Markaziy Osiyoda yahudiylik, buddaviylik va xristianlikning kirib kelishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	86.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Markaziy Osiyoda yahudiylik, buddaviylik va xristianlikning kirib kelishi

Купить

Markaziy Osiyoda yahudiylik, buddaviylik va
xristianlikning kirib kelishi
Reja
1. Xristianlikning shakllanishi, ta’limoti va marosimlari
2. Xristianlik dinining muqaddas kitoblari.
3. Xristianlikning yo‘nalishlari.
4. Xristianlik firqalari

Jahon dinlaridan biri Xristianlik bo‘lib, bu dinning nomi Iiusis Xristos, bola
xudo - payg‘ambar nomidan olingan. Dunyodagi barcha xristianlar Iiusis Xristos
(Iso)ning ummatlari hisoblanadilar.
Hozirgi davrda xristianlik eng keng tarqalgan din bo‘lib, Amerika, Avstraliya,
Yevropa, Osiyo qit’alarida va boshqa joylarda 2 milliard xristianlar mavjud. Bu
din monoteistik va jahon dinidir. Xristianlar dunyoning 254 mamlakatida
yashaydilar.
Xristianlik yangi eraning 1 asri o‘rtalarida Rim imperiyasining Sharqiy
viloyatlardagi Iudeya (hozirgi Isroil), kichik Osiyo (hozirgi Turkiya) va Falastin
hududlarida yashaydigan mazlum xalqlar va qullar orasida iudaizmning firqasi
sifatida paydo bo‘lib, so‘ngra undan ajralib chiqdi va yangi dinga aylandi.
Xristianlik tarixi yaxshi tadqiq etilgan. Jumladan, Injilda, Ioan Bogoslovning
«Vahiynoma» asarida, B.Spi-nozaning «Ilohiyot va siyosatga oid risola»sida,
L.Feyerbax-ning «Xristianlikning mohiyati» asarida va boshqa manbalarda
xristianlikning kelib chikish tarixi, uning aqidaviy ta’limoti, marosimlari, ahloqiy
va huquqiy qarashlari, rivoyatlar bayon etilgan.
Xristianlik 325 yilda Rim imperiyasida rasmiy mafkura va davlat dini deb
rasmiy ravishda e’lon qilingan edi. Xristianlik rasman tan olingan davrdagi tarixiy
shart-sharoit quyidagicha edi:
1. Rim quldorlik davlatining qullarga va bosib olingan mazlum xalqlarga
nisbatan qattiq jabr-zulm qilishiga qarshi olib borilgan ozodlik urushlari va
qo‘zg‘olonlar birin-ketin mag‘lubiyatga uchrab, ulardan shafqatsiz o‘ch olinib
jazolashlar oqibatida umumiy ruhiy-ma’naviy inqiroz paydo bo‘lgan. Qullar
sinfidan bo‘lgan Spartak yetakchiligida eramizdan avvalgi 73-71 yillarda Rimdagi
qo‘zg‘olon bostirilgach, 6 ming qul Rimga olib boradigan yo‘llar chetiga qurilgan
xochlarga mixlab tashlangan. Shun-dan keyin qullar bilan mazlum xalqlar tez
orada samoviy haloskor - payg‘ambar Iso kelib bizni ozod qiladi, sabr-toqat qilish,
ibodat bilan shug‘ullanish kerak, deb yangi dinga umid bog‘ladilar. O‘sha fojea
oqibatida umumiy umidsizlik avj olgan. Spartakning mag‘lubiyati, - degan edi
tarixchi Sharl Enten, - Isoning g‘alabasi edi.

2. Qachonlardir shon-shuhratga, kuch-qudratga to‘lib-toshgan Rim
quldorlik davlati eramizning I-III asrlariga kelib inqirozga yuz tutdi. Qulchilik
o‘rniga feodal tartiblar o‘rnatila boshlandi. Quldorlar va boshqa yuqori tabaqalar
orasida ijtimoiy aynish kuchayib, ma’naviy buzilish, ayshuishratga berilish o‘sib
bordi.
3. Rim davlati hududlarida yashayotgan turli urug‘lar, qabilalar, elat va
xalqlar o‘z xudolariga, payg‘ambarlariga, urf-odatlariga sig‘inar edilar. G‘oyaviy-
mafkuraviy birlik bo‘lmaganligi ham Rim qudorlariga xalq ustidan siyosiy va
g‘oyaviy hukmronlik qilishni tobora qiyinlashtirardi. Rim davlati uchun yagona
xudo, yagona payg‘ambar, yagona din asosidagi mafkura zarur edi. Bu ahvol
shakllanib kelayotgan xristianlik jamoalariga erkinlik berish, ularda klirlarning
rahbarlikni qo‘lga olishi, ana shu maksadni ifodalaydigan aqidalar ishlab chiqishga
olib keldi.
Xuddi ana shu uchta tarixiy sababga ko‘ra xristianlik nisbatan tezroq
shakllanib bordi, u ko‘pchilik orasida keng tarqaldi, yuqori va quyi katlamdagi
kishilar orasida e’tiqod, iymonga aylandi. Yangi din yuqori tabaqa uchun
mazlumlar ustidan hokim bo‘lish yo‘llarini ochib berdi, xalqni esa tinchlantirdi.
Xristianlik o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmagan. Uning falsafiy-mistik nazariy
asosini yahudiy faylasufi, Aleksandriyalik Filonning falsafiy ta’limoti, Rim
stoiklaridan Seneka-ning falsafasi tashkil qiladi. Xristianlik bevosita yahudiy
milliy dinning ko‘p xususiyatlarini meros qilib oldi. Unda qadimgi Sharq
dinlarining ko‘pdan-ko‘p unsurlari qayta ishlangan hamda o‘zlashtirilgan.
Masalan, qadimgi Hindiston-ning hinduizm dinidagi uch qiyofa bilan namoyon
bo‘ladigan xudolar: Braxman, Vishnu, Shiva xristianlikdagi uch qiyofali yagona
xudo (ota xudo, muqaddas ruh, bola xudo) shaklida tasavvur etilgan. Xristianlik
ibodatlarida sham yoqish otashparastlardagi olovga sig‘inish, avlodlar ruhi-
arvohiga jin chiroq yoqish odati; totemizm dinidagi totem hisoblangan hayvonlar
go‘shtini iste’mol qilish va u bilan qon va tana orqali yanada yaqinlashish rasm-
rusumi; fetishizmdagi ayrim predmet va narsalarni ilohiylashtirish esa
xristianlikdagi butparastlikda yaqqol namoyon bo‘ladi .

Xususan, faylasuf olimlar Seneka bilan filonlarning falsafiy-ahloqiy qarashlarining
xristianlik mafkurasini ishlab chiqishga ko‘rsatgan ta’siriga alohida to‘xtalib o‘tish kerak.
Seneka (er.av. 4 yilda tug‘ilgan va yangi eraning 65 yilida vafot etgan) o‘z
falsafasida moddiy boyliklar to‘plash, noz-ne’matlarni iste’mol qilish kabilarni bu
dunyoning behuda ovoragarchiliklari deb e’lon qilib, ulardan voz kechishni targ‘ib
kiladi. U bu talabni jonni qutqarib qolish yo‘lidagi birinchi qadam deb bildi.
Dunyo, Senekaning fikricha, insoniyatni kelayotgan halokatdan qutqarib qolishga
qudrati bo‘lgan ilohiy hokimga muhtojdir. Filon (eramizdan avvalgi 1 asrning
oxiri, yangi eraning birinchi yarmida yashagan) grek-rim falsafasini yahudiy dini
bilan qo‘shishga urinib, xudo bilan odamlar o‘rtasida turuvchi ilohiy vositachi
borligi haqidagi ta’limotni ishlab chiqqan edi. Bu vositachi «Kaloni xudo» bo‘lib,
u kishilarni to‘g‘ri yo‘lga solib yuborish va ularni hammadan qudratli xudo bilan
tanishtirish uchun tangrining yerga yuborgan farzandidir.
Xristianlik yevangeliyalarini (hadislarini, xushxabar-larini) yozgan avliyolar
Seneka va Filonning bu g‘oyalaridan foydalanganlar. XIX asrda Germaniyada
yashagan dinshunos olim B.Bauer umrining oxirigacha mana shu masala bilan
shug‘ullanib keldi. U o‘z tadqiqotlariga yakun yasab, quyidagi xulosaga keldi: «Yil
hisobimizning 40-yilida yashagan Iskandariyalik yahudiy Filon juda ham qarib
qolgan chog‘ida Xristianlikning haqiqiy otasi bo‘ldi, rimlik Stoik Seneka esa,
xristianlikning amakisi bo‘ldi».
Stoiklar falsafasi qadimgi Gresiyada eramizdan avvalgi IV asrdan yangi
eraning IV asrigacha davom etgan. Rim imperiyasi davrida stoiklar falsafasi diniy
falsafaga aylandi. Stoiklar ahloq masalalariga ko‘proq e’tibor berib, uni taqdirga
ishonish ruhida talqin etdilar. Ular jonning tanadan tashqarida yashashini,
insonning taqdiriga tan berishini, zohidlik kabilarni himoya qilib chiqdilar. Stoiklar
ta’limoti xristian dinining ahloqini shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Mana shu ikki faylasuf, ya’ni Seneka bilan Filon ta’limotlari asosida
shakllangan dastlabki Xristianlik aqidalarida odam tug‘ma gunohkor ekanligi;
hayvonlarni qurbonlik qilish yo‘li bilan emas, balki o‘z qalbini xudoga qurbon
qilish yo‘li bilan tavba qilish; dunyoviy rohatlarning hammasiga nafrat bilan qarab,

nafsni tiyish; u dunyodagi yaxshi turmushga umid qilish; odam o‘ldirmaslik, yaqin
kishilariga yaxshilik qilish g‘oyalari shakllangan edi.
Xristianlikning xalq orasida tez tarqalishiga Rim davlatining qo‘l ostida
bo‘lgan sharq mazlum xalqlarining diniy ruhiyatiga mos bo‘lgan qadimgi Sharq
dinlaridan foydalanganlik ham tas’ir qildi. Masalan, Misrning qadimgi Xudosi
Oziris o‘lib-tirilish ramzi bo‘lgan dehqonchilik xudosi edi. Shu sababga ko‘ra,
Misrda xristianlik tarqalganda xochga tortilib o‘lgan, so‘ngra qayta tirilgan Iso
haqidagi aqidaga Misr xalqi tezgina ishondi. Rivoyatga ko‘ra, Oziris o‘z akasi-
yovuzlik xudosi Sed bilan bo‘lgan urushda halok bo‘ladi. Ozirisning xotini Izida
Ozirisdan homilador bo‘lgan holda vafot qiladi. Ammo narigi dunyoda Izida qayta
tirilib o‘g‘il tug‘adi, unga Gor deb ism qo‘yadi va o‘z o‘g‘li bilan yana bu dunyoga
qaytib keladi. Gor urushib Sedni yengadi va Ozirisni tiriltiradi. U butun dunyoda
adolatning qozisiga aylanadi. Xuddi shunga o‘xshab Iso ham qayta tirilib, osmonga
chiqib ketgan va u yana Yer yuziga qaytib kelib ming yillik adolat o‘rnatadi, degan
aqida xristianlar orasida targ‘ib qilinadi.
Zardo‘shtiylikdagi yorug‘lik, yaxshilik va hayot xudosi Axuramuzdaning
yovuzlik, zulmat va yomonlik xudosi Axrimon ustidan g‘alaba qilishi;
Eronliklarning yorug‘lik xudosi Mitraning obrazi ham Rim hududlarida keng
tarqalgan bo‘lib, bu g‘oya hatto dastlabki davrlarda xristianlikning jiddiy raqibi
bo‘lgan.
Bibi Maryamning Isoga g‘oyibdan homilador bo‘lishi haqidagi ta’limoti ham
sharqiy dinlar ta’sirida paydo bo‘lgan. Masalan, Budda, Suriya podshosi Sargos,
Misr xudosi Gor va boshqalar g‘oyibona homila natijasida tug‘ilganliklari haqidagi
rivoyatlar ta’sirida Bibi Maryamda g‘oyibona homila paydo bo‘lib keyin Iiusis
Xristos (Iso) tug‘ilgan, degan tasavvur vujudga kelganligiga hech shubha
qilinmasa ham bo‘ladi.
Shunday qilib, xristianlik qurama din bo‘lsa ham, unda o‘ziga xos bo‘lgan
ko‘pgina xususiyatlar ham mavjud. Yangi belgi va xususiyatlar o‘sha davrdagi
boshqa dinlardan xristianlikni yuqori turishiga olib kelgan. Xristianlikning o‘ziga
xos xususiyatlari quyidagilardir:

Birinchidan, xristianlik Rim imperiyasi hududlarida mavjud bo‘lgan diniy-
etnik tafovutlarni bartaraf qilgan; Ikkinchilan, xristianlik diniy rasm-rusumlarni va
hokimlik pillapoyalarini yo‘q qilganligi sababli bu dinni qullar, ozod qilingan
sobiq qullar, zamindor kolonlar, shahar va qishloq kambag‘allari yoqtirib
qolganlar. Ular xudo va din oldida yuqori tabaqalar bilan teng bo‘lganliklaridan
xursand edilar; Uchinchidan, xristianlik dastlabki ta’limotlarida odamlarning irqiy,
milliy, jinsiy, ijtimoiy, tabaqaviy tomonlardan huquqiy tengsizlik asosida ajratishi
qattiq tanqid qilinib, demokratik ruhga ega bo‘lgan, u «zahmatkash-larni»
qutqarishga va’da berganligi uchun, xristian ruhoniylari bu dinni eng insonparvar
din, deb keng targ‘ib qiladilar. Odatda, Xristian dini Iso inqilobi bo‘ldi, deb
tashviqot etiladi.
Ma’lumki, jamiyat tarixida hamma ijtimoiy davrlarda ham ko‘pchilik kishilar
kambag‘al, qashshoq, madaniyatda va bilimda ancha orqada qoladilar va aksincha,
ozchilikni tashkil etadigan boy-badavlat, madaniyatli va bilimli kishilar mavjud
bo‘ladi. Xristianlik garchi «xristian madaniyati»ni rivojlantirgan bo‘lsada, u
dunyoviy mazmundagi antik madaniyatga nisbatan salbiy munosabatda bo‘ldi,
cherkovning mistik madaniyati ruhida odamlarga estetik tarbiya beradi.
Xristianlik yashirin jamoalariga yuqori tabaqa vakillari ham kirgandan keyin
ular bu jamoalarda rahbarlikni qo‘lga oldilar. Ularda klirlar, ya’ni yepiskop, pop,
d’yakon, prasviter - ruhoniy otaxonlar ta’siri kuchayib bordi. Dastlabki davrlarda
Xristian jamoalarida, asosan, kambag‘al kishilar, xususan, qullar ko‘pchilikni
tashkil etgan. Klirlar rahbarligida o‘rmonlarda, tashlandiq vayronalarda, ayrim
xonadonlarda yashirin o‘tkaziladigan yig‘ilishlarda g‘oyibdan samoviy haloskor
payg‘ambarning kelayotgani to‘g‘ri-sida suhbatlashganlar, muqaddas kitoblarni
o‘qib muhokama qilib, izohlash, ehsoniy ovqatlanish marosimlari, ya’ni kechki
paytdagi birgalikda ovqatlanishlar o‘tkazib kelingan. Lekin u vaqtlarda mol-
mulkni to‘la umumlashtirish, jamoa bo‘lib mehnat qilish to‘g‘risida gap
bo‘lmagan. Xristian jamoalari ichida qattiq intizom o‘rnatilgan. Isoning qaytib
kelishini passiv ravishda kutish va mo‘min-qobil bo‘lib yurish, bu dunyoda adolat
o‘rnatilishi mumkin emasligiga, u dunyoda esa baxtga erishishga ishonch orta

borgan sari bu dinga hukmron tabaqalar ham ixlos qo‘ydilar. Bu o‘zgarishlar
xristian jamoalarini yashirin holatdan ochiq holatga o‘tib faoliyat ko‘rsatishga olib
keldi.
Imperator Konstantin 313 yili xristianlarning ta’qib qilishni bekor qildi va
325 yili xristianlikni Rim imperiyasining davlat dini darajasiga ko‘tardi. 325 yili
Konstantin boshchiligida Nikey shahrida xristianlarning 1-jahon yig‘ilishi bo‘ldi.
Yig‘ilish xristian dinining qonun-qoidalarini ishlab chiqdi. Xudoni uch shaxsning
(ota xudo, mukaddas ruh, o‘g‘il xudo) birlikda ifodalanishi qabul qilindi. 381 yili
xristianlarning Konstantinopolda bo‘lib o‘tgan 2-jahon yig‘ilishida cho‘qinish va
qayta tirilish haqidagi yangi aqida qabul qilindi.
Xristianlik davlat dini bo‘lgach unga juda ko‘p huquq va imtiyozlar berildi.
Jumladan, barcha shahar va qishloqlarda ruhoniylar «ruhoniy otalar» sifatida
xalqqa xristianlik xizmatini o‘tkazish, diniy marosimlarga rahbarlik qilish, diniy
ta’lim berish, targ‘ibot qilish, xalq ustidan ma’naviy nazorat o‘rnatish, cherkov
mol-mulkini, tushgan xayr-ehsonlarni tasarruf qilish, o‘z shaxsiy boyliklariga
egalik qilish huquqlariga ega bo‘ldilar. Mamalakatda cherkov, monastir, kostyol
kabi diniy tashkilotlar uchun hashamatli binolar qurildi. Ular qo‘ng‘iroqlar,
haykallar, ikonalar, butlar, minbarlar, diniy adabiyotlar, biodat buyumlari,
predmetlari bilan bezatildi, musiqa asboblari, munojot qo‘shiqlar aytadigan xor
jamoalari yuzaga keltirildi. Diniy maktablarda, monastirlarda ko‘plab ruhoniy
rohiblar va rohibalar bo‘lib, ularda yer maydonlari, hunarmandchilik, to‘qimachilik
sexlari vujudga keltirildi. Diniy tashkilot-lar obro‘si ortib borib turli lavozimlar
(masalan Rim papasi, kardinal, patriarx, abbot, arxiepiskop, pop, yepiskop kabilar
vujudga keldi. Hatto o‘rta asrlarda katolik diniy tashkilotlari mahalliy hokimlarga
bo‘sunmaslik darajasiga yetib bordi. Oila-nikoh, ajralish, sudlov ishlari ham asta-
sekin diniy tashkilotlar ixtiyoriga o‘tib ketdi. Masalan, Rim papasi G‘arbiy
Yevropadagi davlatlarning ichki ishlariga katolik cherkovlari vositasida
aralashardi. Abbotliklar esa Rim papasining ana shu davlatlar ichidagi tayanchi
bo‘lib qoldi. Din mustaqil ma’naviy kuchga aylanib, odamlar fikri va ruhiyati
ustidan hokim bo‘lib qoldi.

Bibliya (Injil) - xristianlikning muqaddas manbai.Iso to‘g‘risidagi tasavvur va
rivoyatlar
Bibliya (Injil) mudaizm va Xristianlik dinlarining umumiy
muqaddas manbai hisoblanadi. Bibliyaning eramizdan avvalgi davrlarda yaratilgan
qismi Tavrot bo‘lib, uni «Qadimiy ahd» deyiladi. U yahudiy milliy dinini asoslab
bergan edi.
Bibliyaning «Yangi ahd» degan qismi xristianlikni asoslab bergan muqaddas
manba hisoblanadi. «Yangi ahd» injilnomalar to‘plami bo‘lib, ularni Isoning
apostollari (yaqin yordamchilari) Matfey, Mark, Luko va Ioann, shuningdek, yana
21 ta injilnomalarini boshqa avliyolar yozishgan, degan ma’lumotlar saqlanib
qolgan. Ushbu injil nomalari asosida Ioann Bogoslovning «Vahiynoma»si
yaratilgan. Uni ilmiy o‘rganilganda xristianlikka oid injil nomalari yahudiy diniy
adabiyotiga, cherkov qonun-qoidalariga to‘g‘ri kelmaydigan Muso, Yonox, Yezdra
va boshkalarning vahiynomalariga bevosita o‘xshashligi isbotlangan. Biroq
xristian ilohiyotchilari «Yangi ahd»ni xudo Isoga yuborgan deb hisoblab, Injil
nomalarini xristianlikning turli oqimlari manfaat-maqsadlariga moslab turli
davrlarda turli mualliflar tomonidan yozilganligini inkor etadilar.
Xristianlikning birinchi yozma yodgorligi taxminan eramizning 68-yili
ikkinchi yarmi va 69-yili birinchi yarmida yozilgan Apokalipsis (Ioann
Bogoslovning «Vahiynomasi) edi. Xristianlik yahudiy dinidan ajralib, undan
tobora uzoq-lashib, Rim imperiyasidagi turli millatlar orasida yoyila-verdi. Bu
jarayon apostollar (sahobalar)ning nomalarida o‘z ifodasini topgan. Ularni
apostollardan Pyotr, Iuda, Ioann, Iakov va Pavel yozgan deb tahmin qilingan.
Injilnomalar tekshirilganda, ulardan ba’zilari ibodat duolari to‘plami bo‘lsa,
ba’zilari esa xristian ahloq-odobiga bag‘ishlanganligi aniqlangan. Bu nomalar I
asrda va II asrning 30-40 yilla-rida paydo bo‘lgan. Mazkur nomalarda xristianlik
yahudiy dinidan farq qilishi, bu farq xristianlik cherkovi va boshqa tashkilotlarning
vazifalari xususidagi fikrlardan ham sezilib turadi. Bu nomalarda g‘oyibdan
homilador bo‘lgan Bibi Maryamdan tug‘ilgan va xochga tortilib qatl etilgan odam

qiyofasidagi xudo Iiusis Xristos to‘g‘risida ma’lumotlar bor. Iso Quddus, kana,
Kafarnahum, Baytlahm, Nosira shahar-larida va’z aytgan. Iordan (O‘rdun)
daryosida cho‘qintirilgan. Jalila (Genisaret) ko‘li bo‘yida haloyiqqa pand-nasihat
qilganligi to‘g‘risida Injilda yozilgan. (Qarang: Injil. Turkiya. Muqaddas kitob
jamiyati 1995 y 25-30 betlar).
Eramizning II-III asrlarida xristianlikning turli jamoalarida bir necha o‘nlab
turli injillar mavjud bo‘lgan. Keyingi ruhoniylar Rim imperiyasida xristianlik
hukmron dinga aylangan bosqich uchun eng maqbul bo‘lganlarini, o‘z ijtimoiy
dasturlariga to‘g‘ri keladiganlaridan 4 tasini tanlab olganlar. Injillarni tanlab
olinganda Rim tarixi, huquqi, turmushi, geografiyasini, urf-odatlarini yaxshi
hisobga olinganligi keyinchalik ma’lum bo‘lgan. Shuning uchun injillar bir necha
marta qayta ishlangan. Rim davlati talablariga moslashtirilgan. Cherkov
pillapoyalari tashkil topgandan keyin Iso qatl qilib o‘ldirilgan va u qayta tirilib
osmonga chiqib ketgandan keyin III asr boshlarida «Yangi ahd» ning so‘nggi
kitoblari - Avliyo apostolllarning amallari yozilgan. Unda apostollarning oliy
ruhoniylik amali bo‘lgan yepiskoplik va boshqa ruhoniylik unvonlarini bevosita
Isoning o‘zi ularga in’om qilganligi haqida ko‘p gapirilgan. Shunday qilib «Yangi
ahd» eramizning I-IV asrlarida vujudga keltirilib, xristianlikning muqaddas manbai
sifatida qabul qilingan.
Iiusis Xristos to‘g‘risidagi rivoyatlar undagi e’tiqod, ishonch xristianlikdagi
asosiy ta’limot deyish mumkin. 1948 yilda O‘lik dengiz yaqinidagi falastin
markazi Xirbet Qumran g‘orlaridan tasodifan topib olingan hujjatlarga asosan Iso
tarixiy shaxsligi to‘g‘risida gazetalarda shov-shuvga sabab bo‘lgan maqolalar e’lon
qilindi. «Qumron qo‘lyozmala-ri» deb atalgan bu hujjatlar xristianlik tarixiga
qiziqish-ni kuchaytirishi aniq edi.
Iso Isroil farzandlariga (qadimgi yahudiylar o‘zlarini shunday deb ataganlar)
xudo tomonidan yuborilgan payg‘ambar bo‘lib, Ilohiy haloskor messiya
(«mashiax» degan qadimgi yahudiycha so‘zdan olingan bo‘lib, «Pomazonnik»,
ya’ni ilohiy haloskor, xudoning vakili demakdir) tez orada kelishini allaqachon
bashorat qilganlar. Aytishlaricha, u insoniyatni barcha gunohlardan xalos etish va

o‘z jonini qurbon qilib boshqalarning gunohini yuvishi kerak ekan. U yovuzlarni
va adolatsiz kishilarni jazolaydi, odamlarga yangi qonunlar beradi. Yer yuzida
rozat-varog‘at, adolat o‘rnatadi. Qudratli messiya sevimli Isroil xalqiga bosh
bo‘lib, uni tashqaridan kelgan rimlik istilochilardan ozod qiladi, deb tasavvur
etilgan.
Injil rivoyatlariga ko‘ra, yahudiyaning Nazaret viloyatidagi Vifleem shahrida
yashaydigan yahudiy Yusuf (Iosif) farishta Jabroil tomonidan «muqaddas ruh»dan
uning xotini Bibi Maryam bo‘lajak payg‘ambar Isoni tug‘ishi haqida oldindan
ogohlantirilgan. Maryam oldiga muqaddas ruh keladi. Undan Iso tug‘iladi. Isoni
onasi Maryam Vifleem shahri yaqinidagi g‘orda tug‘adi.
Yahudiyaning podshosi Isoning tug‘ilganidan xabardor bo‘lgan. O‘sha
vaqtdagi podsho Irod Vifleemda tug‘ilgan barcha go‘daklarni o‘ldirishga farmon
bergan. Biroq, xudo tomonidan yuborilgan farishta Isoni, onasini va barcha Yusuf
oilasini Iroddan yashirib Misrga yashirin holda o‘tkazib yuborib qutqarib qoladi.
Shundan keyin Isoni hech kim ko‘rmaydi va faqat 30 yoshga kirgandan keyingina
Iso xalqqa ko‘rinish beradi. Shundan boshlab, Iso o‘z targ‘ibotchilik faoliyatini
boshlaydi. U bir qancha sodiq shogirdlarini-apostollarni o‘z yoniga olib, ular bilan
birga yangi dinni targ‘ib qilish uchun butun mamlakat bo‘ylab safarga chiqadi.
Xuddi shu vaqtda apostol Ioann haloskorning kelganligi to‘g‘risida xabar tarqatadi.
Iso va uning shogirdlari Iordan daryosi yaqinida Ioann bilan uchrashib qoladilar.
Ioann ularni Ioardan daryosi suvida yuvintirib, cho‘qintiradi. Ioann Isoni
cho‘qintirayotgan paytda osmondan nido kelib: «bu mening sevikli o‘g‘lim,
mening iltifotim ana shunda», degan ovoz eshitilgan emish. Bu to‘g‘rida apostol
Matfey yozgan injilning 3-sura, 17-oyatida yozilgan.
Iso o‘z faoliyatida mo‘jizalar ko‘rsatgan: jumladan, u o‘likni tiriltirgan,
ko‘rlarni, mayib-majruhlarni davolagan, jinnilardan ins-jinslarni haydab chiqargan,
qutirib to‘lqinlanib turgan Teveriadiya ko‘li to‘lqinlarini ustidan cho‘kib
ketmasdan yurib kelgan. Iso o‘z safdoshlari bilan hamma joyda kohinlar qo‘llab-
quvvatlab turgan Isroil davlat dini iudaizmni qattiq tanqid qilib yurganlar.
Rassomlar Isoning yelkasiga qizil yelkapo‘sh-plashch yopingan, yalang oyoq,

sochlari o‘sib yelkasiga tushgan holda birinchi marta xalqqa ko‘rinish berishini,
ko‘l ustidan kelayotganini, uning onasi qo‘lida turgan go‘dakligini, Misrga ot
minib qochib ketayotgan Maryam va bolasining rasmlarini ishlaganlar.
Haykaltaroshlar esa Isoning xochga mixlab o‘ldirilayotgan paytdagi azoblanib
turgan holatini ishlaganlar. Bu rasm va haykallar ko‘pgina cherkov va
monastirlarda, kitob va jurnallarda, ikonalarda ifodalangan. Bu narsalar
fetishizmga aylanib, muzeylarda namoyish etilgan.
Iso dastlabki vaqtlarda iudaizm dinining inson hayotini chulg‘ab olgan ko‘p
ko‘pdan-ko‘p (600 ga yaqin) cheklashlarini va amallarini qat’iy ravishda bajarishni
xudoga keragi yo‘q, ular o‘rniga xudoga samimiy va astoydil e’tiqod qilinsa bas,
deb targ‘ibot yurgizgan. Injilda Isoni beozorlik, kechiruvchanlik, yaqin kishilarni
sevish, mo‘minlik timsoli etib tasvirlangan. Injilda tasvirlanishicha, xudo o‘g‘li
kambag‘al dehqon, duradgor qiyofasida, o‘z qabiladoshlarining nafrat, ta’qib va
quvg‘iniga uchragan, bu qiyinchiliklarga chidab, bardosh bergan, ruhoniy va
kohinlar haqoratiga indamasdan ketavergan; yuvosh, qul libosida gavdalanib,
xudoga eng yaxshi ahloqiy fazilatlarga ega bo‘lgan timsol sifatida yoqib qolgan,
barcha xristianlarni undan o‘rnak olishga da’vat qilinadi.
Iso aytgan asosiy g‘oyalar: tez orada xudoning saltanati boshlanadi, u hamma
odamlarga emas. Faqat Isoning ilohiyligiga ishonadigan, uni xudoning o‘g‘li
ekanligini tan oladigan va hamma narsalarda uning ko‘rsatmalariga amal qiladigan
kishilargagina nasib bo‘ladi, deganlar. Xudoning adolatli jamiyatida yashash eng
avval mashaqqat chekkanlarga, mazlumlarga va «zahmatkashlar»ga xudoning
in’omidir. Iso tepalikda turib: «Mo‘minlar mas’uddirlar, chunki ularning joyi
jannatdadir. Yig‘laganlar mas’uddirlar, chunki taskin topadilar. Yuvosh kishilar
mas’uddirlar, chunki ular yerni meros oladilar», deb va’zxonlik qilgan. Bu Matfey
Injilning 5-surasidagi 3-5 oyatlarida keltirilgan.
Iso o‘zining o‘sha vaz’xonligida yana ma’naviy va moddiy qashshoqlikni,
mehnatkashlarning itoatkor bo‘lishini, jan-natda rohat-farog‘atda yashashining
asosiy sharti, deb e’lon qilib, ulardan quyidagilarni talab qilgan: dushmanlarin-
gizni sevingiz, sizlarni la’natlovchilarni duo qilingiz, sizlarga nafrat bilan

qarovchilarga xayr-ehson qilingiz, sizlarni ranjituvchilar va quvg‘in qiluvchilar
uchun ibodat qilingiz. Bu haqda Matfey Injilining 5-sura, 41-oyatida xabar
berilgan. Bu ko‘rsatmalar xristianlikning ijtimoiy va ahloqiy ta’limotlaridir. Iso
boylar bu dunyoda rohat qilsalar ham, u dunyoda qilmishlariga javob beradilar,
boylarning jannatga tushishlari ignaning teshigidan tuyani o‘tishi bilan baravar,
deb ta’lim bergan. Bundan xayr-ehsonli boy-badavlat kishilar istisnodir.
Iso hamma odamlar xudo oldida teng, deb e’lon qilgan, lekin u hokimlik
huquqini xudo bergan bo‘lib, Davlat hukmiga, mahalliy hokimlar amriga bo‘sunish
xudo amrini bajarishdir, degan.
Iso uch yil davomida targ‘ibot olib borgan. Lekin Yahudiya hokimi Pontiy
Pilat Isoni tutib bergan kishiga 200 tilla pul berajagini e’lon qilgach, Isoning eng
yaqin apostoli Iuda sotqinlik qilib, uni tutib bergan. Pontiy Pilat va yahudiy
ruhoniylari Quddus shahrida Isoni sud qilib xochga mixlab o‘ldirishga hukm
qilganlar. Hukm Golgofa tog‘ida qiynab o‘ldirish orqali ijro etilgan.
Shu tariqa o‘z jonini qurbon qilgan Iso uch kundan keyin mo‘jiza bilan qayta
tirilgan, u yana 50 kun da’vat-targ‘ibot olib borgach, otasi xudo oldiga osmonga
chiqib ketgan, u qiyomat kuni qaytib keladi, deb tasavvur qilinadi.
Lekin Iiusis Xristos (Iso) tarixiy shaxsmi yoki afsonaviy shaxsmi - bu
muammo hozirgacha uzil-kesil xal qilingani yo‘q.
Xristianlikning aqidalari
Avvalgi mavzularda aytib o‘tilganidek, aqidalar din ti-zimida eng muhim
falsafiy-nazariy ta’limotlar sifatida muhim o‘rin egallaydi. Diniy tasavvurlar,
tushunchalar, diniy dunyoqarashdagi nazariy g‘oyalar ana shu aqidalarda ifoda
qilinadi.
Xristianlik aqidalari ham bundan istisno emas, albatta. Xristianlik diniy
ta’limotining voqelikni sirli, ilohiy qilib tasvirlovchi asosiy aqidalari bir necha
asrlar davomida tarkib topgan.
Bu aqidalar quyidagilardir:

1-aqida: Xristianlikning iymon kalimasiga ko‘ra dindorlar - ota xudo, o‘g‘il
xudo va muqaddas ruh («muqaddas uchlik») bo‘lib gavdalanadigan yagona xudoga
e’tiqod qiladilar. Demak, xristianlik monoteistik din ekanligi shu aqidadan
ma’lumdir. Ota xudo ko‘rinib turgan olam (farish-ta)larni yaratgan, deb
hisoblanadi. Iso uning injildagi «tarjimai holi» bilan birlikda O‘g‘il xudo
hisoblanadi. Muqaddas ruh-pravoslavieda ota xudodan, katoliklar esa ham ota-
xudodan, ham O‘g‘il xudodan kelib chiqqan, deb hisoblanadi.
2-aqida: Xristianlik uchun eng muhim aqidaviy g‘oya xudoning gavdalanish
aqidasi bo‘lib, unga binoan Iso xudoligicha qolgan holda, go‘yo Mariya ismli
qizdan (Bibi Maryam onadan) tug‘ilgan payg‘ambar deb e’lon etiladi. Bu aqida
Isoga mansub deb hisoblanadigan barcha injil pand-nasihatlarga «ilohiy
haqiqat»larga xos hurmatni kuchayti-rishga xizmat qiladi.
3-aqida: Gunohni yuvish aqidasiga katta o‘rin berilgan, bunga asosan Iso
butga mixlanib tortgan azoblari va o‘limi bilan o‘zini odamlarning gunohlari
kasriga ota xudoga qurbon qilgan va shu tariqa bu gunohlarni yuvgan Bu bilan u
go‘yo odamzoddagi «gunoh hukmronligidan xalos bo‘lish» yo‘lini ochib bergan.
4-aqida: Isoning qayta tirilishi aqidasi xristian diniy ta’limotida markaziy
o‘rin egallaydi. Bu tirilish kelgusida odamlarning hammasi tirilishining (islom
dinidagi oxirat-qiyomatdagi odamlarni tirilishi kabi) garovi deb ta’kidlangan.
5-aqida: Osmonga chiqib tushish (Islomda me’roj) aqidasi xristianlarni Iso
tirilgandan so‘ng osmonga, 0ta xudo huzuriga chiqqanligiga ishonish. Mazkur
aqida orqali yerdagi hayot odamni oxiratda kutadigan mangulikka nisbatan hech
narsaga arzimaydi, degan ishonch uqtirildi.
6-aqida: Xristianlikning «xudo oldida hamma odam tengdir», degan bu
aqidasi ijtimoiy tengsizlikni bekor qila olmagan tasavvurdagina barchagi tenglik
huquqini bergan edi. Bu tenglik oxiratda amalga oshishini kutishga dindorlar
da’vat etilgan.
Xristianlik barcha odamlarning birinchi gunoh qilish tengligini e’tirof qiladi.
To‘g‘ri, xristianlikda mulkiy tenglik va umumiylik to‘g‘risida fikrlar bo‘lgan,
ammo oddiy dindor mehnatkashlar va qullar bilan tabaqa vakillari bo‘lgan

dindorlar orasida qarama-qarshilik keltirib chiqargan ana shu tenglik g‘oyalari
injilnomalarda yo‘q bo‘lib ketgan.
Xristianlik aqidalari Tavrot asosida yaratilgan. Ota-xudo butun olamni va
odamlarni yaratishi to‘g‘risidagi aqida ham Tavrotning «Hayot» deb atalgan
birinchi kitobidan olingan.
«Hayot» da dunyoni yaratilishi haqida shunday deyilgan:
«Dastlab xudo osmon va yerni yaratdi. Yer ko‘rinmas va bo‘m-bo‘sh edi,
uning usti cheksiz va qorong‘i edi. Va xudoning ruhi suvga tushdi. Shundan keyin
xudo yorug‘likni yaratgan va uni zulmatdan ajratgan. Shu bilan birga yaratishning
birinchi kuni yo‘qlikdan samoviy zaminni, yer qit’alarini, dengizlarni, tog‘larni,
osmon yoritkichlarini, Quyosh, Oy, sayyoralarni, yulduzlarni yaratgan.
Shundan keyin xudo o‘simliklarni, hayvonlarni yaratgan, nihoyat,
yaratishning so‘nggi oltinchi kunida u odamni bunyod etgan. Va xudo odamni o‘z
qiyofasida yaratgan. Ularni erkak va xotin qilib yaratdi». (Hayot, 1-sura, 21-oyat)
Bu yo‘qdan bor qilib yaratish vaqtida ko‘plab chalkashliklar mavjud.
Masalan: «Hayot» kitobidagi 1-surada erkak va ayol bir vaqtda yaratilgan
deyilgan. 2-surada esa avval erkak, keyin uning qovurg‘asidan ayol yaratilgan,
deyiladi. Adam va Yeva dastlabki odamlar bo‘lib, ular jannatda yashashgan, lekin
shaytonning gapiga kirib jannat tartibini buzib (ular man’ qilingan bilim daraxti
mevasini iste’mol qilishgan), undan haydalganlar - birinchi gunoh yuz bergan.
Shundan keyin ulardan tarqalgan barcha odamlar tug‘ma gunoh bilan dunyoga
kelganlar, degan g‘oya olg‘a suriladi. Cho‘qintirish marosimida muqaddas suvda
ana shu gunohni yuvib tashlanadi. Din peshvolari olamni yaratishdagi har bir kun
million-million yillarga teng bo‘lgan, deb hisoblaydilar.
Xristianlikning marosim va bayramlari
Boshqa dinlar kabi xristianlikda ham ko‘pgina marosim va bayramlar mavjud.
Dindorlar hayoti va turmushida, diniy tashkilotlar ish faoliyatida xristianlik
marosimlari va bayramlarining ko‘pi tantana, shodlik, hursandchilik kunlari bo‘lsa,

ayrimlari sovuq, g‘amginlik, marsiyaviy holatlar hisoblanadi. Marosimlar ibodat,
sig‘inish, ruhiy poklanish mazmuniga ega bo‘lishi bilan ajralib turadi.
Ibodat qilish vaqtidagi diniy sirli holatdagi vaziyat, cherkovning tantanali va
sirli bezagi, musiqa, munojot, qo‘ng‘iroq ovozi, yonib turgan sham va moy
chiroqlari, xudoga madhiyalar, oltin suvi berilgan yorqin rizolar, butlar, devorga
ishlangan suratlar va skulptura, ruhoniylarning sig‘inish buyumlari va ibodat
qiluvchilarning o‘zlari ustidan qiladigan sehrli irim-sirimlari - bularning hammasi
dindorlar ruhiyatiga, qattiq ta’sir qilib ularni mahzun holatga soladi, irodasini
bukib, yaratgan xudoga e’tiqodini kuchaytiradi, emotsiyani oshiradi, sirli va sehrli
«u dunyo»ning lazzatlari tasavvurini yaqqolroq namoyon qiladi. Marosimlar har
qanday dinning eng aktiv elementi bo‘lib, ular kishilar ruhiy hayotida qattiq
o‘rnashib qoladi.
Marosim va bayramlar: a) dindorlarni hamkorlik ruhida tarbiyalaydi; b)
dindorlar orasida tartib-intizomni mustahkamlaydi; v) dindorlarning vaqti, moddiy
harakat-larini talab qiladi; g) dindorlar iymon va e’tiqodini kuchaytiradi; d) ular
milliy va baynalminal madaniyatning bir qismiga aylanib, umuminsoniy
qadriyatlarni kuchaytiradi. Bu xususiyatlarning barchasi xristianlik marosim va
bayramlarida ham to‘la amal qiladi.
Xristianlik marosimlari asrlar mobaynida asta-sekin shakllanib borgan, ular
quyidagilardir: cho‘qintirish, prichashchenie (non va vino iste’mol qilish),
miropomazanie (cherkovlarda chaqaloqni cho‘qintirgandan keyin xushbo‘y moy
surkash), yelosvyashchenie (soborga olib kelish), nikoh (gulcham-bar kiydirish,
nikoh uzugi taqish kabilar), tavba qilish (gunohlariga pushaymon bo‘lish),
ruhoniylikka qabul qilish, Pasxa, rojdestvo Xristovo, troitsa bayramlari. Xristianlik
marosimlarini tainstvolar deb ataladi. Bu marosim va bayramlar barcha xristian
yo‘nalishlarida mavjud, faqat ularni shakli va vaqti turlicha xolos.
Cho‘qintirish marosimi xristian dinining eng muhim va asosiy marosimidir.
Bu marosim cherkovda o‘tkaziladi. Marosiming asosiy mohiyati tug‘ma gunohdan
bolani xalos qilish, uni xristianlikka dohil qilish, unga xristiancha ism qo‘yish, uni
cherkov qavmiga, ya’ni aholi ro‘yxatiga yozib qo‘yishdir.

Marosim o‘tkazish uchun yangi tug‘ilgan bolani cherkovga olib kelishadi. Bu
yerda ruhoniy uning yuziga qarata uch marta kuf-suflaydi, dajjollarga qarshi afsun
o‘qiydi. Shaytondan yuz o‘girishga, uni puflashga va unga tuflatishga chaqiradi.
Bu ishlarning hammasini chaqaloq nomidan cho‘qintirayotgan erkak yoki ayol,
ya’ni chaqaloqni «cho‘qintirayotgan otasi yoki onasi» bajo keltiradi. Shundan
keyin pop chaqaloqni uch marta suvga botirib oladi, chaqaloqqa zaytun yog‘i
surtaydi, uning boshidan bir tutam sochini kesadi va bolaga ism qo‘yib beradi.
Rivoyatga ko‘ra Iso payg‘ambarni Iordan daryosida avliyo Ioann Cho‘qintiruvchi
cho‘qintirgan.
Cho‘qintirish marosimi qadimgi Hindiston, Rim, Misr, Kichik osiyo va
boshqa davlatlar hududlarida yashagan xalqlar orasida ham mavjud bo‘lgan.
Xristianlikda cho‘qintirish marosimi yangi eraning 1-asri oxirlarida paydo bo‘lgan.
Bi-rinchi xristian jahon soborining (4-asr) qaroriga muvo-fiq, bu marosim har bir
xristian uchun majburiy deb topilgan va «e’tiqod simvoli»ga kiritilgan. Shu
vaqtdan boshlab «cho‘qin-tirilgan» so‘zi «xristian» degan so‘z bilan teng ma’no
kasb etgan. Xristianlar boshqa dindagi hamma kishilarni «cho‘qin-maganlar»
(«Isoni tanimaganlar») deb atay boshlaganlar.
Nikoh marosimi ham cherkovda o‘tkaziladi. Bu marosim oila qurish
marosimidir. Cherkovda o‘tkazilgan nikoh xristian oilasining qonuniy asosi
hisoblanadi. Nikoh paytida pop kelin-kuyovga oq fotiha beradi, ularni qo‘sha
qarib, uvali-juvali bo‘lishini xudodan tilaydi, kelin-kuyovga shohona jig‘a taqadi,
ularga yonib turgan shamni ushlab turishni buyuradi. Ularning yuzlariga krest
bilan soya soladi, isiriq-buxur tutatadi (yoki isiriqqa o‘xshash xushbo‘y hid tutuni
soladi). Kelin bilan kuyov bir-birlarining barmoq-lariga nikoh uzugi taqishadi, pop
ularni bir-biriga vafodor, g‘amxo‘r, ittifoq bo‘lib yashab, turmush kechirishga
da’vat qiladi. Oilani buzish, ajralish ham cherkov ruxsati bilangina bo‘ladi.
Tavba qilish marosimi ham cherkovda bo‘ladi. Tavba qilishda gunoh qilib
qo‘ygan har bir xristian o‘z gunohidan pushaymon bo‘ladi. U gunohini kechirishni
xudodan so‘rab berishni popdan iltimos qiladi. Tavba qiladigan shaxs popga hech
bir guvohsiz, u bilan yuzma-yuz, tiz cho‘kkan holda o‘zining hamma gunohlarini

batafsil so‘zlab beradi. «Buzuq niyatlar»dan qattiq pushaymon bo‘lib tavba qiladi.
Pop gunohkorga nasihat qilib, uni to‘g‘ri yo‘lga soladi va «muqaddas ruhning
kuchi» bilan uni gunohlaridan pok qiladi. Shu xizmati uchun cherkovga gunohkor
shaxs haq to‘laydi. Pop esa unga «gunohdan pok bo‘lganligi» haqidagi
indulgensiya yorlig‘ini beradi. Bu marosim dindorlarni halol yashashga chorlasa,
cherkovning esa dindor ustidan nazorat qilib turishiga keng imkoniyat yaratib
beradi.
Prichashchenie marosimi xristian dinining asosiy marosimlaridan biri
hisoblanadi. Bu marosimni go‘yoki Isoning o‘zi tayin qilgan emish.
Prichashchenie marosimidagi asosiy mazmun shuki, non bilan vinoni sirli ravishda
dindorlar birgalikda iste’mol qiladi, bunda nonni Isoning go‘shti, vinoni esa uning
qoni deb tasavvur qilinadi. Isoga yanada yaqinlashish uchun, u bilan bir tan, bir jon
bo‘lib ketish uchun shu marosim o‘tkaziladi. Mashhur ruhoniy va faylasuf olim
o‘rta asrlarda yashagan Foma Akvinskiy, Prichashchenie-ning har bir zarrasida Iso
bordir, deb ta’limot beradi. Xristianlikning prichashchenie marosimi qadimgi
zamon-lardagi totemizm dinidagi totem-hayvonni qurbon qilib, uning «muqaddas»
qoni va go‘shtini iste’mol qilish marosi-mining yangi shaklidan boshqa narsa
emas.
Xristianlikda yana dafn marosimi, butlarga, xochlarga, avliyolar jasadiga,
muqaddas joylarga, ayrim ikonalarga sig‘inish marosim-odatlari ham bor.
Xristianlik bayramlari, ya’ni eng muhim diniy voqea va hodisalar bilan
bog‘liq bo‘lgan alohida kunlar, barcha xristianlar uchun bayram tantanalari
mavjud. Cherkovlar bayramlarga jiddiy va katta e’tibor berib kelayotir.
Iso payg‘ambar tug‘ilgan kuni (rojdestvo) bayrami cherkov hayoti va
dindorlarning turmushida ko‘zga ko‘rinarli o‘rinda turadigan, millionlab
kishilarning tantanali bayramlaridan hisoblanadi. Cherkov ta’limotiga ko‘ra bu
bayramni xudo Iso sharafiga bag‘ishlab bayram qilishni tavsiya etgan. Katolik
ruhoniysi va olimi Dionisiy kichkinaning mo‘ljaliga ko‘ra Rim shahriga asos
solinganiga eramizdan avvalgi 754-yildan boshlangan. Iso tug‘ilgan kunni
misrliklar 6 yanvarda nishonlaganlar. Rojdestvo bayrami oldidan dindorlar

uylaridagi barcha narsalarni yuvadilar, pollarini artib chiqadilar, ustki kiyimlarni
qoqadilar, hammomda cho‘miladilar, toza kiyimlarni kiyadilar. Italiyada rojdestvo
kuni uylaridan eski kiyimlarni, narsalarni, buyumlarni ko‘chaga irg‘itib
yuboradilar, shu qutlug‘ bayramda hatto urushlar to‘xtatilgan. Ayrim arazlashib
yurgan kishilar yarashganlar, bemorlar holidan xabar olib, ularga sovg‘lar
berishgan. Iso insoniyatni gunohidan ozod qilish uchun o‘z jonini fido qilish, yer
yuzida adolat o‘rnatish uchun tug‘ilgan deb tasavvur qilinadi va uning tug‘ilgan
kuni bayram qili-nadi. Ko‘pgina davlatlarda rojdestvo kuni prezidentlar o‘z xalqiga
maktub yo‘llab, bayram bilan tabriklaydilar. Rim papasi butun xristianlarni
tabriklab, ularni tinch-totuv yashashini, har bir oilada baxt-saodat bo‘lishini tilaydi.
Xalq o‘ynab-yayraydi, bu ularning haqiqiy bayrami hisoblanadi. Hozirgi vaqtda
musulmon davlatlaridagi din boshqarmalari boshliqlari ham (Masalan, O‘zbekiston
musulmonlari diniy hay’ati raisi, muftiysi) xristian dini peshvolariga tabrik-lar
yo‘llamoqdalar.
Pasxa bayrami xristianlarda ayniqsa katta tantana bilan o‘tadigan bayramdir.
Pasxadan oldin ehtirosli hafta deb atalgan hafta keladi, bu hafta davomida
dindorlar ro‘za tutadilar, zo‘r berib ibodat qiladilar. Bu hafta oxiri xudoga ehtirosli,
mungli murojaat ohangida ibodat qilish bilan yakunlanadi. Undan keyin pasxa
bayrami boshlanadi. Quvonchli hafta deb atalgan bu hafta davomida bayram kun-
lari ruhoniylar va cherkov uchun «ish» kunlari bo‘lib, ular dindorlarga haloskorlik
g‘oyalarini, pasxa bayrami qanday kelib chiqqanligini tushuntirib beradilar. Ular
pasxa va ehtirosli hafta insonning mashaqqat chekkanligi, o‘limi va qayta tirilishini
xotirlash uchun belgilangan deb hisoblaydi-lar. Qadimgi o‘lib tirilishga, o‘ladigan
tanayu, o‘lmaydigan jon (ruh) ga ishonish to‘g‘risidagi apima-animizm dinini
ta’siri va shu din asosida paydo bo‘lgan misrliklardagi Oziris, finikiyaliklardagi
Adsoins, firigiyaliklardagi Attis, greklardagi Dionis kabi o‘lib tiriladigan xudolar,
ular bilan bog‘liq bayramu urf-odatlar, turli rivoyatlar asosida insonning ham
o‘lishi va qayta tirilishi, uning o‘z ummatlarining gunohlaridan poklash uchun
chekkan azobiyu mashaqqatlari to‘g‘risidagi tasavvurlar hamda uni ta’riflash,
xotirlashga bag‘ishlangan bayram kelib chiqqan.

Xristanlar bu bayramning «pasxa» degan nomini yahudiylardan olganlar.
Chunki, qadimgi chovador yahudiylar bahor bayramini «Pesax» deb atashar edi,
unda yovuz ruhlarning rahmini keltirish uchun birinchi tug‘ilgan qo‘zichoqni
so‘yib, qurbonlik marosimi o‘tkazishar edi. «Pesax» degan yahudiycha (Ivrit tili)
so‘zning ma’nosi «Rahmini keltirish» ma’nosini bildiradi. Qo‘zichoq o‘rniga
o‘zini qurbon qilgan Isoning chekkan azoblarini xotirlab pasxadan avvalgi
«ehtirosli hafta» o‘tkazilgan.
Pasxa bayrami haloskor Isoning tirilishini tilab, tantanali ibodat o‘qish bilan
boshlanadi. Pasxa vaqtida poplar cherkov minbarlaridan turib, tantana bilan: «Bir-
birimizni quchoqlab, o‘pishaylik, bizni yomon ko‘radiganlarni kechiraylik»,-deb
xitob qiladilar. Isoni qayta tirilib qaytib kelishi esa barcha vafot etgan
xristianlarning qayta tirilishi va arshu a’loda boqiy hayot kechirishining asosiy
sharti hisoblanadi. Pasxa bayrami salb yurishlari, dindorlarning tantanavor
namoyishkorona ko‘chalardan o‘tishi barchaning ruhan shodligi, o‘yin kulgilari,
jamoaning ziyofatlari bilan o‘tadigan haqiqiy bayramidir.
Rojdestvo, pasxa bayramlari xristian bayramlari bo‘lsada, bu bayramlar
xristianlikdagi turli yo‘nalish va sektalarga mahalliy an’analar, qadimgi milliy
dinlardagi bayramlar bilan uyg‘un ravishda va qo‘shilgan holda vaqti, ayrim
shakllari jihatidan farq qilgan holda o‘tkaziladi.
XRISTIANLIKDAGI YO‘NALIShLAR
Bir butun din bo‘lgan xristianlik turli tarixiy shart-sharoitlar, bu dinning
mahalliy hukmdorlar manfaatlariga, quldorlik, feodalizm va kapitalizm tuzumlari
sharoitiga moslashtirishga qilingan harakatlar tufayli turli yo‘nalish-laru sektalarga
bo‘linib ketgan. Ichki inqiroz va tashqi hujumlar natijasida (german qabilalari)
Rim imperiyasi 3-4 asrlarda G‘arbiy va Sharqiy qismlarining ajralib ketishiga olib
keldi. Rim imperiyasining G‘arbiy qismida mayda mustaqil davlatlar paydo bo‘ldi.
Ulardagi siyosiy hokimiyatga nisbatan cherkovlar hukmronligi ustunroq bo‘lib,
ularning Rim shahrida joylashgan bosh cherkovga tobe’ligi saqlanib qoldi. Lekin
Sharqiy viloyatlar Vizantiya imperiya-si tizimida yagona davlat bo‘lib, davlat

siyosiy hokimiyatiga bo‘ysinardi. 1054 yilda Vizantiya hududidagi cherkovlar Rim
markaziy cherkovidan ajralib ketdi. Shu tariqa xristianlik ikki yo‘nalishga -
katoliklar va pravoslavie yo‘nalishlariga bo‘lindi.
16-asrda burjua sinfi va kapitalizm tuzumi manfaatlariga mos keladigan yana
bir yangi yo‘nalish - protestantizm vujudga keldi. Bulardan tashqari ana shu
yo‘nalishlar ichida xristian uyushmalari, jamoalari, ya’ni sektalari ham paydo
bo‘ldi.
KATOLITSIZM (Katolik) yo‘nalishi
Katolitsizm xristianlikdagi eng keng tarqalgan yo‘nalish bo‘lib, bu
yo‘nalishga 800 millionga yaqin kishi sig‘inadi. Katolitsizm (grekcha - katolikos
degan so‘zdan olingan, o‘zbekcha ma’nosi - umumiy, butun dunyo cherkovlariga
oid, degan mazmunga egadir) yo‘nalishidagi dindorlar dastlabki vaqtda Misrdagi
Aleksandriya arximandratini tan olgan monofizit-lar deb atalardi.
Katolitsizm yo‘nalishida barcha diniy marosimlarni bajarish, duolarni o‘qish,
Bibliya («Yangi ahd») matnini o‘qish lotin tilida olib boriladi. Lotin tili qadimgi
Rim Lotikiya aholisi gaplashadigan til bo‘lib, u lotikiya qabilasining tili edi. Rim
aholisi Tibr, Anien daryolari, Apenin tog‘ tizmalari va Tirren dengizi o‘rtasidagi
vodiyda yashovchi lotik qabilasiga mansub edi. Hozir lotin tili «O‘lik» til
hisoblanadi, ammo lotin alfaviti aksariyat Yevropa, Amerika, Avstraliya va boshqa
qit’alarda yashaydigan aholi grammatikasiga asos bo‘lgan. U tibbiyot, matematika,
kimyo, fizika kabi fanlarda simvolik belgi sifatida ishlatiladi. O‘zbekiston
respublikasida ham lotin alifbosiga o‘tish boshlandi.
1962 yilda 2-Vatikan sobori diniy ishlarni milliy tillarda olib borishga ruxsat
bergan, ammo lotin tilida olib borish hamon davom etayotir.
Katolitsizm yo‘nalishi tarixi IV-XX asrlarni tashkil qilib, deyarli 16 asrdan
buyon mavjuddir. Bu davr mobaynida katolitsizm aqida va marosimlari, ruhoniy
va cherkovlari quldorlik, feodalizm va kapitalizm jamiyatlari uchun bajonidil
xizmat qilib kelayotir. Xristianlikning bu yo‘nalishi zamona ruhiga, o‘zgargan
tarixiy shart-sharoitlariga ustalik bilan moslashib yashamoqda. Katolitsizmning
aholini turli qatlamlari, sinflari va toiflari orasida ta’siri katta.

Katolitsizm markazdan boshqariladi. Rim shahrida Vatikan va Rim papasi
barcha katolik cherkovlarga rahbarlik qiladi.
Katolitsizmning aqidalari:
1) Katoliklar ilohiyotida (aqidalar) ilohiy troitsaga: ota xudo, o‘g‘il xudo va
muqaddas ruhga e’tiqod qiladilar. Katoliklar «muqaddas ruh», «ota va o‘g‘il»
xudodan kelib chiqqan, deb hisoblaydilar.
2) Katoliklar muqaddas kitobni, ya’ni Tavrotni va muqaddas rivoyat yoki
an’analarni diniy ta’limot manbai, deb hisoblaydilar. Katolik cherkovi faqat lotin
tilida yozilgan Tavrotni e’tirof qiladi. Tavrotni faqat ruhoniylargina izohlashi va
sharhlashi mumkin. Katolik an’analarni papalar yoki sobor yig‘inlarida «avliyo
ota»lar chiqargan yangiliklar bilan to‘ldirib turishni tan oladilar. Bu bilan
katolitsizm zamonaga moslashtirib berilgan.
3) Xristianlikning boshqa yo‘nalishlaridan farq qilib, katolitsizmda Rim
papasi xudoning rasuli ekanligi to‘g‘risidagi maxsus aqidaga amal qilinadi.
Katolitsizm papani cherkovning boshlig‘i deb hisoblaydi, uni «Iso-ning noibi
(vorisi)» va «Apostol pyotrning o‘rinbo-sari» deb ataydilar.
4) Katolitsizmda a’rof to‘grisidagi aqida bo‘lib, unga ko‘ra a’rofda (jannat
bilan do‘zah oralig‘ida) gunohkorlarning ruhlari tiriklik vaqtlarida yuvilmay
qolgan gunohlaridan tozalanib, jannatga kirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar, deb
tushuntiriladi.
5) XIII asrda katolik ilohiyotchilari tomonidan «savob ishlar» zahirasi
to‘g‘risidagi aqida ishlab chiqildi. Unga asosan gunoh qilgan kishilar cherkovdan,
haq to‘lab, kechirim so‘rab, gunohining kechirilgani to‘g‘risi-dagi guvohnoma-
idulgensiya olishi mumkin. Cherkov idulgensiya narxini belgilab chiqdi. Masalan,
o‘z otasini yoki onasini, xotinini, akasini, ukasini, singlisini o‘ldirgani uchun 5
yoki 6 gross, yoki «o‘g‘irlik qilgani uchun, o‘t qo‘yganlik uchun 8 gross» haq
to‘laydi.
6) Isoning onasi Bibi Maryamga «ruhoniy ona» deb sig‘inish ham kuchli
e’tiqod ramzi hisoblanadi.

Katoliklarning diniy marosimlari
Katoliklarning marosimlari juda tantanali o‘tishi bilan ajralib turadi.
Marosimlarning ko‘pi cherkov va monastirlarda o‘tadi, ularda musiqa asboblaridan
organ chali-nadi, yakka ashulalar va xor munojotlar aytiladi. Bu dindorlar
hissiyotiga ta’sir etib, ularda diniy zavq uyg‘ota-di. Marosimlar:
1) Momo Havoga (Yeva) va Bibi Maryamga sig‘inish marosimi ayollar
orasida keng tarqalgan bo‘lib, bu marosimda «ayollar Momo Havo sizlarga doimo
homiylik qiladi», degan g‘oya mujassam bo‘lgan.
2) «Avliyolarga» sajda qilish, tabarruk narsalarga va mumiyolangan
avliyolar jasadiga sig‘inish marosimi ham mavjud, Masalan, G‘arbiy Yevropa
cherkovlari va monastirlarida dindor ko‘rib sig‘insin degan maqsadda go‘yoki
Isoning sochi, tirnoqlari, kiyimlari, qizil plashi, Momo Havoning suti, Iso
mixlangan xoch qo‘yilgan. Ularda yana avliyolar: Matfey, Luka, Pyotr,
Yulianlarning jasadi namoyish qilinadi, dindorlar ularni taof qiladilar.
3) Turli vaqtlarda butlarni yangilash, «yig‘lovchi» butlar, o‘zi yonadigan
shamlar, mo‘jizali davolash kabi mo‘jizalar ko‘rsatish ham keng tarqalgan.
4) Xristianlikdagi asosiy marosimlar: tavba qilish, prichashchenie, nikoh,
cho‘qintirish ham katoliklar tomonidan marosim va bayramlar deb amal qilinadi.
5) Katolik cherkovlarida diniy xizmat paytida, avlodlar xotirasiga sham
yoqish odati ham keng tarqalgan.
Rim papasi katolitsizmi boshqa xristianlik yo‘nalishlaridan qat’iy
markazlashtirilganligi bilan ajralib turadi. Katolik cherkovi tepasida Rim papasi
turadi. Papa-lotincha ota degani bo‘lib, papa barcha katoliklarning «ruhoniy otasi»
hisoblanadi. Papa o‘z siymosi, e’tiqodi bilan, ahloq-odobi, bilimdonligi,
xudojo‘yligi bilan barcha katoliklarga namuna hisoblanadi. U gunohdan xolis
yerdagi xudoning vakili, bosh ruhoniy deb tushuniladi.
Papa kardinallar, ya’ni oliy darajadagi ruhoniy-larning vakillari kollegiyasi
tomonidan umrbod muddatga saylanadi. Papalik mansabiga nomzod bo‘lgan
ruhoniy ovozlarning kamida 2G‘3 qismini va yana oshiqcha bir ovoz olishi kerak.

Saylovdan o‘tgan kishi o‘zining ilgarigi ismidan voz kechadi va o‘ziga yangi ism
oladi.
Katolitsizmning ko‘p asrlik tarixi davomida papalik mansabiga 300 ga yaqin
kishi saylangan. Ulardan 31 tasi papalik lavozimiga noloyiq, yaramas ishlar qilgan.
Lekin papaning «gunohsiz»ligi haqidagi aqida 1870 yilda bo‘lib o‘tgan Vatikan
cherkov sobori tomonidan tasdiqlangan. Hozirgi papa 1978 yilda saylangan Korol
Vaytilla - Oann Pavel 11 bo‘lib, u 1920 yilda Polshannig Krakov shahrida
tug‘ilgan yirik ruhoniydir. U xristian ahloqiga oid 400 ga yaqin kitob yozgan.
Ioann Pavel II davrida Rim papasining obro‘si kuchaydi, yangi cherkovlar ochildi.
Vatikan xazinasi boyidi, katolik cherkovlari turli xristian-demokratlar orqali
siyosatda aktiv qatnashmoqdalar.
Vatikan Rim shahrida 44 gektar maydonga joylashgan papalik davlati bo‘lib,
uning davlatga xos o‘z bayrog‘i, gerbi, chegarasi, politsiyasi, oliy organlari
mavjud. Papalikning oliy diniy tashkilotini Rim Quriyasi deyiladi. Quriya
yig‘ilishlarida barcha katolik cherkovlari bajaradigan qarorlar qabul qilinadi.
Vatikanda Rim papasi akademiyasi mavjud bo‘lib, unda din va fan, ahloq va
ijtimoiyot, ekologiya va inson huquqlariga oid bo‘lgan masalalar bilan
shug‘ullanadigan olimlar ishlaydilar. Rim papasi XIII asrda yashagan italiyalik
ruhoniy, faylasuf Foma Akvinskiyning «muqaddas ruh zarralari barcha moddiy
narsalarda yashirin ravishda mavjud, fanning vazifasi ularni ochib faktlar to‘plash,
faktlardan umumiy xulosalar, nazariy umumlashgan tushunchalar chiqarish esa
dinning vazifasi, dinga fan xizmat qilishi lozim, ular ittifoq bo‘lishi kerak», degan
ta’limotni Neotomizm nomi bilan rivojlantirayotir. Foma Akvinskiyni papalikning
piri hisoblaydilar.
Ammo ming yildan ziyod davom etgan o‘rta asrda papa qoshida dahshatli
inkivizatsiya sudi ish olib borib, u katolitsizm g‘oyalariga qarshi chiqqan
ta’limotlarni bad’at deb, fanni esa shakkoklik hisoblab, olimlarni ta’qib qildi.
Minglab kishilarni qattiq jazolagan. Inkivizatsiya 9-12 million kishini jazolagan. U
Vatikan va papaning eng kuchli quroli edi. 1540 yilda ispan dvoryani Ignatiy
Loyola tomonidan tuzilgan Iezuitlar diniy ordeni papalik tayanchi bo‘lib, o‘zlarini

oddiy kishilardan ajralmaydigan kiyim kiygan. Yashirin ish olib boradigan iezutlar
yuqori tabaqa orasida targ‘ibot olib borib, katolik cherkovi uchun xayr-ehson
qilish, papalikni qo‘llab-quvvatlash, bid’atlarni aniqlash kabi hufyona harakatlar
qilganlar.
Katolitsizm Germaniya, Ispaniya, Italiya, Fransiya, Polsha, Belorus,
Ukraina, Latviya, Litva, Estoniya; Afrika, Amerika mamlakatlarida hozir ham
mavjud bo‘lib, 35 ming iezutlar, 27 ming fransiskanslar, 21 ming solezianslar, 18
ming xristianlar birodarligi, monaxlar birlashmasi hamda ko‘p mingli ruhoniylar
orqali ishlaydi. Vatikan va Rim papasi turli mamlakatlarda joylashgan
radiotelekompaniya-lar, 50 dan ortiq tilda bosiladigan yuz millionlab nusxali
jurnallar va diniy kitoblarga egadir. Katolik universitetlari, kollejlari, diniy
maktablari, hatto yasli-bog‘chalari mavjud.
Vatikan va Rim papasi umumbashariy muammolar - urush va tinchlik,
ekologiya, spid, rak kasalliklari, inson huquqlari, ocharchilik va qashshoqlik, yalpi
qirg‘in qurollarini ta’qiqlash kabi masalalarni hal qilishga oid qalqaro simpozium,
konferensiyalarda aktiv qatnashdi.
Vatikan va Rim papasiining siyosati «Xristian sotsializmi», «Xristian
demokratiyasi»ni butun dunyoda o‘rnatishdir.
Shunday qilib xristianlikning yirik yo‘nalishi bo‘lgan katolitsizm
dindorlarga xizmat qilmoqda.
Pravoslavie yo‘nalishi
Rim imperiyasi 395 yilda ikki qismga bo‘linib ketdi. 1054 yilda esa
xristianlik katolitsizm va pravoslavie yo‘nalishlariga ajraldi. Rim imperiyasining
sharqiy viloyatlarida feodallashish jarayoni sekinlik bilan bordi. Vizantiyada
imperatorlik hokimiyati saqlanib qoldi. Cherkov doimo podsholar qaramog‘ida
turar edi. Rus demokrat yozuvchisi V.G.Belinskiy aytganidek, pravoslavie
ruhoniylari «har doim dunyoviy hokimiyatga xizmatkor bo‘lib kelganlar».
Imperator Konstantin o‘z imperiyasini mustahkamlash maqsadida cherkovni
davlat muassasasiga aylantirdi. Patriarx amalda din ishlari vaziri bo‘lib qoldi.
Pravoslavie deb atalishiga sabab: Bibliyadagi qadimgi aqidalarni izohlash va

sharhlash erkinligi huquqiga ega bo‘lgan (pravo na slovo-o‘z fikriga ega)
demakdir.
Pravoslavie cherkovlari boshliqlarining sobor majlisi imperator (podsho)
tomonidan chaqirilib, uning yoki tayinlan-gan dunyoviy amaldor raisligida
o‘tkazilishi ham pravoslavie har bir davlatga artokefal, ya’ni mustaqil cherkov
ekanini ko‘rsatadi. Masalan, jahon xristian pravoslavie sobor yig‘inining 6 tasi ana
shunday o‘tgan edi. Faqat 787 yilda Nikey shahrida o‘tkazilgan yettinchi sobor
yig‘ilishida imperator patriarx sifatida qatnashgan edi. Jahon soborlarining
qarorlari imperator tasdiqlagandan keyingina kuchga kirardi.
Pravoslavie patriarxlari ba’zan podsho yoki imperatorlar nazoratidan chiqib
ketishga va ular ustidan hukmronlik o‘rnatishga urinib ko‘rardilar, ammo bunga
erisha olmasdilar. Masalan, Konstantinopol patriarxi shunday maqsadda Rimning
besh ruhoniysidan madad olishga ham harakatlar qilganu, ammo o‘z niyatiga
erisha olmay, imperator qo‘lida qo‘g‘irchoq bo‘lib qolavergan.
Pravoslavie cherkovlari kimnidir avliyo deb e’lon qilmoqchi bo‘lsa bunga
podsho ruxsatini olishga majbur edi yoki imperator xohlagan ruhoniyni avliyolikka
ko‘tarishga to‘g‘ri kelardi. Masalan, Rossiya podshosi Ivan Grozniyning yoshgina
o‘g‘li Dmitriyni podsho Vasiliy Shuyskiy talabi bilan alviyolar qatoriga kiritilgan.
Pravoslaviening aqidaviy ta’limotlari
Pravoslavie aqidalaridan iborat ta’limotlar jahon sobor yig‘ilishlari
tomonidan qabul qilingan e’tiqod ramzlaridir.
1-aqida: bir tanada uch qiyofada namoyon bo‘ladigan ota, o‘g‘il xudolarga,
muqaddas ruhga iymon keltirib, ular dunyoni ikkita qilib yaratgani, barcha
narsalarni yo‘qdan bor qilgani va olamning egasi, boshqarib turadigan yagona
hokimi mutloq deb ishonish, Muqaddas ruh - ota xudodan paydo bo‘lgan deb
tasavvur qilinadi. Isoning oyoq qo‘lidan mixlanib o‘ldirilishi va tirik holda
osmonga chiqib ketganligi, u yana Yer yuziga qaytib kelishi, adolatli jamiyat
o‘rnatishga ishonish.
2-aqida: cherkov gunohdan pokligi, aqidalarning o‘zgarmasligini e’tirof
etish aqidasi. Bu aqidaga ko‘ra cherkovni dastlab Iso barpo etgan, so‘ngra u

o‘zidan keyin o‘rniga avliyo Pyotrni qoldirganligi uchun cherkovlar gunohdan
holi-forig‘ hisoblanadi. Pravoslavie yo‘nalishidagi ruhoniylar va xudojo‘y
taqvodorlar diniy aqidalar xudoning inoyati bilan bandalarini to‘g‘ri yo‘lga
boshlovchi «muqaddas haqiqatlar» bo‘lganligi uchun ular hech o‘zgarmaydi,
abadul-abad turadi, ularni ozaytirish ham, ko‘paytirish ham mumkin emas, deb
hisoblaydilar.
3-aqida: Isoning onasi Bibi Maryamga, avliyolar va cherkov deb e’lon
qilgan ruhoniylarga sig‘inish aqidasi ham kuchli ta’limot hisoblanadi.
Pravoslavie marosimlari
Xuddi katolik yo‘nalishidagi kabi pravoslavieda ham marosimlarga katta
ahamiyat beriladi. Pravoslavie marosimlarining ko‘pi cherkovda o‘tadi. Katolik
cherkovlarida ibodatlar paytida dindorlar bemalol stullarda o‘tiradilar, pravoslavie
cherkovlarida esa dindorlar tikka turadilar. Katolik cherkovlarida organ musiqasi
sadolari ostida ibodat qilinadi Pravoslav cherkovlarida ibodat paytida musiqaviy
kuylar chalish odat emas. Pravoslavie va Katolik cherkovlarining ichki tomonini
bezatishda ham farqlari bor. Masalan, pravoslavie cherkovlarida, ibodat uylarida
butlar juda ko‘p. Bibi Maryam Iso, avliyolarning ko‘pdan-ko‘p haykallari ham
mavjud. Pravoslavie cherkovlari va ibodat uylari nim qorong‘i, shamlar bilangina
yoritilgan holda, sirli sharpalar, mungli munojot madhiya emas, balki marsiya
ohanglari eshitilgan holda marosimlar o‘tadiki, bunday holat pravoslav
ruhoniylarining fikriga ko‘ra, dindorning e’tiqod ruhiyatini kuchaytiradi. Agar
yop-yorug‘ elektrlar yonib turgan holda ibodat qilinsa, dindorlar ibodatda
chalg‘ishi mumkin, deb hisoblaydilar.
Pravoslav bayramlari ham juda ko‘p bo‘lib, ularning umumiy soni bir
yildagi 365 kunning har biriga bir nechta bayrami to‘g‘ri keladi. Pravoslav
bayramlari ulug‘lash ob’ektiga qarab Iso, Bibi Maryam va avliyolar sharafiga
o‘tkaziladigan bayramlarga, tantanavorligi jihatidan - ulug‘, o‘rta va kichik
bayramlarga va o‘tkazish vaqti jihatidan -surilmaydigan, oyning ayni bir xil
chislolariga to‘g‘ri keladigan bayramlarga, hamda suriladigan, ya’ni pasxa
kunlariga qarab, kalendar kunlari bo‘yicha almashib turadigan bayramlarga

bo‘linadi. Ulug‘ bayramlar ro‘yxati pasxadan boshlanadi, undan keyin o‘n ikki
bayram turadi. Cherkov esa Isoga xatna qilish, homiylik bayrami (pokrov) Ioann
Cho‘qintiruvchining tug‘ilishi, uning boshini kesilishi, apostollar Pyotr va Pavel
kuni bayramlarini ham ulug‘ bayramlar qatoriga kiritadi. Avliyolarga
bag‘ishlangan pravoslav bayramlari haddan tashqari ko‘p. Pravoslavie cherkovi
Nikolay mo‘jiza yaratuvchini ayniqsa ulug‘laydi. U savdo va dehqonchilik
homiysi, kambag‘allar himoyachisi, odamlarning g‘am-kulfat kunlarida ularga
madadkor, juda ko‘p mo‘jizalar ko‘rsatgan aziz avliyolardan biri bo‘lgan. Uning
sharafiga atab yozgi va qishki Nikolay bayramlari o‘tkaziladi. Ilya payg‘ambar
(Ilya kuni), Georgiy Pobedonoses (Yegor kuni) ham ulug‘lanadi. «Rossiya yerida
ziyo» sochgan barcha avliyolar degan bayram ham bor. Ko‘pgina bayramlar
mo‘jizakor ikonalarga bag‘ishlangan. Bu bayramlar bir-biridan keskin farq
qilmaydi.
Pravoslavie ibodat kitoblari - ibodat vaqtida ibodatxonalarda o‘qiladigan
yoki cherkov xizmati, tainstva hamda treba (cherkov qavmlari talablariga ko‘ra)
o‘tkaziladigan ibodat marosimlarini o‘tkazish tartibini o‘z ichiga oladigan kitoblar.
Ibodatxonlarda o‘qiladigan kitoblar jumlasiga: «Appostollarning qilmishlari»,
sobor maktublari, Psaltir (Zabur) ni o‘z ichiga olgan Injil va apostol kiradi.
Cherkov xizmati, tainstvo va trebalarni o‘tkazish tartibi haqidagi kitoblar jumlasiga
ibodat tartiblarini bayon qiladigan Slujebnik (Ibodat kitobi), liturgiyadan boshqa
ibodatlarni o‘tkazish bo‘yicha qo‘llanma bo‘lmish Chasoslov, tainstvo
marosimlarini (hamda ruhoniylik unvonini berish marosimidan boshqa) o‘z ichiga
olgan trebnik, cherkov qo‘shiqlari to‘plami - Oqtoyx, yilning har bir kuni uchun
avliyolar sharafiga duo o‘qish va qo‘shiq aytish to‘plami-oylik Mineya, umumiy
Mineya (bu ham shunday to‘plam, lekin unda umuman barcha avliyolarga taalluqli
qo‘shiqlar bor), post (ro‘za), Triodi (ro‘zaga yaqin va ro‘za oyida aytiladigan
qo‘shiqlar) to‘plami kiradi. Unga ibodat, qo‘shiq, duo aytish, marosim tartibi
kabilar kiradi. Marosim va ibodat paytida maxsus kiyiladigan kiyimlar bor va turli
idish hamda anjomlar ishlatiladi.

Rus pravoslavie cherkovlari besh ruhoniysi - Butun Rossiya va Moskva
patriarxi barcha cherkovlarga yuborgan maktubida shunday so‘zlar
bor:«Ibodatxonalarimizning kundalik hayotidan elektr lampochkalariga ortiqcha
xirs qo‘yishni cheklash vaqti keldi. Berilib ibodat qilish uchun ibodatxonalarga
qadam qo‘ygan xudojo‘y miltillab yonadigan moychiroq, shamchiroq yorug‘ida
ibodat qilishni istaydi. Yorqin elektr yorug‘i ibodat kayfiyatini so‘ndirishi u yoqda
tursin, hatto bunday kayfiyatni tarqatib yuboradi»
988 yilning yozida Kiev knyazi Vladimir Vizantiya davlatidan pravoslavie
mazhabiga qabul qilishni so‘radi va Konstantinopol patriarxligiga qabul qilindi.
Rossiya xristianlikni shu tariqa qabul qildi. Vizantiyadan Rossiyaga kelgan
messioner pravoslav ruhoniylar Kiev ko‘chalarida oliy tabaqaga mansub kishilarni
Dnepr daryosida cho‘qintirdilar. Lekin oddiy odamlar yangi dinga kirishni
xohlamasdan cho‘qinishdan bosh tortganlari ham bor edi, ular majburan
cho‘qindilar. Shundan keyin Moskva, Novgorod, Tver, Pskov, Vladimir, Nijniy
Novgorod knyazliklari ham birin-ketin cho‘qintirilib yangi dinni qabul qilganlar.
Qadimgi Rusning xristianlikni qabul qilishi ijobiy ahamiyatga ega bo‘lgan
edi. Chunki Rus knyazlari asta-sekin yagona davlat bo‘lib birlashdilar. Rossiya
Yevropa davlatlari bilan yaqin aloqalar bog‘ladi. Rossiya xristian madaniyatini
rivojlanishiga olib keldi.
Butun Rossiya va u bosib olgan joylarda ko‘pdan-ko‘p pravoslav
cherkovlari, ibodatxonlar, monastirlar, xramlar vujudga keldi, ular o‘z
podsholariga katta xizmat qildilar. Rossiya xudojo‘y xristianlar mamlakatiga
aylanib ketdi. Hamma o‘quv tizimida, armiyada, oilada xristianlik ahloqi,
aqidalari, marosimlari, duo va madhiyalari joriy etilgan bo‘lib, ularda Rus
knyazlari, podsholari, imperatorlari mahalliy amaldorlari sharaflanardi. Pyotr 1
1711- yilda muqaddas Sinod tuzish va uni davlat qoshidagi diniy ishlar vazirligi
bo‘lishi to‘g‘risida farmon chiqardi. Hozirgi davrda Butun Rossiya va Moskva
patriarxligi mavjud, uning Zagorsk shaharchasida markazi joylashgan. Aleksiy II
esa hozirgi paytdagi patriarxdir.

Pravoslavie mazhabida hozirgi paytda yagona markaz yo‘q. Hozir 15
avtokefal, ya’ni biri-biridan mustaqil bo‘lgan pravoslav cherkovlari bor. Bular
Konstantinopol (Turkiya), Aleksandriya (Misr), Antioxiy (Suriya), Quddus, Rus,
Kipr, Gruziya, Serbiya, Ruminiya, Bolgariya, Ellada, Albaniya, Polsha, Chexiya,
Amerika avtokefal cherkovlaridir.
Pravoslavieda ahloqiy ta’limotga ham alohida ahamiyat berilgan. Yaqin
kishilaringni sev, yomonlik qilma, yaxshilik qil, o‘ldirma, o‘g‘irlik qilma kabi
pand-nasihatlar o‘ta talabchanlik bilan ta’kidalanadi.
Adabiyotlar ro’yxati
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: «O‘zbekiston», 2012.
2. «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasining
qonuni (yangi tahriri) // O‘zbekistonning yangi qonunlari, № 19. – T.: «Adolat»,
1998. 224– 234-betlar.
3. Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. – T.: 1992.
4. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. – T.: 1996.
5. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – T.: 1997.
6. Karimov I.A. Alloh qalbimizda, yuragimizda. – T.: 1999.
7. Karimov I.A. Donishmand xalqimizning mustahkam irodasiga ishonaman. – T.:
«O‘zbekiston», 2000.

8. E’tiqod erkinligi qonuniy asosda bo‘lsin. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Islom Karimovning Oliy Majlis XI sessiyasida so‘zlagan nutqi. Xalq so‘zi, 1998, 5-
may.
9. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. – T.: «Sharq», 1998.
10. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: «Ma’naviyat», 2008.
11. Karimov I.A. Eng asosiy mezon – hayot haqiqatini aks ettirish. – T.:
«O‘zbekiston», 2009.
12. Azimov A. Islom va hozirgi zamon. – T.: 1992.
13. Бертельс Е.Э. Суфийлик и суфийская литература. Изб. труды. T III. – M.:
1965.

Markaziy Osiyoda yahudiylik, buddaviylik va xristianlikning kirib kelishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish