Mashina, mexanizm elementlari va turlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	70.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mashina, mexanizm elementlari va turlari

Купить

Mashina, mexanizm elementlari va turlari
Reja :
1.Mashinasozlikda qo‘llaniladigan mashina, mexanizm elementlari
2.Standart va nostandart detallar turlari.
3.Mexanizmlar turlari haqida tushunchalar.

Detal deb mashinaning bir materialidan tayyorlangan, bo‘linmas, bir
butun tarkibiy bo‘lagiga aytiladi.
Har bir mashina turli miqdordagi detallardan yasaladi. Masalan, reaktiv
samalyotda milliondan ortiq, ekskavatorda bir necha yuz ming detal bor.
Har bir detalning o‘z nomi bo‘ladi.
Har bir mashinani yasash uchun standart va nostandart detallari
ishlatiladi.
Standart detallar deb turli mashinalar yasashda umumiy
foydalaniladigan, o‘zaro almashuvchan detallarga aytiladi. Bu detallarni shakli,
o‘lchamlari, materiali hamda boshqa sifatli birxillashtirilgan bo‘ladi.
Bunday detallarni tayyorlash arzon bo‘lgani uchun ulardan keng
foydalaniladi. Eng ko‘p tayyorlanadigan standart detallar biriktirish detallari:
gayka, bolt, shayba, shpilka, shponka, shtift kabilar hisoblanadi.
Podshivniklar , tishli g‘ildiraklar , val , o‘qlar ham standart detallar hisoblanadi .
Nostandart detallar deb biror mashina uchun aloxida tayyorlanadigan
detallarga aytiladi .
Bunday detallar mashinaning texnologik vazifalaridan kelib chiqadigan
talablarga muvofiq yasaladi. Bar xildagi nostandart detallar to‘liq yok qisman
o‘zaro almashuvchan bo‘ladi.
Mashinalar tayyorlashda ko‘p ishlatiladigan asosiy detallarning ayrimlari
quyidagilar:
Bolt - bir uchida rezba yo‘nilgan, ikkinchi uchida kallakli biriktirish
detali. Kallagi ishlatish maqsadida mos ravishda turli shakllarda bo‘ladi.
Kallagi olti karrali prizma shaklidagi boltlar ko‘p ishlatiladi.

Shpilka - ikkala uchida rezbali va bir tomoni berkitishga maxkamlanadi,
ikkinchi uchida rezbaga gayka burab maxkamlanadi.
Gayka – o‘rtasida rezbali teshigi bo‘lgan biriktirish detali.
Gaykalar turli shakllarda bo‘ladi. Olti qirrali shakldagi gaykalar ko‘p tarqalgan,
gaykaning bolt va shpilka rezbasi burab o‘rnatish orqali detallar birikmasini
maxkamlash uchun ishlatiladi.
Shayba - gayka bolt kallagi ostida o‘rnatish uchun teshigi bor taglik.
Shayba biriktirilayotgan detali gayka yoki bolt kallagi kirib yoki ezib
yubormasligi, tayanish tekisligini kattalashtirish hamda gaykani rezbadan
o‘rnatilgan tarangligini turli ta’sirlardan bo‘shab qolmasligini ta’minlash uchun
ishlatiladi.
Shaybalar vazifasigi mos xar turli shakllarda bo‘ladi.

Vint – bir uchida rezba yo‘nilgan, ikkinchi uchida kalak bo‘lgan
biriktirish detali. Vintlarning kallagi chiqib turadigan.
Yarim yashiriladigan, yashiriladigan hamda atvyortka yoki gayka kalitlari bilan
burashga moslashtirilgan turli shakllarda bo‘ladi. Vint rezbasini
biriktirilayotgan detaldagi rezbali teshikka burab kiritish orqali maxkamlash
uchun ishlatiladi.
Shurup - bir uchi o‘tkir konus shakldagi va yirik qadamli rezba
yo‘nilgan, ikkinchi uchi kallakla biriktirish detali.
Shuruplar kallagi chiqib turadigan, yarim yashiriladigan, otvyortka bilan
burashga moslashtirilgan turli shakllarda bo‘ladi. Shuruplar yog‘och yoki
yumshoq plastmassalarni biriktirish uchun ishlatiladigan vintlar xisoblanadi.
Shplint - ikkiga buklangan po‘lat simdan iborat detal, ikkiga buklangan
joyida hamda shaklida kallak hosil qilinadi. Shplint gaykaning o‘rnatilgan
rezbasidan turli ta’sirlar natijasida chiqib ketishni oldini olish uchun ishlatiladi.
Shlintni boltning unga o‘rnatilgan gaykadan tashqari chiqib turadigan ismidagi
teshigidan kallagigacha kiritilib uchlarini ikki yonga qayirib o‘rnatiladi.
Shtift - silindr yoki konussimon shakldagi detal, shtiftlar
biriktirilayotgan detallarni qo‘zg‘almaydigan hamda bir-biriga nisbatan aniq

xolatda o‘rnatish uchun ishlatiladi.
SHtiftlar biriktirilayotgan detallarda o‘yilgan teshiklarga o‘rnatiladi.
Shponka - to‘rt qirrali prizma, pona yoki segment shaklidagi biriktirish
detali. Shponkalar val bilan unga o‘rnatilgan detallar o‘yilgan o‘z shakliga mos
detali. Shponkalar val bilan unga o‘rnatilgan detalning bir-biriga aylanma
harakatni uzatishini ta’minlash uchun ishlatiladi.
Val - aylanuvchi qismlarni tutib turish hamda aylanma xarakatni uzatish
uchun xizmat qiluvchi detal.

O‘q – aylanuvchi qismlarni tutib turuvchi detal.
Tishli g‘ildiraklar - gardishiga tishlar yo‘nalgan g‘ildiraklar shaklidagi detallar.
Ularning tishlari bajaradigan vazifasiga muvofiq turli shakllarda bo‘ladi. Tishli
g‘ildiraklar aylanma xarakatni uzatishga xizmat qiladi.
Asos – bir yoki bir necha detalni kerakli xolatda o‘rnatish uchun xizmat
qiluvchi detal. Asosning shakl vazifasiga mos ravishda char torli bo‘ladi.
Tayanch – bir yoki bir necha detalni kerakli holatda o‘rnatish, tutib turish uchun
xizmat qiluvchi detal.

Stanina – stanok va uning qismlarini xarakatlanishi uchun kerakli
xolatda o‘rnatishga xizmat qiluvchi detal.
Korpus – mashina va qismlariga tegishli detallar to‘plami atrofini
biriktirish uchun xizmat qiluvchi detal.
Korpuslar vazifasiga qarab turli shaklda bo‘ladi.
Kranshteyn – tayanch tekislikda boshqa tekislikka o‘rnatilgan detallarni tutib
turish uchun xizmat qiluvchi tayanch detal.
Richag - turli harakatarni ma’lum masofada uzatish uchun xizmatt
qiluvchi to‘g‘ri yoki egri shakldagi va tegishli uzunlikdagi detal.
Dasta – mashina va mexanizmlarni qo‘l bilan ushlab boshqarish uchun
xizmat qiluvchi detal. Detallar qo‘l bilan . ushlab , burash , aylantirish uchun
qulay bo‘lgan shakllarda yasaladi .
Bulardan tashqari detallarning turlari ko‘p bo‘lib har bir mashinada zarur
detallar foydalaniladi.
Har bir detal o‘ziga xos to‘zilishga ega bo‘lib, ularning shaklini hosil
qiluvchi qismlar alohida nomlar bilan ataladi. Ularning ayrimlari quyidagilar.
Faska – detallarning silindr shaklidagi qirasini konus shaklida yo‘nilgan,
hamda boshqa shakldagi qirrasini hosil qiluvchi burchakni qiya qilib yo‘nilgan
qismi. Faskalar har xil texnologik maqsadlarga xizmat qiladi.
Teshik – detalning turli shakldagi o‘yiqlari. Teshiklar bajarilishiga ko‘ra
ochiq yoki bir tomoni yopiq, shakliga ko‘ra rezbali yoki rezbasiz, faskali,
faskasiz, silindrsimon, ovalsimon va boshqa shakllarda bo‘ladi.
Ariqchalar – detal sirtida turli shakllarda va uzunlidikda yo‘niladigan
chuqurliklar.
Qirra – detal shaklini hosil qiluvchi tekisliklarning kesishgan joyi.
Mustaxkamlik qovurg‘asi – detal sirtidan yupqa devor shaklidagi
chitkilar.
Plita – ayrim detallarning asosini tashkil qiluvchi qismi.
Har bir mashina bir necha mexanizmlardan tashkil topadi.
Murakkab mashinalar tarkibida ko‘plab mexanizmlar bo‘ladi.

Mexanizm deb harakat uzatish qurilmasi aytiladi. Mexanizmlar harakatni
uzatish bilan birga ushbu xarakatda sarflanayotgan quvvatni kerakli
yo‘nalishlarida taqsim qilish, harakat tezligini boshqarish, ya’ni uni kamaytirish
va oshirish, aylanma, hamda to‘g‘ri chiziqli va ayrim chiziqli harakatlarni
o‘zaro bir-biriga o‘zgartirish, harakatni boshlash, to‘xtatish hamda to‘liq yoki
qisman teskari harakatga o‘zgartirish vazifalarini bajaradi.
Har bir mexanizmni tarkibida harakatni uzatuvchi (etakchi) va qabul
qiluvchi (etaklanuvchi) qismlar bo‘ladi. Mexanizmlar tuzilishiga ko‘ra sharnir-
richagli, tishli, firiksion, vintli va kulachokli turlarga bo‘linadi.
Har bir mexanizm ma’lum maqsadlar uchun foydalanishga mos
hisoblanadi. Mashinalarda ko‘p uchraydigan mexanizmlardan biri vintli
mexanizmdir. Ular bir necha turli bo‘lib, eng oddiysi juft vint deb ataladi.
Vintli juftvint bilan o‘rnatilgan gaykaning o‘zaro xarakatga asoslangan
holda to‘ziladi.
Vintli juft asosan aylanma xarakatni to‘g‘ri chiziqli harakatga
o‘zgartirishiga xizmat qiladi.
Uning etakchi qismi ko‘pincha tropetsiyasimon sterjendan, etaklanuvchi
qismi esa shu sterjendan, etaklanuvchi qismi esa shu sterjendan vintga gaykaga
o‘xshash xolatda o‘rnatiladigan turli shakldagi detaldan iborat bo‘ladi.
Har bir tizimdagi vintli juftlardan tokarlik va boshqa stanoklar, tiski,
domkrat, pres, suv va gaz jumraklari, vintli aylanma stul va shu kabilar ma’lum
uzunlik bo‘ylab ikki tomonga to‘g‘ri chiziqli aniq xarakat talab qilinadigan
ishlarni bajarishda foydalaniladi.

Asosiy adabiyotlar
1. N.A.Muslimov, SH.S.SHaripov, M.Qodirov. “Texnik ijodkorlik va
dizayn”. - T.: “TDPU”, 2010.
2. A.S.Iskandarov. «Materiallarni kesib ishlash, kesuvchi asboblar va
stanoklar.-T.: “Fan va texnologiya” 2004.
3. R.S.SHermuxamedov, S.S.YAxyaev, A.E.Parmonov. CHilangarlikdan
amaliy ishlar.-T.: «Iqtisod-moliya» 2007.
4. G‘.M.Abduqodirov. Kasb ta’limi praktikumi.-T.: “Sharq” 2012.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. V .A. Mirboboev. “ Konstruksion materiallar texnologiyasi ” - T.:
« O‘qituvchi » 2004
2. K.B.Usmonov “Metall kesish asoslari” T.: «O‘qituvchi» 2004 y
3. Mangal S.K Mangal Uma. Educational technology Dehli-2012.
4. G’.R.Raxmonberdiyev, M.T.Primqulov, Yu.T.Toshpo‘latov. Qog’oz
texnologiyasi asoslari. Toshkent-2009
5. A.Olimov, A.qosimov Mashinasozlik texnologiyasi. Toshkent
O‘zbekiston-2003
6. M.A.Babajonov Texnologik jarayonlarni loyixalash Cho‘lpon
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent-2009
7. Z.Sotvoldiyev Dizayn asoslari 2015
8. D.D.zuparova N.N.Karimov “Dizayn tarixi” 2015
9. D.A.Nozilov “O‘rta Osiyo dizayn tarixi” 1998

Mashina, mexanizm elementlari va turlari

Купить