Mashinalar qismlarini hisoblash va loyihalash asoslari 2121f5 - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	215.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mashinalar qismlarini hisoblash va loyihalash asoslari 2121f5

Купить

4-mavzu. MASHINALAR QISMLARINI HISOBLASH VA LOYIHALASH
ASOSLARI
Reja:
1.Mustahkamlik, bikrlik, yeyilishga chidamlilik, issiqbardoshlik va titrashga
chidamlilik.
2. Mashina detallarini mustahkamlikka hisoblash xususiyatlari.

1.Mustahkamlik, bikrlik, yeyilishga chidamlilik, issiqbardoshlik va titrashga
chidamlilik.
Yangi loyihalanadigan mashina va detallar, ishonchli, aniq, mustahkam, ishlash
muddati uzoq, yig’ish oson, ish unumi yuqori, boshqarish uchun qulay, o’lchamlari
kich ik, ko’rinishi estetik jihatdan ko’rkam hamda iqtisodiy jihatdan tejamli bo’lishi
kerak.
Binobarin har bir konstruktor loyihalagan mahsulot yuqori sifatli bo’lishi
uchun u yuqorida bayon etilgan barcha talablarni hisobga olmog’i zarur.
Mustahkamlik, bik rlik, issiqbardoshlik, titrashga va yeyilishga chidamlilik
detalning ishlash layoqatini aniqlaydigan asosiy belgilardir.
Detalning ishlash layoqatini qaysi belgiga qarab aniqlash lozimligi shu
detalning ishlash sharoitiga bog’liq. Masalan, sirpanib ishqa lanish podshipnigining
ishlash layoqatini aniqlash uchun asosiy belgi yeyilishga chidamlilik bo’lsa, boltlar
uchun, mustahkamlik, vallar uchun esa bikrlik, mustahkamlik va titrashga
chidamlilikdir.
Mustahkamlik . Ishlash sharoitida detalning defoormasiyala nishi me’yorida
bo’lgani holda, sinmay va benuqson ishlay olish xususiyati uning mustahkamligi
deyiladi. Yangi detallarni loyihalashda, avvalo, ularning mustahkam bo’lishini
ta’minlash zarur.
Bikrlik . Ba’zi detallar, ayniqsa kuch ta’sirida ishlaydigan det allar uchun
mustahkamlakning o’zi yetarli bo’lmaydi. Masalan, ma’lum kuch va moment
ta’sirida aylanayotgan val mustahkam bo’lishiga qaramay, ruxsat etilganidan ortiq
egilishi mumkin. Bunday val ishlatilmasligi kerak, chunki valga o’rnatilgan detallar,
masa lan, tishli g’ildiraklar orasidagi masofa chegaralangan bo’ladi. Valning ruxsat
etilganidan ortiq egilishi bu detallarning mo’ljaldagidan ilgari ishdan chiqishiga
sabab bo’ladi. Shuning uchun bunday detallarning mustahkamligidan tashqari,
bikrligi ham ta’m inlanishi lozim. Buning uchun detalning qaysi qismi ko’proq
egilishi mumkin bo’lsa, o’sha joyidagi deformasiyaning qiymati aniqlanadi va
ruxsat etilgan qiymati bilan taqqoslanadi. Agar hisoblash natijasida topilgan qiymati
ruxsat etilganidan kichik yoki o’ nga teng bo’lsa, detalning bikrligi qoniqarli deb
topiladi.
Shuni nazarda tutish kerakki, ba’zi detallarning haddan tashqari bikr bo’lishi
ularning chidamliligiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Masalan, po’latdan tayyorlangan
tishli g’ildirak tishlarining ort iq darajada bikr bo’lishi ishlash vaqtida dinamik
kuchlarning paydo bo’lishiga va shovqinning kuchayishiga olib keladi. Demak,
zarur hollarda detallarning ma’lum darajada beriluvchan bo’lishi talab etiladi.
Detallarning beriluvchanligi materiallar qarshili gi kursida keltirilgan usullar bilan
aniqlanadi.

