Markaziy Osiyo O‘zbekistonga qo‘shni - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	5.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Markaziy Osiyo O‘zbekistonga qo‘shni

Купить

Markaziy Osiyo (O'zbekistonga qo'shni)
mamlakatlarining umumiy tavsif

•
O‘zbekiston va unga qo‘shni bo‘lgan Qirg‘iziston, Tojikiston
va Turkmaniston Respublikalari Markaziy Osiyo hududidagi
mamlakatlardir. Qozog‘iston Markaziy Osiyo davlati deb tan
olinmasa ham, hududining asosiy qismi ushbu regionda
joylashganligini hisobga olgan holda, uni Markaziy Osiyo
davlatlari qatoriga kiritish mumkin. Markaziy Osiyo davlatlari
jahon siyosiy xaritasida 1991-yil kuzida, sobiq Ittifoqning
barham topishi bilan paydo bo‘ldi.

•
Markaziy Osiyo sobiq Ittifoq davrida bir tomonlama,
asosan, xomashyo va yarimxomashyo mahsulotlarini
ishlab chiqarishga ixtisoslashgan edi. Bu hudud sobiq
Ittifoq paxtasining 93 % i (jahon paxtasining 12 % i)ni,
ko‘plab mis, qo‘rg‘oshin, rux, xrom, oltin, uran kabi
rangli metallarni yetkazib bergan.

Geografik o`rni
•
Geografk o‘rnining eng muhim xususiyatlaridan biri
uning ulkan Yevrosiyo materigining deyarli qoq
o‘rtasida, Dunyo okeanlaridan uzoqda joylashganligidir.
•
Hududi, chegaralari, tabiiy sharoiti va tabiiy resurslari.
Markaziy Osiyoning maydoni 4 mln. km2 (jahon
quruqlik maydonining 3,0 % i), aholisi 70,0 mln. kishini
(jahon aholisining salkam 1,0 % i) tashkil qiladi. Uning
hududi g‘arbdan sharqqa 3 ming km, shimoldan janubga
2,5 ming km masofaga cho‘zilgan bo‘lib, iqlimi, asosan,
quruq, keskin kontinental.

Markaziy Osiyo mineral tabiiy resurslari
•
Markaziy Osiyo mineral tabiiy resurslar bilan ancha yaxshi ta’minlangan.
U neft va tabiiy gaz zaxiralariga ko‘ra Osiyoda Fors qo‘ltiqbo‘yi va
G‘arbiy Sibir hududlaridan keyin uchinchi mintaqadir. Qozog‘iston,
Turkmaniston va O‘zbekiston Respublikalari bu xildagi tabiiy boyliklarga
boy. Bu respublikalarning Kaspiybo‘yi pasttekisliklari, janubi-g‘arbiy
cho‘l hududlarida xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan yirik neft va gaz
konlari joylashgan. Markaziy Osiyo toshko‘mir (Qozog‘iston) va qo‘ng‘ir
ko‘mir (Qozog‘iston, O‘zbekiston) ga ham ancha boy. Shuningdek, bu
o‘lka xilma-xil qora va rangli metall rudalari (temir, marganes, xrom
rudalari, mis, polimetall, oltin, uran, simob kabilar) bilan ancha yaxshi
ta’minlangan. Bunday tabiiy resurslar zaxiralariga ko'ra Qozog'iston va
O'zbekistonning imkoniyatlari juda katta. Subregion respublikalaridan
Turkmaniston, Qozog‘iston va O‘zbekiston turli kimyoviy mineral
resurslar (tuzlar, fosforit, oltingugurt) bilan ham yaxshi ta’minlangan.
Tog‘li Tojikiston va Qirg‘iziston respublikalari esa relyef tufayli
gidroenergetika resurslariga ancha boy.

Aholisi
•
Aholisi. Markaziy Osiyo aholisi
so‘nggi oltmish yil ichida,
Ikkinchi jahon urushi yillaridagi
katta yo‘qotishlarga qaramay,
salkam 3 baravar ko‘paydi hamda
2013-yilning iyul oyiga nisbatan
70,0 mln. kishiga yaqinlashdi. Bu
jahon aholisining o‘rtacha o‘sish
sur’atlaridan birmuncha
yuqoridir. Mintaqada aholining
son jihatdan o‘sishida tabiiy
ko‘payish jarayoni asosiy omildir.

Aholi zichligi
•
Mintaqa davlatlarida aholining o‘rtacha zichlik
ko‘rsatkichlari ham turli- chadir. Aholining bu
ko‘rsatkichlari har 1 km2 maydonga O'zbekistonda
67 kishini, Tojikistonda 54 kishini tashkil qilgani
holda, Qozog‘iston (7 kishi) va Turkmaniston (12
kishi) ancha past ko‘rsatkichga ega. Shu bilan birga
aholisi eng zich (Farg‘ona vodiysida 650 kishi) va
eng siyrak (Markaziy Qozog‘istonda 1–2 kishi)
hududlar orasida ham katta tafovutlar bor.

Markaziy Osiyo mintaqasida
urbanizatsiya darajasi
•
Markaziy Osiyo mintaqasida urbanizatsiya darajasi
ham yuqori emas. Shahar aholisining salmog‘i
Qozog‘istonda 58,8 % dan, Tojikistonda 26,4 %
gacha farqlanadi. Unda aholisi milliondan ortiq
shaharlar faqat Toshkent (2,3 mln.) va Almati (1,3
mln.)dir. Urbanizatsiya darajasining pastligi (mintaqa
bo‘yicha o‘rtacha 49,3%) respublikalarda industrial
rivojlanish holati va iqtisodiyotda agrar tarmoqlar
ahamiyatining qay darajadaligi bilan bog‘liqdir.

Xo'jaligi.
•
Xo'jaligi. Sobiq Ittifoq davrida Markaziy Osiyoning barcha
respublikalarida iqtisodiyot uchun eng zarur bo‘lgan xomashyo
va yarimxomashyo mahsulotlar ishlab beruvchi tarmoqlarni
rivojlantirishga erishildi. Ular, eng avvalo, tog‘- kon sanoat
tarmoqlari, qishloq xo‘jalik (avvalo, paxta, g‘alla) mahsulotlari
yetishtirish va ularni dastlabki qayta ishlash sohalari edi.
Markaziy Osiyo ishlab chiqarish hajmiga ko‘ra sobiq Ittifoqning
paxta, pilla, qorako‘l terilari, sholi, quritilgan mevalar, mis,
volfram, xrom, simob, uran, oltin, qo‘rg‘oshin kabi sanoat va
qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqaruvchi birinchi rayoni
bo‘lib keldi. Neft, tabiiy gaz, elektr energiyasi, paxtachilik
majmuasida xizmat qilishga mo‘ljallangan mashina va uskunalar
yetkazib berishda ham regionning salmog‘i ancha katta edi.

Sanoati
•
Sanoati. Barcha respublikalar sanoatida undiruvchi
sanoat tarmoqlarining ahamiyati katta. Bu tarmoqlar
guruhiga kiruvchi yoqilg‘i-energetika, metallurgiya va
kimyo sanoati salmog‘i, ayniqsa, Qozog‘iston,
O‘zbekiston, Turkmaniston respublikalarida ancha katta.

Yoqilg‘i tarmoqlari
•
Yoqilg‘i tarmoqlari orasida neft sanoatining ahamiyati tobora
oshib bor- moqda. Neftni qazib chiqarishda Qozog‘iston (80
mln. t), O‘zbekiston (5 mln. t) va Turkmaniston (6 mln. t)
ajralib turadi. Tabiiy gaz qazib chiqarishda bu
respublikalarning imkoniyati yanada kattadir. Bu borada,
ayniqsa, Turkmaniston alohida ajralib turadi. Gaz zaxiralari
hajmiga ko‘ra u sobiq Ittifoq respublikalari ichida Rossiyadan
keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Gazni qazib chiqarishda
mintaqada Turkmaniston (80 mlrd. km3) va O‘zbekiston
yetakchilik qiladi. Bu boyliklarni keng doirada o‘zlashtirish va
ularni jahon bozorlariga olib chiqish endigina amalga
oshmoqda. Mintaqa respublikalari (Turkmanistondan tashqari)
ko'mirga ham ancha boy.

Elektroenergetika sanoati
•
Elektroenergetika sanoati mintaqaning barcha
respublikalarida nisbatan yaxshi rivojlangan.
Qozog‘istonda salkam 90 mlrd. kVt/soat,
O‘zbekistonda esa 48–50 mlrd. kVt/soat
elektroenergiya ishlab chiqariladi.

Metallurgiya sanoati
•
Metallurgiya sanoati Markaziy Osiyo
respublikalarida bir tekis rivoj- lanmagan.
Qozog‘iston bu o‘rinda keskin ajralib turadi
(2,0 mln. tonna po‘lat, qo‘rg‘oshin, rux, mis,
xrom ishlab chiqaradi). O‘zbekistonda 0,5
mln. tonna po‘lat va ko‘p miqdorda
qo‘rg‘oshin, rux, mis, oltin, kumush va boshqa
nodir metallar ishlab chiqariladi.

Kimyo va mashinasozlik sanoati
•
Kimyo sanoatining mintaqa respublikalaridagi
asosiy o‘rni qishloq xo‘- jaligiga xizmat qilishdir.
Shu sababdan, Qirg‘izistonni hisoblamaganda,
barcha respublikalarda mineral o‘g‘itlar ishlab
chiqarish mazkur sanoat tarmog‘ining bosh ixtisosi
sifatida rivojlangan. Mamlakatlar iqtisodiyotining
asosiy tayanch tarmog‘i hisoblanadigan
mashinasozlik sanoati esa mintaqa respublikalari
orasida O‘zbekiston va Qozog‘istonda rivojlangan.
•
Mintaqaning barcha respublikalarida yengil va oziq-
ovqat sanoatlari muhim o'rin tutadi.

Qishloq xo'jaligi
•
Qishloq xo'jaligi Markaziy Osiyo davlatlarining an’anaviy
ishlab chiqarish sohasidir. Hudud dehqonchilik tarmoqlari
qishloq xo‘jalik mahsulotlarining asosiy qismini yetkazib
beradi. Markaziy Osiyo dehqonchiligining tarkibi
respublikalarda bir-biridan farq qiladi. Jumladan,
Qozog‘iston, Qirg‘izistonda donchilikning ahamiyati juda
katta. Qozog‘iston don yetishtirish va uni eksport qilishda
jahondagi eng yirik davlatlardandir. Sug‘orma dehqonchilikka
asoslangan O‘zbekiston, Turkmaniston va Tojikistonda esa
donchilik bilan birga texnik ekinlar, eng avvalo,
paxtachilikning ahamiyati kattadir.

Chorvachiligi
•
Chorvachilikda mintaqaning deyarli barcha davlatlarida qo'ychilik yetakchi tarmoq
hisoblanadi. Uning ahamiyati, ayniqsa, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, O‘z- bekiston va
Turkmanistonda katta. Qoramolchilik mintaqa respublikalarining, ayniqsa, aholi
nisbatan zich yashaydigan vodiy va vohalarida, industrial markazlari atrof
hududlarida ko‘proq rivojlangan. Mintaqada chorvachilikning tuyachilik
(Qozog‘iston va Turkmanistonning cho‘l hududlarida), pillachilik, asalarichilik
(O‘zbekiston va Tojikistonning tog‘ va tog‘oldi hududlarida), yilqichilik (Qo-
zog‘iston,Turkmaniston, Qirg‘iziston) kabi tarmoqlari ham muhimdir.

Transporti
•
Transportida katta maydonli o'lka bo'lganligi sababli temiryo'l,
avtomobil va quvur transporti eng ahamiyatlidir. Markaziy Osiyo
davlatlarini Xitoy orqali Tinch okeani, Eron orqali Fors qo‘ltig‘i,
Kavkaz orqali Qora dengiz bilan bog‘lovchi yangi yo‘llar
qurilmoqda. Ilgarilari respublikalarning ichki aloqalarini tashkil
qilishda xizmat qilib kelgan avtomobil transporti so‘nggi
vaqtlarda tobora ko‘proq xalqaro iqtisodiy aloqalarda ham
samarali xizmat qilmoqda.
•
Suv transporti tarmoqlari faoliyati mintaqada tubdan cheklangan.
Quvur transporti esa tobora rivojlanmoqda. Havo transporti ham
barcha respublikalar ijtimoiy hayotida muhim rol o‘ynaydi.

Ichki tafovutlar
•
Ichki tafovutlar. Markaziy Osiyo mintaqasini
geografk joylashuviga ko‘ra tekislik va tog‘li
respublikalar guruhlariga ajratish mumkin. Bunda,
asosan, O‘zbekiston, Qozog‘iston va Turkmaniston
respublikalari birinchi, Qirg‘iziston va Tojikiston
respublikalari ikkinchi guruhga kiradi. Ammo
iqtisodiy-geografk xususiyatlari turlicha bo‘lganligi
sababli, biz ular bilan O‘zbekistonning qo‘shni
respublikalari sifatida alohida tanishib chiqamiz.

Markaziy Osiyo O‘zbekistonga qo‘shni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish