Markaziy osiyoda sovet rejimiga qarshi qurolli qarshilik harakati 14v - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	97.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Markaziy osiyoda sovet rejimiga qarshi qurolli qarshilik harakati 14v

Купить

Markaziy osiyoda sovet rejimiga qarshi qurolli qarshilik harakati
Turkistonda oktyabr to‘ntarishidan keyin sodir bo‘lgan voqealar jarayoni shuni
ko‘rsatadiki, bolsheviklar o‘rnatgan sovet tuzumi o‘lka xalqlariga nafaqat
mustaqillik, hatto milliy muxtoriyatni ham ravo ko‘rmadi. Mustaqillik
osonlikcha qo‘lga kiritilmasligini tushunib yetgan milliy vatanparvarlar qo‘lga
qurol olib, bolsheviklar va bosqinchi qizil armiyaga qarshi qurolli harakat
boshlab yubordilar. Biroq sovet tuzumi va kommunistik mafkura hukmronligi
yillarida, ularga “bosmachi” deb nohaq tamg‘a bosildi.
Bu harakat haqida so‘z yuritilgan 1918-1919 yillarning o‘rtalarigacha
bo‘lgan davrga tegishli arxiv hujjatlarida ham “bosmachi” so‘zi uchramaydi. Bu
hujjatlarda “qaroqchi” (razboynik), “shayka”, juda bo‘lmasa “bosqinchi”
(bandit) iboralari qo‘llanilgan. 1919 yilning o‘rtalaridan boshlab avval ayrim
rasmiy hujjatlarda, keyinchalik esa sovet vaqtli matbuotida “bosmachi” iborasini
qo‘llash boshlangan. “Bosmachi” va “bosmachilik” iboralari milliy ozodlik
harakatining mohiyatini pasaytirish, ajdodlarimizning Rossiya imperiyasi zulmi
va bolsheviklar hukmronligiga qarshi olib borgan qonli kurashlarini
xaspo‘shlash uchun buyuk davlatchi shovinistlar tomonidan o‘ylab topildi va
“banditlik”, “qaroqchilik” so‘zlari bilan asossiz ravishda bir qatorga qo‘yildi.
Kommunizm mafkurachilari va ularning maddohlari hatto 1917 yilgacha
bo‘lgan milliy ozodlik harakatlarini ham ko‘p hollarda shu atama bilan
nomladilar.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, “bosmachi” yorlig‘i
yopishtirilgan ota-bobolarimizning muborak nomlari qayta tiklandi va ularning
haqiqiy qiyofalari istiqlolchilar sifatida namoyon bo‘ldi.
Sovetlarga qarshi harakat “Turkiston Muxtoriyati hukumatining tor-mor
qilinishi bilan boshlanganligi” deyarli barcha tarixchilarning asarlarida e’tirof
qilinadi. Aslini olganda, muxtoriyat hukumati ag‘darib tashlanmaganida ham
yoki bu hukumat hatto mutlaqo bo‘lmaganida ham bu harakatining vujudga
kelishi tabiiy bir hol edi. Zotan, bu davrda Turkistonda vujudga kelgan ijtimoiy-

siyosiy vaziyat sovet hokimiyatiga qarshi istiqlol kurashining boshlanishini
muqarrar qilib qo‘ygan edi.
Birinchidan, 1917 yilda sodir bo‘lgan oktyabr to‘ntarishi va buning
natijasida hokimiyatni qo‘lga kiritgan bolsheviklar tomonidan ilgari surilgan
kommunistik mafkura Turkiston xalqlari uchun mutlaqo yot tushuncha edi.
Mahalliy aholi bu g‘oyani avval boshdanoq o‘ziga singdira olmadi va unga
qarshi turdi.
Ikkinchidan, sovet hukumati o‘rnatilgan dastlabki davrda hokimiyatni
boshqarishga mahalliy xalq vakillari jalb qilinmadi, ularning milliy g‘ururi, haq-
huquqi inkor qilindi. Turkistonda bolsheviklar tomonidan o‘rnatilgan sovet
tuzumi Rossiya imperiyasi mustamlakachiligining yangi shakli ekanligi o‘sha
dastlabki kunlardanoq oshkor bo‘lgan edi.
Uchinchidan, yangi tuzum o‘rnatilgan ilk kunlardanoq mahalliy xalqning
asrlar davomida shakllangan urf-odatlari, milliy qadriyatlari toptaldi. Shariat
asoslari va qozixonalar bekor qilindi, vaqf yerlari tortib olindi, mulkchilikning
barcha shakliga chek qo‘yildi.
Turkiston Muxtoriyati hukumatining tugatilishi bu harakatning butun
Farg‘ona vodiysida ommaviy ravishda boshlanishiga bir turtki vazifasini o‘tadi,
xolos. Rossiya imperiyasining mustamlakachilik zulmi ostida ezilib kelgan
farg‘onaliklar Turkistonda birinchi bo‘lib bolsheviklar rejimiga qarshi qurolli
kurashga otlandilar. Shu tariqa, Turkistonda sovet hokimiyati va bolshevikcha
tuzumga qarshi istiqlolchilik harakati 1918 yil fevral oyining oxirlarida
boshlangan edi.
Bu harakatning asosiy harakatlantiruvchi kuchi dehqonlar, chorikorlar,
mardikorlar, hunarmandlar va kosiblar bo‘lgan. Turkiston respublikasi
rahbarlaridan birining e’tirof etishicha, unga asosan dehqonlar va hunarmandlar
qatnashdi. Ularga shahar aholisining aksariyat qismi: o‘ziga to‘q badavlat
oilalarning vakillari, savdogarlar, islom dini arboblari hamda ba’zi boylar
qo‘shildi. Harakat qatnashchilari safida oq-qorani tushungan savodxon kishilar-
ziyolilar ham ko‘pchilikni tashkil qilar edi va ular jadidlar orasidan ajralib

chiqqan Turkiston munavvarlari va muborizlari edi. Bir so‘z bilan aytganda, ular
safida xalqning barcha tabaqasiga mansub kishilar bor edi.
Dastlabki milliy harbiy harakatning tashkil topishi Kichik Ergash
(taxminan 1885-1918) va Katta Ergash (taxminan 1880-1921)ning nomlari bilan
bog‘liqdir.
1918 yil 27 fevralda Qo‘qon atrofidagi Bachqirda bo‘lgan janglarning
birida Kichik Ergash shahid bo‘lgach, uning o‘rniga Katta Ergash (uni Mulla
Ergash ham deyishgan) Farg‘ona vodiysida bolsheviklarning mustamlakachilik
tartibiga qarshi ozodlik bayrog‘ini ko‘tardi. Qo‘qon uyezdidagi harakatning
dastlabki tayanch nuqtasi Bachqir edi. 1918-yil mart oyining oxiriga kelib Katta
Ergashning nomi Farg‘ona vodiysi aholisi o‘rtasida juda mashhur bo‘lib ketdi.
Marg‘ilonda esa militsiyaning sobiq boshlig‘i Muhammad Aminbek
Ahmadbek o‘g‘li-Madaminbek (1892-1920) kurash boshladi. “O‘z oldiga sovet
hokimiyatini ag‘darish va Farg‘ona muxtoriyatini tiklash vazifasini qo‘ygan
Madaminbek ustomon siyosatchi va uddaburon tashkilotchi fazilatlariga ega
edi”,-deb tan olinadi 1918-yilga oid arxiv hujjatlarining birida.
Farg‘ona vodiysida 1918-yilning o‘rtalariga kelib, taxminan yuzga yaqin
qo‘rboshilar o‘z dastalari bilan qizil armiya qismlariga qarshi kurash olib
bordilar. Bu guruhlarda 15000 yigit bor edi.
Turkistondagi bu harakatning o‘ziga xos milliy ko‘rinishi va xususiyatlari
mavjud bo‘lgan. Bu xususiyatlar harakatdagi qo‘rboshilar dastalari va guruhlari
faoliyatida, ularning maqsad va istaklarida o‘z ifodasini topgan bo‘lib, unda
islom shariati qonun-qoidalari asosidagi milliy davlat barpo qilishdan tortib, to
milliy demokratik tartibdagi mustaqil davlat tuzishgacha kabi g‘oyalar
mujassamlashgan edi.
Turkiston mintaqasidagi mazkur harakatning muhim xususiyati shundaki,
bu harakatda maqsadlar va vazifalar qanday bo‘lishidan qat’i nazar boshdan
oxirigacha bir ustuvor g‘oya-Turkistonning milliy mustaqilligi yotadi. Bu
harakat goh kuchayib, goh pasayib turishiga qaramay, unda ishtirok
etuvchilarning tarkibi o‘zgarib turishi va ikkilamchi manfaatlar o‘rtada

turganligi hamda obyektiv va subyektiv omillar kuchlar muvozanatiga salbiy
ta’sir qilishiga qaramay, harakatning asosiy maqsadi Turkiston mustaqilligi
bo‘lib qolaverdi.
Turkistondagi bu harakatning uyushgan bir shaklda namoyon bo‘lishida
qo‘rboshilar ko‘rsatgan g‘ayrat-shijoatni alohida ta’kidlab o‘tish kerak.
Qo‘rboshilar harakatning harbiy rahbarlari bo‘lib, ular o‘z jangovarliklari bilan
mashhur edilar. O‘z vaqtida Farg‘ona vodiysida Kichik Ergash, Katta Ergash,
Madaminbek, Shermuhammadbek, Muhiddinbek, Islom Polvon, Yormat
Maxsum, Samarqand viloyatida Ochilbek, Bahrombek, Buxoro respublikasida
Ibrohimbek, Mulla Abdulqahhor, Anvar Posho, Salim Posho, Davlatmandbek,
Fuzayl Maxdum, Xorazm respublikasida Junayidxon kabi qo‘rboshilar bu
harakatni yagona kuchga birlashtirish uchun rahbarlikni birin-ketin o‘z
qo‘llariga olsalar-da, lekin Turkiston mintaqasidagi istiqlolchilik urush harakati
boshdan oxirigacha yagona markazga to‘liq uyusha olmadi. Turkiston
fidoyilarining ozodlik harakatini yagona markazga birlashtirish uchun izchil
kurashayotgan Madaminbek bilan Anvar Poshoning taqdirlari esa fojiali tugadi.
Farg‘ona vodiysidagi bu harakat 1919 yil yozining oxiri va kuzida
o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Madaminbek boshchiligidagi
istiqlolchilar safiga Jalolobodda turgan rus krestyanlari armiyasining qo‘shilishi
vodiyda sovet hokimiyatini ag‘darish uchun real kuch edi. Sentyabr oyining
dastlabki kunlarida Madaminbek lashkarlari Jalolobod va O‘sh shaharlarini
egallashdi. Ular 13-sentabr Eski Marg‘ilon shahrini qizil bosqinchilardan ozod
qildilar. Shu bilan birga vodiydagi eng yirik strategik shahar-Andijonni qamal
qilishga kirishdilar. Madaminbek boshchiligidagi qo‘shinning hujumi Farg‘ona
vodiysini larzaga keltirdi. 1919-yil 22-oktabrda Pomirning Ergashtom
(Irkeshtam) ovulida bo‘lgan anjumanda Madaminbek boshchiligida Farg‘ona
muvaqqat muxtoriyat hukumati tuzildi. Hukumat tarkibiga 16 tub aholi va 8
yevropalik kiritildi. Madaminbek hukumat boshlig‘i bo‘lish bilan bir qatorda
Farg‘ona vodiysidagi bu harakatning Oliy bosh qo‘mondoni ham etib saylandi.

1919-yilning kech kuziga kelib Madaminbek qo‘l ostida 30000ga yaqin
yigit qizil armiyaga qarshi janglarni olib bordilar. Bu paytda Shermuhammadbek
qo‘l ostida 20000, Katta Ergash qo‘rboshida 8000 askar bo‘lgan. Ana shu uchta
lashkarboshi vodiydagi jangovar harakatlarni yo‘naltirib turdilar.
Madaminbek siymosida sarkardalik, davlat va siyosat arbobiga xos sifatlar
uyg‘unlashgan edi. U vodiydagi sovet hokimiyati organlariga muqobil ravishda
o‘z siyosiy boshqaruv usulini joriy qildi. “U bizning rahbarlik faoliyatimizda
yo‘l qo‘ygan xato va kamchiliklarimizdan ustalik bilan foydalanardi. Uning
boshqaruv apparati, o‘zining tribunali va genshtabi bo‘lgan; u qonunlar
chiqargan”,-deb e’tirof etadi Madaminbekka qarshi kurashgan dushmanlaridan
biri qizil komissar Gramatovich.
Turkistondagi bu harakat 1920-yilning yozi va kuzida o‘zining yangi
bosqichiga qadam qo‘ydi. Kurash yana ham shafqatsiz va murosasiz tus oldi.
Farg‘ona vodiysi va Samarqand viloyatidagi vatanparvarlar bilan bir qatorda
endilikda Xorazm va Buxoro respublikalaridagi istiqlolchilar ham bosqinchi
qizil armiya jangchilariga qarshi muqaddas kurashga otlandilar. Kurash
bayrog‘ini vodiyda Madaminbek o‘rniga endi Shermuhammadbek ko‘tardi.
Farg‘ona vodiysidagi butun qo‘rboshilar va tinch aholi vakillari Oltiariq
tumanidagi G‘oyibota qishlog‘ida o‘zlarining navbatdagi qurultoylariga
to‘plandilar. Qurutoy 1920 yil 3 mayda Shermuhammadbek boshchiligida
Turkiston-turk mustaqil islom jumhuriyati yoki qisqacha qilib aytganda
Turkiston muvaqqat hukumatini tuzdi.
Shermuhammadbek Farg‘ona vodiysidagi kurashchilarning Oliy bosh
qo‘mondoni ham qilib saylandi. Bolshevik maddohlardan birining e’tiroficha,
“Madaminbek qo‘rboshilar o‘rtasida eng kuchlisi bo‘lgan bo‘lsa,
Shermuhammadbek shubhasiz eng xavflisi edi”.
Turkiston MIK raisi Inomjon Xidiraliyevning keyinchalik yozishicha,
“1920 yil sentyabrda bosmachilarning soni 70000 kishiga yetdi va kuchli
vahima uyg‘otdi”.

Qurolli harakatni tashkiliy jihatdan uyushtirishda Farg‘ona vodiysi,
Buxoro va Xorazmdagi qo‘rboshilarning mazkur davrda bo‘lib o‘tgan o‘ttizdan
ortiq qurultoylarining ahamiyati katta bo‘lgan. Bu qurultoylarda harakat
rahbarlari saylangan, qo‘rboshilar yagona qo‘mondonlik ostiga birlashtirilgan.
Ammo bunga doim ham amal qilinmas edi. Shuningdek, qurultoylarda
qo‘rboshilar guruhlari harakat qiladigan joylar va ularning ta’sir doirasi belgilab
olingan. Ba’zi qo‘rboshilar Oliy bosh qo‘mondonga bo‘ysunmay, o‘zlaricha
mustaqil harakat qilgan. Xolxo‘ja Eshon kabi mayishatparast kimsalar ham
bo‘lganligi to‘g‘ri.
Turkistonda o‘sha paytdagi beqaror vaziyatdan foydalangan ba’zi kishilar
talonchilik guruhlari tuzib, xalqni talaganlar. Ularni Turkiston mustaqilligi
uchun qizil armiyaga qarshi hayot-mamot janglari olib borgan vatanparvarlar
bilan chalkashtirmaslik lozim. Biroq kommunistik mafkura har ikki toifaga bir
xil “bosmachilar” tamg‘asini yopishtirgan. Turkistondagi bu qurolli
harakatning g‘oyaviy rahnamolari yetarli darajada mavjud bo‘lib, ular asosan
jadid munavvarlari va islom ulamolari edi. Harakatga g‘oyaviy rahbarlik qilish
uchun jadidlar bilan ulamolar o‘rtasida o‘zaro raqobat mavjud bo‘lgan.
Namanganlik Nosirxon to‘ra Sayid Kamolxon to‘ra o‘g‘li, toshkentlik
muftiy Sadriddinxon Maxsum Sharifxo‘ja qozi o‘g‘li, Turkiston MIK rayisining
sobiq o‘rinbosari To‘raqul Jonuzoqov, asli boshqirdistonlik Ahmad Zakiy
Validiy va boshqalar bu harakatning g‘oyaviy mafkurachilari edilar. Harakatga
rahbarlik qilgan islom ulamolari orasida yassaviylik va naqshbandiylik
tariqatining pirlari ko‘p bo‘lgan.
Turkiston, Buxoro va Xorazm respublikalaridagi jadidlarning bir qismi bu
paytda sovet tashkilotlarida faoliyat ko‘rsatishsa-da, milliy mustaqillik
to‘g‘risidagi o‘z g‘oyalaridan voz kechishmagan edi. 1921 yil avgustda Buxoro
shahrida Validiy boshchiligida tuzilgan Turkiston Milliy Birligi tashkiloti butun
Turkiston mintaqasidagi bu guruhlariga siyosiy jihatdan rahbarlik qiluvchi
markaz vazifasini bajardi. Bu davrda Munavvarqori Abdurashidxonov

rahbarligida Toshkentda “Milliy Ittihod” va “Milliy Istiqlol” tashkilotlari mahfiy
tashkil etilgan bo‘lib, ular harakatning keyingi rivojlanishida muhim o‘rin tutadi.
Ma’lumki, Turkiston ayollari uchun Vatan ozodligi va uning tinchligi
muqaddas hisoblangan. Olis va yaqin tarixda bosqinchilarga qarshi turkiy
ayollarimiz ham necha bor jang maydonlarida ot surgan, vatanparvar kuchlarga
boshchilik qilgan. Hatto ayollardan maxsus bo‘linmalar tuzilgan. Istiqlolchilar
safida ayollar nafaqat oddiy jangchi, balki ayrim hollarda qo‘rboshi sifatida jang
qilishgan. Farg‘ona vodiysida Shakarxon va Muhiddinbekning onasi singari
o‘zbek va qirg‘iz ayollaridan yetishib chiqqan qo‘rboshilar milliy istiqlol
kurashi tarixiga shonli sahifalar qo‘shdilar. Karmanalik Nodira qiz esa
Ibrohimbek qo‘shinida maxsus ayollar guruhiga boshchilik qilib, Sharqiy
Buxoroda qizil askarlarga qarshi mardonavor kurashgan.
Farg‘ona vodiysidagi vatanparvarlar qo‘shiniga 1923-1924 yillarda oldin
Islom Polvon (taxminan 1882-1923), so‘ng Yormat Maxsum (1929 yil halok
bo‘lgan) kabi qo‘rboshilar rahbarlik qildilar. Bu paytda qo‘rboshilarning kichik-
kichik guruhlari jang harakatlarini olib bordilar. Farg‘onada ularning soni 1923
yilda 350-400 atrofida edi. Lekin qo‘rboshilar kurashning mazkur bosqichida
turli sabab va mahalliy shart-sharoitlar natijasida doim ham bir-birlari bilan
kelishib ish ko‘rmadilar.
1920-1924 yillarda bu harakat Buxoro va Xorazm respublikalarida ham
avj oldi. Buxoro va Xorazmdagi milliy muxolifatning ozodlik kurashlari alohida
o‘ziga xos yo‘nalish va xususiyatga ega bo‘lib, o‘ta murakkabligi va
ziddiyatliligi bilan Turkiston respublikasidagi qurolli harakatdan ajralib turadi.
Bolsheviklar qizil armiya yordamida Buxoro amirligi va Xiva xonligini kuch
bilan ag‘darib, hokimiyatni Buxoroda asosan Yosh buxoroliklardan, Xorazmda
esa Yosh xivaliklardan iborat demokratik kuchlar qo‘liga berdi.
Buxoro va Xorazm Xalq Sovet Respublikalarida yuzaga kelgan qurolli
muxolifat shu boisdan ham bir yo‘la ikki kuchga qarshi: birinchidan, bu
davlatlar hududida joylashib olgan qizil armiya qismlariga qarshi, ikkinchidan
esa bolsheviklar yordamida hokimiyatni egallab olgan jadidlarga qarshi

muxoliflik urushini olib bordilar. Bu urushning Turkistondagi, xususan,
Farg‘ona vodiysidagi harakatdan farqi ham ana shunda.
Biroq, Buxoro va Xorazm respublikalaridagi bu kurashga uning mohiyati
va yo‘nalishi nuqtayi nazaridan yondashadigan bo‘lsak, u ham umumiy
sovetlarga qarshi harakatning o‘ziga xos ko‘rinishi edi. Buxorodagi qarshi
qurolli harakatning o‘ziga xos xususiyati bir guruh qo‘rboshilarning Buxoro
respublikasi hukumati rahbarlariga yo‘llagan maktubida aniq ifodasini topgan
edi. Maktubda vatanparvarlar Buxoroning mustaqilligi, erkin va hur Vatan
qurish uchun kurashayotganliklari, bunday Vatanda kommunistlar bo‘lmasligi
lozimligi, “Favqulodda komissiya orqali kambag‘al aholining mol-mulki tortib
olinganligi, “bolsheviklar jabr va zulmni avj oldirib yuborgan”liklari va
“Buxoroning mustaqilligi quruq so‘z bo‘lib qolgan”ligi, “haqiqatda undan darak
yo‘q”ligi ta’kidlanadi.
Shuning uchun ham Buxorodagi bu harakat qisqa muddat ichida ommaviy
tus olib hatto, Farg‘ona vodiysidagi harakatga nisbatan ham kuchayib bordi.
Fayzulla Xo‘jayevning ta’kidlashicha, “Sharqiy Buxorodagi bosmachilik
o‘zining strategik mavqei jihatidan qaraganda Farg‘ona bosmachilariga nisbatan
kuchliroq edi”.
Buxorodagi qo‘rboshilar o‘rtasida Ibrohimbek (1889-1932) alohida
salmoqqa ega. U amirlik tuzumi ag‘darib tashlangach, Sharqiy Buxorodagi
qo‘rboshilar guruhlariga umumiy rahbarlik qilib, bolsheviklar va bosqinchi qizil
armiyaga qarshi mustaqillik kurashini boshladi. U o‘z oldiga Buxoro tuprog‘ini
qizil askarlardan tozalab, ag‘darib tashlangan amirlik tuzumini qayta tiklash va
saltanatni sobiq amir Said Olimxon (1881-1944) qo‘liga olib berishni asosiy
maqsad qilib qo‘ydi. Shuning uchun ham u kurashga kirgan dastlabki
kunlardanoq sobiq Buxoro amiri tomonidan moddiy va ma’naviy jihatdan har
tomonlama qo‘llab-quvvatlandi va rag‘batlantirildi.
Ibrohimbek 1921 yil sentabrda bo‘lgan Buxoro qo‘rboshilarining
qurultoyida “Islom lashkarboshisi” unvoniga sazovor bo‘ldi va Buxorodagi
barcha istiqlolchilarning Oliy bosh qo‘mondoni qilib saylandi. U qisqa muddat

ichida o‘n ming nafardan ortiq askar to‘plab, Qorategin va Darvoz viloyatlarini
qizil askarlar qo‘lidan ozod qilishga muvaffaq bo‘ldi.
Ibrohimbek qo‘l ostidagi Sharqiy Buxoro hududida o‘zining boshqaruv
usulini amalga oshirdi. Joylardagi yangi tuzum tugatilib, uning o‘rniga amirlik
davridagi boshqaruv usuli joriy qilindi. Ibrohimbekni bu yerdagi mahalliy aholi,
xususan, laqaylar qo‘llab-quvvatlashardi. Bundan Turkistonda ish olib
borayotgan markaziy hukumat vakillari qattiq tashvishga tushdilar.
“Ibrohimbek-butun Sharqiy Buxorodagi markaziy siymo”, deb tan olinadi ular
tayyorlagan hujjatlarning birida.
1921-yil oktabrda Turkiyaning sobiq harbiy vaziri Anvar Poshsho (1881-
1922) Buxoro shahriga kelib, biroz muddatdan so‘ng mamlakatning sharqiy
qismiga jo‘naydi va sovetlarga qarshi kuchlarga qo‘shiladi. U tez orada Buxoro
respublikasidagi istiqlolchilik harakatining tan olingan yo‘lboshchisiga aylandi.
Anvar Poshshoning sa’yi-harakatlari bilan Sharqiy Buxoroda birlashgan lashkar
bunyod etildi va u turk zobitlari bilan mustahkamlandi, g‘arbcha qo‘mondonlik
uslubi joriy qilindi. 1922 yil mart oyida Farg‘ona va Samarqand viloyatlaridan
tortib to Xorazm va Sharqiy Buxorogacha bo‘lgan ulkan hududda Anvar
Poshsho boshchiligida istiqlolchi kuchlarning umumiy fronti tuzildi. Butun
Turkiston hududida bolsheviklarga qarshi kurashayotgan kuchlarning harakatlari
yagona markazga muvofiqlashtirildi. Boymirza Hayitning ta’kidlashicha, Anvar
Poshsho ko‘rsatmasi bilan Buxoro, Farg‘ona, Xorazm qo‘rboshilarining
uchrashuvlari muntazam o‘tkazib turildi va ularga kerakli yo‘l-yo‘riqlar berildi.
Anvar Poshsho bilan Shermuhammadbek va Junayidxon o‘rtasida doimiy
ravishda o‘zaro aloqalar bo‘lib turgan. 1922 yil 15 aprelda Boysun atrofidagi
Kofirun qishlog‘ida bo‘lgan Turkiston qo‘rboshilarining qurultoyida Anvar
Poshsho istiqlolchilarning Oliy bosh qo‘mondoni va siyosiy rahbari qilib
saylandi. “Ular o‘sha paytda millatparvarlik harakatining eng qudratli, ehtimol
eng ommaviy qismini tashkil qila oldilar”,-deb yozgan edi xorijlik tadqiqotchi
Glenda Frezer.

1922-yil 4 avgustda Anvar Poshsho Baljuvon yaqinida bo‘lgan
janglarning birida qahramonlarcha halok bo‘ldi. Anvar Poshshoning o‘limi
haqidagi xabar butun Turkistonga yashin tezligida tarqaldi. Unga atab motam
marsiyalari to‘qildi. Ana shunday motam marsiyalaridan eng mashhuri
Turkistonning buyuk milliy istiqlol shoiri Cho‘lpon qalamiga mansub
“Baljuvon” marsiyasidir. Bu marsiya 1922 yil avgust oyida bitilgan. O‘zbek
she’riyati tarixida mazmun mohiyati, maslak murosasizligi jihatidan
“Baljuvon”ga o‘xshash yoki yaqin keladigan ikkinchi bir she’r yozilmagandir.
Bu she’r “Anvar Poshshoning jasur siymosini gavdalantiruvchi so‘zdan yaralgan
she’riy bir haykal” (Ibrohim Haqqul) desak aslo mubolag‘a bo‘lmaydi.
Buxoroning markaziy va g‘arbiy viloyatlarida ham kurash shiddatli tus
oldi. Qisqa muddat davomida Mulla Abdulqahhor (1884-1924) boshchiligida
poytaxt Buxoro tumanlarida lashkar to‘plandi va jangovar harakatlar olib
borildi. Shuningdek, Mulla Abdulqahhor rahbarligida Buxoro, Karmana va
Nurotada o‘nlab qo‘rboshi guruhlari faoliyat ko‘rsatdi. Bir hujjatda yozilishicha,
G‘arbiy Buxoroda uning qo‘l ostida 20 ta qo‘rboshi birlashgan. O‘rmon Polvon,
Hayit Amin, Oston Qorovulbegi, Hamro Polvon, Azimxo‘ja, Metan Polvon
uning eng nufuzli qo‘rboshilari sanalgan. Ular asosan G‘ijduvon, Shofirkon,
Vobkent, Romiton tumanlari va Nurotada o‘z faoliyatlarini kuchaytirdilar.
Ularning katta armiyasi 1922 yil mart oyining boshida poytaxt Buxoro
shahriga yurish qildi. Ular qizil askarlar bilan shahar atrofida bo‘lgan ikki kunlik
shiddatli janglardan so‘ng Buxoro shahrining katta bir qismini egalladilar va bir
necha soat mobaynida o‘z qo‘llarida tutib turdilar. So‘ngra shahar atrofidagi
Bahouddin Naqshband ziyoratgohini bosqinchilardan tozaladilar.
Buxorodagi vatanparvarlarga qarshi kurash qizil armiya va uning
qo‘mondonligidan katta kuch-g‘ayrat talab qildi. Moskva, Toshkent, Buxoroda
1923 yil may-iyun oylarida o‘tkazilgan oliy darajadagi bir qator rasmiy
anjumanlarda bu masala eng dolzarb muammo sifatida kun tartibida turdi.
Mulla Abdulqahhor yigitlari bilan qizil askarlar o‘rtasida 1924 yil yozi va
kuzida G‘ijduvon tumanining G‘ishti va Katta G‘amxo‘r qishloqlarida, Nurota

tog‘larida, Shofirkon tumaniga tutash Qizilqumning Jilvon qumliklarida,
Bog‘iafzal va Vardonze qishloqlarida qattiq to‘qnashuvlar bo‘ldi. Kuchlar teng
bo‘lmagan ushbu janglarda G‘arbiy Buxoro vatanparvarlarining yetakchisi
mag‘lubiyatga uchradi. G‘arbiy Buxorodagi qo‘rboshilar guruhlariga sezilarli
zarba berildi Mulla Abdulqahhor qo‘rboshi Qizilqum cho‘llarida qizil askarlar
bilan bo‘lgan to‘qnashuvlarning birida 1924 yilning oxirida halok bo‘ldi.
Buxoro mamlakatidagi bu harakat qizil armiya va bolsheviklarning
tajovuzkorligi, zo‘ravonligi va talonchilikka qarshi qaratilganligi bilan alohida
ahamiyatga ega. Mujohidlarning asosiy maqsadi qizil qo‘shinni haydab
yuborish, milliy qadriyatlar, asriy e’tiqod va urf-odatlarning poymol qilinishi,
xo‘rlanishiga barham berish edi. Yuqorida ham aytib o‘tilganidek,
vatanparvarlar Buxoroda ikki jabhada turib kurash olib borishlariga to‘g‘ri keldi.
Bir tomondan, amirlik tuzumi tarafdorlari bo‘lgan istiqlolchilar (ular o‘zlarini
mujohidlar deb atashgan) jadidlardan iborat yosh Buxoro hukumatiga va
shuningdek, qizil armiya qo‘shinlariga qarshi kurash olib bordilar (Ibrohmbek,
Mulla Abdulqahhor va b.). Ikkinchi tomondan, milliy istiqlol g‘oyalariga sodiq
bo‘lgan istiqlolchilar Fayzulla Xo‘jayev boshliq Buxoro Xalq Respublikasi
hukumati bilan yashirin aloqalar o‘rnatib, Buxoroning muqaddas tuprog‘idan
bosqinchi qizil askarlarning olib ketilishi, Buxoro respublikasining mustaqilligi
amalda qaror topishi uchun kurashdilar (Anvar Poshsho, Davlatmandbek,
Jabborbek va b.). Aynan ular safiga keyinchalik Buxoro respublikasining juda
ko‘pchilik rahbarlari (Buxoro MIKning birinchi raisi Usmonxo‘ja
Po‘latxo‘jayev, harbiy ishlar noziri Abdulhamid Oripov, respublika militsiyasi
va Cheka boshlig‘i Ali Rizo Afandi va b.) qo‘shildilarki, bu arboblarning
aksariyati kechagi jadidlar va Yosh buxoroliklar edi. Afsuski, Buxoro hukumati
tarkibidagi milliy vatanparvar kuchlar bilan muxolifatdagi qurolli istiqlol
guruhlarining yo‘lboshchilari o‘rtasidagi ochiq bitishuv amalga oshmadi.
Xorazm respublikasida ham 1920-yil bahoridan boshlab qizil askarlarning
misli ko‘rilmagan talonchilik va zo‘ravonliklariga qarshi harakat boshlandi.
Qurolli kurashni turkmanlarning yovmut urug‘i boshlig‘i Qurbon, Mamed,

Sardor-Junayidxon (1857-1938) boshchiligidagi guruhlar ko‘p yillar davomida
olib bordi. Uning qo‘shini saflarida o‘zbek, qoraqalpoq va qozoqlar ham
ko‘pchilik edi. Qisqa muddatda Junayidxon o‘z qo‘shinini 20000 kishiga
yetkazdi.
O‘zbek dehqonlari va hunarmandlaridan iborat guruhlarga Madraimboy,
Sa’dulla bola, Shokir bola, Mavlonbek va boshqalar rahbarlik qildilar. Xususan
Ko‘hna Urganch, Ilyali, Toshhovuz, Mang‘it, Qo‘shko‘pir, Chimboy, Qo‘ng‘irot
va To‘rtko‘lda harakat qilgan o‘nlab sardorlarning guruhlari qizil askarlarga
jiddiy zarbalar berdi. Junayidxon boshchiligidagi armiya hujumga o‘tib, 1920 yil
yozida Ko‘hna Urganch, Xo‘jayli, Ilyali va Taxtani qayta egalladi, ko‘plab qizil
askarlarni asir oldi. Junayidxon sovet qo‘mondonligiga maxsus maktub yuborib,
agar qizil armiya Xorazmdan chiqib ketmasa, asirlarni otib tashlashini bildirdi.
Biroq sovet qo‘mondonligi Junayidxonning haqli talablarini rad qilgach, u
bosqinchilarni otib tashlashga buyurdi.
1921 yil yozida Qo‘ng‘irotda qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Bunday ommaviy
ko‘tarilishlar tez-tez takrorlanib turdi. Qishloq va shaharlarning aholisi
istiqlolchilarga xayrixohlik bildirgan. 1922-1923 yillarda Xorazmda olib
borilgan jangovar harakatlar qizil armiya qo‘mondonligini tang ahvolga
solibgina qolmay, balki respublikadagi siyosiy muhitga ham jiddiy ta’sir qildi.
Sovet tuzumi 1923 yil oxirida Junayidxon bilan sulh muzokaralarini
boshlashga urinib ko‘rdi. Biroq Junayidxon o‘zining oldingi talabini, ya’ni: 1)
Rossiya qo‘shinlarini Xorazmdan darhol olib chiqib ketish; 2) shariatga to‘la
erkinlik berish; 3) barcha sobiq hokimlar va oqsoqollarni yana o‘z lavozimlariga
tiklash; 4) soliqlar va patentlarni bekor qilishni qat’iy talib qildi. Biroq bu
talablarni sovet hukumati rad qilgach, muzokaralar o‘z-o‘zidan to‘xtab qoldi.
Junayidxon qo‘lida bo‘ paytda katta miqdorda harbiy kuch to‘plangan edi.
Shu bilan birga 1923 yilning dekabrida Pitnak, Hazorasp, Bog‘ot, Xonqa
tumanlarida yangi sovet hukumatiga qarshi dehqonlarning ommaviy
qo‘zg‘olonlari boshlanib ketdi. Qo‘zg‘olonchilar joylardagi sovet tashkilotlarini
tugatib, mamlakat poytaxti Xiva shahri ustiga yurish qildilar. Qoraqumda turgan

