Marten iden - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Marten iden

Купить

Marten iden
Reja:
1.Marten Iden haqida
2.Asar syujeti
3. Marten Iden asari tahlili
4. Xulosa va faktlar
Tayanch so’z va birikmalar: Marten Iden, asar syujeti, asar tahlili,
asar qahramoni, asar mazmun va mohiyati
Roman haqida
“Martin Iden” romani buyuk yozuvchi Jek Londonning qalamiga
mansub bo‘lib, birinchi marta 1908–1909-yillarda The Pacific Monthly
jurnalida chop etilgan, 1909-yilda esa Macmillan Company nashriyotida
alohida kitob sifatida nashr etilgan.
Roman asosan avtobiografikdir: Martin Iden va Jek Londonning
o‘xshash jihatlari juda ko‘p. Ikkalasi ham jamiyatning quyi tabaqasidan
chiqqan va faqat o‘z kuchi bilan adabiyotda ulkan yutuqlarga erishgan.
London yoshligida o‘zini juda ko‘p ishlarda sinab ko‘rgan; u dengizchi,
zavod ishchisi, kir yuvish shirkati ishchisi sifatidagi tajribasiga tayangan
holda mohirona asarlar yozdi. Ruf obrazi esa Jek Londonning birinchi
muhabbati Meybl Epplgartdan olingan.
Syujet
Kunlardan bir kuni paromda 20 yoshlarda bo‘lgan dengizchi Martin Iden
Artur Morz ismli yigitni bezorilar to‘dasidan himoya qiladi. U Martin
bilan bir yoshda, ammo badavlat va o‘qimishli odamlardan.
Minnatdorlik belgisi sifatida Artur Martinni oilasi bilan tanishtirish
uchun kechki ovqatga taklif etadi. Uy atmosferasi – devorlarga chizilgan

rasmlar, kitoblar, royal Martinni zavqlantiradi, hayratga soladi.
Arturning singlisi Ruf unda alohida taassurot qoldiradi. Uning nazarida
u poklik, go‘zallik va hatto ilohiylik timsoli edi. Martin qizga munosib
bo‘lishga qaror qiladi. U Ruf, Artur va shularga o‘xshash o‘qimishli
odamlar safiga qo‘shilish uchun kutubxonaga boradi.
Martin iqtidorli va chuqur tabiatli inson edi. U adabiyotni, tilni
o‘rganishga g‘ayrat bilan kirishadi. U Ruf bilan tez-tez aloqada bo‘lib
turadi, qiz esa o‘qishida unga yordam beradi. Ruf – konservativ va juda
tor qarashlarga ega qiz – Martinni ham atrofidagi odamlar qolipiga
solishga harakat qiladi, ammo muvaffaqiyatga erisha olmaydi.
So‘nggi dengiz safarida olgan barcha pulini sarflab, Martin
dengizchilikka yollanadi va dengizga yo‘l oladi. Sakkiz oylik uzoq
suzish davomida Martin o‘qib-o‘rganib, so‘z boyligini va aqliy
salohiyatini boyitadi hamda o‘zini yaxshiroq anglay boshlaydi. U o‘zida
juda katta kuch his etadi va to‘satdan yozuvchi bo‘lishni xohlayotganini
anglaydi. Shunda Ruf u bilan birga dunyoning go‘zalligini anglashi
mumkin.
Oklendga qaytib, xazina qidiruvchilar haqida hikoya yozadi va
qo‘lyozmani “San-Fransisko sharhlari” gazetasiga yuboradi. Keyin kit
ovlovchilari haqidagi hikoyani yozishni boshlaydi. Ruf bilan uchrashib,
rejalarini u bilan baham ko‘radi, lekin, afsuski, qizga (Martin bilan sodir
bo‘layotgan o‘zgarishlardan mamnun bo‘lsa-da) uning rejalari
yoqmaydi.
Ruf Martinni sevib qolgan, lekin uning hayot haqidagi g‘oyalari qizga
buni tushunish imkoniyatini bermaydi. Ruf Martin o‘qishini xohlaydi,
natijada yigit o‘rta maktabga imtihon topshiradi, ammo grammatikadan
tashqari barcha fanlar bo‘yicha muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.
Martin muvaffaqiyatsizligidan unchalik tushkun emas, lekin Ruf xafa
bo‘ladi. Martin jurnal va gazetalarga yuborgan asarlarining hech biri
chop etilmagan, hammasi pochta orqali hech qanday izohsiz qaytarilgan
edi. Martin o‘ylaydiki, ular qo‘l bilan yozilgani uchun qabul qilinmagan.
U yozuv mashinkasini ijaraga oladi va unda yozishni o‘rganadi. Martin
tinmay ishlaydi. U o‘zida o‘ylagan narsalarini yoza olish qobiliyatini
topadi. Uning orzulari va uzoq yillar davomida yashab kelgan go‘zallik

haqidagi barcha fikrlari qaytarib bo‘lmas, qudratli va jo‘shqin oqimni
keltirib chiqaradi.
Martin o‘zi uchun Gerbert Spenserning kitoblarini kashf etadi va bu
unga dunyoga yangicha nazar tashlash imkoniyatini beradi. Rufga esa
uning Spenserga bo‘lgan ishtiyoqi yoqmaydi. Martin hikoyalarini unga
o‘qib beradi; Ruf ularning kamchiliklarini osongina payqaydi, lekin ular
yozilgan kuch va iste’dodni ko‘ra olmaydi. Martin Rufga tanish burjua
madaniyati doirasiga mos kelmaydi. Suzishda ishlab topgan puli tugaydi
va Martin kir yuvish shirkatiga kiyimlarni dazmollash uchun yollanadi.
Uni bu qiyin ish charchatadi. U kitob o‘qishni to‘xtatadi va ilgarilari
bo‘lgani kabi dam olish kunlari spirtli ichimlik icha boshlaydi. Bu ish
nafaqat mashaqqatli, balki ahmoqona ekanini anglab, kir yuvish
shirkatini tark etadi.
Navbatdagi dengiz safariga bir necha hafta qolgandi; Martin bu kunlarni
sevgisiga bag‘ishlaydi. U Ruf bilan tez-tez uchrashadi, ular birga kitob
o‘qiydi, velosiped haydaydi. Bir kuni Ruf Martinning quchog‘ida
bo‘ladi... Ruf sevgining jismoniy tomoni haqida hech narsa bilmaydi,
lekin Martinning jozibadorligini his etadi. Martin qizning pokligini
buzishdan qo‘rqadi. Ammo Rufning ota-onasi uchun u Martin bilan
unashtirilgani haqidagi xabar quvonchli emas edi.
Martin pul uchun yozishga qaror qiladi. U portugaliyalik Mariya
Silvaning uyidan kichkina xona ijaraga oladi. Kuchli sog‘ligi unga
kuniga besh soatgina uxlashga imkon berardi. Qolgan vaqt davomida u
ishlaydi: notanish so‘zlarni yozadi, o‘rganadi, turli yozuvchilarning
adabiy usullarini tahlil qiladi, “hodisaga asoslangan tamoyillar”ni
izlaydi. U hali birorta satr chop etmaganidan hijolat tortmaydi. “Yozish
u uchun murakkab aqliy jarayonning yakuniy bo‘g‘ini, shaxsiy fikrlarni
birlashtirish, to‘plangan faktlar va pozitsiyalarni to‘plash bilan bog‘liq
bo‘lgan oxirgi tugun edi”.
Ammo muvaffaqiyatsizlik davom etardi. Martinning puli tugab, palto,
keyin soat, keyin velosipedini garovga qo‘yadi. U faqatgina kartoshka
yeb, ochlik bilan kurashar va vaqti-vaqti bilan singlisi yoki Ruf bilan
birga ovqatlanardi. To‘satdan – deyarli kutilmaganda – Martin qalin
jurnaldan xat oladi. Jurnal uning qo‘lyozmasini nashr etmoqchi, ammo
besh dollargina to‘lashga tayyor, garchi, hisob-kitoblarga ko‘ra, aslida
100 dollar pul to‘lashlari kerak bo‘lsa-da.

Zaiflashgan Martin qattiq gripp bilan kasallanadi. Keyin uning omadi
chopa boshlaydi – jurnallardan birma-bir cheklar kelishni boshlaydi.
Birmuncha vaqt o‘tgach, muvaffaqiyat to‘xtaydi. Noshirlar Martinni
laqillatishga urinadi. Ulardan nashr uchun pul olish oson emas edi. Ruf
Martinni otasining qo‘lida ishlashga chaqiradi, u yozuvchi bo‘lishiga
ishonmaydi. Tasodifan Morzlar xonadonida Martin Ress Brissenden
bilan tanishib qoladi. Brissenden kasal, u o‘limdan qo‘rqmaydi, lekin
hayotni uning barcha ko‘rinishlarida ehtiros bilan sevadi. Brissenden
Martinni adabiyot va falsafa bilan shug‘ullanadigan “haqiqiy odamlar”
bilan tanishtiradi. Yangi o‘rtog‘i bilan Martin sotsialistlar mitingida
qatnashadi, u yerda spiker bilan bahslashadi, lekin tezkor va vijdonsiz
muxbir tufayli gazetalar sahifalariga sotsialist va mavjud tizimni
o‘zgartirmoqchi bo‘layotgan shaxs sifatida kirib qoladi. Gazeta nashri
ayanchli oqibatlarga olib keladi – Ruf Martinga unashtiruv bekor
qilingani to‘g‘risida xat yuboradi.
Martin yashashda davom etmoqda va u hatto jurnallardan olingan
daromaddan ham mamnun emas –yozgan deyarli barcha narsalari endi
nashr etilayotgan edi. Brissenden o‘z joniga qasd qiladi. Uning
o‘limidan so‘ng Martin tomonidan nashr etilgan “Efemerida” deb
nomlangan she’riy doston qattiq tanqidlarga sabab bo‘ladi. Martin do‘sti
buni ko‘rmaganidan xursand bo‘ladi.
Martin Iden nihoyat mashhurlikka erishadi, ammo bularning barchasi
endi unga qiziq emas edi. Martin uni bir paytlar masxara qilgan, uni
bekorchi deb bilgan odamlardan taklifnomalar oladi, ba’zan esa ularni
qabul qiladi. Markiz orollariga bosh olib ketish va u yerda qamishli
kulbada yashash g‘oyasi unga tasalli beradi. U o‘z yaqinlariga va taqdiri
u bilan bog‘langan odamlarga saxiylik bilan pul tarqatadi. Endi unga na
yosh ishchi Lizzi Konollining samimiy sevgisi va na endi mish-
mishlarga beparvo munosabatda bo‘lib, Martin bilan qolishga tayyor
bo‘lgan Rufning kutilmagan tashrifi ta’sir qila oladi. Martin orolga suzib
ketadi. U uchun endi hech qanday yo‘l yo‘qligini tushunadi. Bir necha
kun suzgandan so‘ng o‘zini dengizga tashlaydi. Yashash irodasini aldash
uchun o‘pkasiga to‘ldirib havo yutadi va katta chuqurlikka sho‘ng‘iydi.
Havo tugagach, endi sirtga ko‘tarila olmaydi. U yorqin, oq nurni ko‘radi
va qorong‘u tubga uchayotganini his qiladi, shunda ongi uni abadiy tark
etadi...

3. Tahlil
“Martin Iden” – bu haddan tashqari hayotiy kitob, insoniyat
nodonligidan tortib go‘zallik cho‘qqisigacha bo‘lgan katarsis sayohati.
Bu safarning transport vositasi – kitobdagi so‘zlar.
Butun kitob – rivojlanish, o‘qib-o‘rganish, qiyinchiliklarni yengish
uchun kurashlar yig‘indisi. Bu Jek Londonning yozuvchilik yo‘li
tasvirlangan, barcha sahifalarida hayot va haqiqiylik aks etgan roman.
Uning barcha asarlarida bo‘lgani kabi, ushbu romanda ham yozuvchi
avtobiografiyasining qaysi qismini ishlatganini aniqlash qiyin. Asarning
tafsilotlariga yopishmasak, biz unda aynan Jek Londonning
kurashchanligi, odamiyligi va individualligini uchratishimiz mumkin.
Martin Iden – badavlat advokat o‘g‘lini tajovuzdan qutqargan 21 yoshli
yigit. Bu unga o‘z shahrining burjua jamiyati eshiklarini ochadi. U yerda
Ruf ismli yosh universitet talabasi, hayotni faqat kitoblar orqaligina
biladigan qiz bilan tanishadi. Uni ko‘rgandan so‘ng Martin Iden o‘zi
uchun ikki narsani hal qilib oladi: qizning muhabbatiga erishish va buni
madaniyat orqali amalga oshirish. U janubiy dengizlar bo‘ylab ko‘p
sayohatlardan kelgan oddiy dengizchi, lekin Rufga va u yashaydigan
olamga sehrlanib qolganini his qiladi.
Martin temir irodasi bilan o‘zini o‘zi o‘qitishni kutubxonadan olgan
kitoblari orqali boshlaydi. “Martin Iden” tarbiyaviy romanning ajoyib
namunasidir. Biz u bilan uning har bir rivojlanish bosqichi va yutuqlari,
quvonchlari, kitoblar orqali hurmatga sazovor bo‘lish uchun qanday
qadamlar qo‘yayotgani bilan yashaymiz.
Martin Idenning o‘zi kitoblar hayotni yoritadi, uni yanada yoqimli va
qiziqarli qiladi deb o‘ylaydimi? Yo‘q. Martin har doim tikka gapirishni
yaxshi ko‘radigan qo‘pol dengizchi bo‘lib qoladi. Ammo madaniyat uni
Rufga yaqinlashtiradi va bu uning maqsadi edi. Biroq yangi nuqtai nazar
uning yo‘lini kesib o‘tadi: u sevgan adabiyotni o‘zi ham yozishi
mumkinligini aniqlaydi. Uyqudan vaqt o‘g‘irlab, kuniga o‘n to‘qqiz soat
tinimsiz mehnat qilib, baxtsiz hayot kechirib, o‘zini deyarli
qashshoqlashtirib, birinchi hikoyalarini yozadi va mamlakatning eng
yaxshi jurnallariga yuboradi. Biror muharrirning e’tiborini jalb qila
olmasdan, ish stolida rad etilgan asl nusxalarni to‘plasa ham,
umidsizlikka tushmaydi. U asarlarini nashr etishda muvaffaqiyatga
erishsa, Ruf ham uni sevib qolishini o‘ylaydi.

Ammo men uning xatti-harakatlarida madaniyatning idillik tushunchasi
mavjudligiga ishonmayman. U uchun nashr qilmaslik, hatto yozmaslik
ham muhim emas; asosiysi pul ishlash. Boy bo‘lmasangiz, hech kim
emassiz. Jek London ham uning qahramoni singari amerikalik edi, bu
uning pragmatik ekanini anglatadi. Bu jamiyat uchun pul baxt keltiradi,
aniqrog‘i, bu baxt keltiradigan yagona narsa. Roman yozuv mashinkasi
oldida o‘tirgan va buyuk noshirlarning shafqatsiz kuchi bilan
kurashishga urinayotgan kichkina odam haqida. Bu pragmatik jamiyatda
siz dunyodagi eng yaxshi yozuvchi bo‘lishingiz mumkin, lekin agar siz
nashr qilinmasangiz va kitoblaringiz sotilmasa, siz hech kim emassiz, siz
hatto yozuvchi ham emassiz.
Martinga o‘zidan boshqa hech kim ishonmaydi. Boshqalar u hayotda
o‘rnini topishiga, qiyinchiliklarni yengib o‘tishiga ishonmaydi. Martin
Iden kambag‘al oiladan bo‘lgan yolg‘iz, kuchli, savodsiz, ammo
mehribon, o‘jar va maqsadli odam bo‘lib, u hayot yo‘lida ko‘p narsalarni
ko‘rgan va his qilgan. U og‘ir va iflos ishlardan qo‘rqmaydi.
Kitob yarmida kecha-yu kunduz o‘qish uchun shuncha kuch va sabr-
toqatni qayerdan olayotganini Martindan so‘ragim keladi. Istagan
narsamni olish uchun hech kimga quloq solmay olg‘a siljishim
kerakmi?!
Sevgi. Bu uning qalbida inqilob yaratib, uni bilimga jalb etgan tuyg‘u
edi. Sevgi to‘pori dengizchini kitoblarga qiziqtirdi va oqibatda uni
buyuk yozuvchi qildi. U Rufni juda sevadi, unga yoqqisi keladi... Uni
uyqu, ovqat va kiyim tashvishlantirmaydi. Rufga yoqish uchun u o‘sadi,
odam bo‘ladi. Aqli idrokidan ustun bo‘lgan aqlli odam, u ilgari o‘zi
daho deb bilganlarni ham ortda qoldirib ketadi. Uning hamma narsasi:
puli, obro‘yi, mashhurligi va kuchli aqli bor edi. Lekin u baxtni pulga
sotib ola olmagan baxtsiz inson edi...
Xulosa
Ushbu roman ayniqsa nashriyot olamida mavqe egallash uchun uylarida
jimgina ishlayotgan yoshlar uchun juda mos keladi. Bu kitobda ular
uchun bir postulat bor: ko‘p ishlasangiz, istaganingizni olasiz. Bu
hayajonli, ulug‘vor, romanga aylantirilgan Amerika mentalitetidir.
Jek London o‘z davrining buyuk mutafakkirlari, ayniqsa Gerbert
Spenser va Nitsshe g‘oyalarining kuchli ta’sirida ostida bo‘lgan odam

edi. Romanda hayot uchun kurashda eng munosib odamning omon
qolishi olqishlangan. Martin juda o‘ziga ishongan yigit, uni
sarguzashtlari dono va qobiliyatli qildi.
Martin Iden – bu hayot, iroda, intizom va o‘zini hurmat qilish haqidagi
asar. Yutqazganlar adabiyotning asosiy qahramonlari bo‘lgan asrda,
Martin Iden unutilmas istisnoga aylandi, xuddi Jek Londonda bo‘lgani
kabi: u million dollar ishlab topganidan so‘ng mashhur va obro‘li bo‘lib
qoldi. Tanqidchilar va jamoatchilik ularning imtiyozli mavqeidan
mamnun emasdi.
Qirq yoshida morfinning ortiqcha dozasi tufayli Jek London
Kaliforniyadagi ranchosida vafot etdi. San-Fransisko bandargohlarida
ishchi bo‘lgan Jek London va so‘z yordamida shon-sharaf qidirgan
dengizchi Martin Iden o‘zlarining ajoyib faoliyatiga o‘zlari nuqta qo‘ydi.
Qizig‘i shundaki, Martin Iden asarida Jek London go‘yo o‘z fojiasini
bashorat qilgandek. Uning o‘zi aytganidek, u uxlab yotgan doimiy
sayyora bo‘lishdan ko‘ra yorqin va tez uchib o‘tgan meteorit bo‘lishni
afzal ko‘rgan edi...
Iqtiboslar
Cheklangan fikrlilargina cheklanganlikni faqat boshqalarda ko‘rishadi;
Agar menga biror narsa yoqmasa, demak, menga u shunchaki yoqmaydi.
Nima uchun men ko‘pchilikka yoqadigan yoki ular buni yoqadi deb
o‘ylagani uchungina menga shu narsa yoqadiganday ko‘rsatishim kerak
o‘zimni? Men bu narsa hozir urf bo‘lgani uchungina sevishim yoki seva
olmasligim mumkin emas;
Sizni o‘qiyotgan yoki tinglayotgan kishi ushbu so‘zlardagi his-
tuyg‘ularni siz kabi his qilishi uchun, hissiyotlarni qog‘ozga yozib yoki
aytib yetkazish qanday qiyin vazifa;
Agar kimdir yuqori lavozimlarni egallab, chiroyli uylarda yashasa,
ma’lumot va bank hisobiga ega bo‘lsa, demak, bu odam shunga munosib
odam deb o‘ylagan paytlarim qanchalik ahmoq bo‘lgan ekanman;
Notanish o‘yinni o‘ynashda hech qachon birinchi bo‘lib yurmang.
Qiziqarli faktlar

- Yozuvchining haqiqiy ismi – Jon Griffit Cheyni;
- Jekning onasi unga homilador bo‘lib, umidsizlikka tushib o‘zini
otishga uringan, chunki uning fuqaroviy eri abort talab qilgan;
- Jek London nafaqat kattalar uchun, balki bolalar uchun ham asarlar
yozgan. Uning eng mashhur bolalar kitoblaridan biri “Shimol
hikoyalari” to‘plamidir;
- Jek London adabiy faoliyat orqali million dollar ishlab topgan birinchi
yozuvchi ekaniga ishoniladi.

Foydalanilgan adabiyot
1. Marten Iden asari.
2. Jahon adabiyoti maqolasi
3. Adabiyot durdonalari

Marten iden

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish