Markaziy Osiyo xalqlarining qadimgi madaniyati - География - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	558.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	География

Markaziy Osiyo xalqlarining qadimgi madaniyati

Купить

Markaziy Osiyo xal q larining q adimgi madaniyati www.arxiv.uz

REJA: 1. Markaziy Osiyodagi Q adimgi madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlari. 2. Yunon - Ba q triya madaniyati mi q iyosida Shar q ellinistik madaniyati . 3. Kushonlar madaniyati . www.arxiv.uz

• Markaziy Osiyo madaniyati jahon madaniyati tarixida muhim o‘rin tutadi. Uning o‘rta asrlardagi madaniyatiga butun dunyo allaqachon munosib baho bergan. Hatto Baqtriya, Marg‘iyona, Sug‘d, Parfiya, Farg‘ona, Xorazm, Choch xalqlarining qadimgi madaniyati ham jahonni hayratga solmoqda. Markaziy Osiyo mintaqasining qadimgi madaniyatini o‘rganish o‘n yillar ilgari boshlangan bo‘lsada, tadqiqotchilarning bu madaniyatining o‘ziga xosligi va boy mazmuni lol qoldirdi. Markaziy Osiyo madaniyati g‘arb va Sharqning buyuk madaniyat elementlarini bir butunlikda uyg‘unlashtirib ifodalagan holda o‘ziga xos individuallik kasb etadiki, bu xususiyat keyingi taraqqiyot uchun ham negiz bo‘lib qoladi. • I.A. Karimov aytganlaridek, – «Modomiki, o‘z tarixini bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib bo‘l

• Markaziy Osiyo xalqlari madaniyatining vujudga kelishi sharoitlarini belgilashda dastavval, uning jug‘rofiy o‘rni va tabiiy vositalariga e’tiborni qaratish lozim bo‘ladi. Madaniyatshunoslik har qanday madaniyatning shakllanishidagi o‘ziga xos alfozni joy manzarasi, iqlimi, biosfera omillarining ahamiyati borligiga alohida e’tibor beradi. Markaziy Osiyo mintaqasining tabiati turli xilligi bilan katta farq qiladi. Bu yerda serhosil vodiy va vohalar, sersuv daryolar, qaqroq cho‘llar, dashtu adirlar, Pamir va Tangritog‘ining baland muzofatlari bilan yonma-yon joylashgan. Bunday xususiyat dehqonchilik, chorvador, tog‘da yashovchi qabila va xalqlar xo‘jalik tarzi va o‘ziga xos madaniyatlarining shakllanishi uchun imkoniyat yaratdi. • «qadimgi sivilizatsiya» deb nomlangan risolada Markaziy Osiy

• Markaziy Osiyoning serhosil vodiysi, cho‘l va dashti, tog‘larida yashovchi aholining turmush sharoitidagi farqlar turli xo‘jaliklarning ertaroq paydo bo‘lishi o‘ziga xos madaniyatlar shakllanishiga olib keldi. Bu jarayon yaqin qo‘shinchilik munosabatlari asosida sodir bo‘lib, qabila va xalqlarning iqtisodiy va madaniy aloqalari tufayli taraqqiyotning ertaroq boshlanishiga imkon yaratdi. Eng qadimgi davrlardan dehqonchilik, chorvachilik va tog‘ ovchi qabilalari o‘rtasidagi mahsulot ayirboshlash Markaziy Osiyo xalqlari iqtisodiyotida katta ahamiyatga ega bo‘lib, keyingi davrlarda ham u uzoq saqlanib qoldi. Turmush tarzi va xo‘jalik faoliyatidagi farqlanish bilan birga mintaqa xalqlarining etnik va tillardagi yaqinlik judayam uyg‘unlashib ketganligi qadimgi Yunon va Xitoy manbalarida ham qa

• Markaziy Osiyoning o‘troq dehqonchilik va ko‘chmanchi xalqlarida ancha- muncha farqlar bo‘lishiga qaramasdan ilgaridan yaqin munosabatlar o‘rnatilgan. Diniy e’tiqodlar, urf-odatlar, folklor, axloqiy me’yorlardagi umumiylik madaniy umumiylikning shakllanishiga olib kelgan. Shuning uchun, bundan keyin Markaziy Osiyoning yaxlit madaniyatini tashkil qiluvchi turli submadaniyatlar mavjudligi haqida to‘xtalish joizdir: qadimgi davlatlar sub madaniyati (Baqtriya, Sug‘d, Xorazm, Farg‘ona, Marg‘iyona), dasht ko‘chmanchilari-sak, massaget, da-kochchilar submadaniyati, Pamir va Tangritog‘ qabilalarning submadaniyati. • Markaziy Osiyo madaniyatining o‘ziga xosligining ikkinchi jihati mintaqaning o‘ta qulay jug‘rofiy o‘rnashganligi bilan bog‘liq. Mintaqa Mesopotamiya, Hindiston va Xitoy kabi uchta bu

• Markaziy Osiyo madaniyatining buyuk vositachilik missiyasi boshqa madaniy qadriyatlarini yangilashi, o‘zlashtirish mahorati va qayta ishlash kabi jihatlarisiz bo‘lmas edi. Bu madaniyat qadimdanoq yangi hodisalarni o‘zlashtirish va moslashtirish mahoratiga ega bo‘ldi. Garchi, boshqa qadimgi Sharq madaniyatlaridagi kabi Markaziy Osiyo madaniyatida ham an’analar keng o‘rin egallasada, ular aytarli xarakter kasb etmaydi, ya’niki, uzluksiz madaniy yangilanish va taraqqiyot jarayoniga to‘siq bo‘lmaydi. Shuningdek, an’analarning mustahkam hukmronligi tarixiy vaziyatga ham to‘sqinlik qilganligini ta’kidlash kerak. Mintaqa orqali katta bosqinchilik yurishlari, xalqlarning ko‘chishlari yuz bergan bo‘lib, bu Markaziy Osiyo xalqlarining tarixi davomida bir necha bor madaniyatni sezilarli o‘zgarishla

• Ko‘chmanchi massagetlarning udumi va turmush tarzi haqida mashhur qadimgi Yunon tarixchisi Geradot (mil. av. V asr) yozib qoldirgan. U massagetlarning harbiy qurollari (kamon-yoyi, nayzasi, oyboltasi) da oltindan bezak sifatida, misdan qurol va sovut uchun keng foydalanishini ta’kidlaydi. Gerodatning yozishicha, massagetlar yagona ma’bud quyoshga topinib, otni qurbonlik qilganlar. • qadimgi Markaziy Osiyo xalqlarining ma’naviy madaniyati haqidagi bilimlarning bebaho manbasi «Avesto» hisoblangan. «Avesto» so‘zining mazmuni umumiy izohga ega emas., ko‘pincha «Asosiy matn» sifatida tarjima qilinadi. «Avesto» dunyodagi eng qadimgi dinlardan bo‘lgan zardo‘shtiylik tarafdorlari uchun muqaddas kalima hisoblanib, payg‘ambar Zardo‘sht to‘planganlarga undan va’z o‘qigan. Uning hayoti davri mil. av

«Avesto»ning ayrim qismilari Videvdat- «Devlarga qarshi qonunlar», bu kitobda asosan zardo‘sht va Axuramazda o‘rtasida suhbat, yo‘l-yo‘riq va ko‘rsatmalar mazmunida bo‘lib, zulmat va yovuzlik xudosi Axrimani boshqaruvchi yomonlik kuchlarini qaytarish haqida. Visprat- «hamma hukmronlar», bu kitobda ibodat namozlari to‘plangan Yasna- «Ibodat», «Marosim» kitobi xudolarga sig‘inish va murojaatdan iborat. Yasnadagi «Tot»lar nomli 17 bob zardo‘shtning muqaddas qo‘shiqlaridir. Yasht- «qadrlash», «Hamdu sano» kitobi-xudolarni sharaflovchi qadimgi gimnlar va ezgulik xudolariga yovuzlikka qarshi kurash yordam beruvchi kuchlar haqida. Bundan tashqari, «Avesto» majmuiga «Kichik Avesto» ham mansub, u avesto tilida yozilgan bo‘lib, ibodat kalimalari joylashgan. www.arxiv.uz

• Ko‘pchilik olimlar Zardo‘sht yuksak axloqiy idealdagi va ishontiruvchi fikrlari bilan birinchi haq payg‘ambar ekanligini takidlaydilar. Zardo‘sht ta’limotiga muvofiq barcha quruqlikning o‘zgarmas ibtidosi Arta bo‘lib, «Avesto»da haqiqat, olov ruh deyiladi. Axuramazda tartibni saqlovchi osmon xudosi yorug‘lik va ezgulik hisoblangan (oxura-xo‘shayish, ega; mazda- idrokli, bilimdon). Axuramazdaning o‘g‘li -Atar (olov), uning vatani bulutlardek qurigan suvlar, uning makoni-xududsiz yog‘du. Oxuramazda 6 ta ruhni- yordamchilarni yaratdi (amesha spenta): ezgu aql, yaxshi tartib, layoqatli qudrat, olijanob mo‘minlik, sog‘lomlik va boqiylik. Unga Axrimaning zulmat qo‘shini-devlar, urushlar timsoli, ochlik, kassallik, adovat va boshqa yovuz kuchlar qarama-qarshi turadi. Olam va barcha insoniyat ha

• Zardo‘shtiylikda birinchi bo‘lib esxatalogik ta’limot yaratilgan, bunga muvofiq jahon tarixi 12 ming yilni tashkil qiladi. Bu muddat tugashi bilan ezgulik va yovuzlik kuchlarining hal qiluvchi yovuzlik jangi boshlanadi. Butun olamni erigan metal oqimi yo‘q qiladi, biroq xaloskor Saoshyant halok bo‘lgan dunyoni va barcha marhumlarni tiriltiradi, barcha gunohkorlarni do‘zahdan chiqarib Ohurumazdaning ideal hukmronligida abadiy hayot kechiradi. Shu tariqa zardo‘shtiylikda birinchi bo‘lib oxiratdagi jazo, marhumlarning tirilishi so‘roq kuni g‘oyasi shakllanadi. Bu g‘oyalar Doro I ning Bexustun yozuvida va Kserksning Persepoldagi yozuvida ham qayd qilinadi. Zardo‘shtiylik Markaziy va Old Osiyo xududlarida ming yillar davomida hukmron din bo‘lib keldi va shubhasiz, bu din xristianlik va islom

• Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi va madaniyatining mustaqil rivojlanishi Eron axmoniylari tomonidan birinchi yirik bosqinchilik tufayli to‘xtab qoldi. Sug‘d, Baqtriya, Xorazm mil. av. VI-IV asrlarda Ahmoniylar davlati tarkibiga kirgan. Bu imperiya tarkibiga kirishi, yagona boshqaruv, qonunchilik, pul tizimining o‘rnatilishi, oromiy yozuvning umum davlat miqiyosda qo‘llanilishi. Markaziy Osiyo xalqlarining madaniyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ahmoniylar davrida xalqaro savdoning rivojlanishi uchun qulay sharoitning vujudga kelishi Markaziy Osiyo shaharlarining taraqqiyotiga muayyan imkoniyat yaratdi. Ahmoniylar hukmronligida mamlakatlarga sayyohlar va olimlar borishi mumkin bo‘ldi. Xuddi shu davrda Sharq mamlakatlariga Gerodot, Demokrit va boshqalar sayohat qilgan. Ahmoniylar imperiyas

• Ahmoniylar imperiyasi madaniyati ham ko‘pgina mamlakat xalqlari yaratgan ilmiy bilimlar, diniy e’tiqodlar, san’at yutuqlarining sintezi hisoblanadi. Bu madaniyatga Markaziy Osiyo xalqlari ham o‘zining hissasini qo‘shgan. Zardo‘shtiylik Ahmoniylarning davlat dini sifatida qabul qilinishi bilan birga g‘arbga ham keng yoyila boshladi. Ahmoniylar san’atining Suza va Persepoldagi ulkan yodgorligi qurilishiga Markaziy Osiyo mintaqasidan ko‘plab xom ashyo keltirilgan. Saroylar qurilishiga Baqtriyadan oltin, Sug‘dan lojuvard va qimmatli toshlar, Xorazmdan feruza olib borilgan. 1877 yilda Tojikistonning Janubidan topilgan Amudaryo xazinasi madaniy sintezning yorqin misolidir, hazinada, Eron va Baqtriyada tayyorlangan jihozlar-bejirim oltin aravacha, qanotli ikkita kurg‘iy shakli tushirilgan bilak

• Ahmoniylar imperiyasi va Markaziy Osiyo yerlari yunon-makedonlar tomonidan bosib olingan Markaziy Osiyo madaniyatiga ellinizm elementlari kirib keldi. Ahmoniylar saltanatini yemirib tashlagan Yunon-Baqtriya bosqini Markaziy Osiyo mintaqasini, xususan sug‘d madaniyatini aylantirdi. Illo, Aleksandr Makduniy sipoxilariga hech yerda Markaziy Osiyodagidek qarshilik ko‘rsatilmagan bo‘lsa kerak. Ozodlik harakatini beshavqat mahv etgan Makduniy yerli aholining ko‘magiga muhtojligini seza boshladi. Vaqt o‘tishi bilan u ongli tarzda barcha etnik to‘siqlarni olib tashlashga, o‘z Saltanati hududida turli harqlarni qorishib ketishi hamda yagona madaniyat va til birligini qaror topdirishga urindi. Shu maqsadda Maqduniy o‘z saroyida Sharq udumlari va liboslarini joriy etdi, turli etnik guruh vakillarin

• Yunon-Baqtriya davrida Oyxonum (Shim. Afg‘oniston), Saksanoxur va Tahtisangin (Tojikiston), Dalvarzin tepa, Yorqo‘rg‘on, Afrosiyob Talibarzi (O‘zbekiston) kabi shaharlar qurildi. Yunon harbiy manzilgohlari aholisining turmush tarzi va madaniyatini aks ettiruvchi ellinistik uslublar Yunon-Baqtriya shaharlarda ochib o‘rganildi. Inshoatlar tosh, xom va pishiq g‘ishtdan tiklangan. Ustunlar korinf usulida ishlangan. Saroy va ibodat majmualari, gimnaziya, teatr binolari ochib tekshirilganda ustunlar attik bazaltlar, akant yaproqlari, palmetallar, cheti naqshlangan cherepisa-antifikslar singari unsurlangan foydalangan holda ko‘rilgan. Mahalliy zodagonlarning ellinistikdidi monumental va ixcham haykaltaroshlikni rivojlanishiga turtki berdi. Terakt haykalchalar va turli muhrlardagi obrazlarning m

• Yunon-Baqtriya podsholigida teatr san’ati va musiqani rivojlanganligi to‘g‘risida ma’lumotlar mavjud. Baqtriya saroylarida yunonistonlik akterlar, musiqachi va raqqoslarning guruhlari saqlangan. Ayniqsa, yunon xalq teatrining «maskars», «mim» singari turlari keng yoyilgan. Ularni klassik tragediya va komediyalardan farqi belgilangan matn bo‘lmagan, yoki matnsiz chiqilgan, lekin u yunon tilini bilmagan mahalliy aholiga tushunarli bo‘lgan. Akterlar sharoit, tomoshabinlarning ruhiyatiga ko‘ra matnlarni o‘zgartirganlar-musohaba, xazil-mutoyiba, hajv, hikoya, qo‘shiq usullarida ijro etganlar. Raqs, musiqa, ko‘zbo‘yamachilik va akrabatik mashqlar teatr ijrochiligining muhim elementlari bo‘lgan. hukmdorlar homiylik ko‘rsatgan mahalliy akterlar ham shakllangan; «Masxaraboz» Milliy teatrning –«Ma

• Yunon-Baqtriya madaniyati sinkretizmi (qorishiqligi) turli tillarni yonma-yon faoliyat ko‘rsatishi, har xil yozuvlar tizimi va dinlarning o‘zaro singishib ketishida ham ko‘rinadi. Eramizdan avvalgi III-II asrlarda oromiy, yunon-baqtriya yozuvlari keng ishlatilgan, keyingisi yunon alfaviti asosida unga bitta harf qo‘shib (ja’mi 25 ta harf) baqtriya yozuvi vujudga kelgan zardo‘shtiylik hukmron din sifatida saqlansada aholini yunon xudolari timsollarigasig‘inish alomatlari paydo bo‘lgan. Mahalliy aholi nazarida Olimp xudolarining obrazlari bilan zardo‘shtiylik xudolarining timsollari-Zevs va Axuramazda, Appolon, Cheshos va Mitra, Afodita va Apaxit obrazlari uyg‘unlashib ketdi. Agar yerli aholi o‘rtasida Afina, Gerakl, Nika, Dionis timsollariga sig‘inish qanchalik tarqalsa, Yunonistonda mitr

• Bunda Xorazm madaniyatini alohida ta’kidlash lozim. Shu mintaqa sug‘oriladigan dehqonchilik, shahar madaniyati shakllangan eng qadimgi manzilgohlardan bo‘lib, bu yerda O‘zbekiston hududidagi qadimgi (Eramizdan avvalgi VII-VI asrlarda) davlat asoslangan. Xorazm (Eramizdan avvalgi IV asrlarda) Aleksandr Maqduniy bosqiniga qadar Ahmoniylar istilosidan ozod bo‘lgan davlat, xorazmiylar Hindiston, Hitoy, Yaqin Sharq va Yevropa Sharqi bilan qizg‘in savdo aloqalarini olib borganlar va o‘zlarining hunarmandchilik buyumlari bilan dong taratganlar. Tarixiy solnomalarda xorazmliklarni tadbirkorligi, ishtiyoqmandligi qayd etilib, ularni «ilm sohiblari» deb ataganlar. • Kanal, qal’a, ko‘pqavatli saroylar, qurish nafaqat amaliy malakani, balki murakkab hisob- kitob va o‘lchovlarni ham talab qilar edi.

• Kushon saltanatining dastlabki manzil markazini Baqtriya tashkil etdi. Iqtisodiyot asosi dehqonchilik bo‘lib, murakkab irrigatsiya va yirik sug‘orish inshoatlari barpo etildi. Hunarmandchilik va savdo-sotiqning jadal rivojlanishi shaharlarni gurkirab rivojlanishiga, g‘ishtlardan bino etilgan qal’a va Saroylarni qurilishiga olib keldi. Bu paytda g‘arb mamlakatlari, hususan Rim imperiyasining sharqiy viloyatlari bilan savdo aloqalari birinchi o‘ringa chiqdi. Kushon podsholarining tangalari Kiev yaqinida, Efiopiya, Skandinaviya va Rim imperiyasi shaharlaridan topilgan. Savdo ko‘priklikdagi yo‘llar va Hindistonning g‘arbidagi port-dengiz orqali olib borilgan. Bu yo‘llardan xilma-xil buyumlar, jumladan Rimga qandolat, qimmatbaho toshlar, fil suyagi, guruch, zebu-ziynat va jihozlar elitilgan.

• Markaziy Osiyo buddaviylikni butun Osiyo-Xitoy, Yaponiya, Koreyaga tarqalish manzilgohini tashkil etdi. Kushonlar davrida yozuvning turli tizimlari amal qildi. Aramey yozuvi asosida kushon-baqtriya alfaviti, sug‘d va xorazm yozuvi rivojlandi: Surxq qotalda (Afg‘oniston) yunon alfas vitidagi kushon yozuvi topilgan. Termizdagi qoratepa, Fayoztepadan hindlarning Brahma, Kxoratshxa yozuvlaridagi bitiklar topildi. Kampirtepa esa (Surxandaryo) Markaziy Osiyodagi eng qadimiy, noyob qo‘lyozma (Eram. avv. II asrning 1 yarmi) papirusdagi bitik topildi. • Asrimizning boshida Buyuk Xitoy devori minoralaridan birida topilgan «ko‘hna so‘g‘d yozuvi» alohida qiziqish uyg‘otadi. Yozuv eramizni 312-313 yillarida bitilgan bo‘lib, unda Xitoydagi so‘g‘d savdogarlarining faoliyati haqida ma’lumotlar berilgan.

• Diniy mazmundagi san’at asarlari o‘zining rang-barangligi bilan ajralib turadi. Dalvarzintepadagi ikki ibodatxonadan topilgan tasviriy san’at namunalarida qadim ibodat timsoli buyuk ona xudo obrazi ifodalangan. Ko‘hna Termizdagi qoratepa, Fayoztepadagi ehromlarini buddaga daxldor yodgorliklar bezab turibdi. Ushbu asarlarda Shimoliy-g‘arbiy Hindistonga xos «gandxara uslubi» ustuvorlik qilsada, unda mahalliy san’at ustalarining yunon san’ati an’analari ta’sirida ijod qilganligi sezilib turadi. Baqtriya-Budda uslubidagi buyuk ijod namunasi Ayritom shahridagi, eramizning II asriga oid budda majmui bezaklari bo‘lib unda turli etnik tipdagi obrazlar galereyasi berilgan. • Kushon san’ati Kushon imperiyasidan keyin ham ana shu zamonlar turli ellardagi, jumladan, Markaziy Osiyo, Hindiston va Xito

• Markaziy Osiyo antik badiiy madaniyatining muhim uslubiy xususiyatini san’atlar sintezi tashkil etgan: haykaltaroshlik, tasviriy san’at, naqsh bunda umumiy me’morchilik rasamadiga- va uning ritmiga bo‘ysungan holda me’morchilik bilan yaxlitda namoyon bo‘ladi. Bu sintez Kushonlar davrida ham mahalliy madaniyatda o‘z ta’sirini saqlab qoldi. Kushonlar davri Markaziy Osiyo, Afg‘oniston, Pokiston va Hindiston xalqlari tarixidagina emas, balki butun dunyo madaniyatining taraqqiyotida alohida o‘rin egallaydi. Turli xalqlar madaniyatining chatishishi natijasida bu yerda o‘ziga xos yangi madaniyat shakllandi, shu bilan birga keyingi asrlar madaniyatining taraqqiyotiga zamin bo‘lib xizmat qildi. Sharq va g‘arb madaniyatining o‘zaro ta’siri yangi tarixiy bosqichga qadam qo‘ydi. Ellin madaniyatining

Купить