7. Аҳмад	
 ал-Фарғоний
8. Бану	
 Мусо
9. Абу	
 Ҳамид	 Аҳмад	 ибн	 Муҳаммад	 ас-Сағоний
10. Аҳмад	
 ас-Сарахсий                  
Буюк математик,	 астроном	 ва	 географ	 Муҳаммад	 ал-Хоразмий	 VIII	 асрнинг	 охири	 ва	 IX	 асрнинг	 
биринчи	
 ярмида	 яшаб	 ижод	 этди.	 Бу	 даврда	 Марказий	 Осиё	 араб   халифалиги	 таркибига	 кирар эди.
Ривожланиб	
 	келаётган	 	мавжуд	 	тузум	 	тақозо	 	қилган	 	ижтимоий-иқтисодий	 	талаблар	 	бу	 	даврдаги	 
тараққиёт	
 жараёнининг	 асосий	 омилларидан	 бири	 бўлди.	 Қурилиш,	 савдо-сотиқ,	 ҳунармандчилик,	 
деҳқончилик	
 ва	 бошқа	 соҳаларни	 янада	 тараққий	 эттириш	 учун	 астрономия,	 геодезия,	 геометрия	 каби	 
фанларни	
 ривожлантириш	 зарурияти	 туғилди.	 Ўша	 даврнинг	 илғор	 олимлари	 бу	 фанларнинг	 амалий	 
аҳамияти	
 ҳақида	 аниқ	 тасаввурга	 эга	 бўлиб,	 Муҳаммад	 ал-Хоразмий	 эса	 шу	 олимларнинг	 пешқадами	 
ва	
 	йўлбошчиси эди.
Хоразмий	
 дунё	 фанига	 ғоят	 катта	 хисса	 қўшди.	 У	 алгебра	 фанининг	 асосчиси	 бўлди.	 «Алгебра»	 
сўзининг	
 ўзи	 эса	 унинг	 «Ал-китоб	 ал-мухтасар	 фи	 ҳисоб	 ал-жабр	 ва	 ал-муқобала»	 номли	 рисоласидан	 
олинган.	
 	Унинг	 	арифметика	 	рисоласи	 	ҳинд	 	рақамларига	 	асосланган	 	бўлиб,	 	ҳозирги	 	кунда	 	биз	 
фойдаланадиган	
 ўнлик	 позицион	 ҳисоблаш	 системаси	 ва	 шу	 системадаги	 амалларнинг	 Оврўпода	 
тарқалишига	
 сабаб	 бўлди.	 Олимнинг	 «ал-Хоразмий»	 номи	 эса	 «алгоритм»	 шаклида	 фанда	 абадий	 
ўрнашиб	
 	қолди.	 	Унинг	 	географияга	 дойр	 асари	 	эса	 араб	 	тилида	 	ўнлаб	 географик	 	асарларнинг	 
яратилишига	
 	замин	 	яратди.   Хоразмийнинг	 	«Зиж»	 	и 	Оврўпода	 	ҳам,	 	Шарқ	 	мамлакатларида	 	ҳам	 
астрономиянинг	
 ривожланиш	 йўлини	 кўрсатиб	 берди.	 Лекин	 афсуски,	 фаннинг	 бир	 неча	 тармоқларига	 
асос	
 солган,	 «ўз	 даврининг	 энг	 буюк	 математиги	 ва	 агар	 барча	 шарт-шароитлар	 назарга	 оласа,	 ҳамма	 
даврларнинг	
 ҳам	 энг	 буюкларидан	 бири»	 (Ж.	 Сартон)	 бўлган	 бундай	 сиймонинг	 ҳаёти	 ҳақида	 
маълумотлар	
 деярли	 сақланмаган.  	 Хоразмий	 Хоразм	 ўлкасида	 туғилиб,	 ўсди.	 Адабиётларда	 783	 йил	 
унинг	
 туғилган	 йили	 деб	 қабул	 этилган.	 У	 дастлабки	 маълумот	 ва	 турли	 соҳадаги	 билимларни	 асосан	 
ўз	
 юртида,	 Марказий	 Осиё	 шаҳарларида	 кўпгина	 устозлардан	 олган,	 деб	 билмоқ	 мумкин                  2.Аҳмад ал-Фарғоний таълимоти

Ўрта асрларда	 яшаган	 Марказий	 осиёлик	 олимлар	 орасида	 буюк	 астроном,	 математик	 ва	 географ	 ал-
Фарғоний	
 салмоқли	 ўрин	 эгаллайди.	 Олимнинг	 тўлиқ	 исми	 Абул	 Аббос	 Ахмад	 ибн	 Муҳаммад	 ибн	 Касир	 ал-
Фарғонийдир.	
 Манбаларда	 униг	 фарғоналик	 эканлигидан	 ташқари	 деярли	 бошқа	 маълумотлар	 сақланмаган.	 
Лекин	
 	шуни	 	ҳам	 	эътиборга	 	олиш	 	керакки,	 	ўрта	 	асрларда	 	мусулмон	 	ўлкаларида	 	бўлган	 	анъанага	 	биноан,	 
мамлакат	
 	пойтахти	 ёки	 	марказини	 	ҳам	 мамлакат	 	номи	 	билан	 	аташган.	 	Масалан,	 	995	 	йилгача	 	Хоразмнинг	 
пойтахти	
 бўлган	 Котни,	 кейинги	 пойтахти	 Гурганжни	 ҳам	 Хоразм	 дейишган.	 Баъзи	 араб	 мамлакатларида	 бу	 одат	 
ҳозир	
 ҳам	 сақланиб	 қолган.	 Мисрнинг	 пойтахти	 қоҳирани	 —	 Миср,	 Шом	 (Сурия)нинг	 пойтахти	 Дамашқни	 – 
Шом	
 дейилиши	 шундан.	 Ана	 шу	 одатга	 кўра,	 ўрта	 асрлардаги	 Фарғона	 водийсининг	 марказий	 шаҳри	 Ахсикатни	 
ҳам	
 	Фарғона	 	дейишган.	 	Ал-Фарғоний	 	Фарғона	 	водийсининг	 	Қубо	 	(қува)	 	қишлоғида	 	туғилган.	 	Шуниси	 
маълумки,	
 ал-Фарғоний	 халифа	 Хорун	 ар-Рашиднинг	 шарқий	 ерларидаги	 муовини,	 ўғли	 Абдуллоҳнинг	 (бўлажак	 
халифа	
 ал-Маъмуннинг)	 Марвдаги	 олимлари	 доирасига	 кирган.	 Эҳтимол,	 Абдуллоҳ	 ёшлигидан	 билимга	 чанқоқ	 
бўлгани	
 	учундир,	 	806	 	йили	 	Марвга	 	нойиб	 	бўлиб	 	тайинланганида,	 	Мовароуннаҳр,	 	Хуросон,	 	Хоразмдан	 
олимларни	
 ва	 истеъдодли	 ёшларни	 тўплай	 бошлаган.	 Бу	 олимларнинг	 асосий	 қисми	 Абдуллоҳ	 у ерга	 келганидан	 
аввалроқ	
 тўпланган	 бўлиши	 ҳам	 эҳтимолдан	 холи	 эмас,	 чунки	 Марв	 аввалдан,	 Сосонийлар	 давриданоқ	 йирик	 
илмий	
 марказ	 ҳисобланган.	 615	 йили	 энг	 сўнгги	 Сосоний	 шаҳаншоҳ	 Яздигард	 ибн	 Шаҳриёр	 араблар	 таъқибидан	 
қочиб	
 бу	 ерга	 келганида	 пойтахтдаги	 кутубхона	 китобларини	 ҳам	 олиб	 келганлиги	 маълум.	 Марв	 араблар	 қўл	 
остида	
 ҳам	 ўз	 мавқеини	 йўқотмади,	 аксинча,	 то	 мўғул	 истилосигача	 ўсаборди.	 Шунга	 кўра,	 унинг	 IX	 аср	 бошида	 
халифаликнинг	
 йирик	 илмий	 ва	 маданий	 маркази	 бўлганлиги	 табиийдир.                 
Ал-Фарғонийнинг 	асосий	 	астрономик	 	асари	 	«Самовий	 	ҳаракатлар	 	ва	 
умумий	
 илми	 нужум	 китоби»	 («Китоб	 ал-ҳаракат	 ас-самовийа	 ва	 жавомиъ	 
илм	
 ан-нужум»)	 XII	 асрда	 Оврўпода	 лотин	 тилига	 икки	 марта	 ва	 XIII	 асрда	 
бошқа	
 	Оврўпо	 	тилларига	 	ҳам	 	таржима	 	қилинганидан	 	сўнг,	 	унинг	 
лотинлаштирилган	
 	номи	 	«Алфраганус»	 	шаклида	 	ғарбда	 	бир	 	неча	 	аср	 
давомида	
 кенг	 тарқалади.	  Унинг	 бу	 китоби	 шу	 асрлар	 давомида	 Оврўпо	 
университетларида	
 астрономиядан	 асосий	 дарслик	 вазифасини	 ўтади.	 Ал-
Фарғоний	
 асарининг	 лотинча	 таржимаси	 биринчи	 марта	 1493	 йилда	 нашр	 
этилган	
 бўлиб,	 у энг	 қадимги	 нашр	 қилинган	 китоблардан	 ҳисобланади.	 
1669	
 йили	 машҳур	 Голланд	 математиги	 ва	 арабшуноси	 Якоб	 Голиус	 ал-
Фарғоний	
 асарининг	 арабча	 матнини	 янги	 лотинча	 таржимаси	 билан	 нашр	 
этганидан	
 сўнг,	 ал-Фарғоний	 ва	 унинг	 асарининг	 Оврўподаги	 шуҳрати	 янада	 
ортди.	
 Оврўпо	 Уйғониш	 даврининг	 буюк	 намояндаларидан	 бири	 бўлган	 
машҳур	
 олим	 Региомонтан	 XV	 асрда	 Австрия	 ва	 Италия	 университетларида	 
астрономиядан	
 	маърузаларни	 	ал-Фарғоний	 	китобларидан	 	ўқиган.	 	Ал-
Фарғоний	
 номини	 Данте	 (XV	 аср)	 ва	 Шиллер	 (XVIII	 аср)	 ҳам	 эслаган.	 
Оврўпо	
 олимларидан	 Даламбр,	 Брокельман,	 X.	 Зутер,	 И.	 Ю.	 Крачковский,	 
А.	
 П.	 Юшкевич	 ва	 Б.	 А.	 Розенфельдлар	 ал-Фарғонийнинг	 ижодини	 юқори	 
баҳолаганлар.                    
Ал-Фарғоний 	Қуёш,	 	Ой,	 	сайёралар	 	ва	 	юлдузларнинг	 	ҳаракати	 	ва	 	муносабатларини	 
ўрганишда,	
 осмоннинг	 келажак	 манзарасини	 билиш	 учун	 геометрик-кинематик	 усул	 қабул	 қилиб	 
олинишида	
 устурлоб	 (астролябия)	 асбобининг	 аҳамияти	 ҳақида,	 унинг	 назариясини	 яратади.	 Бу	 
стереографик	
 	проекциялар	 	назарияси	 	эди.	 	Ал-Фарғонийнинг	 	бу	 	кашфиёти	 	кейинги	 	давр	 
астрономик-математик	
 назарияларнинг	 барчасига	 асос	 бўлиб	 хизмат	 қилади.	 Ал-Фарғоний	 Ер	 
экваторида	
 Қуёш	 икки	 марта	 баҳорги	 ва	 кузги	 тенг	 кунликларида	 зенитда	 бўлишини,	 осмон	 
қутблари	
 	горизонт	 	текислигида	 	ётишини,	 	қутбларда	 	кеча	 	қишга,	 	кундуз	 	ёзга	 	6 	ойдан	 	тенг	 
бўлишларирини	
 	ҳам	 	кўрсатиб	 	берган.	 	У	 	Қоҳира	 	яқинидаги	 	Рауза	 	оролида	 	ўзининг	 	ўлчов	 
ишларини	
 олиб	 борган,	 у Нил	 дарёси	 гидрометерологик	 табиатини	 аниқлаб	 берувчи	 километрни	 
ҳам	
 қуради,	 бу	 километр	 бугунги	 кунгача	 ишлаб	 келмоқда.	 Ал-Фарғоний	 биринчи	 бўлиб,	 Қуёш	 ва	 
Ой	
 тутилишларини	 ҳам	 илмий	 тушунтириб	 бера	 олган	 мутафаккирдир.	 Шундай	 қилиб,	 Ал-
Фарғоний	
 Ўрта	 асрларда	 астрономияга	 оид	 асар	 ёзган	 мутафаккирлардан	 биринчи	 бўлиб	 Шарқда	 
ва	
 Европада	 шуҳрат	 қозонди	 ҳамда	 бутун	 дунё	 илмий	 жамоатчилиги	 орасида	 барқарор	 мангу	 
ўрин	
 	олди.	 	Ал-Фарғоний	 	ўз	 	даврида	 	илм-фан	 	ривожланмаса,	 	мамлакат	 	обод,	 	юрт	 	фаровон	 
бўлмайди,	
 деб	 тушунар	 эди.	 Унинг	 фикри-зикрида	 халқ,	 унинг	 осойишталиги,	 тўқ	 ва	 фаровон	 
турмуш	
 	кечириши	 	ётади.	 	Бу	 	эса	 	фақат	 	илм-фан,	 	маърифат	 	ва	 	маънавиятни	 	ривожлантириш	 
орқали	
 амалга	 ошади,	 деб	 ишониб	 яшарди.	 Ал-Фарғонийнинг	 бу	 ғоялари	 бугунчи	 кунда	 биз	 учун	 
ҳам	
 жуда	 қимматлидир.
                  3.Аҳмад ас-Сарахсий, Абу Бакр ар-Розий 
  таълимотлари

Олимнинг тўлиқ	 исми	 Абу-л-Аббас	 Аҳмад	 ибн	 Муҳаммад	 ибн	 Марван	 ас-Сарахси	 бўлса	 ҳам,	 у “Аҳмад	 
ибн	
 ат-Таййиб”	 тахаллуси	 билан	 танилган.	 Баъзан	 Аҳмад	 ибн	 ат-Таййиб	 исми	 олимнинг	 исломни	 янги	 қабул	 
қабул	
 қилган	 оиладан	 бўлиб,	 бу	 тахаллус	 унинг	 мусулмон	 бўлмаган	 отасининг	 исмини	 яширин	 мақсадида	 
қабул	
 қилинган	 деган	 фикрлар	 ҳам	 учраб	 туради.	 “Ас-Сарахсий”	 эса	 унинг	 насл-насабини	 англатади,	 яъни,	 
олим	
 ўрта	 асрларда	 Мовароуннаҳрнинг	 Сарахс	 деб	 аталган	 шаҳридан	 келиб	 чиққан.	 У	 ўз	 даврида	 фалсафа,	 
физика,	
 жуғрофия,	 табобат,	 риёзиёт,	 фалакиёт,	 астрология	  ва	 мусиқа	 фанлари	 билан	 шуғулланган.

Аҳмад	
 ас-Сарахсийнинг	 ҳаёти	 ва	 илмий	 мероси	 кам	 ўрганилган	 бўлиб,	 хорижий	 тадқиқотчилардан	  
Франс	
 Розенталь	 томонидан	 олимнинг	 таржимаи	 ҳоли	 ҳақида	  айрим	 маълумотларни	 келтиради.	 Ўрта	 аср	 
манбаларида	
 	Аҳмад	 	ас-Сарахсийнинг	 таржимаи	 	ҳоли	 	билан	 	боғлиқ	 	икки	 	муҳим	 	маълумот	 	сақланган.	 	 
Улардан	
 биринчиси	 – алломанинг	 машҳур	 қомусий	 олим	 ва	 “арабларнинг	 файласуфи”	 деб	 шуҳрат	 қозонган	 
Ёқуб	
 ал-Киндийнинг	 шогирди	 эканлигидир.	 Устоз	 ва	 шогирднинг	 биринчи	 марта	 850	 йилларда	 Бағдодда	 
танишгани	
 эҳтимолга	 яқин.	 835	 йиллар	 атрофида	 туғилган	 Аҳмад	 ас-Сарахсий	 ўша	 вақтда	 10-15	 ёшлар	 
атрофида	
 	бўлган.	 	Манбаларда	 	Аҳмад	 	ас-Сарахсийнинг	 	олим	 	бўлиб	 	шаклланишида	 	ал-Киндийнинг	 
хизматлари	
 катта	 бўлгани	 эътироф	 этилади.	 У	 олим	 сифатида	 танилганидан	 сўнг,	 Аббосий	 халифалардан	 ал-
Муътадидга	
 устозлик	 қилган.	                    Абу Бакр ар-Розий 
 

Абу Бакр	 Муҳаммад	 ибн	 Закариё	 ибн	 Яҳё	 ар-Розий	  (865-925)	 йирик	 қомусий	 олим.	 Ар-Розий	 ёшлигидан	 адабиёт	 ва	 мусиқа	 билан	 
шуғулланган	
 ва	 шеърлар	 ёзган.	 Уд	 мусиқа	 асбобини	 яхши	 чалган	 ва	 ёқимли	 овозга	 эга	 бўлган.	 Олимнинг	 фалсафий	 қарашларига	 
боғлиқ	
 бўлган	 кўпгина	 қимматли	 фикрлари	 Абу	 Райҳон	 Берунийнинг	 “Ҳиндистон”	 асарида	 учратишимиз	 мумкин.	 “Муҳаммад	 ибн	 
Закариё	
 Розий,	 бурунги	 юнонларнинг,	 беш	 нарсани	 қадимдан	 бор	 деб	 эътиқод	 қилишларини	 ҳикоя	 қилиб,	 у беш	 нарса:	 пок	 тангри,	 
умумий	
 нафс,	 ҳаюло	 – биринчи	 модда,	 абстракт	 (мутлақ)	 замон,	 абстракт	 макондир,	 деган.	 Розий	 ўз	 мазҳабининг	 асосини	 шу	 
эътиқодга	
 қурган	 ва	 замон	 билан	 муддат	 орасида	 айирма	 кўрсатиб,	 “уларнинг	 бирига	 сон	 тўғри	 келади,	 соннинг	 чеки	 бўлмаганлиги	 
туфайли	
 бошқасига	 сон	 тўғри	 келмайди”,	 деб	 тушунган”.	 Шунингдек,	 файласуфлар,	  аввал	 ва	 охири	 бор	 нарса	 учун	 замонни,	 аввал	 
ва	
 охири	 йўқ	 нарса	 учун	 даҳрни	 муддат	 қилиб	 белгилаганлар.	 Розий	 ҳалиги	 беш	 нарсанинг	 шу	 борлиқда	 бўлиши	 зарур	 деган..”.

Келтирилган	
 парчадан	 кўринадики,	 Розий	 фалсафаси	 Яқин	 ва	 Ўрта	 Шарқда	 илғор	 ижтимоий-фалсафий	 ғояларнинг	 тараққий	 
этишида	
  катта	 роль	 ўйнаган.

Розийнинг	
 табобатга	 оид	 асарларидан	 36	 таси	 бизгача	 етиб	 келган.	  У	 терапия,	  жарроҳлик ,	 диагностика,	 санитария-гигиена,	 
фармакогнозия,	
 фармакология,	 анатомия,	  психология  	каби	 илмларни	 янги	  ғоя  	ва	 ихтиролар	 билан	 бойитган.	 Табобат	 б ила н	 боғлиқ	 
бўлган	
 ботаника,	  минералогия  	ва	  кимё   фан  	и соҳасида	 қам	 анча	 муваффақиятларга	 эришган.	 Розийнинг	 энг	 муҳим	 асарларидан	 
бири	
 « Китоб  	алҳовий	 фиттиб»	 («Тиббиётга	 оид	 билимлар	 мажмуаси»)	 номли	 тўпламидир.	 Унда	 антик	 даврдан	 то	 Розий	 
замонасигача	
 бўлган	 назарий	 ва	 амалий	 маълумотлар	 берилган	 (асарнинг	 айрим	 қисмлари	  Россия  	ФА	  шарқшунослик  	ин ститу ти	 
Санкт-Петербург	
 	қўлёзмалар	 	фондида,	 	Мюнхен,	 	Лондон,	 	Оксфорд,	 	Кембриж,	 	Эскуриал	 	( Испания ),	  Истанбул  	ва	  Теҳрон  
кутубхоналарида	
 сақланмокда).	 Розийнинг	 табобатга	 оид	  яна  	бир	 йирик	 асари	 —	  “ ал-Куннош	 ал - Мансурий ”	  ( “ Мансурга	 
бағишланган	
 тўплам ” )	 дир.	 Бу	 ҳам	 жуда	 кўп	 назарий	 ва	 амалий	 масалаларни	 ўз	 ичига	 олган	 ( қўлёзма  	нусхалари	 Россия	 ФА	 
шарқшунослик	
 интининг	 Санкт-Петербург	 фондида,	 шунингдек,	  Париж  	ва	 Теҳрон	 кутубхоналарида	 сақланмокда).	  Асар   XVI	 
а сргача	
  Шарқ  	табиблари	 ва	  Европа	  шифокорларининг	 асосий	 қўлланмаларидан	 бири	 бўлиб,	 унга	 кўп	 шархлар	 ёзилган.	 Розий	 
“ Китоб	
 ал - жударий	 вал - ҳасба ”	  ( “ Чечак  	ва	  қизамиқ  	ҳақида	 китоб ” )	 асарида	  тиббиёт  	тарихида	 биринчи	 бўлиб,	 чечак	 ва	 қизамиқ	 
касалликларининг	
 бошқа	 юқумли	 касалликлардан	 фарқи	 ва	 таьрифи	 берилган .                 Абу Бакр ар-Розий                   
Абу Бакр	 Розий	 этика	 фанининг	 ривожига	 ҳам	 катта	 ҳисса	 қўшган,	 бу	 соҳада	 у Арасту	 ва	 Суқрот	 ғояларининг	 
давомчилари	
 бўлиб	 ҳисобланади.	 Розий	 ўз	 ҳаётининг	 ахлоқий	 нормаларини	 қарашларида	 талқин	 этади,	 унинг	 
фикрича	
 	“бойлик	 	тўплашда	 	ҳеч	 	қачон	 	очкўзликка	 	берилмаслик	 	лозим,	 	ўз	 	нафсини	 	қондириш	 	мақсадида	 
кимларнидир	
 бахтсиз	 қилмаслиги	 лозим”.	 Инсонни	 фақат	 яратувчига	 бўлган	 муносабатидан	 унинг	 дунёқарашини	 
англаш	
 мумкин.	 Бу	 дунёқарашни	 Теилхард	 де	 Шардин	 таъкидлаганидек,	 “инсон	 муаммоси	 аввал	 динда,	 кейин	 эса	 
фалсафада	
 	пайдо	 	бўлган”.	 	Розий	 	кўпгина	 	ўзидан	 	олдин	 	ўтган	 	файласуфлар	 	фалсафасига	 	таяниб	 	инсон	 
муаммосини	
 ўрганадиган	 фақат	 битта	 фан	 бор	 у ҳам	 бўлса	 фалсафа	 фанидир	 деб	 фикрлайди.	 Антрапологик	 
муаммолар	
 – бу	 фақат	 инсон	 муаммолари,	 шунинг	 учун	 уни	 алоҳида	 инсонни	 ўрганадиган	 фан	 сифатида	 ўрганиш	 
зарур	
 	деб	 	ҳисоблайди.	 	Инсон	 	муаммосини	 	ўрганишда	 	Розий	 	ўз	 	олдига	 	мақсад	 	қўйди:	 	1)	 	Инсоннинг	 	ва	 
жамиятнинг	
 ахлоқий	 асосларини	 жамиятнинг	 ўзи	 қонун	 доирасида	 тузатиш,	 чунки	 агар	 инсон	 ва	 жамият	 унга	 
бўйсинмаса,	
 жамият	 ва	 оила	 ахлоқий	 жиҳатдан	 парчаланиши	 мумкин.	 2)	 Инсон	 ва	 жамиятнинг	 ахлоқий	 ва	 
маънавий	
 	жиҳатдан	 	тикланишини	 	таъминлашга	 	қаратилган	 	ҳатти	 	ҳаракатлар,	 	ахлоқий	 	комиллик	 	инсонни	 
жамиятда	
 учрайдиган	 салбий	 ҳодисаларга	 ҳам	 маънан,	 ҳам	 жисмонан	 қарши	 туриб	 биладиган	 қилишга	 ёрдам	 
беради.	
 3)	 Жамиятнинг	 барқарор	 маънавий-ахлоқий	 ҳаёти	 инсон	 ва	 у яшаётган	 жамиятда	 бахтли	 ва	 шодон	 ҳаёт	 
кечиришга	
 олиб	 келади.	 Лекин	 инсон	 ва	 уни	 камситувчи	 йўлдан	 борадиган	 бўлса,	 бу	 ўша	 жамиятда	 чидаб	 бўлмас	 
аҳволни	
 юзага	 келтиради.	 Бу	 ўз	 навбатида	 жамиятни	 ҳалокат	 ёқасига	 олиб	 келиши	 мумкин.	 Ар-Розий	 инсон	 
танасини	
 даволаш	 билан	 бирга,	 унинг	 қалбини,	 ҳамда	 ахлоқини	 тузатишни	 ҳам	 айтади.	  Шахс	 ва	 у яшаётган	 
жамиятда	
 ўзини	 даволаш	 тамойилини	 илгари	 суради.	 Розий	 одамлар	 ҳамма	 вақт	 ахлоқни	 тузатиш	 орқали	 дунёни	 
тузатишга	
 ҳаракат	 қилганлигини	 айтади.	 Инсон	 бир	 киши	 қалбини,	 унинг	 ахлоқини	 тузатса	 дунёни	 қутқарган	 деб	 
ҳисоблайди.	
 Шунинг	 учун	 мутафаккир	 қарашларида	 инсоннинг	 ўрни	 ва	 унинг	 тарбияси	 алоҳида	 аҳамият	 касб	 
этади.