Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 292.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pdf
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Markaziy Osiyo olimlarining ,, Bayt ul – hikma “ va Bog‘doddagi ilmiy faoliyati

Купить
MAVZU : Markaziy Osiyo olimlarining ,, Bayt ul – hikma “ va Bog’doddagi ilmiy faoliyati REJA : I. Kirish. ,,Bayt ul - hikma” akademiyasining ilmiy faoliyati . II. Asosiy qism: 1. ,, Bayt ul hikma” ilm maskanining tashkil etilishi. 2. M a’mun akademiyasida Al – Xorazmiyning ilmiy faoliyati. 3. Ma ’mun akademiyasida Ahmad Farg’oniyning ilmiy faoliyati. 4. Ma ’mun akademiyasida Abu Nasr Farobiyning ilmiy faoliyati III. Markaziy Osiyo olimlarining jahon sivilizatsiyasi rivojiga qo’shgan ilmiy merosi. I.Kirish: O‘rta asr Sharq xalqlari fani va madaniyati tarixida Bog‘dodda bunyod etilgan «Bayt ul -hikma» so‘zsiz, yirik ilmiy voqea sanaladi. «Bayt ul -hikma» o‘zbek tilida «Hikmatlar uyi» degan mazmunni anglatadi. Bu iboradagi «hikmatlar» ortida o‘sha davrdagi qator fanlar, jumladan, falsafa, tabobat, falakkiyot, riyoziyot, adabiyot, diniy ilmlar tushuniladi. Binobarin, «Bayt ul -hikma» birinchi navbatda, ushbu sanab o‘tilgan fanlar qolaversa, boshqa fan yo‘nalishlarida ham ish olib borilgan ilm va tarjimalar dargohi bo‘lgan. Mohiyatan avvalda kutubxona sifatida bunyod bo‘lgan «Bayt ul -hikma» ko‘p vaqt o‘tmay, u yerda jamlangan kitoblarn i arab tiliga tarjima qilish markaziga aylandi. Keyinchalik esa, bu markaz tevaragida o‘z davrining eng yirik olim va tarjimonlari to‘planib, ijod qildilar. Ta’kidlash joizki, ularning o‘zagini Movarounnahr va Xuroson olimlari tashkil etdi. Ayni paytda bu maskanda bir tomondan, yunon, hind va fors tillaridagi ko‘plab nodir asarlarning jamlanganligi, ikkinchi tomondan jamlangan kitoblarning eng noyoblari tanlab olinib, arab tiliga o‘girilgani hamda muomalaga kiritilishi, uchinchi tarafdan esa, muhim asarlarn i yaratgan taniqli olimlarning “Bayt ul -hikma”da to‘plangani, uni o‘rta asrlarning eng mashhur ilmiy dargohiga aylanishi va ilmiy adabiyotlarda «Bog‘dod ilmiy maktabi» va «Bog‘dod akademiyasi» degan nomlar bilan tanilishiga asos bo‘ldi. «Bayt ul -hikma» ta’ sis etilgan yil haqidagi ma’lumotlar hozirga qadar ma’lum emas. U Bog‘dodning qaysi nuqtasida joylashgani borasida ham aniq bir xulosaga kelish qiyin. Ammo u xalifa saroyining biror -bir qismida joylashgan bo‘lishi kerak, deb taxmin qilish mumkin. Bundan ta shqari, «Bayt ul -hikma»ning tashkil topishi ba’zan faqat xalifa al -Ma’mun ismi bilan ham bog‘lab ko‘rsatiladiki, bu hakiqatdan ancha yiroqdir. Tarixdan ma’lumki, 749 yilda Abu -l-Abbos Saffah (749 -754) xalifa Marvon II ni taxtdan ag‘dargach, xalifalikni bos hqarish abbosiylar sulolasi qo‘liga o‘tadi. Bog‘dod tez orada sharqda Markaziy Osiyogacha, g‘arbda Ispaniyaga qadar kengaygan yirik davlatning poytaxtiga aylandi. Arablar, odatda, o‘zlari bosib olgan mamlakatlarning boyliklarini o‘z manfaatlari yo‘lida ish latish uchun barcha imkoniyatlarni ishga solar edilar. Shu boisdan bu mamlakatlarning ham moddiy, ham ma’naviy boyliklari asta -sekin Bog‘dodga oqib kela boshladi. Ayniqsa, al - Mansur, Horun ar -Rashid, al -Ma’mun kabi Abbosiy xalifalar qadimiy qo‘lyozma asarl ar va yirik olimlarni o‘z saroylariga jalb etishga alohida e’tibor qaratish bilan bir qatorda, bu borada mislsiz jonbozlik ham ko‘rsatdilar. Natijada Bog‘dod tez orada butun xalifalikda ilmiy faoliyat yuritish uchun katta imkoniyatlarga ega bo‘lgan qulay s haharga aylandi. Bu esa o‘z navbatida, olimlarning o‘sha yerda ijod qilish ishtiyoqini oshirib yubordi. Saroyda qo‘lyozma asarlarni saqlash odati umaviylar sulolasi davrida ham mavjud bo‘lsa -da, bu ish abbosiy xalifalardan al -Mansur davrida doimiy jarayong a aylandi, sifat va miqdor jihati ham tubdan o‘zgardi. Al -Mansur nodir qo‘lyozma asarlarni to‘plashdan tashqari, o‘zga yurtlardagi olimlarni ham o‘z saroyiga jalb eta boshladi. Uning saroyida Gundishopur maktabidan taklif etilgan turli diniy e’tiqodda bo‘l gan ko‘pgina olimlar, tabiblar, kimyogarlar, geograflar va muhandislar xizmat qilgan. Ular orasida Bog‘dod shahrining qurilishida ishtirok etgan astrologlar - eronlik an -Navbaxt (vaf. 777 y.) va basralik yahudiy Menassiyalar (vaf. tax. 815 y.) ham bor edi. Musulmonlar orasida «Mashallah» nomi bilan tanilgan Menassiya, al -Mansur, Horun ar -Rashid, al -Amin va al -Ma’munlar idavrida eng mashhur astrologlardan biri edi. Al -Mansur saroyida Gundishopur maktabidan Bog‘dodga taklif etilgan qator tabiblar ham faoliyat ko‘rsatgan. Ular ichida Baxtyashu oilasiga mansub bir qancha xristian tabiblari bo‘lib, ularning eng yirik namoyandasi bo‘lmish Jibril ibn Baxtyashu, xalifa al -Mansur uchun tabobatga oid ko‘pgina asarlarni yunon tilidan arab tiliga tarjima qiladi. Jibril ibn Baxtyashuning o‘zi va bu oilaning o‘ndan ortiq boshqa tabiblari Bog‘dod shahrida uzoq yillar davomida tabiblik faoliyati bilan mashg‘ul bo‘lganlar. Harronlik yirik kimyogar va tarjimon Jobir ibn Hayyom ham xalifa al -Mansur davrida yashagan. Ibrohim al -Fazariy xalifa al -Mansurning topshirig‘iga binoan, hindlarning astronomiyaga oid yirik qomusiy asari «Sindhind»ni sanskrit tilidan arab tiliga tarjima qiladi. Yuqorida zikr etilgan asarlardan tashqari, al -Mansur uchun falsafa, tabobat, falakkiyot, riyoziyo t, tarix, adabiyotga oid boshqa kitoblar ham tarjima qilingan. Xalifa al -Mansur mazkur kitoblar, yozilgan noyob qo‘lyozma asarlarni saqlash uchun o‘z saroyidan maxsus joy ajratgan. Shu tariqa «Bayt ul -hikma»ning yaratilishiga asos bo‘lgan saroy kutubxonasi paydo bo‘ldi. Ammo bu kutubxonaning vazifasi kitobxonlarni zaruriy adabiyotlar bilan ta’minlash emas, balki to‘plangan nodir qo‘lyozma asarlar, turli mamlakatlardan keltirilib, arab tiliga o‘girilgan kitoblarni saqlashdan iborat bo‘lgan. Al -Mansur davrida bu maskan hali «Bayt ul -hikma» deb nomlanmagan edi. Ma’lumki, al -Mansurning o‘g‘li Muhammad al -Mahdiy ibn Mansur (775 -785) va nabirasi al -Hodiy ibn al -Maxdiylar (785 -786) hukmronlik qilgan yillarda ilmiy izlanishlar va tarjima faoliyatida katta siljishlar yuz berdi, deb bo‘lmaydi. Shu sababdan ham ular davrida «Bayt ul -hikma» bilan bog‘liq bo‘lgan sezilarli o‘zgarishlar ro‘y bermagan, deyish mumkin. Abbosiy xalifalar ichida eng dong taratgani Horun ar -Rashid (786 -809) taxtga o‘tirganidan so‘ng, ijtimoiy va madaniy hayotning barcha jabhalarida katta o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Bu, albatta, «Bayt ul -hikma»ga o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmadi. O‘rta asr manbalaridagi ba’zi ma’lumotlar «Bayt ul -hikma» Horun ar -Rashid davrida ta’sis etilgan, degan xulosaga kelish ga asos bo‘ladi. Jumladan, Ibn an - Nadim o‘zining «al -Fixrist» kitobida vazir Sahl ibn Horun, astrolog Abu Sahl al - Fadl ibn Navbaxt va nusxa ko‘chiruvchi A’lon ash -Shu’uvbiylar haqida so‘z yuritar ekan, ularni Horun ar -Rashidning «Bayt ul -hikma»sida faoliya t ko‘rsatgan, deb ma’lumot beradi. Bundan, «Bayt ul -hikma» Horun ar -Rashid davrida mavjud edi, degan mantiqiy xulosa paydo bo‘ladi. Ehtimol, Horun ar -Rashid o‘z saroyida jamlangan katta mikdordagi kitoblar, tarjimonlar va ulamolar uchun alohida joy ajratib , unga «Bayt ul -hikma» nomini bergan bo‘lishi mumkin. Shuni ham aytish kerakki, «al -Fixrist» muallifi bu markazni ba’zan «Bayt ul -hikma», ba’zan esa «Hizanat al -hikma» iborasi bilan ataydi. Ayni paytda o‘rta asrlarning yana bir mashhur mualliflaridan Yoqut al - Hamaviy ham Ibn an -Nadimning fikrini tasdiqlaydi. Umuman, Horun ar -Rashid davrida «Bayt ul -hikma» turli adabiyotlar saqlanadigan maskandan tarjima va tadqiqotlar olib boriladigan markazga aylandi. U yerga kelgan taniqli ulamolar, tadqiqotchilar nafaqat turli mavzulardagi kitoblar bilan tanishish, balki ularni mutolaa qilish imkoniyatiga ham ega edilar. Bu davrda tarjima ishlariga bo‘lgan ahamiyat bag‘oyat ortib, «Bayt ul -hikma»dagi asarlar soni yanada ko‘paydi. Ibn al -Qiftiyning bu markaz haqidagi fikrl ari ham nihoyatda diqqatga sazovor. U shunday deb yozadi: «Haqiqatan, «Bayt ul -hikma» turli ilmiy yo‘nalishlar markazi bo‘lib, Horun ar -Rashid bu institut haqidagi fikrning ibtidosi edi. Uning o‘g‘li xalifa al -Ma’mun bu ishni amalga oshirdi. «Hikmat» so‘zi musulmon olimlarining fikriga ko‘ra ilohiy ilmlar, hisob, tabobat va falakkiyotni qamrab olgan». Fikrimizcha, Ibn al -Qiftiy sanab o‘tgan ilmlar qatoriga falsafa ham kiritilsa, Bog‘dod ilmiy maktabidan o‘rin olgan asosiy fanlar majmuasi to‘liq ifodalanadi. Horun ar -Rashidning kichik o‘g‘li al -Amin (809 -813) davrida «Bayt ul - hikma»ning faoliyati birmuncha susaygan bo‘lsa, uning katta o‘g‘li al -Ma’mun davrida o‘z taraqqiyotining eng yuqori cho‘qqisiga ko‘tarildi. Biz al -Ma’munni - katta, al -Aminni esa kichik o‘g‘il deb shartli ataymiz, aslida ularning har ikkisi ham bir vaqtda, ya’ni 786 yilda ikki onadan dunyoga kelgan. Al -Ma’mun al -Amindan olti oyga katta bo‘lishiga qaramay, xalifalik kursisiga avval al -Amin o‘tirgan. «Bayt ul -hikma»ning takdirida al -Ma’munn ing o‘rni bag‘oyat yuksak bo‘lgani tufayli, biz uning ilmiy va siyosiy faoliyati, shuning barobarida, har ikki aka -uka munosabatlari xususida alohida to‘xtalib o‘tamiz. Al -Ma’mun «Bayt ul -hikma»ga alohida e’tibor bilan qaradi. Natijada uning davrida (813 -833) «Bayt ul -hikma»dagi ilmiy muhit misli ko‘rilmagan darajada rivojlanib, u yerda yunon, fors va hind tillaridagi muhim kitoblarni arab tiliga o‘girish, sharhlash bilan bir qatorda, mustaqil ilmiy faoliyat ham olib borilib, yangi asarlar yozildi. Al -Ma’mu n diniy ilmlar, falsafa, aniq fanlar bilan qiziqqan va o‘zi ham ular bilan muntazam shug‘ullangan. Shuningdek, u tarjimonlar va olimlarga har bir yozgan yoxud tarjima qilgan kitoblari uchun katta mukofotlar tayinlagan. Al - Ma’munning bevosita homiyligi osti da Yunoniston, Hindiston, Rim, Eron va Marvdan «Bayt ul -hikma»ga katta miqdorda turli mavzudagi kitoblar kelib tushgan. Ularning ba’zilari esa harbiy yurishlardagi o‘lja sifatida Bog‘dodga olib kelingan. Al -Ma’munning qo‘llab -quvvatlashi bilan eng sara asa rlar tanlab olinib, arab tiliga o‘girildi. Umuman, bu davrda tarjimonlik ishlari to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilib, u yaxshi tashkil etilgan doimiy faoliyatga aylandi. Tarjimonlar alohida -alohida guruhlarga bo‘linib ishlaganlar; har bir guruhni albatta malakali, moh ir tarjimon boshqargan va so‘nggi tahrir uchun ushbu shaxs mas’ul bo‘lgan. Tarjimalar, odatda, yunon tilidan suryoniy tiliga, so‘ngra arab tiliga, ba’zan esa yunon tilidan to‘g‘ridan - to‘g‘ri arab tiliga o‘girilgan. Aksariyat hollarda, tarjimalar kitob matn larining asli bilan taqqoslab amalga oshirilgan. Har bir tarjimonlar guruhi tarkibida matn ko‘chiruvchi va kitoblarni muqovalovchi mutaxassislar bo‘lgan. Binobarin, al - Ma’mun davriga kelib, «Bayt ul -hikma» tarkibida yirik kutubxona, tarjima va asarlar yozi sh, ko‘chiruvchilar hamda muqovalash uchun ajratilgan maxsus xonalar mavjud edi. Bog‘dodning ash -Shammosiya mintaqasi hamda Damashq atrofidagi Qasiyun tog‘larida mavjud bo‘lgan rasadxonalar ham «Bayt ul -hikma» tarkibiga kirgan. Manbalarda al -Ma’mun tasarru fidagi bu ikki mashhur rasadxonaning «Bayt ul -hikma» tarkibida bo‘lganini anglatuvchi to‘g‘ridan -to‘g‘ri ma’lumotlar uchramaydi. Zero tarixdan ma’lumki, al -Ma’mun o‘z saroyiga to‘plagan aksariyat astronomlar, jumladan, Muhammad al -Xorazmiy, Ahmad al -Farg‘o niy, Ahmad al - Marvaziy, Yahyo ibn Abu Mansur, Xolid al -Marvarrudiy, al -Abbos al -Javhariy va boshqalar mazkur rasadxonalarda kuzatuv ishlarini olib borganlar. Modomiki shunday ekan, fikrimizcha, bu ikki rasadxonani ham «Bayt ul -hikma» tarkibiga kiritish mum kin. Yuqorida bayon etilgan ma’lumotlar asosida «Bayt ul -hikma»ning ta’sis etilishi haqida quyidagicha xulosaga kelish mumkin: Bog‘dod xalifalari saroyining ma’lum qismini egallagan «Bayt ul -hikma»ning asosi - xalifa al -Mansur davrida yaratildi, Horun ar -Rashidning homiyligi ostida, u ancha kengaytirildi, rivojlantirildi, o‘zining tarixiy «Bayt ul -hikma» nomi bilan yuritila boshladi. Al - Ma’mun esa u yerda mashhur allomalarni to‘plab, ularga har taraflama ko‘mak berdi, uning eng yuqori taraqqiyot darajas iga ko‘tarilishini va o‘sha davr uchun o‘ziga xos ilmiy maktabga aylanishini ta’minladi. «Bayt ul -hikma»nin g tarkibi va vazifalari O‘rta asr manbalarida «Bayt ul -hikma»ning tarkibi quyidagi qismlar va olimu tarjimonlardan iborat edi, deb yaqqol ko‘rsatuvchi ma’lumotlar uchramaydi. Lekin manbalardagi u yoki bu munosabat bilan keltirilgan fikr va mulohazalar, bu markazning tarkibi haqida birmuncha tahliliy tasavvurlarni tiklash imkonini beradi. «Bayt ul -hikma»da olib borilgan ish ja rayonini o‘rganish, bu markazning qanday vazifalar bajarganini aniqlash imkonini beradi. Biz quyida «Bayt ul - hikma»ning asosiy vazifalari ustida fikr yuritamiz. «Bayt ul -hikma», yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, dastlab kutubxona sifatida vujudga keladi. Bu esa, «Bayt ul -hikma» ta’sis etilgan ilk davrlarda uning asosiy vazifasi qo‘shni davlatlardan keltirilgan qadimgi yunon, fors va hind tillaridagi turli asarlarni saqlash, jamlash va ularni ko‘paytirishdan iborat bo‘lganini ko‘rsatadi. Kitoblar Bog‘dodda jamlanganidan so‘ng, tabiiyki, ularning mazmunini bilish va tushunishga ehtiyoj tug‘iladi. Bu esa, keltirilgan kitoblarni arab tiliga o‘girishni taqozo etardi. Shu tariqa «Bayt ul -hikma»dagi eng dolzarb masala - xorijiy tillardagi kitoblarni arab tiliga o‘ girish va ularda ko‘rsatilgan natijalarni tajribalar orqali qaytadan tekshirib chiqish edi. Tabiiyki, buning uchun turli tillarni biladigan, yuqori malakali tarjimonlar guruhi kerak bo‘lardi. Shu bois Bog‘dod hokimlari turli mamlakatlardan arab va boshqa q adimiy tillarni biladigan mutaxassislarni «Bayt ul -hikma»ga taklif eta boshladilar va ularga tarjima ishlari uchun katta maosh tayinladilar. «Bayt ul -hikma»dagi dastlabki tarjimonlar ning aksari qo‘shni mamlakatlardan taklif etilgan nasroniy, majusiy, yahu diy, hind va musulmonlar bo‘lgan. Ularning ko‘pchiligi nafaqat oddiy tarjimon, balki o‘z sohasining yetuk bilimdonlari va olimlari edi. Bu olimlar «Bayt ul -hikma»da tarjima va sharhlash ishlaridan tashqari, o‘zlarining nodir asarlarini yozish barobarida il miy izlanishlar ham olib borganlar. Shu tariqa «Bayt ul -hikma» tarjimonlar, faylasuflar, matematiklar, astronomlar, tabiblar, shoirlar kabi turli toifadagi olimlarning tez -tez uchrashib, ilmiy munozaralar olib boradigan, bir -birlari bilan maslahatlashadiga n maskanga aylandi. Bu bilan uning ilk tashkil etilgan vaqtdagi qo‘lyozmalarni saqlash va tarjima qilish vazifasi kengayib, ular doirasiga ilmiy -amaliy tajribalar olib borish hamda shu tajriba natijalariga asoslangan fundamental asarlarni yozish mas’uliyat i ham qo‘shildi. Ba’zi adabiyotlarda «Bayt ul -hikma»da talabalarga darslar o‘tilgani va uning qoshida shifoxonalar ham bo‘lgani haqida so‘z yuritiladi. Darslar tashkil etilganiga oid fikrlarni tasdiqlovchi aniq dalillarga ega bo‘lmasak -da, biroq o‘sha davr da shifokorlik faoliyati bilan shug‘ullangan eng mashhur tabiblarning Horun ar - Rashid va al -Ma’mun tasarrufida faoliyat yuritgani manbalarda qayd etiladi. Ma’lumki, al -Ma’mun davrida katta muvaffaqiyatlarga erishgan fanlardan biri bu - falakkiyot edi. «Bay t ul -hikma»dagi astronomlar qadimgi yunon olimlari asarlarida ta’riflangan natijalarni, qaytadan o‘zlarining tajribalari asosida tekshirib chiqdilar. Jumladan, Batlamyusning «Al -majistiy» kitobida keltirilgan ko‘pgina tajribalar, musulmon astronomlari tomo nidan yana bir karra sinovdan o‘tkazildi va erishilgan natijalar «al -Ma’munning sinalgan jadvali» nomli mashhur asarda bayon etildi. Yuqorida biz bayon qilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, «Bayt ul -hikma» tez orada turli fanlar bo‘yicha ilmiy munozaralar , tadqiqotlar, amaliy tajribalar olib boriladigan hamda nodir asarlar bitilgan, shuning barobarida, astronomik tajribalar va shifokorlik bilan shug‘ullanishni keng ko‘lamda amalga oshirgan ilmiy dargohga aylandi. «Bayt ul -hikma»ning allomalar va tadqiqotch ilar uchun yaratib bergan qulay shart -sharoitlari, u yerdagi ilm sarchashmasidan ko‘pchilikni bahramand etishi, ayniqsa, antik davrga oid noyob ilmiy merosni saqlab qolib, uni qaytadan tiklab, dunyoning turli burchaklarida ilm yo‘lida mayoq bo‘lib kelayotg an allomalarga yetkazish - markazning asosiy vazifalaridan biri edi. Muso al -Xorazmiy (783 -850) Al -Xorazmiy jahon fani rivojiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk allomadir. Uning ko‘p qirrali ilmiy merosi jahon miqyosida, xususan, O‘zbekistonda ham keng o‘rganilgan. Zero, u «Bayt ul -hikma»dagi Markaziy Osiyo olimlarining eng mashhuri bo‘lgan. Olimning to‘li q ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso al -Xorazmiy bo‘lib, u 783 yilda tavallud topgan va 850 yilda vafot etgan. Yevropada «Algori tmus» va «A lgoritmus» nomlari bilan mashhur bo‘lgan buyuk matematik, astronom va geograf. U o‘z ilmiy faoliyatining katta qismi ni B ogdoddagi «Bayt ul -hikma»da o‘tkazgani tarixdan ma’lum. Mazkur dargoh xalifa al -Ma’munning shaxsiy e’tibori ostida bo‘lib, ma’lum muddat al -Xorazmiy tomonidan boshqarilgan. Shu sababdan ham al -Ma’mun bilan al -Xorazmiy orasida nihoyatda yaqin munosabatl ar bo‘lgan. Xalifa al -Xorazmiyni olim sifatida qadrlagan, «Bayt ul -hikma» kabi markazni boshqarish ishlarini unga ishonib topshirgan va u yerda olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarga har jihatdan ko‘mak bergan. Ibn an -Nadimning «al -Fixrist» kitobida al -Xora zmiy haqida quyidagi ma’lumotlar keltiriladi: «Al -Xorazmiy. Uning ismi Muhammad ibn Muso, asli Xorazmdan. U o‘zini al -Ma’munning «Bayt ul -hikma»siga bag‘ishlagan falakkiyot ilmining bilimdonlaridan edi. Odamlar astronomik tadqiqotlar boshlashdan avval va undan so‘ng ham al -Xorazmiyning «as -Sindhind» nomi bilan ma’lum bo‘lgan birinchi va ikkinchi zijiga (ikki astronomik jadvallariga) tayanganlar. U quyidagi asarlarning muallifidir: “Zij ” kitobining ikki, ya’ni birinchi va ikkinchi tahrirlari, «Quyosh soati k itobi», «Asturlob bilan qilinadigan amallar», «Asturlob yasash amali kitobi» va «Tarix kitobi». Ilmiy adabiyotlardagi ma’lumotlarga qaraganda, al -Xorazmiy xalifa Ma’mun va undan keyingi xalifalar davrida bir qancha ilmiy ekspeditsiyalarda ishtirok etgan. Jumladan, u 830 yili kitob yig‘ish maqsadida G‘arbiy Hindistonga, so‘ngra esa Rumga (Rim) va, nihoyat, Volga daryosining quyi oqimidagi o‘lka - Xazaristonga ham tashrif buyurgan. Bundan tashqari, ba’zi tadqiqotlarda al - Xorazmiy Tadmir va Raqqa oralig‘ida y er meridianining bir darajasini o‘lchashda ishtirok etgan, deb qayd qilinadi. Hofiz To‘qan esa, bu fikrni tasdiqlash uchun yetarli asos yo‘q, deb hisoblaydi. Bizning nazdimizda al -Xorazmiy bu tadbirda ishtirok etgan, chunki bu o‘lchashlarda «Bayt ul -hikma» dagi atoqli olimlarning ko‘pchiligi qatnashgan. Al -Xorazmiy o‘zidan avvalgi hind va yunon ilmlarini puxta o‘zlashtirgan, ularga ijobiy yondashgan va rivojlantirgan. U hozirgi zamon riyoziyot fanining bir qancha tarmoq va konsepsiyalarining asoschisidir. Ju mladan, u zamonaviy algebra fanining birinchi ta’sis etuvchisi hisoblanadi. Al -Xorazmiy mazkur fanni muayyan bir tizimga solibgina qolmay, balki bu fandagi oddiy, murakkab chiziqli va kvadrat tenglamalarning tahliliy yechimini ishlab chiqdi. Hozirda butun dunyoda qo‘llaniladigan algebra so‘zining o‘zi olimning mashhur «Al -jabr val -muqobala» sidagi «al -jabr»dan olingan bo‘lib, Yevropada «algebra» shaklida yozilgan va talaffuz qilingan. Keyinchalik bu so‘z fanda ana shu tarzda o‘rnashib qoldi. A l-Xorazmiy sin us funksiyali trigonometrik jadvallarning rivojiga ham katta hissa qo‘shgan bo‘lib, keyinchalik bu amaliyot tangens funksiyasining ekstropolyatsiyasini vujudga keltirdi. U takomillashtirgan ikki xato orqali hisoblash usu li, muallifni differensiya kon sepsiy asiga boshlab keldi. Olim konussimon kesmalarning geometrik holatini takomillashtirdi. Al -Xorazmiy 0 (nol)ni rasmiy ravishda muomalaga olib kirdi va shu tufayli hozir foydalanilayotgan sonlarning o‘nlik pozitsion hisoblash tizimi butun dunyoga tarqaldi. Muallifning sonlar tizimi haqidagi asarlaridan biri Yevropada «Algori tm» yoki «A lgorizm» nomi bilan tanilgan va bundan zamonaviy algoritm, algorizm so‘zi kelib chiqqan. U hisob fanidagi qator masalalarni, jumladan, kasrlar bilan bajariladigan amallarni his oblashni yangi pog‘onaga ko‘tardi. Al -Xorazmiy riyoziyotdan tashqari, falakkiyot ilmida ham so‘nmas iz qoldirdi. Uning matematika, astronomiya va geografiya fanlaridagi ilmiy merosi qator tadqiqotchilar, jumladan, A.Ahmedov tarafidan o‘rganilgan. Alloma bi r qancha risolalar yozgan bo‘lib, ularning eng mashhuri «Astronomik jadvallar» deb ataladi. Xorazmiyning «Zij»i muqaddima, 37 bob va 116 jadvaldan iborat bo‘lib, uning avvalgi 5 bobi xronologiyaga, 7 -22 boblari Batlamyusning geotsentrik sistemasi bo‘yicha Quyosh, Oy va besh sayyoraning harakatlariga, 23 -bob trigonometriyaga, 25 -27 boblar matematik geografiyaga bag‘ishlangan, 28 -bobda Xorazmiy tangens, kotangens tushunchalarini va ularga mos jadvallar keltirgan, 29 -bobda sayyoralar tezligini aniqlash, 31 -32, 36 -37 boblar munajjimlik masalalari, 33 -35 boblarda Quyosh va Oy tutilishi va larallaks haqida so‘z yuritiladi. Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, «al -Xorazmiyning falakkiyot sohasidagi buyuk xizmati shundaki, u ehtiyoj tug‘ilgan paytda shunday asar yarat diki, bu bilan u astronomiyani Ulug‘bek davrigacha, ya’ni bir necha asrga «standartlashtirdi». Xorazmiydan keyingi barcha astronomlar o‘z zijlari uchun uning «Zij»ini namuna qilib oldilar». Al -Xorazmiy geografiya fanining rivojiga ham katta hissa qo‘shgan. Uning «Yerning tasviri» kitobi o‘rta asr arab xalifaligida yaratilgan ilk va muhim geografik asarlardan biri bo‘ldi. Kitobda muallif Batlamyusning geografiyaga oid qarashlarini sharhlab, tahlil qilish bilan birga bu qarashlarga qator o‘zgarishlar kiritib, ularni rivojlantiradi. Al -Xorazmiyning «Yerning tasviri» asari muallif tarafidan maxsus boblarga bo‘linmagan, A.Ahmedov uni shartli ravishda olti bobga taqsimlab sharhlaydi. Birinchi bobda yerning odamlar yashaydigan obod qismidagi shaharlarning nomlari yetti iqlimga bo‘linadi, har birining geografik koordinatlari jadval bo‘ylab keltiriladi. Ikkinchi bobda iqlimdagi tog‘lar bayon etiladi. Asarning uchinchi bobida Yer kurrasida mavjud bo‘lgan dengizlar sanab o‘tiladi, to‘rtinchi bobda - orollar, beshinchi b obda - mamlakatlar, davlat va o‘lkalar, oltinchi bobda esa daryo va buloqlar haqida ma’lumotlar keltiriladi. Umuman olganda, al -Xorazmiyning ushbu asarida 2402 ta joyning geografik koordinatlari berilgan. «Yerning tasviri» asari 1983 yili ilk marotaba o‘zb ek tiliga tarjima qilindi. Ba’zi ma’lumotlarga qaraganda, «Bayt ul -hikma»da yetmishga yaqin geograflar al - Xorazmiy rahbarligida tadqiqotlar olib borganlar va taxminan 830 yilda dunyoning ilk xaritasini yaratganlar. Quyida biz dunyoning qator qo‘lyozma fon dlarida saqlanayotgan al -Xorazmiy qalamiga mansub o‘ndan ortiq asarlarning qisqacha mazmunini keltiramiz: 1. «Arifmetikaga do ir asar». Kitobning arabcha matni saqlanmaganligi uchun u lotincha («al -Xorazmiy hind hisobi haqida») nomi bilan ma’lum. Asar XII as rda kremonalik Gerardo yoki Adelard Bat tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan. Keyinchalik bu tarjima B.Bonkompani va K.Fogel tomonidan nashr etiladi. Risolaning ruscha nashri ham mavjud. Risolada 0 (noldan) 9 gacha raqamlarni ishlatgan holda boshqa sonl arni qo‘shish, ayrish, bo‘lish, ko‘paytirish, kasrlar, kasrlarni ko‘paytirish, ildiz chiqarish kabi amallar haqida mulohazalar yuritiladi. Ba’zi ma’lumotlarga qaraganda, risolaning asl nomi «Qo‘shish va ayirish kitobi» ham bo‘lishi mumkin. Al - Xorazmiyning bu risolasi olimning yubileyi munosabati bilan 1983 yili Toshkentda nashrdan chikdi. 2. «Al -jabr val -muqobala hisobi haqida qisqacha kitob». Al -Xorazmiy risolasining asosan ikki qo‘lyozmasi, ya’ni Oksford universitetining Bodlen va Kobuldagi kutubxonalarid a mavjudligi fixristlarda e’tirof etiladi. Ammo turk tadqiqotchisi Oydin Sayili al -Xorazmiy risolasining yana ikki nusxasi Qohira va Germaniyada mavjudligini qayd etgan. O.Sayilining ta’kidlashicha, bu nusxalarning birini arab tadqiqotchisi Odil Anbuba Ger maniyada uchratgan, ikkinchisi esa Qohiradagi arabiy qo‘lyozmalar institutining jurnalida (noyabr, 1956) qayd etiladi. Risola ingliz, rus, lotin, fors, o‘zbek tillarida nashr, tarjima va tadqiq qilingan. Risolaning fan tarixidagi muhim jihati, «al -jabr» so ‘zining zamonaviy algebra fanining kelib chiqishi va shu so‘z bilan atalib qolishiga sabab bo‘lgani bilan belgilanadi. U maxsus raqamlangan bobla rdan tashkil topmagan, shunday bo‘lsa -da, uni shartli ravishda kichik bir muqaddima va 27 bobdan iborat, deyish mumkin. Muqaddimani al -Xorazmiy o‘sha davr uchun an’anaviy bo‘lgan Alloh va payg‘ambarga hamdu sano aytish bilan boshlaydi. So‘ngra u xalifa al -Ma’munni eslaydi va u haqida shunday deydi: «Alloh imom al -Ma ’munga, unga meros bo‘lib o‘tgan xalifalik lavozim ini in’om qilib, muruvvat etganligi, bu lavozim libosini kiydirib, uni bezaganligi va shu bilan birga unda fanlarga muhabbat va olimlarni o‘ziga yaqin tutishga intilish (hissiyotini) uyg‘otganligi menga jasorat ato qildi, (chunki, u) ularning ustiga o‘z ho miylik qanotini yozib, ularga noaniq bo‘lgan narsalarni yoritishga va ular uchun mushkul bo‘lgan narsalarni osonlashtirishga yordamlashardi. Shuning uchun men arifmetikaning oddiy va murakkab masalalarini o‘z ichiga oluvchi «Al -jabr va al-muqobala hisobi h aqida qisqacha kitob»ni targ‘ib qildim, chunki meros taqsim qilishda, vasiyatnoma tuzishda, mol taqsimlashda va adliya ishlarida, savdoda va har qanday bitimlarda, shuningdek, yer o‘lchashda, kanallar o‘tkazishda, handasada va boshqa shunga o‘xshash turlic ha ishlarda kishilar uchun bu zarurdir». Risoladagi boblarda turli matematik amallar jumladan, kvadratlarning ildizlarga tengligi, kvadratlarning sonlarga tengligi, songa teng ildizlar, kvadratlar va ildizlarning songa teng ekanligi, kvadratlar va sonlarning ildizlarga tengligi (1 -6 boblar), keyingi 7 -9 boblarda avvalgi 4 -6 boblarning to‘ g‘ ri ekanligi geometrik shakllar orqali isbotlanadi, ko‘paytirish haqida bob (10), orttirish va kamaytirish haqida bob (11), olti masala haqida bob (12), har turli masalalar haqida bob (13), muomala haqida bob (14), o‘lchash haqida bob (15), vasiyatlar haqida kitob (16 -23 boblar), ya’ni bu boblarda, hamda keyingi (24 -27) boblarda musulmon davlatlarida keng qo‘llanilgan meros taqsimlashning turli matematik uslubda yec hilishi haqidagi ma’lumotlar keltiriladi. Ilmiy adabiyotlarda mazkur asar zamonaviy algebra fanining yaratilish iga asos bo‘lgani e’tirof etiladi. 3.«Xorazmiy ziji». Ibn al -Qiftiyning yozishicha, xalifa al -Ma’mun al - Xorazmiyga Muhammad ibn Ibrohim al -Fazari yning «Katta Sindhind» nomli hind tilidan tarjima qilingan asarining qisqartirilgan shak lini yozishni topshirgan va shu tariqa al -Xorazmiyning «Zij» asari yaratilgan. Avvaliga bu asar «Kichik Sindhind» nomi bilan ma’lum bo‘lgan, so‘ngra esa, u al -Xorazmiyn ing Ziji nomi bilan tanilgan; asarning asl nusxasi saqlanmagan. Uning o‘rta asr astronomi Maslama al -Majritiy (X -X I) qayta ishlagan va Adelard Bat tomonidan lotin tiliga o‘girilgan nusxasi dunyoning qator kutubxonalarida mavjud. Al -Xorazmiy Zijiga o‘rta as r olimlari jumladan, Ahmad al -Farg‘oniy ham sharh yozgan. Lekin al -Farg‘oniyning sharhi bizgacha yetib kelmagan. Bunday sharhning mavjud bo‘lganiga al -Xorazmiyning vatandoshi Abu Rayhon Beruniy ishora qiladi. Al -Xorazmiy Ziji muqaddima, 37 bob va 116 ta ja dvaldan iborat. Muallif muqaddimada «Zij»ning yozilish sabablarini aytib o‘tganidan so‘ng, 1-5 boblarni kalendarlarga bag‘ishlaydi: Arab yilining tavsifi (1), Rim yilining tavsifi (2), To‘fon erasi, Iskandar Zulqarnayn erasi, Ispan erasi, Xristian erasi, H ijriy eralar; Quyosh, Oy va beshta sayyoralar efemeridalari jadvallarini tuzish (3), Arab oylarining boshlari (4), Kabisa yilini aniqlash haqida (5), Aylanalarning bo‘linishi haqida (6). Keyingi 7 -22 boblarda Batlamyusning geotsentrik tizimi bo‘yicha Quyos h, Oy va besh sayyoraning harakatlari haqida ma’lumotlar keltiriladi. 23 -bob sinusni yoy bo‘yicha aniqlash va aksincha deb atalib, trigonometriyaga oiddir. 24 -27 boblarda geografik joylarning uzunlik va kengligini aniqlash (24), burjlarning to‘g‘ri sferada chiqishlari (25), xohlagan burj yoki darajaning ixtiyoriy joyda ko‘tarilishi (26), ixtiyoriy joydagi ixtiyoriy kunduz soatining uzunligi kabi masalalar muhokama qilinadi. 28 -bobda ixtiyoriy jismning tekis soyasi Quyosh balandligiga ko‘ra qanday aniqlanish i bayon etiladi. 29 -37 boblarda yoritgichlarning tezligi, Quyosh va Oyning birlashish va ro‘lara turishi, ularning tutilishi hamda larallaks masalalari ta’riflanadi. 4.«Asturloblar bilan amal tutish haqida kitob». Risolaning matni Berlindagi Prussiya kutub xonasining № 5093 raqamli qo‘lyozma tarkibiga kirgan. Asar U frank, E.Videman, K.Shoy, B.Rozenfeld va N.Sergeevalar tomonidan o‘rganilgan. A.Ahmedovning ko‘rsatishicha, al -Xorazmiyning mazkur asari 48 bo‘limdan iborat. Bo‘limlarda asturlob yordamida yoritgi chlar balandliklarini topish (1), tole va kecha yo kunduzda vaqtni aniqlash (2 -3), asturlob yordamida topilgan natijani jadval yordamida hisoblab, topilgan natija bilan solishtirib, asturlobni qanchalik aniq ekanligini tekshirish (4), kecha va kunduz yoyla rini aniqlash (5 -7), burj larning yer ekvatori va turli yerlardagi chiqish lari (8 -9), yoritgichlarning ekliptik koordinatlarini aniqlash (10 -12 va 14 -15), yoritgich o g‘ ishini aniqlash usuli (13 va 19), yoritgichlarning ko‘tarilishi (chiqishi), botishi va ku lminatsiya darajasini aniqlash (16 -18), kunduz va kecha yoylarini yoritgichlarga ko‘ra aniqlash (20), Quyosh balandligiga ko‘ra gnomon soyasini, ya’ni Quyosh balandligining kotangensi yoki tangensini asturlob zuhridagi «soyalar kvadrati»ga ko‘ra aniqlash u suli (21), joyning kenglamasini aniqlash usuli (22), yoritgich balandligi va va qni tolega ko‘ra aniqlash usuli (23 -24 va 26), yoritgich balandligini vaqt bo‘yicha aniqlash (25, 27 -28), «to‘ g‘ ri soatlarni» «egri soatlarga almashtirish» va aksincha (29 -30), uylarni ekvalizatsiyalash va boshqa astrologik amallar (31 -33), ikki joyning geografik koordinatlarini taqqoslash (34 -40), bomdod, peshin, asr va shom vaqtlarini aniqlash (35 -36), yoritgich azimutini aniqlash (37), Oy chiqish vaq tini aniqlash (38), Oyga ko ‘ra toleni aniqpash (39), namoz vaqtini aniqlash uchun sirkul tavsiflanadi (41 -42), ayrim astrologik masalalar (43 -45), asturloblarning turlari haqida (44), Yerning beshta zona (qism)ga bo‘linishi, kvadrat yasash usuli (47 -48). Al -Xorazmiy risolasidagi bu boblar, muallifning o‘rta asr astrono mi yasida asturlob qo‘llanilgan barcha masalalarni qamrab olganini ko‘rsatadi. 5. «Muhammad ibn Muso al -Xorazmiyning ajoyib ishlaridan biri - «Asturlob yordamida azimutni aniqlash» risolasidir. Risolaning yagona arabcha n usxasi Istanbuldagi Ayo Sufiyo kutubxonasidagi 4830/13 raqamli qo‘lyozmaning 198 6 -200 a varaqlarida joylashgan. Qo‘lyozma 622/1225 yili ko‘chirilgan. Risola rus tiliga tarjima qilingan. 6. «Quyosh (marmar) soat yuzasida soatlar yasash». G.Matvievskaya va B.Rozenfeld qo‘lyozmani Ayo Sufiyo kutubxonasida № 4830/15 raqami ostida saqlanmoqda deb ma’lumot beradilar. Marmar soatlar deyilganda, o‘rta asrlarda quyosh soatlar tushunilgan. Chunki quyosh soatlarining yuza qismi marmardan yasalgan. Risola al -Xorazmiyn ing 1200 yillik yubileyi munosabati bilan 1983 yili ilk marotaba rus tilida tarjima va izohlar bilan nashrdan chiq di. 7. «Asturlobning ishlashi haqida kitob». Bu asarning mavjud bo‘lganiga faqat Ibn an -Nadim ishora qiladi. O‘rta asrning boshqa manbalarida m azkur risolaning Xorazmiyga tegishli ekani haqida ma’lumot saqlanmagan. Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, risolaning nomi Xorazmiyning yuqorida zikr etilgan boshka asari, ya’ni «Asturloblar bilan amal tutish haqida kitob»ga juda o‘xshash. Shu sababdan ham bu ikki risola amalda faqat bir asar bo‘lishi mumkin. 8. «Quyosh (marmar) soati haqida kitob». Risolaning al -Xorazmiyga tegishli ekanini Ibn an -Nadim ta’kidlaydi. Asar Ayo Sufiyo kutubxonasida № 4830 qo‘lyozmaning 231 6 -235 a varaqlarida joylashgan va 620/1223 yili ko‘chirilgan. Al - Xorazmiyning bu risolasi uning yuqorida biz eslatgan «Quyosh soati yuzasida soatlar yasash» nomli asari bilan bir xil bo‘lishi mumkin. Chunki arab tadqiqotchisi J.Dabbax tarjima qilgan oxirgi risola ham Istanbuldagi qo‘ lyozmaning xu ddi shu varaqlarida joylashgan. 9. «Yerning tasviri kitobi». Muallifning bu kitobi ilmiy adabiyotlarda al - Xorazmiyning «geografik asari» yoki qisqacha al -Xorazmiyning «Geografiya»si nomi bilan yuritiladi. Al -Xorazmiy «Geografiya»sini o‘rgangan tadqiqotchil arning fikriga ko‘ra, muallif «Yer tasviri» iborasi ortida geografik xaritani nazarda tutgan va shu bilan bir qatorda, ular bu asarni al -Ma’mun xaritasining tavsifidan iborat bo‘lganini ta’kidlaydilar. 10. «Tarix kitobi». Al -Xorazmiyning bu asari ham bizga to‘liq holda yetib kelmagan. Uning ba’zi larchalari o‘rta asrning quyidagi manbalarida uchraydi: 1. «Bog‘dod tarixi», muallifi - Ahmad ibn Abu Tohir Tayfur al -Xurosoniy (IX asrning birinchi yarmi). 2. «Payg‘ambarlar va podshohlar tarixi», muallifi -Abu Ja’fa r Muhammad ibn Jarir at -Tabariy (839 -923). 3. «Yoqubiy tarixi», muallifi - Ahmad ibn Abu Yoqub ibn Ja’far al -Yoqubiy (vaf. tax. 900 y). 4. «Yer yuzidagi podshohlar va pay g‘ ambarlar yillarining tarixi kitobi», muallifi - Hamza al -Isfag‘oniy (893 -970). 5. «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» va «Turarjoylar orasidagi masofani tekshirish uchun joylarning oxirgi chegaralarini aniqlash», muallifi - Abu Rayhon Beruniy (973 -1048). 6. «To‘g‘ri (narsa)ning isboti», muallifi - Ilyos Bar Shinayya (975 -1050). 7. «M amlakatlar qomusi», muallifi - Yoqut ar -Rumiy al -Hamaviy (1119 -1229). 8. «Xalifalar tarixi», XI asr, muallifi noma’lum. 9. Abd al -Majid ibn Abdun al -Faxriyning «Quvnoq qasida» risolasiga yozilgan sharh (izoh), muallifi - Ibn Badrun Abd al -Malik ibn Abdulloh al - Xadramiy (X II- X III ). Al -Xorazmiyning «Tarix kitobi»ga bulardan tashqari, Ibn an -Nadimning «al - Fixrist» va Abul -Hasan Ali al -Mas’udiyning (vaf. 956 y.) «Muro‘j az -zahab» asarlarida ham ishora beriladi. Al -Xorazmiyning ushbu asari xalifalikning ijtimoi y-siyosiy, harbiy tarixiga aloqador bo‘lib, uning hozirgacha ma’lum bo‘lgan larchalari J.Dabbax tarafidan nashr etilgan. Muhammad Muso al Xorazmiy nafaqat mashhur matematik, tabiatshunos alloma, balki mashhur faylasuf sifatida ham ma’lum va mashhurdir. Ahmad al -Farg‘oniy Yevropada Alfarangus nomi bilan tanilgan Abul -Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir al -Farg‘oniy o‘rta asrlarning eng ko‘zga ko‘ringan allomalaridan edi. Ahmad al -Farg‘oniyning ismi fan tarixida mashhur, lekin, uning hayoti va ilmiy faoliya ti haqidagi ma’lumotlar juda oz, noaniq bo‘lib, ko‘proq taxminlarga asoslangan. Olimning tug‘ilgan yili mantiqiy hisoblar bilan 797 yoki 798 yillar, deb qabul qilingan. O‘rta asr manbalarida Ahmad al -Farg‘oniy haqida quyidagi ma’lumotlar saqlangan. Ibn an -Nadim o‘zining (vaf. 993 y.) «al -Fixrist» asarida olimning ismi Muhammad ibn Kasir al -Farg‘oniy bo‘lib, u fozil astronom va bu sohadagi yetuk olimlardan ekanini zikr etadi hamda uning qalamiga mansub «Al -majistiy»ning qismlari (boblari)» va «Quyosh soatini yasash haqida kitob» risolalarini keltiradi bu yerda «Li majistiyning qismlari (boblari)» nomi bilan allomaning «Astronomiya ilmi asoslari» asari nazarda tutiladi. Ibn al -K iftiy (1173 -1248) Ahmad al -Farg‘oniyning xalifa al -Ma’mun tasarrufidagi astronomlar dan biri ekanini ta’kidlash bilan bir qatorda, olimning «Falakkiyot ilmiga kirish va yulduzlarning harakati» risolasini yozganini aytib o‘tadi. Muallifning ko‘rsatishicha, al -Farg‘oniyning o‘ttiz bobdan iborat ushbu asari, «Al -majistiy» kitobining mohirona uslub va tushunarli sharhlar bilan yaratilgan qisqartmasidan iborat. Shunisi qiziqki, Ibn al -Qiftiy o‘z asarining keyingi sahifalarida Ahmad al - Farg‘oniyning otasi bo‘lsa kerak, degan taxmin bilan yana bir «boshqa», ya’ni Muhammad ibn Kasir al -Farg‘oniy ismli astronom ni ajratadi va uning «Boblar kitobi», «Muxtasar Al -majistiy» va «Quyosh soatini yasash haqida» kitoblarining muallifi, deydi. Biroq, tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, Ibn al -Qiftiy «ota» va «o‘g‘il» deb faraz qilgan ikki shax s amalda bir kish i, ya’ni Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir al -Farg‘oniy bo‘lgan. Ibn Abu Usaybi’a va Ibn Tog‘riberdi (1411 -1470)lar Ahmad al -Farg‘oniyning Ravda oroliga (Misr) o‘rnatilgan nilometrni isloh qilish va kanal qazish sohasid agi gidromuhandislik faoliyati haqida ma’l umot beradilar. Nilometr Nil daryosidagi suvning balandlik darajasini o‘lchash uchun mo‘ljallangan jihoz bo‘lib, u 861 yili Ahmad al -Farg‘oniy tarafidan isloh qilingan. Nilometr aslida 750 yili qurilgan bo‘lib, u birinchi marta 814 -815 yili xalifa al -Ma’mu n, ikkinchi marta esa 861 yili al -Mutavakkil davrlarida isloh etiladi. Sharqshunos Gaston Viet nilometrni tuzatish masalasini bataf sil o‘rganib chiqqan. Ravda orolida joylashgan bu jihoz Nil daryosi suvi bilan maxsus quvurlar orqali bog‘langan tosh kuduq k o‘rinishidagi inshootdir. Quduq markazida tosh ustun joylashtirilgan bo‘lib, unga suv sathini aniqlovchi maxsus belgilar ishlangan. Nilning suvi yuqoridagi quvurlar orqali uch qismdan iborat quduqqa oqib tushadi va uning markazidagi ustun vositasida o‘lcha nadi. Nil daryosi bo‘yida qurilgan bu qadimgi gidrotexnika inshooti Misr qishloq xo‘jaligi uchun nihoyatda ahamiyatli bo‘lib, uni Ahmad al - Far g‘ oniy tarafidan isloh etilishi, olimning iqtidorli muhandis ham ekanligiga yorqin dalildir. Ja’fariya shahridagi kanal qurilishi ishlarida al -Farg‘oniyning ishtiroki haqida Ibn Usaybi’a shunday yozadi: «Xalifa Mutavakkal al -Farg‘oniy davridagi tanilgan olimlar aka -uka Muhammad va Ahmad Banu Musolarga o‘z nomi bilan atalgan yangi «Ja’fariya» shahrini suv bilan ta’min lash maqsadida, u yerda kanal qazish ishlarini topshiradi. Muhammad va Ahmad Banu Musolar esa bu vazifani «Misrda yangi o‘lchash inshooti» (ya’ni nilometr)ni isloh qilgan Ahmad al - Farg‘oniyga yuklaydilar. Ammo, baxtga qarshi, al -Farg‘oniy vazifani bajaris hda eh tiyotsizlikka yo‘l qo‘yib, kanalning boshlanish qismini, uning boshqa qismlariga qaraganda chuqurroq qilib quradi. Natijada kanalning boshidagi suv uning ortiga to‘la yetib bormaydi. Voqea tafsilotlaridan xabar topgan al -Mutavakkil, agar kanal qurili shidagi kamchiliklar tasdiqlansa, har ikki aka -ukani qatl etishini ma’lum qiladi. U masalani tekshirib ko‘rish uchun Bog‘doddagi yirik olim Sanad ibn Alini chaqirtiradi. Sanad ibn Ali aka -uka Banu Musolar bilan kelishgan holda, kanal qurilishida hech qanda y kamchilikka yo‘l qo‘yilmaganini tasdiqlaydi va agar bu loyihada biror xato bo‘lsa, u oradan to‘rt oy o‘tib, kanal suvi pasayganidan so‘ng zohir bo‘lishi mumkin, degan xulosani tayyorlaydi». Al -Farg‘oniy va nilometr masalasi xususida so‘z yuritgan Ibn Tog ‘riberdining yozishicha, xalifa al - Mutavakkil 861 yili Fustot (qadimgi Qohira)da «yangi nilometr»ni quradi. Bu loyihani amalga oshirish uchun u Erondan muhandis Muhammad ibn Kasir al - Farg‘oniyni chaqirtiradi. Abul -Faraj Bar Ebrey (1226 -1286) ham al -Farg‘on iyning xalifa al -Ma’mun davridagi mashhur astronomlardan biri ekanini e’tirof etadi va «Astronomiya ilmi asoslari» nomli risola uning kalamiga mansubligini qayd etadi. O‘rta asrning mashhur bibliograflaridan Ibn Xallikan (1211 - 1282) Ravda orolidagi nilom etr haqida so‘z yuritar ekan, uning muhandisini Ahmad ibn Muhammad «al -Qarsoniy» deb noto‘g‘ri keltiradi. Albatta, muallifning yo‘l qo‘ygan xatosini osonlik bilan anglash mumkin, chunki «al -Farg‘oniy va al -Qarsaniy» so‘zlari arab yozuvida bir -biriga juda o ‘xshab ketadi. P.G.Bulgakovning fikriga ko‘ra, Ahmad al -Farg‘oniy 865 yili vafot etgan. Dunyoning turli qo‘lyozma fondlarida Ahmad al -Farg‘oniyning quyidagi asarlari saqlanib qolgan: 1. «Falakkiyot ilmi asoslari va samoviy harakatlarning usullari». Muallifn ing eng mashhur kitobi sanalgan bu risola Dublin, Istanbul, Leyden, Moskva, Oksford, Sankt -Peterburg, Qohira kutubxonalarida mavjud. Bundan tashqari, xuddi shu risola boshqa nomlar bilan quyidagi kutubxonalarda ham saqlangan: a) «Boblar (qismlar) kitobi: « O‘ttiz bobdan iborat «Al -majistiy»ga kirish». Bu nusxa Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasida saqlanadi. b) «Al -majistiy» Prinsetonda saqlanadi. v) «Falakkiyot» Larijda saqlanadi. g) «Falakkiyot ilmi asoslari» Qohirada saqlanadi. d) «Falakkiyot ilmiga kirish» Madalat (Marokash)da saqlanadi. ye) «Shaharlar va davlatlarning nomlari» Tehronda saq lanadi. 2. «Handasa va hisob yordamida shimoliy va janubiy asturlobni yasash uchun komil kitob». Risolaning nusxalari Turkiya, Berlin, London, Larij, Tehron, Mashha d va Qohirada saqlanadi. 3. «Yetti iqlimning hisobi» Qohira va Gotada saqlanadi. 4. «Asturlobni qo‘llash haqida kitob» Rampurda saqlanadi. 5. «Al -Farg‘oniy jadvallari» Patnada saqlanadi. 6. «Jadiy diametri uchun al -Farg‘oniy jadvallari» Manisa (Turkiya)da saq lanadi. 7. «Oy yerning ustida yoki ostida joylashgan vaqtni aniqlash haqidagi risola» Qohirada saqlanadi. 8. «Quyosh soatini yasash haqida kitob» Qohira va Halabda saqlanadi. 9. «Al -Xorazmiy zijini tushuntirish». Ushbu risola bizgacha yetib kelmagan. Al -Farg‘o niy asarlarining eng mashhuri «Astronomiya ilmi asoslari» bo‘lib, u 30 bobdan iborat. Ularda falakkiyot fanining asosiy masalalari - arab, yunon, suriyalik va forslarning Oy va Quyosh taqvimi (1 -bob), samoning sfera shaklida ekani (2 -bob), Yerning shar sha klida ekani (Z -bob), Yer osmon sferasining markazi ekani (4 -bob), osmon jismlarining ikki ko‘rinma harakati (Quyosh, Oy va sayyoralarning sutkalik harakati (5 -bob), Yerning aholi yashaydigan qismining tartibi va uning osmon sferasining barcha aylanishida r o‘y beradigan tun va kundagi o‘zgarishlar ( 6-bob), Yerning aholi yashaydigan choragining xossalari (7 -bob), Yerni o‘lchash va uning obod qismini yetti iqlimga bo‘linishi (8 -bob), Yerdagi mamlakatlar va shaharlarning nomlari, ularning qaysi iqlimga tegishli ekani (9 - bob), burjlarning to‘ g‘ ri chiqishi va uning to‘g‘ri hamda o g‘ ma sferalardagi harakati (10 -bob), kecha va kunduz vaqtlarining mi qdori, tekis soatlar bilan zamonli soatlarning farqlari (11 -bob), yoritgichlar sferasining shakli, tarkibi va ularning Yerdan uzoqlik darajalari (12 -bob), Quyosh, Oy va qo‘z g‘ almas yoritgichlarning sferalar bo‘yicha aylanma harakati (1 Z -bob), harakatlanuvchi beshta yoritgich (sayyoralar)ning uzunlik bo‘yicha harakati (14 -bob), beshta harakatlanuvchi yoritgichning eklipti ka bo‘yicha qaytma harakati (15 -bob), sayyoralarning episikllari, ularning deferentlari o‘lchamlari (16 -bob), yoritgichlarning o‘z sferalaridagi va ekliptikadagi davrlari (17 -bob), qo‘zg‘almas yoritgichlar va sayyoralarning kenglik bo‘yicha harakati (18 -bo b), qo‘zg‘almas yulduzlarning soni, ularni kattaliklar bo‘yicha tasniflash (19 -bob), Oy manzillari (20 -bob), harakatlanuvchi va turg‘un yulduzlarning Yerdan masofalarini o‘lchash (21 -bob), yoritgichlarni o‘lchash va har bir yoritgichning Yer o‘lchoviga nis batan mikdori haqida (22 -bob), yoritgichlar va ularning ekliptikadagi darajalarining meridiandagi, chiqishdagi, botishdagi bo‘ladigan ixtiloflari haqida (23 -bob), yoritgichlarning chiqishlari va botishlari hamda ularning Quyosh nurida bekinishlari (24 -bob) , Hilol (yangi Oy)ning chiqishi va Oy nurining ortishi va kamayishi (25 -bob), beshta yoritgichning Quyosh shu’lalari (osti)dan chiqishi (26 -bob), Oy va sayyoralarning larallaks i (27 -bob), Oy tutilishi (28 -bob), Quyosh tutilishi (29 -bob), Oy va Quyosh tuti lishi vaqtlari orasidagi miqdorlar. Olimning «Astronomiya ilmi asoslari» kitobi Yevropaga tarqalib, bir necha asrlar davomida Yevropa universitetlarida falakkiyot fani bo‘yicha asosiy darslik sifatida o‘qitilgan. Ahmad al -Farg‘oniyning yana bir muhim «Hand asa va hisob yordamida shimoliy va janubiy asturlobni yasash uchun komil kitob» risolasining nusxalari Berlin, Qohira, Qastamonu, London, Mashhad, Larij va Tehronda saqlanadi. Hozirda uning rus tilidagi to‘liq tarjimasi Toshkentda nashrdan chiqdi. Risola m uqaddima va yetti bobdan tashkil topgan. Muqaddimada muallif «zat al -halaq» va asturlob kabi astronomik jihozlar ustida qisqa to‘xtar ekan, «ularni yasashda qadimgi olimlar qo‘llagan uslublardan foydalanib kelinmokda, lekin biror kishi ularni sharhlab va t asvirlab kitob yozganini bilmaymiz», deydi. Shuning uchun ham u bu jihozning shakllari, ishlatish uslublari, asturlob orqali hisoblanadigan miqorlarning aniqligi va boshqa mavzularda qadimgi olimlarning faoliyati to‘g‘ri ekanini sharhlab, «komil kitob» yoz ganini uqtiradi. «Handasadagi tasdiqlarning muqaddimalari» nomli 1 -bobda asturloblarning shakllari sharhlanadi. Keyingi boblar quyidagicha nomlanadi: 2.«Asturlobning tuzilish tamoyillarini tushuntirish». 3.«Asturlob tekisligida hosil bo‘ladigan doiralar ka ttaliklari va ularning markazlari holatini hisoblash yordamida aniqlash». 4.«Barcha iqlimdagi doira markazlari holatini jadvalga joylashtirish». 5.«Shimoliy asturlobni chizish». 6.«Janubiy asturlobni chizish». 7.«Biz yozgandan tashqari, asturlobni qurish haqidagi hamma farazlar mumkin emasligi va noto‘g‘ri ekanligi haqida» Ahmad al -Farg‘oniyning bu risolasi handasa faniga oid yangi fikrlarning shakllanishi hamda astronomik jihozlar haqidagi nazariy tasavvurlar rivojida muhim ahamiyat kasb etdi. Olimning ko smografiya va stereografik proeksiya nazariyasiga oid qarashlari tadqiq etilgan. Yuqoridagi ma’lumotlar, Farg‘oniyning «Bayt al - hikma»da faoliyat ko‘rsatib, falakkiyot, riyoziyot, geografiya fanlarining rivojiga ulkan hissa qo‘shgan olim, shuningdek, astr onomik jihozlar va gidroinshootlar qurish ishlarida yorqin iste’dod sohibi ekanini ko‘rsatadi. Forobiy (873 -950) Abu Nasr Forobiy nafaqat Markaziy Osiyo va Sharqning, balki butun dunyoning asrlar osha e’tirof etilib, benihoya katta hurmatga sazovar bo‘lib kelayotgan buyuk mutafakkiri, qomusiy olimi, mashhur faylasufidir. Arastudan keyin falsafa olamida, xususan, Sharqda unga teng keladigan alloma chiqmaganligidan Forobiyga «Ikkinchi muallim» kunyasi berilganligi ham uning tafakkuri qanchalik keng bo‘lganli gini asoslaydi. Forobiy o‘zining sermahsul ilmiy ijodida o‘z davridagi ma’lum fanlarning deyarli barchasiga oid asarlar yaratib, ularda fundamental tadqiqotlar va natijalarga erishdi, falsafaning barcha sohalari bilan shug‘ullandi. Forobiy dunyoqarashining yakunlovchi qismi, so‘nggi maqsadi - inson jamoasi, insonning ijtimoiy mohiyati, uning kutgan orzu -umidlari, isoniy munosabatlar, umuminsoniy qadriyatlarning ustuvorligiga erishilgan fuqarolar jamiyatini qurish masalalaridir, deb ko‘rsatadi Forobiy asarl arining ko‘p qismi ta’lim, falsafa, bilimlarni o‘zlashtirishning fiziologik va psixologik asoslarini nazariy o‘rganishga qaratilgan. Uning fikricha, sezgi organlari yurak, miya inson tug‘ilgan vaqtda mavjud bo‘ladi, boshqa hamma narsalar aqliy va axloqiy x ususiyatlar, xarakter xislatlari, bilim insonning o‘z faoliyati mobaynida hosil bo‘ladi. Forobiyning yana bir buyuk xizmati shundaki, u insonlarga baxtli, to‘g‘ri yashashni uqtiradi, bilimlarni egallashga undaydi. Forobiy ijtimoiy hayot, jamiyat va uning t araqqiyoti masalalarida ham, jamiyat taraqqiyotida qadriyatlarning o‘rnini ko‘rsatishga harakat qildi, chuqur falsafiy masalalarni o‘rtaga tashladi. U o‘zining «Fozil odamlar shahri» asarida har bir inson o‘z tabiati bilan shunday tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi yetuklikka erishmoq uchun ko‘p narsalarga muhtoj bo‘ladi. U mazkur narsalarni bir o‘zi qo‘lga kirita olmaydi, balki bu jarayonda o‘ziga o‘xshagan kishilarning, ya’ni jamiyatning yordamiga muhtoj bo‘ladi. Bu ishda yetuk jamiyat, ideal davlat haqidagi fikrlarni rivojlantirib, alloma inson va insoniyat taraqqiyotida jamiyat a’zolarining birgalikda, bir yoqadan bosh chiqarib harakat qilishlari lozimligini uqtiradi. Ideal jamiyat a’zolari esa nafaqat milliy, balki umumbashariy qadriyatlarning ham o‘rnini to‘g‘ri tushunishi, yoshlarga ta’lim va tarbiya berish, jarayonida milliy va umuminsoniy qadriyatlar mushtarakpigiga erishish kerakpigini ko‘rsatadi. Forobiy insonlarni o‘zaro hamkorlikka chaqiradi, dunyoda yagona bir butun inson jamoasi tuzish ha qida orzu qiladi. Albatta, bu jamoada milliy va umumbashariy qadriyatlar uyg‘unligiga erishilgan, ularning integratsiyalashuvi intensivlashgan bo‘ladi, deydi alloma. «Baxt -saodatga erishuv haqida» risolasida Forobiy davlatni har tomonlama yetuk, o‘zida eng yaxshi insoniy fazilatlarni namoyon qilgan kishilar yordamida boshqarish zarurligini qayd etadi. Shuningdek, u har tomonlama yetuk aholini ilm va ma’rifatga olib boruvchi ideal jamiyat haqida fikrni olg‘a suradi. «Fozil odamlar shahri» asarida u davlatni boshqarayotgan shaxs, hokim Ollohdan boshqa hech kimga bo‘ysunmasligi kerakligini uq tirib, davlat boshlig‘i ega bo‘lishi kerak bo‘lgan o‘n ikki fazilat haqida qimmatli fikrlar bildirgan. Alloma ta’kidlaganidek, davlatni boshqarayotgan kishi avvalo, sog‘lom bo‘lishi, o‘ziga yuklangan vazifalarni bajarishda biror nuqson xalal bermasligi lozim. Ikkinchidan, shahar hokimi tabiatan nozik farosatli bo‘lib, suhbatdoshining so‘zlarini, fikrlarini tez tushunib, ilg‘ab olishi zarur. U anglagan, ko‘rgan, eshitgan, idr ok qilgan narsalarini xotirasida to‘liq saqlab qolishi kerak, ya’ni xotirasi o‘ta kuchli kishigina shaharga hokim bo‘lishi mumkin. Unday kishi, yuqoridagilardan tashqari, bilim, ma’rifatga havasli, o‘qish -o‘rganishdan aslo charchamaydigan, taom yeyishda, i chkilikda o‘zini tiya biladigan, haq va haqiqatni, odil va haqgo‘y odamlarni sevadigan, yomonlardan jirkanadigan bo‘lishi lozim. U o‘z qadrini biluvchi, nomus va oriyatli, ulug‘, oliy ishlarga intiladigan, mol -dunyo ketidan quvmaydigan, tabiatan adolatlarv ar, jabrlanganlarga madad beradigan bo‘lib, o‘zi zarur deb hisoblagan chora -tadbirlarni amalga oshirishda qat’iyat, sabot, jur’at va jasoratlik ko‘rsatishi, qo‘rqoqlikka yo‘l qo‘ymasligi zarur. Xulosa qilib aytganda, o‘rta asrlarning buyuk mutafakkiri, ulu g‘ vatandoshimiz Abu Nasr Forobiy o‘zining sermuhsul ijodida barcha sohalarda qilgan ijodida alohida e’tibor bilan jamiyatni o‘rgandi. U inson va insoniyat baxtli yashashi uchun yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo‘lishi, shuningdek, milliy va umuminsoniy qa driyatlarga amal qilib yashashi lozimligini asoslab berdi, inson, uning hayoti eng oliy qadriyat ekanligini, uning manfaatlarini yoqlash har qanday jamiyatning eng birinchi vazifasi ekanligini ko‘rsatdi. Prezidentimiz I.Karimov haqli ta’kidlaganidek, «Mill iy taraqqiyotimizning taqdiri oliy qadriyat sanalgan inson, uning erkinliklari, huquqlari hamda manfaatlari ta’minlanganligiga, mustaqil fikrlashi, aqliy zakovat bilan ruhiy -ma’naviy salohiyatni o‘zida uyg‘unlashtira olishiga ko‘p jihatdan bog‘liqdir». Kis hilik taraqqiyotiga o‘zining o‘chmas ulushini qo‘shib, mamlakatimiz shuhratini olamga taratib, tarix sahifalariga abadul -abad muhrlangan Muhammad al - Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Imom al -Buxoriy, Imom at -Termiziy, Bahouddin Naqshband, Alisher Navoiy singari ulug‘ siymolar yetishtirgan millat har qancha g‘ururlansa arziydi. I.Karimov Buyuk davlat poydevorini qurish, dunyoda o‘zimizga munosib o‘rinni egallashda al -Beruniy, Ibn Sino, Muhammad Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy, al - Buxoriy, at - Termiziy, Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Xoja Bahouddin Naqshband, Alisher Navoiy, Bobur Mirzo kabi bobolarimizning bebaho merosi hamisha boshimizni baland, qaddimizni tik qiladi, xalqimizni kuchiga -kuch, g‘ayratiga g‘ayrat, ishonchiga ishonc h qo‘shadi. I.Karimov Vatanimizni jannatmakon o‘lka deb atashadi. Shu o‘lkani asl farzandlari esa yurt shonu -shavkatini olamga yoygan. Turkiston avliyolar, allomalar va buyuklar yurti. Professor M.Imomnazarovning qayd etishicha Turkistonda ikki mingdan ort iq allomalar yashab o‘tgan. Islomshunoslarning yozishicha Turkistonda mingdan ortiq valiylar o‘tgan. Birgina Alisher Navoiyning «Nasoyimul -muhabbat» asarida yetti yuz yetmishta valiylar haqida ma’lumot berilgan. Har bir hayot jabhasining o‘z buyuk siymolari bor: Fan: - al -Xorazmiy, al -Farg‘oniy, al -Forobiy, al -Beruniy, Abu Ali ibn Sino...; Din: - Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Az -Zamaxshariy , Ho‘ja Ahror Valiy...; Tasavvuf: - Ahmad Yassaviy, Abdulholiq G‘ijduvoniy, Najmiddin Kubro, Bahouddin Naqshban d...; Adabiyot: - Mahmud Qoshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib, Navoiy...; Davlat boshqaruvi: - Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Zahiriddin Muhammad Bobur... Yulduzlar...! Samoviy yulduzlar. Ulug‘ siymolar - millat yulduzlari. Go‘yo ular o‘rtasida qandaydir uzviylik mavj uddek. Yulduzlar uzoq uzoqlardan, samo qaridan turib, tunimizni yoritadi. Insoniyat tarixida bir qator ulug‘ siymolar yashab o‘tganki, ular xalqni, millatni faxri va iftihoridir. Yulduzlar tunni yoritganidek har bir xalqning daholari o‘sha xalqning Ilmiy m erosini jahonga ko‘z -ko‘z qiladi. Ma’nviyatimizda ana shunday siymolar juda ko‘p va son sanoqsizdir. Biz buyuk siymolardan eng yorug‘larini saralab oldik. Ularning nurli siymosi, hayot yo‘li va ular qoldirgan boy ma’naviy meros bugungi kun mustaqillik farz andlari uchun yo‘lchi yulduz, mayoq vazifasini o‘taydi. Millatimiz ulug‘ siymolari, ilm ziyosidan bahramand bo‘lish har birimizga nasib etsin. Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati Rahbariy adabiyotlar: 1. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura.1 -jild. -T.: O‘zbekiston,1996. 2. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3 -jild. -T.: O‘zbekiston, 1996. 3. Karimov I.A. O‘zbekistan XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, taraqqiyot shartlari kafolatlari. -T., 1997. 4. Karimov I.A. Avl odlarning barkamol rivoji — O‘zbekiston taraqqiyotining asosi. -T., 1997. Asosiy adabiyotlar 5. Ma’naviyat yulduzlari. -T. : Fan, 1999. 6. Islom ensiklopediyasi. -T., 2004. 7. Ibrohimov Abduqahhor Biz kim o‘zbeklar. –T., 2001. 8. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. –T., 2000. 9. Islom tasavvufi manbalari. -T., 2005. 10. Nizomiddinov N. Janubiy - Sharq iy Osiyo : diniy falsafiy ta’limotlar va islom. - T., 2006. Elektron resurslar 20. www.eurasia.org.ru . 21. www.history.ru 22. http://www.philos.msu.ru/fac/history/ 23. www.museum.ru 24. www.ziyonet.net .

Markaziy Osiyo olimlarining ,, Bayt ul – hikma “ va Bog‘doddagi ilmiy faoliyati

Купить