Junayidxon qo‘shini ham g‘arb tomondan, bir vaqtning o‘zida, shaharga qarab
harakat boshladi.
1924 yil 10 yanvardan boshlab Junayidxonning 15000 kishilik piyoda va
otliqlardan iborat qo‘shini Xiva shahrini qamal qilishga kirishdi. 16 yanvarda
Xorazm respublikasida harbiy holat joriy qilindi.
Xorazm respublikasida sodir bo‘layotgan voqealarning bunday jiddiy tus
olishidan tashvishga tushgan RKP (b) MK O‘rta Osiyo byurosi 1924 yil 6
yanvarda bu masalani maxsus muhokama qildi. Junayidxon boshchiligidagi
istiqlolchilarga qarshi kurashish uchun E.Berzin (rais), Gorodetskiy, Adinayev
va Xidiraliyevdan iborat favqulodda komissiya tashkil qilindi va u Xorazm
respublikasiga jo‘natildi. Xorazmga zudlik bilan Rossiyadan qo‘shimcha harbiy
qismlar keltirildi. Natijada Junayidxon qo‘shini qariyb bir oy davom etgan
qamalni to‘xtatib, orqaga chekinishga majbur bo‘ldi. Katta harbiy kuchni
to‘plagan qizil armiya qismlari Junayidxon va boshqa vatanparvar kuchlarga
qarshi hujumga o‘tdi. Mart-aprel oylarida bo‘lgan janglarda Junayidxonning piri
bo‘lgan Og‘ajon Eshon va boshqa qator sardorlar asir olindi.
Xorazm vohasida istiqlolchilik harakati ayrim guruhlar tomonidan 1935-
yilgacha davom etdi. Harakat Sharqiy Buxoro va Farg‘ona vodiysida ham ba’zi
uzilishlar bilan yuqoridagi davrgacha mavjud bo‘ldi. Turkiston mintaqasidagi
qurolli harakat tarixiga yakun yasab, bu harakatni keng xalq ommasi, birinchi
navbatda dehqonlar va hunarmandlar qahr-g‘azabi hamda noroziligining yuksak
darajaga ko‘tarilganligi ifodasi deb e’tirof etishiga to‘g‘ri keladi.
O‘zbekiston XKS rayisi Fayzulla Xo‘jayev 1927-yilda “Katta sovet
ensiklopediyasi”da unga baho berib, quyidagilarni yozgan edi: “Bosmachilik
harakati shiddatli siyosiy, aksilsovet xususiyat kasb etdi va butun O‘rta
Osiyoning mavjud uch respublikasi-Buxoro, Turkiston va Xorazmdagi
dehqonlar aholisining qariyb ommaviy harakatiga aylandi. Harakatning
dohiylari faqatgina... Ko‘rshermat (Shermuhammadbek), Ibrohimbek kabilar...
bo‘lib qolmasdan, balki unga mahalliy milliy ziyolilar, mulla va boylar ham
rahbarlik qila boshladilar...”

Bu harakatga aloqador bo‘lgan umumiy xususiyat bosqinchi qizil
armiyani, bolsheviklarni Vatanimiz hududidan olib chiqib ketish talabi edi. Bu
talab butun harakat davomida ilgari surildi.
Shunday qilib, qizil armiyaning bosqini va mustabid sovet rejimiga qarshi
ko‘tarilgan qurolli harakat 1935-yilga kelib butun Turkiston mintaqasida
tamomila mag‘lubiyatga uchradi.
Biroq vatanparvar bobolarimiz to‘kkan qutlug‘ qon behuda ketmadi.
Turkiston mintaqasidagi bu harakat O‘zbekiston Respublikasining Davlat
mustaqilligiga erishishi uchun bo‘lgan kurashlari bosqichida muhim rol o‘ynab,
XX asrdagi Vatanimiz tarixining eng shonli sahifalarini tashkil qiladi. Zero, ona-
Vatan mustaqilligi uchun bo‘lgan janglarda shahid ketgan ota-bobolarimizning
xotirasi hech qachon unutilmaydi.

Markaziy osiyoda sovet rejimiga qarshi qurolli qarshilik harakati 14v

Купить