Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Markaziy Osiyo mintaqasidagi integratsiyaviy jarayonlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI SIYOSATSHUNOSLIK YO‘NALISHI “GLOBALLASHUV VA BARQAROR TARAQQIYOT” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: MARKAZIY OSIYO MINTAQASIDAGI INTEGRATSIYAVIY JARAYONLAR Bajardi: Ilmiy rahbar: 1 | P a g e Toshkent-2025 Mundarija KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB Markaziy osiyoning geosiyosiy ahamiyati………………………………………………………………4 1.1 Hududning strategik joylashuvi, tabiiy resurslar va transport yo’llari……………………………………………4 1.2 Integratsiyaviy jarayonlar …………………………………………………….7 II BOB Markaziy Osiyoda integratsiyaga bo’lgan ehtiyoj va imkoniyatlar……………………………… 11 2.1 Geosiyosiy omillar………………...………………………..11 2.2 Integratsiyaning asosiy yo’nalishlari va shakllari…………16 2.3 Integratsiyadagi to’siqlar va muammolar……………20 XULOSA………………………………………………………………………24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………….28 2 | P a g e KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi vaqtda jahon davlatlarining integratsiyalashuv jarayoni o’z taraqqiyotining yangi bosqichi sifatida talqin etilmoqda. O’zbekiston mustaqillika erishgach, o’z tarixi, madaniyati va an’analarini hurmat qiluvchi hamda boshqa mamlakatlar oldidagi majburiyatlariga rioya qiluvchi teng huquqli sherik sifatida jahon integratsiyalashuv jarayonlarida o’z yo’lini tanlab oldi va undan og’ishmay harakat qilib kelmoqda. Mamlakatimizning 34 yillik davri mobaynida O’zbekiston jahonda o’zining munosib o’rniga ega chiqdi. Oxirgi yillarda amalga oshirilayotgan integratsion harakatlar ko’plab xalqaro tashkilotlar tomonidan e’tirof etilmoqda. Kurs ishining asosiy maqsadi – Markaziy Osiyo davlatlarining tarixiy kelib chiqishi, qadimdan qardosh xalqlarning umumiy madaniyat, qadriyatlar asosida rivojlanishi, Markaziy Osiyoda amalga oshirilayotgan integratsiyaning asosiy qonuniyatlari va tendensiyalari, mintaqaviy rivojlanishning strukturaviy rivojlanish dinamikalarini o’rganish. Markaziy Osiyoda integratsiya nima uchun zarur va bu uchun qanday imkoniyat va to’siqlar mavjudligi. Amerika davlatlar tashkiloti, Yevropa ittifoqi va boshqa mintaqaviy integratsiyaviy tashkilot tajribalarini o’rganish Markaziy Osiyo integratsiyasi uchun katta ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. 3 | P a g e I BOB Markaziy osiyoning geosiyosiy ahamiyati 1.1 Hududning strategik joylashuvi, tabiiy resurslar va transport yo’llari Markaziy Osiyo – Osiyo qit’asining markazida joylashgan mintaqa hisoblanib, o’zining tarixiy, madaniy, geosiyosiy jihatdan alohida ahamiyatga ega hisoblanadi. Markaziy Osiyoda quyidagi 5 davlat joylashgan. Bular: - O’zbekiston - Tojikiston - Qirg’iziston - Turkmaniston - Qozog’iston Ushbu davlatlar tarixan bir davlatlar maqomida davr surgan bo’lib, Turon, Turkiston, O’rta Osiyo kabi nomlangan. Bu nomlarning ba’zilari geografik o’lka sifatida qo’llanilsa, boshqalari ma’muriy hudud sifatida ushbu nom bilan atalgan. Markaziy Osiyoning geosiyosiy ahamiyati, joylashuvi va strategik yondashuvlari haqida gaplashadigan bo’lsak, dastlab ushbu jihatlar bo’yicha to’xtalib o’tishimiz zarur:  Geografik joylashuvning strategik ahamiyati;  Tabiiy resurslar boyligi;  Yirik davlatlar manfaatlarining to’qnashuvi;  Xavfsizlik masalalari;  Regional hamkorlik va xalqaro munosabatlar; Markaziy Osiyo jahonning kesishgan nuqtasi hisoblanadi. Bir vaqtlar mavjud bo’lgan katta savdo tarmog’i – “Buyuk ipak yo’li” ning strategik zonasidir. 4 | P a g e Ushbu mintaqa sharq va g’arb o’rtasidagi muhim kanal vazifasini o’taydi. Xususan, Xitoyning “Bir kamar bir yo’l” loyihasini amalga oshirishda Markaziy Osiyo yetakchi ro’lni bajaradi. Shu boisdan, mintaqa geosiyosiy joylashuvi dunyo uchun ham muhim nuqta sifatida qaraladi. Tabiiy resurslar boyligi bo’yicha mintaqa tabiiy gaz, neft va boshqa minerallarga boy. Masalan, Turkmaniston va Qozog’iston jahonning eng yirik gaz va neft zaxiralariga ega davlatlar qatoriga kiradi. Suv resurslari bo’yicha Orol dengizi, Amudaryo, Sirdaryo kabi energetika va qishloq xo’jaligi masalalarida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Markaziy Osiyoda Tabiiy resurslar boyligi bo’yicha mintaqa tabiiy gaz, neft va boshqa minerallarga boy. Masalan, Turkmaniston va Qozog’iston jahonning eng yirik gaz va neft zaxiralariga ega davlatlar qatoriga kiradi. Suv resurslari bo’yicha Orol dengizi, Amudaryo, Sirdaryo kabi energetika va qishloq xo’jaligi masalalarida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Suv masalasini hal qilish esa yanada muhim ahamiyat kasb etadi. Yuqori oqimdagi davlatlar(Tojikiston, Qirg’iziston) va quyi oqimdagi davlatlar(O’zbekiston, Turkmaniston, Qozog’iston) o’rtsida manfaatlar to’qnashuvi kuzatilib turadi. Ushbu mintaqaga dunyoning buyuk davlatlari doimo o’z maqsadlarini amalga oshirish maqsadida bu hududga ko’z tikib turishadi. Xususan, Xitoy, Rossiya, AQSH, Buyuk Britaniya, Hindiston va boshqa qator bir nechta davlatlar. Rossiya davlati hali hamon ushbu davlatlarni o’z nazorati ostida saqlashni istaydi. Bundan tashqari, Rossiya bu davlatlar bilan madaniy, iqtisodiy, harbiy tomonlama mustahkam aloqalarga ega. Xitoy va Hindiston esa bu yerni o’zining ishlab chiqargan mahsulotlarni sotish uchun bozor sifatida qaraydi. Ko’p tomonlama iqtisodiy aloqalar o’rnatib mintaqa bilan munosabatlarni yanada mustahkamlashga harakat qilmoqda. Amerika Qo’shma Shtatlari va Buyuk Britaniya davlatlari esa 5 | P a g e yuqoridagi davlatlar kuchayib ketishini oldini olishlik uchun bu hudud bilan o’zaro imkoniyatlarni ko’rib chiqish tarafdori sifatida ko’plab imtiyozlar berishga tayyor. Markaziy Osiyoning yana bir ahamiyatli jihati unda mavjud terrorizm tahdidlari va chegaraviy muammolardir. Mintaqada terrorizm va ekstremiz xavfi oshib bormoqda. Afg’oniston bilan chegaradosh bo’lganligi sababli bu tahdidlar yanada xavfli tus olmoqda. Mintaqadagi davlatlar o‘rtasidagi chegaralar va resurslardan foydalanish bo‘yicha kelishmovchiliklar integratsiya jarayonlariga to‘sqinlik qilmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari iqtisodiy va xavfsizlik masalalari yuzasidan regional hamkorlikka ega. Bundan tashqari, SHHT(Shanxay Hamkorlik Tashkiloti), MDH( Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi) va boshqa xalqaro tashkilotlar orqali o’z manfaatlarini ilgari surishmoqda. Qo’shimcha tarzda quyidagi loyihalarda birgalikda harakat qilishmoqda: - Turizm sohasida “Ipak yo’li” turizm dasturi; - Ekologik sohada “Orolbo’yi ekologik dasturi” - Iqtisodiy sohada “Markaziy Osiyo iqtisodiy hamkorlik dasturi(CAREC) ” - Suv resurslarini boshqarish bo’yicha “Suv-energetika integratsiyasi(IFAS)” Markaziy Osiyo davlatlari mintaqaviy barqarorlik va iqtisodiy rivojlanishni ta'minlash uchun birgalikdagi tashabbuslarni kuchaytirmoqda. Bu loyihalar mintaqa davlatlari o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash bilan birga, xalqaro miqyosda ham hududning ahamiyatini oshiradi. Integratsiya va kooperatsiyaning kuchayishi kelajakda Markaziy Osiyoni yanada jozibador va barqaror hududga aylantirishi kutilmoqda. 