Titrashga chidamlilik . Mashinalar ishlash tezligining tobora oshirilishi va
detallar og’irligining kamaytirilishi har xil titrashlarning paydo bo’lishi uchun
imkoniyat tug’dirmoqda. Ma’lumki, titrashlar mas hinaning ishlashiga salbiy ta’sir
ko’rsatib, detallarning toliqish oqibatida ishdan chiqishini tezlatadi. Bu borada
rezonans hodisasi ayniqsa xavflidir. Odatda, detallarning titrashga chidamliligini
ta’minlash uchun rezonans hodisasini keltirib chiqaradiga n omillarni yo’qotish
kerak. Ma’lumki, rezonans hodisasi detalning o’zida hosil bo’ladigan xususiy
tebranish chastotasi bilan bir xil bo’lib qolganda ro’y beradi. Shuning uchun, bu ikki
chastotani hisoblab, bir -biriga teng bo’lib qolmasligini ta’minlash ke rak. Bundan
tashqari, mashinalarda titrash hodisasini kamaytirish uchun titrashni
so’ndirgichlardan, ya’ni maxsus elastik elementlardan ham foydalaniladi.
Issiqqa chidamlilik . Tarkibida bir -biri bilan ishqalanuvchi detallar bo’lgan
mashinalarda temperatur aning ma’lum darajada ortib ketishi ko’pchilik detallarning
ishiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Shuning uchun bunday mashinalar loyihalashda
ularda hosil bo’ladigan issiqlikning me’yoridan ortib ketmasligiga, ya’ni
Q < Q 1

bo’lishiga erishmoq zarur, bu yerda Q - mashinada hosil bo’ladigan issiqlik
miqdori; Q 1 - mashinadan tashqariga tarqaluvchi issiqlik miqdori.
Yeyilishga chidamlilik . Ishlash vaqtida ishqalanuvchi detallarning ishlash
davri yeyilish darajasiga qarab belgil anadi. Yeyilish natijasida detalning
o’lchamlari o’zgaradi, bu esa o’z navbatida yeyilgan detalning notekis ishlashiga
sabab bo’ladi; metall kesish stanogining detallari yeyilganda esa bu stanokda
tayyorlangan mahsulot noaniq chiqadi; Shuning uchun detaln ing yeyilishi ma’lum
darajaga yetgandan so’ng uni almashtirish tavsiya etiladi. Detalning tez yoki sekin
yeyilishi uning ishlash sharoitiga, moylanish darajasiga, kontakt kuchlanishning
qiymatiga va boshqa faktorlarga bog’liq. Shu sababli yeyilishga chidam lilikni
ta’minlovchi aniq bir hisoblash usulini tavsiya etish qiyin. Lekin, amalda
qo’llaniladigan bir qancha usuli bor. Shulardan eng ko’p tarqalgani solishtirma
bosim r va shartli koeffisiyent r ni aniqlab, ularni ruxsat etilgan kattaliklar bilan
solish tirish usulidir:

P ≤ [P] ; PV ≤ [PV] ,

bu yerda V-ishqalanish tezligi.
Ishqalanuvchi detallarni zarur darajada moylab turish, yeyilishga chidamli
materiallar -bronza, plastmassa va shu kabilar ishlatish yeyilishni kamaytirish
tadbirlaridandir.

2. Mashina detallarini mustahkamlikka hisoblash xususiyatlari.
So’nggi yillarda mashinalarning ishonchli ishlaydigan bo’lishiga katta e’tibor
berilmo qda. Mashinalarning qanchalik ishonchli ishlashi esa ularning to’xtab
qolmay ishlash darajasiga qarab belgilanadi. Masalan, dvigatelni ishga tushirish
uchun 100 marta harakat qilinganda, u 95 marta ishlab ketsa, bu mashinaning
ishonchlilik koeffisiyenti 0,9 5 bo’ladi. Hozirgi vaqtda injener -konstruktorlarning

asosiy vazifalaridan biri loyihalanadigan mashinaning mo’ljalllangan vaqt
davomida benuqson ishlashiga erishishdan iborat.
Umuman aytganda, yuqorida tilga olingan belgilarning ko’pchilik detallar
uchun zarur bo’lgan eng asosiysi mustahkamlikdir, chunki mustahkam bo’lmagan
detallar mutlaqo ishlay olmaydi. Detalning mustahkamligini ta’minlash uchun unga
taosir etayotgan kuch yoki momentdan xavfli kesim yoki yuzada hosil bo’ladigan
kuchlanishni topish va u ni ruxsat etilgan qiymati bilan solishtirish lozim. Agar
hisoblash natijasida topilgan kuchlanishning qiymati ruxsat etilgan qiymatidan
kichik yoki unga teng bo’lsa, detalning mustahkamligi ta’minlangan bo’ladi.
Umumiy holda, mustahkamlik shartini quyida gicha ifodalash mumkin:

bu yerda kuchlanish (  yoki ) kuch, moment va kesim o’lchamlari funksiyasi
sifatida aniqlanadi. Ruxsat etilgan kuchlanish [  ] esa chegaraviy kuchlanish ch
ning mustahkamlik zapasi, ya’ni ehtiyot koeffisiyenti n ga bo’lgan nisbatiga teng.
Mustahkamlik shartidan yangi detal loyihalashda yoki mavjud detalning
mustahkamligini tekshirishda foydalaniladi. Detallarning mustahkamligini
hisoblashda shuni nazarda t utish kerakki, havfli yuzadagi kuchlanish ruxsat etilgan
kuchlanishdan kichik bo’lish bilan birga, undan katta farq qilmasligi lozim. Bu shart
bajarilmagan taqdirda detal og’irlashib ketadi va qimmatga tushadi. Biroq, ayrim
hollarda, talab etilgan bikrlikn i ta’minlash uchun detalning o’lchamlarini
kattalashtirishga, ya’ni undagi kuchlanishning qiymatini ruxsat etilgan qiymatidan
bir muncha kamaytirishga to’g’ri keladi.
Yuqorida eslab o’tilganidek, hozirgi zamon mashinasozlik texnikasining
taraqqiyoti mash inalar quvvatini va ishlash tezligini oshirish bilan birga, ularning
yengil, ixcham va arzon bo’lishini talab qiladi. Shu nuqtai nazardan olganda
mustahkamlikni hisoblash metodlarini aniqlash va ruxsat etilgan kuchlanishlarni
to’g’ri tanlash alohida ahamiy atga ega.
Mashina detallarining yuklanishi va ulardan vujudga keladigan
kuchlanishlar
1. Qismlarga ta’sir etuvchi yuklanishlar turlari.
Ruxsat etilgan kuchlanish deganda ma’lum yuklanish ta’sirida detalning xavfli
kesimida hosil bo’ladigan kuchlanishning y o’l qo’yilishi mumkin bo’lgan va uning
yetarli darajada mustahkam bo’lishini hamda talab etilgan vaqt ichida benuqson
ishlashini ta’minlaydigan eng katta qiymati tushuniladi.
Kuchlanishning bu qiymatini topish uchun chegaraviy kuchlanish hamda
mustahkamlik zapasi qiymatlari aniqlangan bo’lishi kerak. Ma’lumki, chegaraviy
kuchlanishning qiymati materialning mexanikaviy xossalariga bog’liq bo’lib,
laboratoriyada shu materiallarni ng namunalarini sinash usuli bilan aniqlanadi (1 -
rasm). Masalan, plastik materiallarning statik tuzilishini sinash natijasida rasmda
keltirilgan egri chiziq hosil bo’ladi. Bunda A nuqtaga to’g’ri kelgan kuchlanish
proporsionallik chegarasiga, V nuqtaga to’ g’ri kelgan kuchlanish oquvchanlik
chegarasi deb, D nuqtaga to’g’ri kelgan kuchlanish esa mustahkamlik chegarasi deb
ataladi. ( )     =  = n c b a M P f ч , , , ,

2.1 -rasm.

2.Ulardagi ishchi va ruxsat etilgan kuchlanishlar.
Ruxsat etilgan kuchlanishning qiymatini aniqlashda, detalga ta’sir etuvchi
kuchning va ishlatilgan materialning xiliga karab, chegaraviy kuchlanish sifatida
mustahkamlik chegarasi σv (mo’rt materiallar uchun), oquvchanlik chegarasi σoq
(plastik materiallar uchun) yoki toliqish chegarasi σ-1 (yuklanish o’zgaruvchan sikl
bilan ta’sir etadigan materiallar uchun) olinishi mumkin. Shunday qilinganda plastik
materiallar uchun
(1)
mo’rt materiallar uchun
(2)
Bundan yoki kelib chiqadi. n - mustahkamlik zapasi
koeffisiyenti.
Mustahkamlik zapasi n uchta xususiy koeffisiyentning ko’paytmasi sifatida
topiladi:
n = n 1ּn2ּn3 ,
bu yerda n1=1,2...1,6 - detalga ta’sir qiluvchi kuch va momentlarning haqiqiy
qiymatlari bilan hisoblash uchun qabul qilingan qiymat orasidagi farqni hisobga
oluvchi koeffisiyen t; n2 =1,2...2,5 - materialning bir jinsliligini va plastikligini
hisobga oluvchi koeffisiyent, n3=1...2 - hisoblanayotgan detalning o’ziga xos
xavfsizlik talablarini hisobga oluvchi koeffisiyent.
Demak, mustahkamlik zapasi chegaraviy kuchlanishning ruxsat etilgan
kuchlanishga nisbatini ko’rsatadi. Uning qiymati ko’pgina faktorlarga, masalan: a)
qabul qilingan hisoblash metodining va hisob sxemasining aniqligiga; b) detalga
ta’sir etuvchi kuch va mo mentlarning qanchalik to’g’ri hisobga olinganligiga; v)
ishlatiladigan materiallning bir jinslilik darajasiga va xossalarining qanchalik
o’rganilganligiga; g) detalning shakli, o’lchamlari, sirtining holati va sifatiga; d)
detalning muhimlik darajasiga bog ’liq.

D
B С   n
ок  =   n
в  =  
ок n=  
в n=

Nazorat savol va topshiriqlar :

1. Detallarning ishlash layoqati va uni ta’minlash omillari nimalardan
iborat?
2. Mashina detallarini mustahkamlikka hisoblash ning xususiyatlari ga
nimalar kiradi?
3. Qanday kuchlanish ruxsat etilgan kuchlanish deyiladi va u nimaga
bog’liq bo’ladi?
4. Ruxsat etilgan kuchlanish va mustahkamlikning ehtiyotlik koeffisiyenti
qanday aniqlanadi?
5. 3. Mustahkamlikningehtiyotkoeffi tsiyentimohiyatinimavanimalargabog
’liqaniqlanadi?

Foydalanilgan adabiyotlar
1. R. N. Tojiboyev, A. Jo’rayev. «Mashina detallari». – T.: O’qituvchi, 2002. 6 -12
b.
2. I.Sulaymonov. Mashina detallari. – T.: O’qituvchi, 1981. – 7-15 b.
3. J.Botirmuxamedov. Mashina detallari, ko’tarish -tashish mashinalari. –T.:
O’qituvchi, 1994. – 5-17 b.

Mashinalar qismlarini hisoblash va loyihalash asoslari 2121f5

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish