Markaziy Osiyoda parazitologiya fanining rivojlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Markaziy Osiyoda parazitologiya fanining rivojlanishi

Купить

“ Markaziy Osiyoda parazitologiya fanining rivojlanishi ”
REJA
1. Markaziy Osiyoda parazit hayvonlarni o’rganilish tarixi.
2. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida chet el olimlarining ilmiy
tadqiqotlari.
3. XX asr o’rtalarida parazitologiya fanining rivojlanishida o’zbek
olimlarining roli.
4. O’zbekistonda xususiy parazitologiya fanlarining shakllanishi va
ularning ahamiyati.

Markaziy Osiyoda parazitologiya fanining rivojlanishi
Markaziy Osiyoda odam va hayvonlarning parazitlarini o’rganish,
ularning qo’zg’atadigan kasalliklarini davolash hamda oldini olishga qaratilgan
profilaktik choralarini amalda qo’llash kabi ishlarga aslida X va XI asrlarda yashab
ijod etgan mashxur olimlarimiz Forobiy (873-950), Abu Ali Ibn Sino (980-1037)
kabilar asos solgan.
Markaziy Osiyoda, jumladan O’zbekistonda parazitologiyaning fan sifatida
shakllanishi XX asrning 20-yillaridan boshlanadi. Bungacha esa ayrim kuzatish va
tadqiqod i щ lari amalga oshirilgan. Masalan, XIX asrning 70-yillarida rus
tabiatshunos sayoxatchilaridan A.P.Fedchenko(1869) O’rta Osiyo bo’ylab
sayoxatida har xil uy va ba’zi yovvoyi hayvonlarni parazit gelmintlari
kolleksiyasini to’playdi. Ushbu kolleksiya keyinchalik nemis gelmintologlari
Krabb va Linstovlarning aniqlashicha 24 turdan iborat ekanligi ma’lum bo’ladi.
Naturalist olim A.P. Fedchenko sayohat davomida usha davrda Buxoroda keng
tarqalgan va odamda parazitlik qiluvchi rishta nematodasining biologiyasi bo’yicha
ayrim tadqiqot ishlarini ham amalga oshiradi. U birinchi bo’lib rishtaning hayot
siklida siklop qisqichbaqasimoni oraliq xo’jayin bo’lishligini aniqlaydi.
1880-90 yillarda harbiy vrachlar N.Arend, L. Geydenreyx, M.Manoskovlar
teri leyshmaniozining klinik belgilarini yozishadi. Professor P.F. Borovskiy esa teri
leyshmaniozi (sharq kuydirgisi) ning qo’zg’atuvchilari bir xujaylari hayvonlarga
mansub bo’lgan parazit leyshmaniyalar ekanligini aniqlaydi.
Markiziy Osiyoda parazitologiya fanining rivoji tarixida yangi bosqichni
akademik K.I. Skryabinning 1909 yilda Chimkent va keyinchalik Avliyo Ota
(hozirgi Taraz) shaharlarida veterinariya vrachi bo’lib ishlaganidan boshlash
mumkin. Usha paytlari yosh mutaxassis K.I. Skryabin kasal hayvonlarni
gelmintologik tekshiruvdan o’tkazish uchun uni barcha organlarini (hayvon
o’lgandan keyin, albatta) to’la ochib ko’rish usulini qo’llaydi. 1909-1912 yillar
davomida to’plangan gelmintologik materialini Germaniya va Fransiya
mutaxassislari yordamida turlar tarkibini aniqlaydi.

Umuman olganda O’rta Osiyoda parazitologiyaning umumiy va xususiy
bo’limlarini shakllanishi hamda rivojlanishi akademiklar K.I. Skryabin,
Ye.N.Pavlovskiy va prof. V.A. Dogellarning bevosita yordami hamda ularning
shogirdlari V.S. Yershov, L.M. Isayev, N.V. Badanin, Ye.S. Kiryanova kabilarning
xizmatlari bilan bog’liqdir.
1930-40 yillarda O’zbekistonda parazitologiyaning barcha yo’nalishlari
bo’yicha ilmiy-tadqiqot ishlari boshlanadi. Bu jarayonga fanlar akademiyasi
tarkibida zoologiya va parazitologiya ilmiy-tadqiqot instituti, Samarqanddagi
tibbiyot parazitologiyasi ilmiy-tadqiqot instituti, keyinchalik O’zbekiston
veterinariya ilmiy-tadqiqot institutining ochilishi ham juda katta ijobiy rol o’ynadi.
O’zbekistonda umumiy parazitologiya yo’nalishi bo’yicha biologiya fanlari
doktorlari, professorlar M.A.Sultonov, S.O. Osmanov, D.A. Azimov, Q.S.
Samatov, M.Q. Qodirova va boshqalar yetishib chiqdi.
Prof. M.A. Sultonov (1915-1974) O’zbekistonning uy va ovlanadigan
parrandalarning, shuningdek sut emizuvchilarning gelmintlari faunasini o’rganib,
bu hayvonlarda 360 turdan ortiqroq chuvalchanglarni topgan. Ushbu
chuvalchanglar orasida eng ko’p turni (148 tur) nematodalar va lentali
chuvalchanglar (122 tur) tashkil qilishini aniqlagan. Olimning ilmiy faoliyati
O’zbekiston fanlar akademiyasi tasarrufidagi zoologiya va parazitologiya
institutida o’tib, hayvonlarning parazit gelmintlari faunasini o’rganish bilan birga
ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish bilan ham shug’ullangan.
Biologiya fanlari doktori S.O.Osmanov (1912-1989) O’zbekiston suv
havzalaridagi baliqlarning parazit hayvonlari mavzusida ilmiy-tadqiqot ishlarini
olib borgan. Tadqiqot ishlari jarayonida baliqlarning parazitlarini biologiyasi,
ekologiyasi, sistematikasi va zoogeografiyasini o’rganish bilan birga, ushbu
parazitlarga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish bilan ham shug’ullangan. S.O.
Osmanovning ma’lumotlariga binoan O’zbekistonning turli suv havzalarida
yashovchi baliqlarda hammasi bo’lib 364 tur parazitlar topilgan va bular orasida
eng ko’pini chuvalchanglardan monogenoidlar (106 tur), nematodalar (43 tur) va
trematodalar (42 tur) tashkil etsa, bir xujayrali parazit hayvonlardan

knidosporidiyalar (68 tur) va infuzoriyalar (25 tur) turli-tumanliligi bilan ajralib
turadi. Baliqlarning parazitlari orasida shuningdek xivchinlilar (24 tur), sestodalar
(23 tur) va tuban qisqichbaqasimonlar (16 tur) kabi sinf va kenja sinflarning
vakillari ham anchagina bo’lishini aniqlaydi.
O’zbekistonda veterinariya parazitologiyasining shakllanishida
O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan fan arbobi, veterinariya fanlari doktori, professor
N.V. Badaninning roli kattadir. Uning butun hayoti va ilmiy-pedagogik faoliyati
O’rta Osiyo, jumladan O’zbekistonda turli-tuman uy hayvonlarini parazit
chuvalchanglarini o’rganish bilan o’tdi. U 1932-39 yillarda Ashxabodda, 1939
yildan umrining oxirigacha Samarqand qishloq xo’jaligi institutida parazitologiya
kafedrasining mudirligi lavozimida ishlab, mahalliy yoshlardan 20 dan ortiq
malakali parazitolog olimlarni tayyorlab yetkazdi. Bular orasida fan doktorlari va
professorlar E.H. Ergashev, R.H. Haitov, N.M. Matchonov, J.Sh. Shopo’latov,
V.M. Sodiqov, B.S. Salimov va boshqalarni aytib o’tish mumkin.
Prof. N.V. Badanin ilmiy faoliyati jarayonida O’rta Osiyo sharoitida qishloq
xo’jaligi va yovvoyi hayvonlarning gelmintoz kasaliklarini kelib chiqishi va ularni
oldini olish bo’yicha O’rta Osiyoning, jumladan O’zbekistonning turli hududlariga
tashkil qilingan 12 ta ilmiy-parazitologik ekspedisiyalarning 6 tasiga o’zi bevosita
rahbarlik qilgan.
U veterinariya parazitologiyasi muammolariga bag’ishlangan 70 dan ortiq
ishlarning muallifidir. Shulardan bir nechtatasi monografik xarakterdagi ishlar
hisoblanadi.
O’zbekiston Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi, biologiya fanlari
doktori, professor E.X. Ergashev O’zbekistonda qo’y va echkilarda uchraydigan
parazit chuvalchanglar va ularning keltirib chiqaradigan kasaliklarini tahlil qilib,
amaliy ahamiyatga ega bo’lgan ishlarni olib bormoqda. Xususan, uning bevosita
ishtiroki va rahbarligida chorva hayvonlari orasida tarqalgan gelmintozlardan
fassiolyoz, dikroselioz, exinokokkoz, sistiserioz, monezioz kabi kasalliklarni
profilaktikasi, qarshi kurash choralari va davolash usullarini ishlab chiqishda o’z
hissasini qo’shgan. Hozirgi vaqtda professor E.X. Ergashev veterinariya

parazitologiyasi yo’nalishida yosh olimlarni yetkazib berish bo’yicha tinmay
fidokorona ishlab kelmoqda.
Biologiya fanlari doktori Sh.A. Azimov O’zbekistonning Shimoliy
viloyatlari hududida chorva hayvonlarining fassiolyoz bilan zararlanganlik
darajasini o’rganib, qoramollarning 49-52%, qo’ylarning va echkilarning esa 35%
dan 66% gacha kasallanganligini aniqlaydi.
Ushbu kasallikning Samarqand viloyatida ham keng tarqalganlini prof. B.S.
Salimov qayd qiladi. U, shuningdek dikroseliozning qo’ylar orasida keng tarqalish
darajasini va uning sabablarini tahlil qiladi.
O’zbekistonda veterinariya parazitologiyasining rivojlanishida O’zbekiston
veterinariya ilmiy-tadqiqot institutining olimlarini xizmati kattadir.
Hozirgi kunda ushbu institutda faoliyat ko’rsatib kelayotgan olimlardan
veterinariya fanlari doktorlari, professorlardan A.O. Oripov, M.A. Aminjonov,
F.A. Niyazov va boshqalarni hurmat bilan tilga olish mumkin.
Veterinariya instituti ilmiy xodimlari, shuningdek Zoologiya institutida
faoliyat ko’rsatayotgan yetakchi olimlardan biologiya fanlari doktori, prof. J.A.
Azimovning ma’lumotlariga binoan O’zbekistonning turli ekologik muhitlarida
boqiladigan uy hayvonlaridan qo’ylarda 88 tur, qoramollarda 55 tur, echkilarda 48
tur, otlarda 53 tur, itlarda 32 tur, chuchqalarda, tuyalarda va eshaklarda 25 turdan
parazit chuvalchanglar topilgan.
Bundan tashqari birqator gelmintoz kasalliklari, jumladan fassiolyoz,
dikroselioz, exinokokkoz, senuroz, sistiserkoz, monezioz kabilarni, shuningdek uy
parrandalari kasalliklarini kelib chiqishi, zarari, profilaktikasi, davolash usullari
hamda qarshi kurash chora-tadbirlarini asoslab berish kabi muhim ishlarni amalga
oshirishgan.
O’zbekistonda tibbiyot parazitologiyasining shakllanishi va kelgusi
rivojlanishi 1923 yilda Buxoroda Tropinstitutining tashkil qilinishi bilan
bog’liqdir. Ushbu institut nafaqat O’zbekistonda, balki butun O’rta Osiyo
hududida odamning parazit hayvonlarini va boshqa turli kasallik
qo’zg’atuvchilarini o’rganuvchi yagona ilmiy-tadqiqot markazi edi.

Institut 1931 yilda Samarqand shahariga ko’chirilib, tibbiyot
parazitologiyasi ilmiy-tadqiqot instituti deb ataladigan bo’ldi. Institutning tashkil
qilinishidan boshlab, qariyib 40 yil davomida professor L.M. Isayev rahbarlik
qildi. L.I. Isayev Buxorodagi dastlabki ish faoliyatini odamda drakunkulyoz
kasalligini qo’zg’atuvchi rishta nematodasini biologiyasi, ekologiyasi, rivojlanishi
va unga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish va ushbu hududda odamlarni
parazitdan qutultirish ishidan boshladi va qisqa vaqt (1931 yilda) ichida bu parazit
tamomila yo’q qilib tashlandi.
L.M. Isayevning bevosita ishtiroki va mohirona rahbarligi tufayli
O’zbekiston hududida bezgak kasalligini va uni yuqtiruvchi chivinlar
biologiyasini, ekologiyasini, ko’payishi va rivojlanishini o’rganib, juda muhim
ilmiy ma’lumotlarni olishga va uni amalda qo’llashga erishildi. Vatanimizda
bezgak kasalligiga qarshi kurashda erishilgan muvaffaqiyatlar uchun L.M. Isayev
Davlat mukofoti laureati unvonini olishga muyassar bo’ladi.
U o’z shogirdlari va hamkasblari (S.K. Chinnoy, T. Zufarov, R.R.
Magdiyev, A.L. Kolesova. P.P. Chinayeva, A.I. Lisova, V.N. Kazansev va
boshqalar) bilan birga O’zbekistonda bezgak parazitlarini keskin kamaytirishda o’z
hissalarini qo’shdilar.
L.M. Isayev rahbarligida O’zbekistonda visseral leyshmaniozning tarqalishi,
uni qo’zg’atuvchi parazitlarning biologiyasi, kasallikni odamda kechishi, davolash
choralarini o’rganish bo’yicha ham qimmatli ishlar qilindi. Bu sohada uning
shogirdlari N.A. Mirzoyan, S.G. Solonin va boshqalarning ham xizmatlari kattadir.
Institutda odamning gelmintoz kasalliklari (ankilostomidoz, teniarinxoz,
gimenolipidoz, enterobioz, askaridoz) bo’yicha ham ko’pgina ahamiyatli tadqiqot
ishlari amalga oshirilgan. Bu ishda institut olimlaridan R.R. Magdiyev, T.A.
Abdiyev, B.R. Rustamov, P..M. Lerner, A.N. Brudastov, L.N Krasnonos, Sh.X.
Xolmuxamedov kabilarning olib borgan ilmiy ishlari va uning natijalari e’tiborga
sazovordir.
Hozirgi kunda L.M. Isayev nomli tibbiyot parazitologiyasi ilmiy-tadqiqot
istituti olimlari O’zbekiston hududida keng tarqalgan gelmintoz kasalliklariga

qarshi kurash choralarini ishlab chiqish bilan shug’ullanishidan tashqari,
respublika miqyosida protozoy kasalliklarini tarqalishi hamda ularning
profilaktikasini joriy qilish muammolari bilan ham shug’ullanmoqda. Ushbu
muammolar bo’yicha ham amaliy ahamiyatga ega bo’lgan natijalarga
erishilmoqda.
Parazitologiya fanining yangi tormoqlaridan biri hisoblanmish agronomiya
parazitologiyasi yoki fitogelmintologiya bo’lib, O’zbekistonda ushbu
yo’nalishdagi ilmiy-tadqiqot ishlari 1930 yillarda boshlangan. Professor
Ye.S.Kiryanova Toshkent viloyati sharoitida g’o’zaning yosh nihollariga parazitlik
qiluvchi nematodalarni topadi. Lekin vatanimizda fitogelmintologiyaning fan
sifatida shakllanishi professor A.T.To’laganovning ilmiy faoliyati bilan bog’liqdir.
Uning 1932-1937 yillarda pomidorning fitonematodalarini o’rganish bo’yicha olib
borgan ilmiy-tadqiqot ishlari asos bo’lib hisoblanadi.
Professor A.T.To’laganovning va uning shogirdlari (A.I.Zemlyanskaya,
L.V.Tixonova, A.Z.Usmonova,Z.N.Norboyev, O.M.Mavlonov va boshqalar) ning
ishlari tufayli O’zbekistonning xilma xil tuproqlari va turli-tuman o’simliklarida
500 turdan ortiq nematodalar yashashi aniqlangan. Shuningdek g’o’za, kanop,
g’alla ekinlari, sitrus ekinlari, kartoshka, poliz va sabzavot ekinlarida yashab,
parazitlik qilib, nematodoz kasalliklarini keltirib chiqaruvchi turlar ham
aniqlangan. Bunday parazit nematodalarning 20 dan ortiq turi tarqalgan bo’lib,
ulardan bo’rtma nematodalari, bug’doy nematodalari sitrus nematodasi, kartoshka
nematodasi, poya nematodalari kabi keng tarqalgan parazit turlarning biologik va
ekologik xususiyatlari, tarqalishi, zarari, qarshi kurash choralari va profilaktikasi
ishlab chiqilgan.
Biologiya fanlari doktori, professor Norboyev Z.N. (1936-1997) tomonidan
O’zbekistonning shimoliy viloyatlarida madaniy va yovvoyi o’simliklarda sista
hosil qiluvchi va bo’rtma nematodalarining bir nechta turlari tarqalganligi
aniqlandi.
Biologiya fanlari doktori, professor O.M.Mavlonov esa 1976-90 yillar
davomida O’zbekistonning janubiy viloyatlarida g’o’za va ayrim texnik ekinlarda

parazitlik qiluvchi bo’rtma nematodalaridan 5 ta turini biologik va ekologik
xususiyatlarini, o’simliklarga zarar keltirish darajasini, profilaktikasi va qarshi
kurash choralarini ishlab chiqishi bilan fitogelmitologiya faniga o’zining juda katta
xissasini qo’shdi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Abduraxmanov G.M., Lopatan I.K., Ismailov Sh.I. Osnovo’ zoologii i
zoogeografii. Uchebnik dlya studentov vo’sshix pedagogicheskix uchebno’x
zavedeniy. M., Izdatelskiy tsentr «Akademiya» 2001.
2. A buladze K.I. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni selskoxozyaystvenno’x
jivotno’x. Uchebnik d lya studentov VUZov po spetsialnosti "Veterinariya". M.,
1990.
3 . Akbaev M.Sh. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni jivotno’x. Uchebnik
dlya studentov VUZov po spetsialnosti «Veterinariya». M. KOLOS, 2000.
4. Biologiya. Bolshoy entsiklopedicheskiy slovar. Nauchnoe izdatelstvo "Bolshaya
Rossiyskaya entsiklopediya". M. 1998.
5. Burdelev T.E. i dr. Osnovo’ veterinarii. Uchebnik. M.,1978.
6. Genis D.E. Meditsinskaya parazitologiya. M. 1991.

Markaziy Osiyoda parazitologiya fanining rivojlanishi

Купить