6 | P a g e 1.2 Integratsiyaviy jarayonlar Integratsiya (lotincha integratio – tiklash, to ldirish, integer – butun so zidan)ʻ ʻ — bu suveren davlatlar o rtasida tovarlar, xizmatlar, moliya, investitsiya, ishchi ʻ kuchi erkin harakatlanadigan iqtisodiy kenglikni tashkil qilish maqsadida birlashish jarayoni. 1) sistema yoki organizmning ayrim qismlari va funksiyalarining o zaro bog liqlik holatini hamda shunday holatga olib boruvchi ʻ ʻ jarayonni ifodalaydigan tushuncha; 2) fanlarning yaqinlashishi va o zaro aloqa ʻ jarayoni; differensiatsiya bilan birga kechadi; 3) 2 va undan ortiq davlatlarning iqtisodiyotini o zaro muvofiqlashtirish va birlashtirish ʻ 1 . Integratsiyaviy jarayonlar, ya'ni davlatlar o‘rtasida iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikni chuqurlashtirishga qaratilgan harakatlar, mintaqaviy barqarorlik va rivojlanishni ta'minlash uchun muhim strategik yo‘nalish hisoblanadi. 2 Integratsiya jarayonlarining tahlili hozirgi davrning ayrim xususiyatlari bilan chambarchas bog’liq. XX asr oxiri – XXI asr boshlari “Jahonning yangi me’morchiligi” to’g’risidagi masalani o’z oldiga sifat o’zgarishlari, taraqqiyot bosqichlari, rivojlanish vektorlari paradigmalarining muayyan almashinishidir. Hozirgi zamon va kelajak taraqqiyotining ikki modeli bu globallashuv va mintaqaviylashuv o’zaro qanday bog’liqliklarga ega ekanligi to’g’risidagi fikr- mulohazalar asosiy masaladir. Ikki tendensiya – globallashuv va mintaqaviylashuv har ikkisi bir xil manbalarga ya’ni ijtimoiy munosabatlar va ijtimoiy ongdagi sifat o’zgarishlari, ishlab chiqarish va bozor munosabatlarining taraqqiyotidagi portlashlashlarga ega bo’lgan baynalminal tarzda ishlab chiqarish kuchlarining ta’siri ostida jamiyatni zamonaviylashtirishning obektiv jarayoni turli bosqichlarda namoyon bo’lmoqda. 3 1 https://uz.wikipedia.org/wiki/Integratsiya 2 Ergashev I., Atavullayev M., Xudaynazarov A. Globallashuv va g‘oyaviy-mafkuraviy tahdidlar. O‘quv qo‘llanma. – T: “Universitet”, 2021. 98 b. 3 A.M.Alimov . Globallashuv va mintaqaviy integratsiya jarayonlari. -T. : “Fan va texnologiya”, 118-bet. 7 | P a g e Amaliy jihatdan globallashuv bir nechta bosqichlardan, davrlardan o’tgan. Globallashuvning bugungi bosqichida deyarli barcha milliy iqtisodiyotlar xalqaro tavorlar, xizmatlar, kapitallar, ishchi kuchi, texnologiyalar bozoriga shunday keskin darajada bog’liq bo’lmoqda. Bilamizki, milliy xo’jalikni jahon iqtisodiyoti bilan yaqin hamkorliksiz rivojlanatirib bo’lmaydi. Bozor, axborot tizimlari, aloqa vositalari global miqyosdagi zamonaviy jamiyatga xizmat ko’rsatadi. Biroq, dunyo turli mamlakatlar, mintaqalar, svilizatsiyalar tizimi bo’lib qolaveradi. Mintaqaviy guruhlar bugungi kunda ko’p qutubli dunyo tartiboti o’rnatilishining asosiy ishtirokchilari hisoblanadi. 4 Mintaqaviylashuv global sharoitda ishlab chiqarish jarayonlarininig muayyan geografik hududda samaraliroq tashkil etish imkonini beradi. Markaziy Osiyo kabi mintaqalarda integratsiyaviy jarayonlar quyidagi jihatlarda ahamiyat kasb etadi: 1. Siyosiy barqarorlikni mustahkamlash  Hududiy nizolarning oldini olish: Integratsiyaviy jarayonlar davlatlar o‘rtasidagi chegara nizolari, suv va energetika resurslari bo‘yicha kelishmovchiliklarni tinch yo‘l bilan hal qilishga imkon beradi.  Xavfsizlikni ta'minlash: Mintaqa davlatlari o‘rtasidagi xavfsizlik bo‘yicha hamkorlik terrorizm, ekstremizm va narkotrafikka qarshi kurashishda muhim rol o‘ynaydi. 2. Iqtisodiy rivojlanishni tezlashtirish  Savdo va iqtisodiy aloqalarni kengaytirish: 4 Ergashev I., Atavullayev M., Xudaynazarov A. Globallashuv va g‘oyaviy-mafkuraviy tahdidlar. O‘quv qo‘llanma. – T: “Universitet”, 2021. 98 b. 8 | P a g e  Mintaqaviy integratsiya davlatlar o‘rtasida bojxona tartiblarini soddalashtirish, savdo to‘siqlarini kamaytirish va investitsiyalarni jalb qilishga yordam beradi.  Yagona transport va logistika tizimi mintaqaviy iqtisodiyotni rivojlantirishga xizmat qiladi. Resurslardan samarali foydalanish:  Suv va energetika resurslarini birgalikda boshqarish orqali energetik mustaqillik va qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish mumkin.  Resurslarni adolatli taqsimlash mintaqaviy raqobatni kamaytiradi va hamkorlikni kuchaytiradi. 3. Ekologik muammolarni hal qilish Transchegaraviy ekologik masalalar: Integratsiya orqali mintaqaviy ekologik muammolar, masalan, Orol dengizining qurishi, cho‘llanish va suv tanqisligi kabi masalalarga birgalikda yechim topiladi. Tabiiy resurslarni boshqarish:  Mintaqaviy ekologik dasturlar amalga oshiriladi.  Suv tejash texnologiyalari va atrof-muhitni muhofaza qilish tashabbuslari rivojlanadi. 4. Madaniy va ijtimoiy yaqinlikni kuchaytirish Madaniy almashuv:  Mintaqa davlatlari o‘rtasida tarixiy va madaniy yaqinlikni rivojlantirish. 9 | P a g e  Birgalikda madaniy merosni asrash va targ‘ib qilish tashabbuslarini amalga oshirish. Inson kapitalini rivojlantirish:  Ta'lim va ilmiy hamkorlik orqali yuqori malakali kadrlar tayyorlash.  Oliy o‘quv yurtlari o‘rtasida almashuv dasturlarini kengaytirish. 5. Xalqaro munosabatlarda o’z ta’sirini kuchaytirish. Geosiyosiy mavqeni kuchaytirish:  Markaziy Osiyo davlatlarining mintaqaviy hamkorligi ularning xalqaro maydonda mavqeini mustahkamlaydi.  Katta davlatlar (Xitoy, Rossiya, AQSh) va xalqaro tashkilotlar bilan muzokaralarda mintaqa davlatlari yagona pozitsiya namoyon etishi mumkin. Investorlar uchun jozibadorlik:  Barqaror mintaqa sifatida integratsiya xalqaro investorlar va kompaniyalar uchun ishonchli muhit yaratadi. Integratsiyaviy jarayonlarning Markaziy Osiyo uchun foydalari: Iqtisodiy hamkorlik:  Mintaqa davlatlarining iqtisodiy o‘sishini tezlashtirish va qashshoqlikni kamaytirish. Xavfsizlikni mustahkamlash:  Transchegaraviy xavfsizlik tahdidlariga birgalikda qarshi turish. 10 | P a g e Geosiyosiy barqarorlik:  Ichki va tashqi siyosiy bosimlarni kamaytirish. Mintaqaviy raqobatbardoshlikni oshirish:  Global bozorlar bilan raqobatlashish uchun yagona iqtisodiy hududni shakllantirish. 5 II BOB. Markaziy Osiyoda integratsiyaga bo’lgan ehtiyoj va imkoniyatlar 2.1 Geosiyosiy omillar Integratsiyaviy jarayonlar Markaziy Osiyoda siyosiy, iqtisodiy va ekologik muammolarni hal qilishning eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi. Bu jarayon mintaqaviy barqarorlikni ta'minlash, iqtisodiy o‘sishni tezlashtirish va global miqyosda mavqeni oshirishga imkon beradi. Davlatlar o‘rtasidagi ishonch va hamkorlikni mustahkamlash bu jarayonlarning muvaffaqiyatli bo‘lishida muhim omildir. Markaziy Osiyo davlatlari qadim tarixdan yagona ildizga ega deb aytsak ham bo’ladi. Tarixga nazar soladigan bo’lsak, miloddan avvalgi davrlarda ilk vujudga kelgan shahar-davlatlar ham faqatgina O’zbekiston yoki Qozog’izton yoki boshqa bir davlat hududida emas, balki, kesishgan chegaralarda paydo bo’la boshlagan. Keyinchalik davlatchilik tuzumi boshlanganda ham bu hududlar yagona davlat hududi sifatida qaralgan. Xalqlar nomi turlicha atalgan bo’lsada, madaniyat, an’ana, urf-odatlar bir xil rivojlangan. Savdo aloqalari, pul birliklari va shunga o’xshash aloqa turlari ham umumiy bo’lgan. 6 “Buyuk ipak yo’li” bu davlatlarni yaqinlikda, o’zaro aloqalarni mustahkamlashda katta ro’l o’ynagan. Ushbu savdo yo’li shu davrda bu hudud 5 O‘zbekiston Respublikasi Tashqi siyosati. https://gov.uz/en/mfa/sections/view/14455 6 https://m.kun.uz/news/2021/01/05/markaziy-osiyo-davlatlari-ozaro-birlasha-oladimi 11 | P a g e davlatlari uchun globalizatsiya o’chog’i vazifasini bajarib bergan. Barcha chet davlatlardan kirib keladigan iqtisodiy, madaniy, siyosiy, diniy masalalar, yangiliklar uchun globallashuv vositasi hisoblangan. Bu tizim ichida Markaziy Osiyo davlatlari xizmat ko’rsatuvchi hudud sifatida e’tirof etiladi. Sababi shundaki, bu davlatlar sharqdan g’arbga yoki g’arbdan sharqqa yo’l olgan karvonlarga xizmat ko’rsatish, uy-joy, hayvonlarga yem-hashak berish bilan shug’ullangan. Samarqand, Farg’ona, So’g’d kabi shaharlar esa yirik savdo markazlari hisoblangan. Dengiz savdo yo’li ochilgach va turklar tomonidan bu savdo yo’lini nazorati izdan chiqqandan so’ng “Buyuk ipak yo’li” o’z ahamiyatini yo’qatadi. Shu davrdan boshlab Markaziy Osiyo davlatlari global yangilik, ixtiro va kashfiyotlarda ortda qolishni boshlaydi. Bu o’z navbatida mintaqaning boshqa buyuk davlatlarning strategik maqsadlarini amalga oshirish uchun obekt sifatida ko’rilishini va ta’sir doirasiga kiritish harakatini yaqqol namoyon qilib qo’yadi. XVI-XIX asralar xonliklar davrida esa ichki kurashlar natijasida mintaqadagi barqarorlik, tizim ishdan chiqadi va Rossiya va Xitoy imperiyalariga asta-sekin mustamlaka bo’la boshlaydi. 7 Madaniyat jihatdan bu qardosh xalqlar bir-birlariga juda yaqindirlar. VIII asrda Markaziy Osiyo hududiga kirib kelgan Islom dini bu birdamlikni yanada mustahkamladi. Yagona din, madaniyat, qadriyat egasi bo’lgan bu mintaqa xalqlari ko’p yillar davomida ulkan zafarlar quchdi. O’zbekiston Markaziy Osiyo geosiyosiy maydonida asosiy davlat. Taraqqiyotning hozirgi bosqichida mamlakatlarning iqtisodiy xavfsizligi muhim ahamiyat kasb etadi. Negaki, iqtisodiyotning xavfsizligi holati turli ijtimoiy - iqtisodiy qarorlar qabul qilishda orientir bo’lib xizmat qiladi. Iqtisodiy tizimdagi har qanday o’zgarishlar turli xavf-xatar va tahdidlarning namoyon bo’lishi bilan birga kechadi. SHuning uchun ham mamlakat iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash, 7 O‘zbekiston Respublikasi Tashqi siyosati. https://gov.uz/en/mfa/sections/view/14455 12 | P a g e unga bo’ladigan turli tahdidlarning oldini olish masalasi yuzaga keladi 8 . Respublikamizning birinchi Prezidenti Islom Abdug’aniyevich Karimovning «O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» asarining muqaddimasida “xavfsizlik”, “barqarorlik” va “sobitqadam rivojlanish” kabi tushunchalar do’stlik va hamkorlikning ramzi ekanligi va “aynan ana shu tushunchalar har bir mamlakatning, har bir xalqning tinchligi, farovonligi, ravnaqi uchun mustahkam poydevor” yaratishini alohida ta’kidlab o’tganlar. Shuning uchun ham O’zbekiston o’zining mustaqil taraqqiyoti davomida xavfsizlikni, barcha sohalarda barqarorlik va taraqqiyotni ta’minlash borasida izchil siyosat olib bordi va bu ishlar davom ettirilmoqda. Inson hayot faoliyatining barcha sohalarida u yoki bu darajada ta’sir ko’rsatadigan xavf- xatarlar mavjud bo’lib, shu faoliyatni amalga oshirishda, yaqin va uzoqni ko’zlab, maqsadlar qo’yishda ularni hisobga olish kerak bo’ladi. Aks holda ushbu xavf- xatarlar real tahdidga aylanib, jamiyatdagi barqarorlikka putur yetkazishi mumkin. Mamlakat iqtisodiyotining rivojlanish yo’nalishlarini belgilashda, ijtimoiy iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishda ularning oqibatlarini xavfsizlik nuqtai- nazaridan tahlil qilmasdan va baholamasdan turib biror bir yo’nalishga ustuvorlik berish davlat va jamiyatning hayot faoliyatini ta’minlovchi tizimlarning parokandaligiga olib kelishi mumkin. Mintaqaviy va lokal urushlar, texnogen xarakterga ega bo’lgan halokatlar, dunyoning bir mamlakatida boshlanib, tezlik bilan boshqa mamlakatlarga ham tarqalayotgan inqirozlar, terroristik aktlar ham milliy, ham xalqaro darajalarda xavfsizlikni ta’minlashning zaruriyatini cheksiz oshirmoqda. Keyingi yillarda iqtisodiy xavfsizlik muammolari siyosiy arboblar, olimlar va tadqiqotchilarning e’tiborini jalb qilib kelmoqda. Xavfsizlik masalalari qadimdan faylasuflar, iqtisodchi va siyosatchilar, jumladan, Demokrit, Aristotel, Platon kabi 8 https://m.kun.uz/news/2021/01/05/markaziy-osiyo-davlatlari-ozaro-birlasha-oladimi 13 | P a g e allomalarni ham o’ylantirgan. O’zbekiston Respublikasining iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash mamlakatning har sohasida yuksalishini asosiy shartlaridan biri bo’lib hisoblanadi. Mutaxassislarning fikricha, “ushbu dolzarb masalada yengil fikrlash yoki muqarrar xavfga bepisandlik bilan qarash, uni kamaytirib ko’rsatish qanday oqibatlarga olib kelganligi haqida tarixdan istalgancha misollar keltirish mumkin”. Tahlilchilar nazarida Markaziy Osiyo qudratli davlatlarning geosiyosiy manfaatlari doirasida qolmoqda. 9 Mintaqada Amerika, Rossiya va Xitoy o’rtasida o’ziga xos kurash ketmoqda. Strategik joylashuv har bir respublika taraqqiyotiga ham, tanazzuliga ham sabab bo’lishi mumkin, deydi bir gurux kuzatuvchilar.Tojik yozuvchisi Muhiddin Xo’jazod bugungi dunyo syosatiga baho berarkan, yangi texnologiyalar tufayli qurol, bosqin shart emas deydi u xalqlarni asoratga solishning boshqacha yo’llari paydo bo’lganini ta’kidlaydi, Markaziy Osiyo davlatlari kuchsizligini urg’ulaydi. "XXI asrda davlat kuchli bo’lmasa, xalqi ahil bo’lmasa, qo’lga qurol olib, pahlavon bo’lib o’zganing yurtiga bostirib borish shart emas. Yuz yilcha oldin o’lkamizning boy va ziyolilari, jadidlar yo’q qilindi, yangicha mafkura o’rnatishdi. Hozir ham shunday bo’lmoqda. 10 Biz endi Amerika, Rossiya, Yevropa va Xitoy o’rtasida hashakdek bir narsa, har maqomga solishadi", - deydu Xo’jazod. Moskvadan tahlilchi Leonid Gusev AQShning Markaziy Osiyodagi siyosati uzoq yillarga mo’ljallangan, maqsad - Xitoyga yaqin mintaqadan foydalanish deydi."1990-yillarning oxiri, 2000-yillar boshidan Markaziy Osiyo AQSh diqqat markazida edi. Region mamlakatlarining asosiy qismi Xitoy bilan chegaradosh, Xitoy esa Amerika tashqi siyosatida juda muhim ahamiyat kasb etadi. AQSh Markaziy Osiyo davlatlarida demokratiya targ’iboti va ustuvorligi yo’lida pragmatik qarashlarga ega. Ular bu yerdagi davlatlarning uzoq yillardan beri hukmronlik qilayotgan rahbarlari siyosatiga panja orasidan 9 O‘zbekiston Respublikasi Tashqi siyosati. https://gov.uz/en/mfa/sections/view/14455 10 Ergashev I., Atavullayev M., Xudaynazarov A. Globallashuv va g‘oyaviy-mafkuraviy tahdidlar. O‘quv qo‘llanma. – T: “Universitet”, 2021. 18 b. 14 | P a g e qarashadi. Iqtisodiy-energetik va geosiyosiy omillar muhim, hammani hammasi qoniqtiradi. Dunyoning bu burchagida ko’pgina mamlakatlar manfaati tutashadi, shuning uchun ham inson huquqlariga ko’z yumish holatlari bor", - deydi Gusev. Yevropa xalq partiyasi» prezidenti siyosiy maslahatchisi Xorxe Mestre-Xordaning (Ispaniya strategik tadqiqotlar instituti) fikriga ko‘ra, O‘zbekistondagi siyosiy barqarorlikning asosini tashqi aralashuvlarga qarshi yo‘naltirilgan jipslashgan tashqi siyosat tashkil qiladi.Ukrainadagi voqealar sababli Rossiya va G‘arb o‘rtasidagi munosabatlar darajasida pasayish kuzatildi 11 . Bundan tashqari, sobiq ittifoq davlatlari, jumladan Yevroosiyo iqtisodiy hamkorlik ittifoqiga a’zo- davlatlarning Rossiyaga nisbatan ishonchsizligi ortmoqda. Ular o‘rtasida masofa saqlashga harakat qilmoqda. Qayd etish kerakki, O‘zbekistonning dengizga chiqish yo‘li mavjud emas, u bevosita Xitoy va Rossiya yaqinida joylashgan, shuningdek Afg‘oniston bilan chegaradoshdir.Ma’lumki, O‘zbekiston Rossiya va mintaqa bo‘ylab boshqa qo‘shni davlatlar bilan umumiy tarixga ega. Shunga qaramay, mamlakatning har qanday shakldagi tashqi aralashuvlarga qarshi yo‘naltirilgan tashqi siyosati siyosiy barqarorlik kafolatining asosi sifatida xizmat qilmoqda.Ukraina va Qrimdagi so‘nggi voqealar Markaziy Osiyo davlatlarining ma’lum darajadagi xavotiriga sabab bo‘ldi, shuningdek ushbu mintaqadagi davlatlar to‘rtta yadroviy mamlakat (Rossiya, Xitoy, Pokiston va Hindiston) bilan o‘ralgan dunyodagi yagona hududlardir.O‘zbekiston sobiq ittifoqning boshqa davlatlari uchun namuna sifatida xizmat qila oladi, chunki u barcha yirik davlatlar bilan teng masofada shakllantirilgan ko‘p asrlik tashqi siyosatini saqlab qolishga erishdi.1991 yilda mustaqillika erishgan paytidan boshlab O‘zbekiston (qo‘shni Qozog‘iston, Tojikiston va Qirg‘izistondan farqli tarzda) Xitoy foydasiga strategik tanlovni amalga oshirmadi va Rossiya geosiyosati kun tartibiga ham qo‘shilmadi. 11 Ergashev I., Atavullayev M., Xudaynazarov A. Globallashuv va g‘oyaviy-mafkuraviy tahdidlar. O‘quv qo‘llanma. – T: “Universitet”, 2021. 126 b. 15 | P a g e Shu bilan birga, O‘zbekiston (Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston da’volariga qaramay) Yevroosiyo iqtisodiy hamkorligiga kirmadi.So‘nggi yillarda O‘zbekiston o‘z iqtisodiyoti va mahsulot bozorlarini diversifikatsiya qilishga urinmoqda. Muvozanatlashgan tashqi siyosat va yetarlicha tabiiy resurslar zaxiralari tufayli mamlakatimiz biron marotaba tashqi aralashuvlarga to‘qnash kelmadi. Biroq, hech bir mamlakat to‘liq himoyalana olmaydigan tahdidlar ham mavjud Geografik nuqtai nazardan O‘zbekiston Xitoy va Rossiyadan qalqon shaklidagi davlatlar bilan yaxshi himoyalangan. 12 Biroq, bu holat o‘zini to‘liq himoyada his qilishga asos bo‘lmaydi, chunki Rossiya Qirg‘iziston va Tojikistonda harbiy bazalarga ega. Janubda esa O‘zbekiston turli terrorchilik guruhlari uchun bandargohga aylangan Afg‘oniston bilan chegaradosh. Bundan tashqari, O‘zbekiston ochiq dengiz yo‘llariga chiqa olmaydi va Yevropa hamda Osiyodagi boshqa davlatlar bilan o‘zaro hamkorlikka kirishish imkonini beradigan infratuzilma tarmog‘iga muxtoj.Beqarorlik xususidagi turli taxminlarga qaramay, Markaziy Osiyodagi vaziyat barqaror bo‘lib qolmoqda. So‘nggi yillarda jahonning ko‘plab davlatlari mintaqadagi mamlakatlar bilan ikki tomonlama hamkorlik borasida ijobiy tajriba to‘plashga erishdi. Shu ma’noda, O‘zbekiston muammolarni hal qilish va qo‘shni davlatlar bilan nizolarga barham berish yo‘lida ogohlantiruvchi diplomatiyaga tayanmoqda.Si Szinpin rahbarligi ostida Markaziy Osiyoda Xitoy tashqi siyosatining faollashishi mintaqada Rossiyaning ta’siriga qarama-qarshi kuch sifatida xizmat qilmoqda... Energiya manbalariga bo‘lgan ehtiyoj tufayli Pekin energetik masalada mintaqadagi davlatlar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yishga tayyor. 2.2 Integratsiyaning asosiy yo’nalishlari va shakllari 12 Ergashev I., Atavullayev M., Xudaynazarov A. Globallashuv va g‘oyaviy-mafkuraviy tahdidlar. O‘quv qo‘llanma. – T: “Universitet”, 2021. 98 b. 16 | P a g e O‘zbekistonning mintaqadagi barqarorlikka sodiqligi quyidagi asosiy jihatlardan iborat bo‘lgan «Tashqi siyosiy faoliyat konsepsiyasi» orqali izohlanadi: 1. O‘zbekiston mamlakatdagi milliy manfaatlarga zid kelmaslik sharti bilan ittifoqlar va tashkilotlarda ishtirok etish huquqini o‘zida qoldiradi. 2. O‘zbekiston turli harbiy bloklarda ishtirok etmaydi va tashkilot harbiylashtirilgan taqdirda undan chiqib ketish huquqiga ega. 3. O‘zbekiston o‘z hududida har qanday xorijiy bazalar yoki ob’ektlarni joylashtirmaydi. 4. O‘zbekiston Qurolli kuchlari chet eldagi harbiy operatsiyalarda ishtirok etmaydi. Sovet ittifoqi tarqalib ketganidan so‘ng, O‘zbekiston va Yevropa o‘rtasidagi munosabatlar uchta asosiy bosqichni bosib o‘tdi. 1992-2001 yillarda asosiy maqsad O‘zbekiston Respublikasi suvereniteti va hududiy yaxlitligini muhofaza qilish, davlat mulkini xususiylashtirish va bozor iqtisodiyotiga o‘tish, zamonaviy armiyani tashkil qilish va O‘zbekistonni asosiy xalqaro ta’limlarga integrallashtirishdan iborat bo‘ldi. 13 O‘zbekiston suverenitetini hech qanday aralashuvlarsiz, Yevropa va Amerika ko‘magisiz amalga oshirishga qaror qildi. O‘zbekiston shuningdek, Markaziy Osiyo mintaqasida RF va XXR ta’siri o‘rtasida doim muvozanatni saqlovchi davlat hisoblanadi. 14 O‘zbekistonning foydali geosiyosiy holati, shuningdek strategik ahamiyatga ega tabiiy resurslar zaxirasi hisobga olinsa, bu davlatda bir nechta buyuk mamlakatlarning manfaatlari to‘qnashadi. Ayrim davlatlar go‘yoki mintaqadagi barqarorlik va rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash uchun turli chora-tadbirlarni amalga oshiradi. Aslida esa, ular beqarorlikning omili sifatida xizmat qilmoqda. Mintaqada iqtisodiy ishtirok uchun 13 Yusupov.J, Atavullayev.M, Akramov.J, Abdullayev.B. Amaliy siyosatshunoslik: uslubiy qo‘llanma. Toshkent 2023. 215 b. 14 Ergashev I., Atavullayev M., Xudaynazarov A. Globallashuv va g‘oyaviy-mafkuraviy tahdidlar. O‘quv qo‘llanma. – T: “Universitet”, 2021. 98 b. 17 | P a g e o‘sib borayotgan raqobat, siyosiy va harbiy yetakchilik hamda biznes manfaatlarni kengaytirish hozirda ko‘rib chiqish zarur bo‘lgan omillar emas. Qozog‘iston, Tojikiston va Qirg‘iziston kabi ayrim qo‘shni davlatlar Rossiyaga geosiyosat kun tartibidagi muhim yo‘nalish sifatida qaramoqda.O‘zbekiston esa xususiy yo‘nalishga amal qilishni afzal ko‘rdi. 15 Vaholanki, uning zamonaviy barqaror pozitsiyasi mintaqa hamda umuman dunyoda tezkor o‘zgarib borayotgan siyosiy iqlim hisobiga o‘zgarishi mumkin. Markaziy Osiyo to‘rtta yadroviy davlat, Rossiya, Xitoy, Pokiston va Hindiston bilan qurshab olingan. So‘nggi 25 yil davomida mintaqadagi yadroviy qurol sohasi bo‘yicha masalalar Hindiston va Pokistondan farqli o‘laroq diplomatiya yo‘li orqali samarali yechim topdi.Shu sababdan, mustaqillikning birinchi yillaridanoq O‘zbekiston tiyilish siyosatining faol tarafdorlaridan biri bo‘lib keldi. Mamlakat prezidenti tomonidan mintaqa va umuman jahondagi barqarorlikni qo‘llab-quvvatlash sohasidagi sezilarli qadam bo‘lgan «Markaziy Osiyoda yadroviy quroldan holi hudud to‘g‘risidagi bitim» (SAZSYaO) tashabbusi ilgari surildi.Mazkur bitim shuningdek, mintaqadagi davlatlar o‘rtasida qulay muhitni yaratishga ham xizmat qiladi. Bitim mintaqada terrorizmga qarshi kurashish va yadroviy qurolni terrorchilar qo‘liga tushib qolishdan saqlash kabi qator o‘ziga xos jihatlarga ega. Markaziy Osiyoda yadroviy qurol tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslik borasida O‘zbekistonning yetakchi roli alohida e’tiborga loyiq va G‘arb bilan o‘zaro munosabatlarda ustuvor yo‘nalishga aylanishi mumkin. Bundan tashqari, O‘zbekiston elektr energiyasi ishlab chiqarishda ham ancha ilg‘or bo‘lib, o‘rtacha narxlarda rivojlangan davlatlarning ehtiyojini qondira oladi. Bugungi kunda Afg‘oniston poytaxti Qobulning elektr energiyasi ta’minoti butunlay O‘zbekistonga bog‘liq. Geografik va etnik omillar tufayli yuzaga kelgan mintaqaviy masalalar O‘zbekiston uchun asosiy xavf hisoblanadi. Sovet davridan 15 Yusupov.J, Atavullayev.M, Akramov.J, Abdullayev.B. Amaliy siyosatshunoslik: uslubiy qo‘llanma. Toshkent 2023. 128 b. 18 | P a g e beri meros bo‘lib qolgan umumiy muammolar, eski xo‘jalik tizimlari va ulkan ob’ektlarni barpo qilish bo‘yicha rejalar mintaqaviy «nizo sababi» bo‘lib qolmoqda.O‘zbekiston an’anaga muvofiq ravishda Afg‘oniston muammosining tarixiy yechimiga nazar tashlashga chaqiradi, chunki ikkala davlat ham azaldan yagona madaniy maydonda yashab kelgan.O‘zbekiston qo‘shni davlat sifatida Afg‘onistonning yangi hukumatiga ko‘mak berish va uning ichki ishlariga aralashmaslik tamoyilini tanladi hamda munosabatlarni faqatgina ikki tomonlama qo‘llab-quvvatlamoqda. Hozirda O‘zbekiston milliy manfaatlarni hisobga olgan holda,Afg‘oniston bilan aloqalar rivojlanishini qo‘llab-quvvatlamoqda va ular tomonidan rivojlanish bo‘yicha tanlangan yo‘lni hurmat qiladi. Shu tariqa, O‘zbekiston qo‘shnisidagi ichki nizolarga aralashib qolish yoki har qanday harakatlarni qo‘llab-quvvatlash borasida betaraf bo‘lib qolmoqda.O‘zbekiston mazkur mamlakatda tinchlikni va tanazzulga yuz tutgan iqtisodiyotni tiklashga oid turli tashabbuslar va loyihalarni qo‘llab-quvvatlamoqda. 2011 yilda ishga tushirilgan «Xayraton-Mazari-Sharif» temir yo‘li liniyasi mintaqaning kelgusi hayotida muhim o‘ringa ega bo‘ldi, chunki ushbu yo‘nalish Markaziy Osiyo davlatlarining dengiz portlariga chiqishida muhim bo‘g‘im hisoblanadi. 16 So‘nggi 50 yil ichida Orol dengizining hajmi 8 barobarga, suv hajmi esa 13 barobarga qisqardi. Bunda vaziyatni yanada keskinlashtiradigan xatar mavjud, chunki Qirg‘iziston va Tojikiston Rog‘un GES (balandligi 335 m.) va Qambarota GES (275 m.) kabi gidroelektrstansiyalari qurilganligi ikkala to‘g‘onning ishlatilishi ayniqsa ekinlar o‘sishi davrida Amudaryo va Sirdaryoga suv oqimini sezilarli ravishda kamaytiradi va qurg‘oqchilikka sabab bo‘ladi.O‘zbekiston o‘z manfaatlaridan kelib chiqqan holda, ko‘p asrlik mustaqil va teng masofadagi tashqi siyosatni yuritishga qaror qildi. Natijada Toshkent mintaqadagi barqarorlik 16 Yusupov.J, Atavullayev.M, Akramov.J, Abdullayev.B. Amaliy siyosatshunoslik: uslubiy qo‘llanma. Toshkent 2023. 25 b. 19 | P a g e kafolatiga aylandi.YeI va AQSh mintaqada o‘zaro munosabatlarning qo‘shma maydonini yaratishga urinmoqda. Bu maydon Markaziy Osiyoning 19-asrda bo‘lgani kabi Katta o‘yin kurashi arenasiga aylanishiga yo‘l qo‘ymaydi. G‘arbning mintaqa ishlarida O‘zbekistonning strategik ahamiyatini hisobga olishiga to‘g‘ri keladi. Markaziy Osiyoda xavfsizlik borasidagi tahdidlarni bartaraf qilishning eng oqilona yo‘li davlatlar va ularning mintaqaviy integrallashuvini mustahkamlashdir. Buning asosida kafolati va markazi O‘zbekiston bo‘lgan mintaqa barqarorligini ta’minlovchi birlashmani yaratish yotadi. Chunki, istalgan hudud, jumladan Markaziy Osiyoda geosiyosiy vakuum hosil bo‘lgan taqdirda, boshqa davlatlarning aralashuvi ehtimoli o‘sib boradi va bu butun mintaqadagi barqarorlikka salbiy ta’sir qiladi. 17 Mintaqaviy integratsiya bizga nima beradi degan savolga javob beersak. Birinchidan, xavfsizlikni mustahkamlash uchun zarur. Dunyo borgan sayin mo rtlashib, lokal urushlar mintaqaviy urushlar darajasiga ko tarilmoqda. Xalqaroʻ ʻ huquq (suverenitet daxlsizligi, davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik) tamoyillari ularni nazorat qiluvchilar tomonidan buzilmoqda. Bunday tahdidlardan himoyalanishning samarali yo li kuchlarni birlashtirish hisoblanadi. ʻ Ikkinchidan, mintaqaviy muammolar vaqt o tgan sayin keskinlashmoqda. Ularni bir davlat ʻ darajasida hal qilib bo lmaydi. Bunda birgalikdagi harakatgina yaxshi samara ʻ beradi. Uchinchidan, mintaqaning iqtisodiy taraqqiyotiga xizmat qiladigan loyihalarni amaliyotga tatbiq etish uchun kuchlarni birlashtirish kerak. Bir davlat yakka holda bu loyihalarni amaliyotga tatbiq eta olmaydi. Ekspertlarning fikricha, mintaqa davlatlarining tovar ayirboshlashda o z imkoniyatlarini maksimal ishga ʻ solishi mintaqa uchun 10-20 milliard dollar foyda keltirib, 1 million 200 mingdan 2 milliongacha qo shimcha ishchi o rinlarini tashkil qilish imkonini beradi. ʻ ʻ 17 Odilqoriyev X.T. Razzoqov D.X. Siyosatshunoslik. Darslik Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2008. 279 b. 20 | P a g e 2.3 Integratsiyadagi to’siqlar va muammolar Mintaqaviy integratsiya ko p tomonlama hamkorlikning yuqori bosqichidaʻ shakllanadi. Ko p tomonlama hamkorlik rivojlanmagan makonda mintaqaviy ʻ integratsiya ham shakllanmaydi. Chunki ko p tomonlama hamkorlik natijasida ʻ mintaqaviy integratsiyaning asosiy tamoyillari — o zaro ishonch, ʻ umummanfaatdorlik ortadi. O z navbatida, bu hamkorlik samara beradi va uni ʻ rivojlantirishga ehtiyoj kuchaya boradi. Buni jamiyat ham, hukumat ham his qila boshlaydi. Bundan tashqari, mintaqaviy integratsiya uchun ko lam va jabhalar ham ʻ muhim. Ya ni turli sohalar, turli toifa vakillari kesimidagi integratsiya shakllanishi ʼ kerak. Bu esa ko p tomonlama hamkorlik zaminida yuzaga keladi. Ana shu ʻ mezonlar asosida mintaqadagi integratsion jarayon darajasiga baho beradigan bo lsak, Markaziy Osiyoda mintaqaviy integratsiya asoslari shakllanyapti yoki ʻ mintaqa ko p tomonlama hamkorlikning rivojlanish bosqichida. ʻ 18 Navbatdagi masala — mintaqamizdagi integratsiya jarayonlariga Afg onistonni jalb qilish masalasiga kelsak, mintaqaviylashuv mezonlariga ko ra, ʻ ʻ bu mamlakatsiz mintaqa imkoniyatlari cheklanadi, lekin shu holatda uni integratsion jarayonlarga tortib ham bo lmaydi. Sababi, unda Afg onistonning ʻ ʻ imkoniyatlari bilan birga muammolarini ham baham ko rishimiz zarur bo ladi. Bu ʻ ʻ mintaqa xavfsizligiga tahdidlarni keltirib chiqarishi mumkin. 19 Shunday ekan, avvalo, Afg oniston bilan hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqishimiz muhim va ʻ quyidagi loyihalar istiqbolli hisoblanadi. Biz uchun eng muhim geo strategik loyiha Transafg on koridori hisoblanadi. Bu loyiha Afg onistondagi ijtimoiy muammolar, ʻ ʻ ya ni ish o rinlari yaratish imkoniyatini ham beradi. Tranzitdan afg on xalqi ulkan ʼ ʻ ʻ foyda oladi. Shu bilan birga, buning butun mintaqa uchun geosiyosiy ahamiyati 18 Odilqoriyev X.T. Razzoqov D.X. Siyosatshunoslik. Darslik Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2008. 279 b. 19 https://yuz.uz/uz/news/markaziy-osiyo-integratsiyasi-mintaqaning-ozaro-bogliqligi-bizga-nima-beradi 21 | P a g e shundaki, tobora mustaqil qutb sifatida shakllanayotgan Hindiston bilan bog liqlikʻ paydo bo ladi. ʻ Afg oniston tomonidan qurilayotgan Qo shtepa kanalini ʻ ʻ betonlashtirishda mintaqa davlatlarining ishtirok etishi orqali suv isrofgarchiligini karrasiga kamaytirish mumkin. Shu nuqtayi nazardan, mavjud hokimiyat bilan murosa orqali maqsadga erishish muhim hisoblanadi. O zbekiston hukumatining ʻ bu boradagi siyosatini olqishlash mumkin. Sababi, davlatimiz har qanday sharoitda afg on xalqiga gumanitar yordam beryapti va xalqaro hamjamiyatni ham bunga ʻ chorlayapti. Afg oniston bilan munosabatlarda “yumshoq kuch”dan samarali ʻ foydalanish muhim. 20 Shu nuqtayi nazardan, mintaqa Afg oniston bilan alohida — ʻ “Markaziy Osiyo+Afg oniston” formatida hamkorlikni rivojlantirishi maqsadga ʻ muvofiq. Bu formatning asosiy maqsadi — hamkorlikni kuchaytirish orqali Afg onistonni mintaqa uchun potensial xavfdan ulkan imkoniyatlar makoni ʻ - darajasiga olib chiqish. Qolaversa, keyingi yillarda mintaqa diplomatiyasining muhim yutuqlaridan biri ham turli formatlar kesimida diplomatik aloqalarni mustahkamlash va unda ustuvorlik mintaqani yaxlit holda namoyon etish hisoblanadi (S5+1, Markaziy Osiyo+Yaponiya, Markaziy Osiyo+Xitoy, Markaziy Osiyo+YEI). Erishilgan eng muhim yutuq keyingi yillarda davlatlar o rtasida o zaro ʻ ʻ ishonch mustahkamlangani bo ldi. Sir emas, mintaqada integratsiya yo lida 30- ʻ ʻ yildan ortiq vaqt mobaynida harakat qilib kelinadi. Ammo yaqin yillargacha davlatlar o rtasida aynan o zaro ishonch bo lmagani, bir-biridan hadiksirash ʻ ʻ ʻ oqibatida ma lum jabhalarda bir-birini to ldiruvchi emas, raqobatchiga aylanish ʼ ʻ tendensiyasi ustuvorlik kasb etib kelayotgan edi. Bugun esa vaziyat o zgardi. ʻ Davlat rahbarlaridan boshlab, jamiyatimizning har bir a zosigacha qo shnilarni ʼ ʻ potensial raqib emas, balki muhim hamkor deb qarab, munosabatlar shu qarash 20 Odilqoriyev X.T. Razzoqov D.X. Siyosatshunoslik. Darslik Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2008. 279 b. 22 | P a g e asosida yangicha tarzda yo lga qo yila boshlandi. ʻ ʻ 21 Bu esa mavjud muammolarni uchinchi tomonning aralashuvisiz o zaro hal qilish imkonini bermoqda. ʻ Masalan, chegara muammosini olaylik. O zbekiston tomonidan Qirg iziston bilan chegara ʻ ʻ muammosini bartaraf etish masalasi ilgari surildi. Yillar mobaynida o zaro bahsga ʻ sabab bo lgan hududlar murosa-madora orqali hal qilindi. 2022-yil noyabrda to liq ʻ ʻ kelishuvga erishildi. 2023-yilda esa 2009-yildan buyon yopiq bo lgan Andijon ʻ viloyatidagi “Mingtepa” va “Xonobod” o zbek-qirg iz chegara bojxona postlari ʻ ʻ ochildi. Bunday sa y-harakatlar esa hatto urushgacha borgan Tojikiston — ʼ Qirg iziston o rtasidagi chegara muammosini tinch yo l bilan, kelishuvlar asosida ʻ ʻ ʻ hal qilish uchun turtki bo ldi. 2023-yil oktyabrda ikki davlat chegarasini ʻ delimitatsiya va demarkatsiya qilish to g risidagi bayonnoma imzolandi. Shu ʻ ʻ kunlarda bu borada yana bir xushxabar tarqaldi. Ya ni joriy yilning 11-18-fevral ʼ kunlari Tojikistonning Bo ston shahrida Qirg iziston va Tojikiston hukumatlari ʻ ʻ delegatsiyalarining chegaralarni delimitatsiya va demarkatsiya qilish masalalari bo yicha navbatdagi yig ilishi bo lib o tdi. Yig ilish yakunlari bo yicha tomonlar ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ davlat chegarasi chizig ining yana 1,11 kilometri bo yicha kelishib oldi. ʻ ʻ Navbatdagi yutuq mintaqada birlashish zaruratini ko pchilik anglab borayotgani va ʻ aynan ana shu asosda o zaro hamkorlik yanada kengayganidadir. Ukraina va ʻ Rossiya mojarosi fonida dunyo tartibotining o zgarishi mintaqa davlatlari siyosiy ʻ elitasini o zaro birlashishga undamoqda. Qolaversa, O zbekiston tashabbusi bilan ʻ ʻ mintaqada yangi formatdagi siyosiy institut — davlat rahbarlarining maslahatlashuv uchrashuvi shakllantirilishi mintaqaga qarshi qaratilgan chaqiruvlarga birgalikda, bamaslahat javob berish imkonini yaratdi. Bugungi kunda ushbu siyosiy institut mintaqaviy integratsiya shakllanishi uchun imkon yaratadigan yagona institut hisoblanadi. 22 21 Tursunov A.S. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va tashqi siyosat. – T: TDYUI, 2005. 21 b. 22 https://yuz.uz/uz/news/markaziy-osiyo-integratsiyasi-mintaqaning-ozaro-bogliqligi-bizga-nima-beradi 23 | P a g e Prezidentimizning “qo shnilarimiz bilan raqobat emas, o zaro manfaatliʻ ʻ hamkorlik” degan konseptual g oyasi mamlakatimiz qo shnilar bilan ʻ ʻ hamkorligining yangi bosqichini boshlab berganini alohida qayd etish joiz. Aynan shu g oyani moddiy kuchga aylantirish uchun davlatimiz rahbari mintaqadagi ʻ barcha respublikalarga davlat tashriflarini amalga oshirdi. Umuman, O zbekiston ʻ mintaqaviy hamkorlikka liberal yondashib, tadrijiy rivojlanish, umummanfaat ustuvorligi tarafdori sifatida pragmatik siyosatni olib bormoqda. Prezidentimizning “Qo shnimizning yutug i — bu bizning ham yutug imiz. ʻ ʻ ʻ 23 Ularning tinch va farovon hayoti — butun mintaqamizda tinchlik va barqarorlikni saqlashning garovi deb bilamiz. Mana shu yo lda yangi amaliy qadamlar qo yayotganimiz, jumladan, ʻ ʻ qo shni davlatlarning rahbarlari bilan olib borayotgan muzokaralarimiz buning ʻ amaliy tasdig idir”, degan fikrlari O zbekistonning mintaqaviy integratsiya ʻ ʻ masalasida sobitqadam ekanidan dalolat beradi. Bunday ochiqlik siyosati istiqbolda ham davom etishi belgilanmoqda. 24 Jumladan, “O zbekiston — 2030” ʻ strategiyasida Markaziy Osiyoda xalqaro huquq va mintaqadagi barcha davlatlar milliy manfaatlarini inobatga olgan holda keng qamrovli strategik sheriklik va ittifoqchilik munosabatlarini chuqurlashtirish masalasi ilgari surilgan. Markaziy Osiyoda suv xavfsizligini ta minlashga qaratilgan hamkorlikdagi ilmiy-amaliy ʼ loyihalarni yo lga qo yish hamda ularni moliyalashtirish bo yicha xalqaro ʻ ʻ ʻ grantlarni jalb qilish ham oldimizda turgan muhim vazifa. Ishonchimiz komilki, tarixan hamkor va hamnafas yashab kelgan mintaqamiz xalqlari bugungi murakkab geosiyosiy vaziyatda kelajak taqdirimizni belgilaydigan bunday dolzarb vazifalar yechimi yo lida hamjihatlik, yakdillik ko rsatib, kelgusi avlodlarimiz tinch, ʻ ʻ farovon va go zal zaminda, ahil-inoq, baxtli yashashi uchun bugun mustahkam ʻ poydevor qo yishga erishadi. ʻ 25 23 Tursunov A.S. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va tashqi siyosat. – T: TDYUI, 2005. 21 b. 24 https://yuz.uz/uz/news/markaziy-osiyo-integratsiyasi-mintaqaning-ozaro-bogliqligi-bizga-nima-beradi 25 Tursunov A.S. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va tashqi siyosat. – T: TDYUI, 2005. 19 b. 24 | P a g e Integratsiyaviy jarayonlarni jadallashtirish uchun tavsiyalar 1. Mintaqaviy tashkilotlar faoliyatini kuchaytirish - Mintaqaviy tashkilotlar imkoniyatlarini kengaytirish, ularning qarorlar qabul qilish jarayonini samaraliroq qilish zarur. 2. Dolzarb muammolarni hal qilish: - Suv-energetika, transport va xavfsizlik masalalarini birgalikda muhokama qilish va hal etish. 3. Hamkorlikning doimiy mexanizmlarini yaratish: - Yillik uchrashuvlardan tashqari doimiy faoliyat yurituvchi ishchi guruhlarni tashkil etish. 4. Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari maslahat uchrashuvlari: - Davlat rahbarlari muntazam yig‘ilishlarini yanada samarali qilish va ular doirasida birgalikdagi kelishuvlar tuzishni amaliyotga joriy etish. 5. Birgalikda loyihalar va dasturlarni amalga oshirish 6. Energetika va transport infratuzilmasi loyihalari: - Transchegaraviy energetika tarmoqlarini rivojlantirish, gaz va elektr energiyasini o‘zaro ta’minlash tizimini kengaytirish. - Mintaqaviy yo‘l va temir yo‘l infratuzilmasini yangilash va integratsiya qilish. 7. Savdo va iqtisodiy hamkorlik dasturlari: - Yagona bojxona tartib-qoidalarini joriy etish. - O‘zaro savdoni rivojlantirish uchun tariflarni kamaytirish yoki bartaraf etish. 8. Madaniy va ilmiy almashuvlar dasturlari: 25 | P a g e - Talabalar almashuvi va ilmiy tadqiqot loyihalarini kengaytirish. - Mintaqa xalqlari o‘rtasidagi madaniy aloqalarni rivojlantirish. Mintaqaning kelajak istiqbollari 1. Yagona iqtisodiy zona yaratish imkoniyati 2. Mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikning chuqurlashuvi: - Markaziy Osiyoda yagona iqtisodiy zona tuzish orqali ichki bozorni kengaytirish va mintaqaning global bozor bilan integratsiyasini mustahkamlash. Imkoniyatlar: Mintaqa ichidagi bojxona va savdo to‘siqlarini bartaraf etish, yagona valyutaga o‘tish imkoniyatlarini o‘rganish. Natijalar: Ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish va eksport salohiyatini oshirish. 3. Umumiy qishloq xo‘jaligi va sanoat strategiyalari: - Hududlarning o‘ziga xos iqtisodiy ixtisoslashuvini hisobga olgan holda umumiy qishloq xo‘jaligi va sanoat dasturlarini ishlab chiqish. 4. Barqaror va rivojlangan mintaqaviy tizim 5. Xavfsizlik va tinchlikni mustahkamlash: - Tinchlik va xavfsizlikni ta'minlash uchun qo‘shma harbiy va xavfsizlik mexanizmlarini takomillashtirish. 6. Yangi tahdidlarga qarshi birgalikda harakat qilish, jumladan terrorizm, ekstremizm va narkotrafikka qarshi kurash. 7. Ekologik muammolarni hal qilish: - Markaziy Osiyoda suv resurslarini boshqarish va ekologik muvozanatni ta'minlash uchun umumiy siyosatni ishlab chiqish. 26 | P a g e 8. Global integratsiyada o‘rinni mustahkamlash: - Markaziy Osiyoni Yevrosiyo mintaqasida muhim tranzit va savdo markaziga aylantirish. 9. Xitoyning "Bir makon, bir yo‘l" tashabbusi doirasida faol ishtirok etish. 10. Yevropa va Janubiy Osiyo bozorlariga chiqish uchun infratuzilmalarni rivojlantirish. Integratsiyaviy jarayonlarni jadallashtirish uchun mintaqaviy tashkilotlar faoliyatini kuchaytirish va birgalikdagi loyihalarni amalga oshirish muhim. Bu esa kelajakda Markaziy Osiyoda barqaror rivojlanish va mintaqaning global maydonda iqtisodiy va siyosiy ta’sirini oshirishga yordam beradi. Yagona iqtisodiy zona va mustahkam mintaqaviy tizim esa Markaziy Osiyoni dunyoda tan olingan barqaror hamkorlik hududiga aylantiradi. 27 | P a g e Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mirziyoyev.Sh.M. Yangi O‘zbekistn strategiyasi [Matn]/Sh.M.Mirziyoyev. – Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021. -377 b. 2. “O‘zbekiston Respublikasining 2012-yil 10-sentabrda qabul qilingan O‘RQ-330-sonli Qonuni bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasining Tashqi siyosiy faoliyati konsepsiyasiga o‘zgartish kiritish to‘g‘risida”gi QL-415 sonli O‘zbekiston Respublikasi qonuni loyihasi haqida 2018-yil 21-sentabrdagi O‘zbekiston respublikasi Oliy majlisi Qonunchilik palatasi qarori. https://lex.uz/docs/-5189655 3. Ergashev I., Atavullayev M., Xudaynazarov A. Globallashuv va g‘oyaviy-mafkuraviy tahdidlar. O‘quv qo‘llanma. – T: “Universitet”, 2021. 98 b. 4. Muhitdinova F.A. Siyosiy va huquqiy ta’limotlar tarixi. Darslik. -T: TDYI nashriyoti, 2011. – 376 b. 5. Qirg‘izboyev M. Siyosatshunoslik: oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik, O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti. – Toshkent: “Sharq”, 2024. – 477 b. 6. Tursunov A.S. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va tashqi siyosat. – T: TDYUI, 2005. 21 b. 7. A.M.Alimov . Globallashuv va mintaqaviy integratsiya jarayonlari. - T. : “Fan va texnologiya”. 8. Siyosiy texnologiyalar: O‘quv qo‘llanma. –T.: TDShI, 2018. – 232 b. 9. Globallashuv asoslari. O‘quv qo‘llanma. Samarqand: – “SamDCHTI” nashriyoti, 2023. – 160 bet. 28 | P a g e 10. The Tourist Potential Of The Organization Of Islamic Cooperation: Current Challenges And Prospects // Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry (TOJQI)Volume 6, July 2021: 6808-6812. pp. 6808-6812 11. Fazilat Oripovna Koysinova. Analysis Of Development Tendencies Of Political Events In The Region. The American Journal of Political Science Law and Criminology. Vol. 3 No. 12 (2021). pp. 6-10 12. Qo‘ysinova Fazilat Oripovna. Siyosiy integratsiyani shakllantirishda siyosiy institutlarning roli // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences Scientific Journal Impact Factor VOLUME 1 | ISSUE 11. 2021. B. 316-321. 13. Kо‘charov CH.SH. Markaziy Osiyoning mintaqaviy integratsion jarayoni muammolari. – T.: Fan, 2008. – B. 32 14. Karimov I.A. tom 6. Havfsizlik va barqaror taraqqiо‘t yо‘lida – T.: О‘zbekiston, 1998. –B. 136. 15. https://yuz.uz/uz/news/markaziy-osiyo-integratsiyasi-mintaqaning- ozaro-bogliqligi-bizga-nima-beradi 16. https://m.kun.uz/news/2021/01/05/markaziy-osiyo-davlatlari-ozaro- birlasha-oladimi 17. https://uz.wikipedia.org/wiki/Markaziy_Osiyo 18. Poyanov.O, Maqsudova.G. Konstitutsiya – mamlakatimizda amalga oshirilayotgan demokratik yangilanishlar poydevori. “Uchinchi renessans: ilm-fan va ta’lim taraqqiyoti istiqbollari” 2021. 217 b. https://cyberleninka.ru/article/n/konstitutsiya-mamlakatimizda- amalga-oshirilayotgan-demokratik-yangilanishlar-poydevori/viewer 29 | P a g e 19. Narzullayev.K.S. Konstitutsiya-O‘zbekiston milliy manfaatlarining qonuniy asosi. Oriental Renasisance: Innovative, educational, natural and social sciences. 2023. 358-359 b . www.oriens.uz 20. Odilqoriyev X.T. Razzoqov D.X. Siyosatshunoslik. Darslik Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2008. 279 b. 21. Qirg‘izboyev M. Siyosatshunoslik: oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik, O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti. – Toshkent: “Sharq”, 2024. – 477 b. 22. Mardanov.S.Z. “O‘zbekiston-2030” strategiyasida xalq xizmatidagi adolatli va zamonaviy davlatni barpo etish g‘oyasining aks etishi. Maqola. O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali. 34-son. 2024. 23 b. 23. Mizaaxmedov.K.M. Davlat boshqaruvi tizimini demokratlashtirishda siyosiy hokimiyat legitimligini takomillashtirish mexanizmlari. Monografiya. Toshkent: “Ma’rifat”, 2023. 8 b 24. Yusupov.J, Atavullayev.M, Akramov.J, Abdullayev.B. Amaliy siyosatshunoslik: uslubiy qo‘llanma. Toshkent 2023. 215 b. 30 | P a g e

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB Markaziy osiyoning geosiyosiy ahamiyati

1.1 Hududning strategik joylashuvi, tabiiy resurslar va transport yo’llari

1.2 Integratsiyaviy jarayonlar

II BOB Markaziy Osiyoda integratsiyaga bo’lgan ehtiyoj va imkoniyatlar

2.1 Geosiyosiy omillar

2.2 Integratsiyaning asosiy yo’nalishlari va shakllari

2.3 Integratsiyadagi to’siqlar va muammolar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить