Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi

Купить

Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi.
Reja:
1. Markaziy Osiyoda dastlabki sivilizatsiya o‘choqlari. Ilk
davlat birlashmalari.
2. Qadimgi va ilk o‘rta asrlarda Markaziy Osiyo.
3. Markaziy Osiyoda birinchi va ikkinchi renesans davri.

Markaziy Osiyo mintaqasi qadimdan dehqonchilik uchun qulay bo‘lib,
eng qadimgi davrlardan bu yer iqlimi yovvoyi boshoqli ekinlar o‘sishi uchun
qulay joy bo‘lgan. Ayniqsa, uning janubi-g‘arbi Kopetdog‘ atroflari bahorgi
yog‘ingarchilik natijasida katta-kichik soylarning quyi qismida boy, serunum,
loyqa tuproqli jilg‘alar hosil qilgan. Natijada eng qadimgi davrlarda miloddan
avv. VI-IV asrlardayoq bu hududda ilk dehqonchilik manzilgohlari yuzaga
kelgan. 1952 yil arxeologlar Ashxoboddan 40 km uzoqlikda Chaqmoqli deb
nomlangan joydan dastlabki dehqonchilik manzilgohini topadi. Neolit
davriga oid bu joyning Chaqmoqli deb atalishiga sabab, cho‘ponlar bu yerdan
chaqmoqtosh terishar ekan. Bu joyning ikkinchi nomi Joytun bo‘lib, bahorgi
yomg‘irdan so‘ng ko‘lmaklar hosil bo‘lib, oydin kechada ular qop-qora
bo‘lib ko‘rinishidan cho‘ponlar shunday nom qo‘yganlar. Joytun
yodgorligidan qistirma o‘roq (mis va toshdan ishlangan), pichoq, suyakdan
ishlangan igna, bigiz va boshqa qurollar topilgan. Olimlarning fikricha
Joytun yodgorligi bundan VII-VI ming yil burun shakllangan. Keyinchalik
shakllangan va III-II ming yilliklarga oid bo‘lgan Oltintepa yodgorligi ham
(janubi-sharqiy Turkmaniston) Markaziy Osiyodagi bronza davri
yodgorliklardan biri bo‘lib hisoblanadi. Oltintepa yodgorligida dastlabki xom
g‘ishtdan va paxsadan qurilgan turar joylar, bronza qurollar topilishi bilan
birga Markaziy Osiyoning Hindiston va Mesopotamiya bilan bog‘lab turgan
la]l yo‘lining muhim tuguni bo‘lgan. Bu yerdan oltin va qimmatbaho
metallardan ishlangan buyumlar ko‘plab topilgan. Oltintepa aholisida narigi
dunyoga ishonch bo‘lganligi, kinotaft (mayitsiz qabr) qabrlarini ham
o‘rgatish mumkin. Mil.avv. III ming yillik oxiri II ming yillik boshlarida
Jarqo‘ton, Sopolitepa yodgorliklari vatanimizdagi ilk qishloq va shahar
tipidagi manzilgohlarning vujudga kelishi bronza davridayoq boshlanganidan
dalolatdir. Mil.avv. I ming yillik boshlarida ajdodlarimiz temir qurollardan
foydalana boshladilar. Shu davrdan boshlab tog‘ jinslarini qayta ishlash

(masalan: temir, oltin, qalay, qo‘rg‘oshin va b.) ulardan mehnat va jang
qurollari tayyorlash, to‘quvchilik, quruvchilik, zargarlik va boshqa sohalar
rivoj topadi. Temir qurollardan foydalanish mil.avv. VII-VI asrlardayoq
ulkan sug‘orish tizimlari qurilishiga sabab bo‘ladi. Ortiqcha mahsulot va
sinfiy tabaqalanish vujudga keladi. “Avesto”da mil.avv. II ming yillik
boshlarida kohinlar, harbiylar, dehqon va hunarmandlardan iborat tabaqalar
tilga olinadi. Bu davrda shahar va shaharsozlik madaniyati ham taraqqiy eta
boradi. Natijada jamiyatda davlat, davlatchilik an’analari ham mil.avv. VIII-
VII asrlarda shakllana boshladi deb aytishimiz mumkin.
Avestoda Katta Xorazm (Aryonam Vayjo) tilga olingan bo‘lib u
dastlabki davlat birlashmalaridan biri edi. Kopetdog‘, Marv (Avestoda
Mouru) Kaspiy va Orol dengizigacha bo‘lgan hududlarni Daxyu – Sastar
boshqargani eslatiladi. Bu mil.avv. VII asrda yashagan miletlik Gekatey
ma’lumotlari bilan aynan o‘xshashdir. Yana bir antik muarrix Eron
ahamoniylari saroyida tabib bo‘lib ishlagan Ktesi ma’lumotlari ham mil.avv.
(III asr) Katta Xorazmni yuqoridagi kabi tasvirlaydi. Demak, mil.avv.1 ming
yillik boshlarida vujudga kelgan Katta Xorazm davlati mil.avv. VI-IV
asrlarda ham bir qadar mustaqilligini saqlab qolgan. Aldeksandr
Makedonskiy yurishlari davrida Xorazm hukmdori Farasmanning tilga
olinishi esa yunon-makedon istilosi davrida ham Xorazm o‘z mustaqilligini
saqlab qolganini ko‘rsatadi. Yana bir davlat birlashmasi bo‘lgan Baqtriya
ham mil.avv. I ming yillik boshlarida paydo bo‘ladi. Avestoda Baqtriya
(Baxdi) tilga olinib, baland bayroqli o‘lka sifatida ta’riflanadi. Knidlik Ktesi
Ossuriya podshosi Nin Bolid va uning xotini Semiramidaning yurishlari
haqida ma’lumot keltiradi. Qizig‘i shundaki, Nin Bolid afsonaviy podsho
bo‘lib, Semiramida tarixiy shaxs u mil.avv. VIII asr boshlarida yashagan.
Bundan tashqari Ossur podshosi Sargon II yozuvlarida ham Baqtriyadan ikki
o‘rkachli tuyalarda la’l olib kelinishi haqidagi ma’lumotlar mavjud. Demak,

Baqtriya davlati ham mil.avv. VIII-VII asrlardayoq mavjud bo‘lgan. Baqtriya
mil.avv. VI-IV asrlarda ahamoniylar keyin Aleksandr Makedonskiy davlati,
mil.avv. IV-III asr o‘rtalarida salavkiylar davlati tarkibiga kiradi.
Markaziy Osiyo xalqlari mil.avv.6-4 asrlarda Eron ahamoniylari va IV-
III asrlarda yunon-makedonlarga qaram bo‘lib qoladi. Mil. avv. III asr
o‘rtalarida mustaqil davlatlar tashkil topadi. Shulardan biri Yunon-Baqtriya
davlati bo‘lib, u mil.avv. 250 yillar atrofida tashkil topadi. Taxminan 120
yillik ushbu davlat siyosiy tarixidagi o‘zgarishlar uning madaniy, xo‘jalik
taraqqiyotiga ham ta’sir qiladi. Bu davrda tovar-pul munosabatlari yaxshi
yo‘lga qo‘yiladi. Baqtriyada zarb qilingan oltin, kumush, nikel tangalar
Xorazm, Sug‘diyona, Farg‘ona, Hindiston hududlaridan topilishi Baqtriya
tangalari xalqaro savdoda ekvivalent bo‘lganini ko‘rsatadi. Yunon-
Baqtriyada rasmiy til yunon tili bo‘lib hisoblangan. Panjobda yuzaga kelgan
kxoroshti yozuvi ham kirib kela boshlagan. Budda dinining mil.avv. II-I
asrlarda kirib kela boshlashi bilan budda yozuvi ham qo‘llanilgan. Nihoyat
baqtriyaliklar yunon yozuvi asosida o‘zining kvadratsimon yozuvlarini ham
yaratganlar. Musiqa va san’at sohasida Baqtriya o‘sha davr sharq
mamlakatlari ichida oldingi o‘rinlarda turgan. Aniq va tabiiy fanlar falsafa
rivoj topgan. Hind donishmandi Nagarjuna Yunon-Baqtriya podshosi
Menandr bilan falsafa borasida suhbatlashgach, unga atab Milinda panxa
(Menandr donishmandligi) nomli asar yozadi. Mil.avv. II asrning o‘rtalarida
Yunon-Baqtriya siyosiy jihatdan inqirozga yuz tutadi. Mil.avv. 140 yilda bu
davlat saklar, yuechjilar zarbasi ostida qoladi. Bu hududga ko‘chib kelgan
yuechjilar taxminan I asrda Kushon davlatiga asos soladi. Dalvat asoschisi
Kudjula Kadfiz Surxondaryo viloyati Sho‘rchi tumanidagi Dalvarzintepani
davlat poytaxtiga aylantiradi. Kushon davlati tezda Markaziy Osiyodagi
qudratli davlatga aylanadi. Kushonlar davrida mintaqada quruvchilik,
haykaltaroshlik, rassomchilik, naqqoshlik kabi sohalarda ulkan yutuqlarga

erishildi. Kushonlar davri madaniy hayotining o‘ziga xos xususiyatlaridan
yana biri mintaqada hind madaniyatining yanada chuqur ildiz otishidir. Bu
davrda Budda dini (Kanishka 77-138 yy.) davlat dini darajasiga ko‘tarilishi,
tasviriy san’at, tangalar zarb qilish, arxitektura qurilishida, ma’naviy hayotda
hind an’analari yanada chuqur ildiz otdi. Shu bilan birga matematika,
astronomiya, musiqa, gramatika, metrologiya, ximiya, falsafa, dorishunoslik
kabi fanlar sohasida ham ko‘plab yutuqlar qo‘lga kiritiladi. Xitoy
manbalarida Baqtriyadan borgan Budda rohibi 77 tilni bilishi, yana bir
rohibning astrologiya sohasidagi bilimlari benazir ekanligi va boshqa shunga
o‘xshash misollarni ko‘plab keltirish orqali yuqoridagi fikrlarni isbotlash
mumkin. Kushon madaniyati yodgorliklari yurtimiz janubida Dalvarzintepa,
Ayritom, Qoratepa va boshqa joylardan topib o‘rganilgan. Madaniyat yuksak
darajaga rivojlanishiga mil.avv. II asr oxiridan boshlab shakllangan buyuk
ipak yo‘li bo‘ylab xalqaro aloqalarning yo‘lga qo‘yilishi ham muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu yo‘l orqali mintaqamiz sharqu-g‘arbni bog‘lab
ularning madaniyatlarini bir-biriga tanishtirish va targ‘ib etish orqali o‘zlari
ham yuksak madaniyat yaratdilar. Yurtimiz hududiga V asrda Eftalit
qabilalari kirib keladi. Eronda tashkil topgan sosoniylar davlati bilan eftalitlar
V asrning 30 yillaridayoq kurash olib bora boshlaydilar. Ayniqsa, Eron
sosoniy hukmdori Pero‘z (459-484 y.) davrida o‘zaro kurashlar avj oladi.
Tarixiy manbalarda Xo‘rmuzd (420-457 y.) va Pero‘z (459-484 y.)ni
sosoniylar taxtiga chiqishiga eftaliylarning harbiy yordam bergani
ta’kidlanadi. Bunga buyuk ipak yo‘lida mintaqadagi savdo iqtisodiy
doiralarining manfaatdor bo‘lganlari sabab bo‘lgan desak xato bo‘lmaydi.
Mintaqa shaharlari tarixida V asr oxiri-VI asr boshlari katta jonlanish
yillari bo‘lgani ma’lum. Ayniqsa, kichik shaharlarning tezlik bilan o‘sib
borishi hashamatli binolari bo‘lgan alohida-alohida qo‘rg‘onlarning yuzaga
kelishi Xorazm, Sug‘diyona, Shosh va Baqtriya viloyatlarida keng qilib

qurish, uy devorlarini naqqoshlik va tasviriy san’at namunalari bilan bezash
bu davr uchun xarakterlidir. Diniy inshootlar qurilishiga ham alohida e’tibor
berilib, ichik bezash ishlarida qimmatbaho toshlar, oltin bilan bezash keng
tarqalgan. Eftalitlar davrida mintaqada so‘g‘dcha, xorazmcha, kxaroshti,
eftalitcha yozuvlar ma’lum bo‘lgan. Eftalitlar yozuvi haqida Syuan Szyan:
“Yozuvlaridagi asosiy harflar 25 ta bo‘lib, ular yordamida iboralar, so‘zlar
yasaydilar. Sahifaga xatni eniga tushiradilar, chapdan o‘ngga qarab
o‘qiydilar”–deb yozgan. Eftalitlar davrida yurtimiz aholisi zardushtiylik,
moniylik, buddaviylik va qam (shamanlik) diniga sig‘ingan. Bu davrda
Erondan xristian va mazdak qarashlari ham kirib kela boshlagan. VI asr
ikkinchi yarmidan boshlab turk hoqonligi Markaziy Osiyo hududini istilo qila
boshlaydi. 568 yilgi eftalitlar bilan urushdan so‘ng turk hoqonligi
hukmronligi to‘liq o‘rnatiladi. Turk hoqonligi davrida ham eftalitlar
davridagi iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy yuksalish davom etdi. Bug‘doy, arpa,
sholi, mosh, tariq, no‘xat, qovun, paxtachilik, pillachilik, bog‘dorchilik,
uzumchilik taraqqiy etadi. Qazilma boyliklardan oltin, temir, navshadil,
kumush, qo‘rg‘oshin, mis, margimush, tuzning bir necha turlari qazib
olingan. Natijada metalga ishlov berish, shishasozlik, zargarlik, kulolchilik,
duradgorlik, qurolsozlik, to‘qimachilik kabi sohalar rivojlangan. Yozma
manbalar va devoriy suratlar o‘lkamizda bu davrda musiqa, raqqoslik,
teatrshunoslik kabi sohalar rivojlanganidan dalolat beradi. Musiqa
asboblaridan katta va kichik chirmanda, besh torli ud, do‘mbira, nay, rubob
qabilar mavjud bo‘lgan. Qo‘g‘irchoq teatri Xitoyga yurtimizdan tarqalgan
hisoblanadi.
Ma’lumki, bronza davridayoq savdo yo‘llari vujudga kela boshlagan.
Mil.avv. II asr oxiridan boshlangan buyuk ipak yo‘li savdosida ham yurtmiz
aholisi Eron, Vizantiya, Hindiston, Xitoy va boshqa ko‘plab davlatlar va
mintaqalar bilan aloqalar olib borganlar. Ilk o‘rta asrlar davrida so‘g‘dlarning

ipak yo‘lidagi ustun mavqega ega bo‘lganlarni ko‘rish mumkin. so‘g‘d
savdogarlari o‘zlarining ustunliklarini Sharqiy Turkistonda, Yettisuvda,
Oltoydan Yeniseygacha, Shimoliy Xitoydan Mo‘g‘uliston va Tinch
okeanining sharqiy sohillarigacha bo‘lgan hududlardagi koloniyalari
mavjudligi orqali ta’minlaganlar.
Mazdakiylik zardushtiylik dinidagi qarashlardan o‘sib chiqadi.
Shuningdek, xristianlik, moniylik, ellinizm falsafiy qarashlarni ham o‘zidan
mujassamlashtirgan. Mazdakchilikning ijtimoiy konsepsiyasida: dunyoda
tengsizlik, adolatsizlik mavjud, bu esa yovuzlikning tug‘ilishiga sabab
bo‘ladi. Aql va odillik umumiy tenglik va barcha odamlarning barcha
narsalariga teng egalik qilishini ta’minlovchi dunyo yaratishi lozim.
Gunohkorlarning qonini to‘kish mumkin degan g‘oyalar mavjud bo‘lgan. Bu
harakat Eronda 496-529 yillarda keng tarqaldi. Eronda mag‘lubiyatga
uchragach, mazdak g‘oyalari tarafdorlaridan bir qismi O‘rta Osiyoga qochadi
va bu hududlarga ham Mazdak g‘oyalarini targ‘ib qiladilar. Ma’lumki, O‘rta
Osiyo hududida zardushtiylik dini mil.avv. I ming yillik boshlarida
shakllangan. Zardushtiylik asosan dualizm yorug‘lik, yaxshilik
(Axuramazda) va yomonlik, zulmat (Axriman) o‘rtasidagi kurashga
asoslanadi. Inson esa, ezgu so‘z, ezgu fikr, ezgu amali bilan yaxshilikka
xizmat qilishi lozim deb o‘rgatadi. Lekin zardushtiylikda Migra-quyosh
xudosi, Anaxita-tabiat, yaxshilik homiysi, Veretragna-podsho taxti homiysi,
Agni-olov, Faro-baxt, omad, Vaxsh-daryo suvlari homiysi kabi ko‘plab
xudolar mavjud bo‘lib, ular insonlar hayotida muhim o‘rin tutadi deb
hisoblaganlar. Islom dinining kirib kelishi bilan nafaqat zardushtiylik, balki,
boshqa dinlar ham asta-sekin ijtimoiy hayotdan chiqib ketadi.
Arablar O‘rta Osiyoni istilo qilishi tarixda ikki qismga, ya’ni 651
yildan 704 yilgacha, harbiy razvedka davri va 704-715 yillar istilo davriga

bo‘lamiz. Arablar O‘rta Osiyoni istilo qilgach, zo‘rlik yo‘li va islomga
kirmagan (juzya solig‘i-iqtisodiy yo‘l), shuningdek, islomni qabul qilganlarni
2 dirhamdan berish kabi vositalardan ham foydalandilar. Arablar zulmiga
qarshi bir necha bor qo‘zg‘olonlar ko‘tarilsada bular muvaffaqiyat keltirmadi.
VIII asr boshlarida Markaziy Osiyo aholisi arablar bosqini natijasida
og‘ir qiyinchiliklarga duchor bo‘ldi va istiloga qarshi ko‘p yillik kurash olib
bordi. Abu Rayhon Beruniy asosli ravishda arablar zarbasi oqibatida So‘g‘d
va Xorazmning boy madaniyati barbod bo‘ldi, deb afsuslangan edi. Shu bilan
birga arab xalifaligida ham katta o‘zgarishlar yuz berdi. Umaviylar
sulolasidan hokimiyat abbosiylarga o‘tganligi muhim voqea bo‘ldi. Yangi
sulola benihoya katta saltanatni idora qilishda, uning taraqqiyotini
ta’minlashda ilmu-fanning ahamiyatini chuqurroq angladi. Xalifa Xorun ar-
Rashid (786-809 yy.)dan so‘ng uning o‘g‘li Ma’mun o‘z tasarrufidagi
o‘lkalardan olimlarni xalifalikning yangi poytaxti Bag‘dodga taklif etadi,
ularning samarali ishlashlari uchun sharoit yaratadi.
O‘lkamizda islom dinining tarqalishi, uning mahalliy odat udumlar
bilan tez orada uyg‘unlashuvi ahamiyatlidir. Islomda ilm olmoq farz, degan
hikmat mavjud. Madaniy sohada xususan, islomning axloqiy tariqatlari,
shuningdek, IX-X asrdagi dunyoviy ilmlaning rivoji arab dunyosidagi
ijtimoiy-ma’naviy vaziyatni anchagina o‘zgartirdi. Shu bilan birga, arab
(islom) sivilizatsiyaning shakllanishida Hindiston, Eron, Yunoniston,
Markaziy Osiyo va Kavkaz xalqlarining madaniyati ta’siri katta bo‘lgan.
Mintaqamizda qadimdan sivilizatsiya asoslari, moddiy va ma’naviy
madaniyatning chuqur ildizlari mavjud edi. VII asr oxirlari-IX asr boshlarida
Markaziy Osiyoda ijtimoiy va siyosiy vaziyat anchagina barqarorlashdi.
Bunday sharoitda mintaqada ilm-fan, umuman madaniyatning keng ko‘lamda
rivojlanishini taqozo qilardi. Xususan, Buxoro, Samarqand, Marv, Xiva,

Termiz, Farg‘ona, Xo‘jand, Qo‘qon madaniyat o‘choqlariga aylanadi.
Xorazmda esa Ma’mun akademiyasi tashkil topdi.
Bu ilk uyg‘onish, birinchi renesans davri edi. Markaziy Osiyodagi
olimlari o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan barcha ilm sohalari bilan qiziqdilar,
dunyoviy va diniy fanlar rivojiga o‘zlarining salmoqli hissalarini qo‘shdilar.
Bu haqda M.Xayrullaevning “O‘rta Osiyoda ilk uyg‘onish davri madaniyati”
(Fan 1994). F.Sulaymonovning “Sharq va G‘arb” (O‘zbekiston 1997)
shuningdek, “Buyuk siymolar, allomalar” (Meros 1995, 96). Asar va
to‘plamlarida sermazmun va boy ma’lumotlar, ishonarli misol va dalillar
keltirilgan. Bu nashrlarda nafaqat Al-Xorazmiy, Al-Farg‘oniy, Forobiy,
Beruniy va Ibn Sinolarning ko‘p qirralari faoliyati xususida, balki ularning
yuzlab izdoshlari va shogirdlari haqida ham qimmatli ma’lumotlar bor. Ular
lotin, arab boshqa ko‘plab tillarni bilishgan. Jahon sivilizatsiyasi yaratgan
aniq va gumanitar fanlar bo‘yicha o‘z mustaqil mulohazalariga ega
bo‘lganlar, qisqasi bu siymolar chinakkam qomusiy donishmand bo‘lganlar.
Markaziy Osiyo madaniyatining rivojlanishida M.Qoshg‘ariy, Yusuf
Xos Hojib, A.Yugnakiy, A.Firdavsiy, Rudakiy, M.Narxashiy kabi
arboblarning hissasi kattadir. Imom Al-Buxoriy, Al-Termiziy kabi buyuk
muhandislarning butun islom dunyosi bugun ham ehtirom bilan tilga
olinmoqda. O‘lkamizda yuz bergan ilm fan, madaniyat va san’at sohalaridagi
o‘zgarishlar, yangiliklarning asosiy xislatlaridan biri insonparvarlik
g‘oyasining doimo ustun bo‘lganligidadir. Markaziy Osiyodagi
uyg‘onishning muhim belgisi-bu dunyoviy ilmlarga intilish, hamda din va
diniy bilimlarni jamiyat, inson manfaatidan kelib chiqib talqin etish bo‘lgan,
odamzod ma’naviyatini boyitishi esa asosiy mezon bo‘lgan.
G‘arb olimlarining e’tiroficha, antik sivilizatsiya bilan Yevropa to
uyg‘onish davriga qadar, ya’ni XVI asrgacha arab tilida bitilgan asrlar bilan

tanishgan. G.Gegel o‘zining “Tarix falsafasida”, “Fan va bilimlar ayniqsa
falsafa G‘arbga arablardan o‘tgan” – dedi. Yurtdosh donishmandlarimizning
ko‘pchiligi zamon taqozosiga ko‘ra o‘z asarlarining ko‘pchiligini o‘sha
paytlarda xalqaro tilga aylangan arab tilida yozganlar. Shu boisdan aksariyat
G‘arb olimlari kzpchilik Sharq olimlarini arab deb faraz qilganlar.
Al-Xorazmiyning arifmetikaga bag‘ishlangan kitobi XII asrda
Ispaniyada lotinchaga tarjima qilingan. O‘sha paytlarda ko‘chirilgan lotincha
nusxasi hozir ham Kemberjda saqlanmoqda. Bu asar bir necha asrlar
davomida Yevropa universitetida “Algoritm kitobi” nom bilan mashhur
bo‘lgan. Rim papasi Silvesto Rim raqamlari o‘rniga Xorazmiy ishlab chiqqan
arab raqamlarini Yevropada iste’molga kiritish to‘g‘risida farmon berdi.
“Algebra”, “Algoritm” atamalarining dunyo miqyosida tarqalishiga ham
vatandoshimizning nomi sababchi bo‘lgan. Al-Xorazmiyning geografiya
xususidagi asari 1037 yilda ko‘chirilgan nusxasi Strasburg kutubxonasida
mavjud.
Al-Farg‘oniyning astronomik asari Yevropada XII asrda lotin tiliga ikki
marta va XIII asrda boshqa Yevropa tillariga tarjima etilgandan so‘ng, uning
nomi “Alfraganus” shaklda G‘arbda bir necha asr davomida keng tarqaldi.
Farg‘onalik donishmand nomini Dante ( XV asr) Sheller ( XVIII asr) ehtirom
bilan tilgan olganlar. Farg‘oniy yaratgan asarlardan birining qo‘lyozmasi
Prinston (AQSh) universitetida saqlanmoqda.
Abu Nasr Farobiy asarlari XII-XIII asrlardayoq lotin, qadimiy yahudiy,
fors, fransuz, rus, ingliz tillarida chop etilgan. Ibn Sino asarlari o‘sha
paytlardan boshlab ko‘p tillarga ag‘darilgan. Faqat “Tib qonunlari”ning o‘zi
lotinchada 30 martadan ortiq nashr qilingan. Abu Rayhon Beruniy yaratgan
durdonalar turli asarlarda lotin, arab, sanokrid, fransuz, italyan, nemis, ingliz,
yahudiy, rus, fors, turk va boshqa ko‘p tillarda chop etilgan. Amerikalik

professor J.Sartoen Beruniy merosiga yuksak baho berish bilan birga, uni
“O‘z davridagi jahonning birinchi donishmandi” deb ataydi. O‘tmish
sivilizatsiyamiz haqida birinchi Prezidentimiz: “Markaziy Osiyo tarixida
siyosiy aql-idrok bilan ma’naviy jasoratni, diniy dunyoqarash bilan qomusiy
bilimdonlikni o‘zida mujassam etgan buyuk arboblar ko‘p bo‘lgan” deb
ta’kidlaydi. Ularinng jahon sivilizatsiyasi taraqqitiga qo‘shgan hissalarini
o‘sha davrlardan buyon butun dunyo tan olmoqda.
XIII asr boshlaridagi mo‘g‘ullar bosqini natijasida o‘lkamizda
madaniyat o‘qochlari barbod bo‘ldi, san’at obidalari vayron etildi, mamlakat
og‘ir tushkunlikka uchradi. XV asr o‘rtalaridan boshlab Movarounnahrda
moddiy va madaniy tiklanish boshlandi. Bu jarayon Amir Temur hokimiyat
tepasiga kelib markazlashgan davlat tashkil topgan davrda kuchaydi.
Sivilizatsiya yangi bosqichga ko‘tarildi. Avvalo davlatchilik qonuni qonun-
qoidalari puxta shakllandi. Sohibqiron fan, madaniyat, san’at,
me’morchilikning ibratli homiysi bo‘lgan. Temuriylar sulolasi madaniy
yuksalishga katta hissa qo‘shib kelgan. Samarqandda katta rasadxona bunyod
etildi, ko‘plab madrasalar, maktablar ochildi, san’at, adabiyot sohasida ham
katta o‘sish yuz berdi. Bu davrlarda Mirzo Ulug‘bek, Jamshid al-Koshiy,
Rumiy, Ali Qushchi kabi olimlar astronomiya, matematika va boshqa aniq
fanlar sohasida muhim kashfiyotlar qildilar. Xususan Ulug‘bekning yulduzlar
jadvali jahon astronomlari tomonidan ehtirom bilan tan olindi, u ko‘p
madaniy markazlarida xususan Londonda keyin Parij va Dansigda 1917 yili
Vashingtonda va boshqa shaharlarda chop etildi va qanchadan-qancha ilmiy
izohlar bitildi.
Alishekr Navoiy, A.Jomiy, Sakkokiy, Lutfiy, X.Koshifiy, K.Bekzod
kabi nodir va nozik iste’dod egalari yuksak gumanistik asarlar yaratdilar.
N.Jomiy, Sh.Ali-Yazdiy, X.Abru, Mirxond, Xondamir kabi tarixchilar ijod

etdilar. Amir Temur va Temuriylar davridagi moddiy va ma’naviy
yuksalishning ahamiyatini inobatga olib ko‘pchilik tarixchi olimlar bu
jarayonni ikkinchi renesans (uyg‘onish) davri deb talqin etmoqdalar.
I.Karimov “Tafakkur” jurnali savollariga javob bera turib, IX-XV
asrlarda ma’rifatli dunyo yurtimiz donishmandlarini qanchalik izzat-ikrom
qilgan bo‘lsa, XXI asrda biz xalqimiz, millatimizga nisbatan ana shu
ehtiromni tiklashimiz, qaytdan qo‘lga kiritishimiz kerak deb ulkan vaziani
oldinga surdi. Bu borada astoydil harakat intilish Mustaqil O‘zbekiston uchun
uchinchiuyg‘onish renessansga aylansa ajab emas.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Boynazarov F.A. Qadimgi dunyo tarixi. O‘quv qo‘llanma. T.:“A.Qodiriy
nomidagi xalq merosi nashriyoti”, 2004 y.
2. Mualliflar guruhi. Jahon tarixi. Qadimgi va o‘rta asrlar davri. Darslik. T.:
TDPU., 2013.
3. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. O‘quv qo‘llanma. T.:“Fan va texnika
nashriyoti”, 2009 .
4. Nuriddinov E., Lafasov M., Kichilov X. Eng yangi tarix (1918-1945).
Darslik. T., Nasaf, 2010
5. Mirziyoyev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. - Toshkent, О‘zbekiston, 2017. - 488 b.
6. Mirziyoyev SH.M. Erkin va farovon, demokratik О‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent, О‘zbekiston, 2016. - 56 b.
7. Mirziyoyev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. -Toshkent, О‘zbekiston,
2017.- 48 b.
8. Mirziyoyev SH.M. Tanqidiy taxlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bо‘lishi kerak. -
Toshkent, О‘zbekiston, 2017. - 104 b.
9. 2017-2021 yillarda О‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yо‘nalishi bо‘yicha Harakatlar strategiyasi. О‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
10. Gulyamov X.G., Tatiboеv A.S. «O‘rta Osiyo va jahon tarixi»
T., 1993.
11. Jo‘raеv U., Saidjonov Y. Dunyo dinlari tarixi. T., “Sharq”, 1998.
12. Малявин В. «Конфуции» М., 1994.

Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi

Купить