Masofadan o‘qitish texnologiyalari va dasturiy vositalari. Moodle elektron o‘quv kurslari platformalarini yaratish dasturlari va imkoniyatlari

Masofadan o’qitish texnologiyalari va dasturiy vositalari.   Moodle
elektron o’quv kurslari platformalarini yaratish dasturlari va imkoniyatlari . 
Reja:
1. Masofadan o’qitish texnologiyalari va dasturiy vositalari.
2. Moodle   elektron   o’quv   kurslari   platformalarini   yaratish   dasturlari   va
imkoniyatlari. 1.  Masofadan o’qitish texnologiyalari va dasturiy vositalari.
Internet   texnologiyalarining   kirib   kelishi   bir   necha   asrlar   davomida
o‘zgarmay   kelgan   holatlarni   o‘zgrtirib   yubordi.   Bu   odatdagi   xat   yozishmalari
elektron pochta bilan, kutubxonalar esa web-saytlar bilan almashinishida namoyon
bo‘ldi.   Endilikda   esa   ta’lim   tizimida   ta’lim   olishning   an’anaviy   shakllari   o‘rniga
masofaviy   ta’lim   elementlari   kirib   keldi.   Zamonaviy   axborot   va   kommunikatsiya
texnologiyalari   vositalarini   ta’lim   jarayoniga   kirib   kelishi   an’anaviy   o‘qitish
usullariga   qo‘shimcha   ravishda   yangi   o‘qitish   shakli   -   masofaviy   o‘qitish
yaratilishiga   omil   bo‘ldi.   Masofaviy   ta’limda   talaba   va   o‘qituvchi   fazoviy   bir-
biridan   ajralgan   holda   o‘zaro   maxsus   yaratilgan   o‘quv   kurslari,   nazorat   shakllari,
elektron   aloqa   va   Internetning   boshqa   texnologiyalari   yordamida   doimiy
muloqotda   bo‘ladilar.   Internet   texnologiyasini   qo‘llashga   asoslangan   masofaviy
o‘qitish   jahon   axborot   ta’lim   tarmog‘iga   kirish   imkonini   beradi,   integratsiya   va
o‘zaro   aloqa   tamoyiliga   ega   bo‘lgan   muhim   bir   turkum   yangi   funksiyalarni
bajaradi. Masofaviy o‘qitish barcha ta’lim olish istagi bo‘lganlarga o‘z malakasini
uzluksiz   oshirish   imkonini   yaratadi.   Bunday   o‘qitish   jarayonida   talaba   interaktiv
rejimda   mustaqil   o‘quv-uslubiy   materiallarni   o‘zlashtiradi,   nazoratdan   o‘tadi,
o‘qituvchining bevosita rahbarligida nazorat ishlarini bajaradi va guruhdagi boshqa
«vertikal o‘quv guruhi» talabalari bilan muloqotda bo‘ladi. 
Ma’lum   sabablarga   ko‘ra,   ta’lim   muassasalarining   kunduzgi   bo‘limlarida
tahsil   olish   imkoniyati   bo‘lmagan,   masalan,   sog‘ligi   taqoza   etmaydigan,
mutaxassicligini   o‘zgartirish   niyati   bo‘lgan   yoki   yoshi   katta,   malakasini   oshirish
niyati bo‘lgan kishilar uchun masofaviy o‘qitish qulay o‘qitish shakli hisoblanadi.
Masofaviy   o‘qitishda   turli   xil   axborot   va   kommunikatsiya   texnologiyalaridan
foydalaniladi,   ya’ni   har   bir   texnologiya   maqsad   va   masala   mohiyatiga   bog‘liq.
Masalan, an’anaviy bosma usuliga asoslangan o‘qitish vositalari (o‘quv qo‘llanma,
darsliklar) talabalarni yangi material bilan tanishtirishga asoslansa, interaktiv audio
va   video   konferensiyalar   ma’lum   vaqt   orasida   o‘zaro   muloqotda   bo‘lishga,
elektron   pochta   to‘g‘ri   va   teskari   aloqa   o‘rnatishga,   ya’ni   xabarlarni   jo‘natish   va
qabul   qilishga   mo‘ljallangan.   Oldindan   tasmaga   muhrlangan   videoma’ruzalar talabalarga   ma’ruzalarni   tinglash   va   ko‘rish   imkonini   bersa,   faksimal   aloqa,
xabarlar, topshiriqlarni tarmoq orqali tezkor almashinish talabalarga o‘zaro teskari
aloqa orqali o‘qitish imkonini beradi. Yuqoridagilarga asoslanib, ta’lim jarayonida
ayni   vaqtda   qayta-qayta   tilga   olinayotgan   ayrim   terminlar   tavsifi   va   ta’riflarni
keltirib o‘tamiz. 
Masofaviy o‘qitish – eng yaxshi an’anaviy va innovatsion metodlar, o‘qitish
vositalari va formalarini o‘z ichiga olgan sirtqi va kunduzgi ta’lim singari axborot
va telekommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan ta’lim formasidir. 
Masofaviy   o‘qish   –   bu   yangi   axborot   texnologiyalari,   telekommunikatsiya
texnologiyalari   va   texnik   vositalariga   asoslangan   ta’lim   tizimidir.   U   ta’lim
oluvchiga   ma’lum   standartlar   va   ta’lim   qonun-qoidalari   asosida   o‘quv
shartsharoitlari   va   o‘qituvchi   bilan   muloqotni   ta’minlab   berib,   o‘quvchidan
ko‘proq   mustaqil   ravishda   shug‘ullanishni   talab   qiluvchi   tizimdir.   Bunda   o‘qish
jarayoni   ta’lim   oluvchini   qaysi   vaqtda   va   qaysi   joyda   bo‘lishiga   bog‘liq   emas.
Masofaviy   ta’lim   –   masofadan   turib   o‘quv   axborotlarini   almashuvchi   vositalarga
asoslangan,   o‘qituvchi   maxsus   axborot   muhit   yordamida,   aholining   barcha
qatlamlari va chet ellik ta’lim oluvchilarga ta’lim xizmatlarini ko‘rsatuvchi ta’lim
majmuaidir. Masofaviy o‘qitish tizimi – masofaviy o‘qitish shartlari asosida tashkil
etiladigan o‘qitish tizimi. Barcha ta’lim tizimlari singari masofaviy o‘qitish tizimi
o‘zining   tarkibiy   maqsadi,   mazmuni,   usullari,   vositalari   va   tashkiliy   shakllariga
ega.
1-rasm. Masofaviy ta’lim modellari.
Masofaviy   ta’lim   jarayonini   amalga   oshirish   bosqichlar E lektron   ta’limni   tashkillashtirishning   ko‘pgina   manbalari   orasidan  
quyidagilarni   ko‘rsatish   mumkin :
 Mualliflik dasturiy mahsulotlari (Authoring tools);
 Virtual ta’lim jarayonini boshqaruvchi tizimlar LMS (Learning Management
Systems);
 Ichki kontentni boshqaruv tizimlari CMS (Content Management Systems).
Masofaviy ta'lim texnologiyasi - bu zamonaviy axborot va tele-
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan holda masofadan 
turib o'quv jarayonini olib borishni ta'minlaydigan o'qitish usullari va 
vositalarining kombinatsiyasi.
"Masofaviy ta'lim texnologiyalari deganda biz asosan axborot-lashtirish va 
telekommunikatsiya yordamida amalga oshiriladigan texnologiyalarni tushunamiz.
       "Ta'lim muassasasining masofaviy texnologiyalardan foydalanishi-ning 
maqsadi talabalarga to'g'ridan-to'g'ri talabaning yashash joyida yoki uning 
vaqtincha yashash joyida ta'lim dasturlarini o'zlashtirish imkoni-yatini berishdir"
          Masofaviy texnologiyalar turlari:
Sase texnologiyasi   - matnli, audiovizual va multimediya o'quv material-lari
to'plamlaridan   foydalanish   va   ularni   an'anaviy   ravishda   yoki   masofa-dan   turib
o'qituvchi-murabbiylar bilan muntazam maslahatlashishda o'qituvchilar tomonidan
mustaqil o'rganish uchun tarqatish asosida masofaviy o'qitish texnologiyasi.
Televizion texnologiyalar  bu masofadan turib o'qitish texnolo-giyasining 
bir turi bo'lib, u o'quv materiallarini talabaga etkazishda va o'qituvchi-murabbiylar 
bilan doimiy maslahatlashuvlarni tashkil qilishda televizion tizimlardan 
foydalanishga asoslangan.
Tarmoq texnologiyasi  masofadan o'qitish texnologiyasiga asoslangan 
turdagi talabalarni o'quv materiallari bilan ta'minlash va o'qituvchi va ma'mur 
o'rtasidagi interfaol aloqalarni ta'minlash uchun telekommunikatsiya tarmoqlaridan
foydalanish to'g'risida
va tinglovchilar.
Masofaviy ta'lim texnologiyalari:  Videokonferentsiya
 SDO Rusal bilan masofaviy o'qitish;
 Ta'lim tarmog'idagi loyihalar;
 O'quv jarayonida bulutli texnologiyalardan foydalanish;
 Shaxsiy saytlar va o'qituvchilarning bloglari.
Videokonferentsiyalar
Videokonferentsiyalar - bu odamlar o'rtasida ma'lumot almashish uchun 
yangi imkoniyatlarni kashf etishga imkon beradigan aloqa turlaridan biridir. 
Bugungi kunda videokonferentsiyalar jonli suhbatga uzoq masofada bo'lgan 
odamlarning muloqotini maksimal darajada olib boradi va suhbatdoshni 
vizualizatsiya qilish tufayli idrok etish darajasini oshiradi.
Bulutli texnologiyalar
Zamonaviy   axborot   texnologiyalarini   rivojlantirishning   istiqbolli
yo'nalishlaridan biri bulutli texnologiyalardir.
Bulutli hisoblash deganda tarqatilgan ma'lumotlarni qayta ishlash 
texnologiyasi tushuniladi, bunda foydalanuvchiga Internet xizmati sifatida 
kompyuter resurslari va imkoniyatlari taqdim etiladi.
Bulutli texnologiyalardan foydalanishning bir qator afzalliklari mavjud:
 Mavjudligi Bulutda saqlanadigan ma'lumotlarga kompyuter, planshet, 
Internetga ulangan har qanday mobil qurilmaga ega bo'lgan har kim ega bo'lishi 
mumkin.
 Harakatlanish. Foydalanuvchi bitta ish joyiga doimiy biriktirilmaydi. 
Daromadlilik. Muhim afzalliklardan biri xarajatlarni kamaytirish deb ataladi. 
Foydalanuvchiga katta ishlov berish quvvatiga ega bo'lgan qimmatbaho 
kompyuterlar va dasturlarni sotib olish kerak emas.
 Moslashuvchanlik. Barcha zarur manbalar provayder tomonidan avtomatik 
ravishda ta'minlanadi.
 Yuqori ishlab chiqarish qobiliyati. Ma'lumotni saqlash, tahlil qilish va qayta 
ishlash uchun foydalanilishi mumkin bo'lgan foydalanuvchiga taqdim etiladigan 
katta hisoblash kuchi.  Ishonchlilik Ba'zi ekspertlarning ta'kidlashicha, zamonaviy bulutli hisob-
kitoblarning ishonchliligi mahalliy resurslarning ishonchliligidan ancha yuqori.
Bulutli texnologiyalar o'quv jarayonini tashkil etishning an'anaviy 
shakllariga alternativani taklif qiladi, bu shaxsiy mashg'ulotlar, interfaol darslar va 
kollektiv o'qitish uchun imkoniyat yaratadi. Bulutli texnologiyalarni joriy etish 
nafaqat zarur dasturiy ta'minotni sotib olish xarajatlarini kamaytiradi, o'quv 
jarayonining sifati va samaradorligini oshiradi, balki talabani zamonaviy axborot 
jamiyatida hayotga tayyorlaydi.
Bulutli texnologiyalar sizga quyidagilarni tashkil qilish imkonini beradi:
 talabalar va o'qituvchilar o'rtasida o'quv jarayoni uchun zarur bo'lgan ma'lumotlar 
va hujjatlar bilan almashish;
 uy vazifasini tekshirish;
 loyihalar va tezislar bo'yicha maslahat berish;
 guruhlarda qo'shma loyihalarni amalga oshirish: matnli fayllar va prezentatsiyalar 
tayyorlash, boshqa hammualliflar bilan real vaqt rejimida hujjatlarni muhokama 
qilish va tahrirlashni tashkil etish;
 onlayn ishingizni hamma uchun ochiq veb-sahifalar shaklida nashr eting
 har xil turdagi axborot ob'ektlarini qayta ishlash bo'yicha amaliy topshiriqlarni 
bajarish: matnni formatlash va tahrirlash, matn muharririda jadval va diagrammalar
yaratish.
Masofaviy ta'lim - bu masofadan turib ma'lumot almashish vositalariga 
(sun'iy yo'ldosh televideniesi, radio, kompyuter aloqasi va boshqalar) asoslangan 
ixtisoslashtirilgan axborot va ta'lim muhiti yordamida taqdim etiladigan ta'lim 
xizmatlari majmui.
Masofaviy ta'lim - bu masofaviy ta'lim, masofaviy o'qitish tizimi sizga 
shaxsiy kompyuter va Internet tarmog'idan foydalanish orqali zarur ko'nikmalar va 
yangi bilimlarni olish imkoniyatini beradi. Kompyuterning joylashuvi muhim 
emas, shuning uchun siz uyda, ishda, masofaviy o'qitish markazlaridan birining on-
layn sinfida, shuningdek, Internetga ulangan shaxsiy kompyuter mavjud bo'lgan  boshqa joyda o'qishingiz mumkin. Bu masofaviy o'qitishning an'anaviy o'qitish 
shakllaridan eng muhim ustunligidir.
Masofaviy ta'lim tizimi quyidagilarni ta'minlashi kerak   vazifalari :
talabalar tomonidan axborot texnologiyalaridan foydalanib o'rganilgan 
materiallarning asosiy qismini etkazib berish;
o'quv jarayonida o'quvchilar va o'qituvchilarning interfaol hamkorligi;
talabalarga o'rganilayotgan o'quv materiallarini ishlab chiqish bo'yicha mustaqil ish
olib borish imkoniyatlarini berish;
o'quv jarayonida talabalarning bilim va ko'nikmalarini baholash.
Ma'lumotni masofadan uzatish texnologiyasiga ko'ra quyidagilar      masofadan	 
o'qitish	
 shakllari :
interfaol televidenie va videokonferentsiyalar orqali;
telekonferentsiyalar, ARM, MOO, MUD (Internet asosida);
www.
Bugungi kunda Internet texnologiyalari boshqa shakllarni qamrab olmoqda.
O'quv ma'lumotlarini olish usuli bo'yicha quyidagilar ajralib turadi:
 sinxron o'qitish tizimlari;
 asenkron o'qitish tizimlari.
Sinxron tizimlar talabalar va o'qituvchilarning o'quv jarayonida bir vaqtning o'zida 
ishtirok etishini o'z ichiga oladi. Bunday tizimlarga quyidagilar kiradi:
 interfaol televizor
 videokonferentsiyalar
 kompyuter yangiliklar guruhlari,
CourseLab
              CourseLab   —   bu   Internet   tizimida,   masofaviy   ta’lim   tizimlarida,
kompakt   disk   yoki   boshqa   har   qanday   saqlash   qurilmalarida   ishlatish   uchun
mo‘ljallangan   interaktiv   ta’lim   materiallari   (elektron   darsliklar)   tayyorlash   uchun
mo‘ljallangan kuchli va ishlatish oson bo‘lgan dasturiy vositadir.
CourseLabning asosiy imkoniyatlari:  WYSIWYG tizimida ko‘rish va natijalarni olish mumkin bo‘lgan ta’lim 
materiallarini yaratish va tahrir qilish.
 Tuzuvchidan HTML yoki boshqa dasturlash tillarini bilishni ta lab qilmaydi.
 Obyektiv yondashish har qanday murakkablikdagi ta’lim materiallarini yaratish 
imkonini beradi.
 Ssenariylardan foydalanish murakkab ko‘p «Obyekt»li bog‘liq liklarni yaratishni 
osonlashtiradi.
 Testlarni avtomatik yaratish mexanizmiga ega.
 Ochiq obyektiv interfeys obyekt va shablonlar kutubxonasi va foydalanuvchi 
yaratgan kutubxonalarni osonlikcha kengaytirish imkonini beradi.
 Obyektlar animatsiyasi mexanizmiga ega.
 Ta’lim kurslariga har qanday Rich-medianing har qanday turini   — 
Macromedia®Flash®, Shockwave®, Java®   va har qanday formatdagi video-
formatdagi fayllarni joylashtirish imkonini beradi.
 Musiqiy ketma-ketlik joylashtirish va sinxronlashning oson mexanizmlari.
 Microsoft®PowerPoint®   formatidagi taqdimotlarni o‘quv materialiga joylashtirish
imkoniyati.
 Har xil dasturiy ta’minotlarning simulyasiyalarini yaratish imkonini beruvchi 
ekranni suratga olish mexanizmiga ega.
 Amallarni izohlashning oson tiliga ega.
 Malakali foydalanuvchiga dastur fayllarining xususiyatlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri 
JavaScript-kirish imkonini beradi.
 Elektron ta’lim kurslarini ko‘rish uchun Javaning bo‘lishi talab qilinmaydi. 3-rasm.CourseLab dasturining	 interfeysi
CourseLab yordamida yaratilgan ta’lim materiallari ishla tilish turiga 
qarab, elektron ta’limning quyidagi: AICC ( http://www.aicc.org ), SCORM 1.2 
( http://www.adlnet.org ) standart lariga mos keladi.
                                                                            Lectora
                              Lectora   dasturi   Ogayo   shtatida   joylashgan   Trivantis   Corporation
jamiyatida 1999-yilda Timoti D. Loudermilk tomonidan yaratilgan. Hozirgi vaqtga
kelib, dasturdan 64dan ortiq davlatlarda foydalanib kelinmoqda.
Lectora dasturi masofali ta’lim jarayonida elektron o‘quv kontenti 
yaratish uchun va elektron o‘quv majmualarini yaratish imkoniyatini beruvchi 
dastur hisoblanadi.
Dastur asosan:
 masofali ta’lim kurslarini yaratishda;
 taqdimot fayllarini yaratishda;
 nazorat testlarini yaratishda;
 ppt formatidagi fayllarini boshqa ta’lim formatlariga (SCORM yoki AICC) 
o‘tkazishda;  intellektual o‘qitish kurslarini yaratishda keng   foydalaniladi.
Lectora dasturida yaratilgan kurslarni elektron ta’lim standartlari bo‘lgan 
SCORM va AICCda nashr etish mumkin. Shuningdek, Lectora dasturi hozirda 
mavjud bo‘lgan LMS tizimlar talablari bi lan mos keladi.
Lectora dasturida yaratilgan o‘quv kurslarini bir tugmani bosish orqali 
ularni dinamik veb-sayt ko‘rinishida, HTML, CD disklarda ishlaydigan, bitta 
faylga yig‘ilgan .exe ko‘rinishda, SCORM va AICC standartlarida hech qanday 
dasturlash tillarini bilmay turib ham o‘tkazish mumkin.
Shuningdek, Lectora dasturi orqali nazorat ishlarining elekt ron 
ko‘rinishini tashkillashtirish mumkin, xususan, 7 xil (yolg‘on/rost, bitta to‘g‘ri 
javobli, bir necha to‘g‘ri javobli, moslikni topish, esse, qisqa javob kiritishli, hot 
point) shaklidagi elektron testlar, so‘rovnomalarni yaratish mumkin. Elektron 
nazorat yakunida Lectora dasturi elektron pochta orqali va tashqi CGI skript, 
XML, SCORM, AICC standartlariga asosan natijalarni olish/yuborish mumkin.
Lectora dasturi dasturchilar uchun yaratilmagan bo‘lsada, oxirgi 
versiyalarida dasturlash tilidan xabardor bo‘lgan foydalanuvchilar uchun 
kengaytirilgan ilovalari bilan boyitildi. Bu esa o‘z navbatida, dasturlash tilidan 
xabardor bo‘lgan foydalanuvchilar uchun katta imkoniyatdir. 4-rasm. Lectora	 dasturining	 ko‘rinishi
Lectora   —   universal   muhit   bo‘lib,   imkoniyatlari   keng,   ko‘r gazmali
grafika   amaliy   dasturlari   sirasiga   kiradi   va   matn,   rasm,   chizma,   grafiklar,
animatsiya effektlari, ovoz, videorolik, Java, Flash va boshqalardan tashkil topgan
slaydlarni   yaratish   imkonini   beradi.   Lectora   —   bu   Internet   tizimida,   masofaviy
ta’lim   tizimlarida,   kompakt   disk   yoki   boshqa   har   qanday   saqlash   qurilmalarida
ishlatish   uchun   mo‘ljallangan   interaktiv   ta’lim   materiallari   (elektron   darsliklar)
tayyorlash uchun mo‘ljallangan kuchli va ishlatish oson bo‘lgan dasturiy vositadir.
Hozirda   jahondagi   oltmishdan   ortiq   davlatlarda   elektron   ta’lim   yo‘nalishida
Lectora dasturidan keng foydalanilib kelinmoqda.
12.2. Moodle elektron o’quv kurslari platformalarini yaratish dasturlari va
imkoniyatlari.
Moodle ta'limini boshqarish tizimi bu sifatli onlayn kurslarni yaratish uchun
maxsus   yaratilgan   boshqaruv   tizimidir.   Moodle   taqdim   etilgan   imkoniyatlar
darajasi jihatidan taniqli tijorat masofaviy o'qitish tizimlari bilan taqqoslaydi. Shu
bilan birga, ushbu tizim ular bilan manfiy taqqoslanadi, chunki u ochiq kodli kodda
taqsimlanadi - bu tizimni ma'lum bir ta'lim loyihasining o'ziga xos xususiyatlariga
moslashtirish va zarur bo'lganda unga yangi modullarni qurish imkonini beradi.
Keng   aloqa   imkoniyatlari   bu   Moodle-ning   eng   kuchli   tomonlaridan   biridir.
Tizim   har   qanday   formatdagi   fayllarni   -   o'qituvchi   va   talaba   o'rtasida   va
talabalarning   o'zlari   o'rtasida   almashishni   qo'llab-quvvatlaydi.   Pochta   xizmati
barcha   kurs   qatnashchilarini   yoki   alohida   guruhlarni   joriy   voqealar   to'g'risida
darhol xabardor qilish imkonini beradi.
Moodle-ning muhim xususiyati shundaki, tizim har bir talabaning portfelini
yaratadi   va   saqlaydi:   unga   topshirilgan   barcha   ishlar,   o'qituvchining   barcha
baholari va ish bo'yicha sharhlar, forumdagi barcha xabarlar.
O'qituvchi   dars   davomida   har   qanday   baholash   tizimini   yaratishi   va   undan
foydalanishi   mumkin.   Har   bir   kurs   uchun   barcha   belgilar   xulosa   varaqasida
saqlanadi.   Bu   sizga   "qatnashish",   talabalarning   faolligi,   tarmoqdagi   ilmiy   ish
vaqtini boshqarish imkonini beradi. Tizimning   modulli   tuzilishi   tizimni   talabalar   va   o'qituvchilar   uchun
foydalanishni osonlashtiradi.
S o ` n g gi   y il la r d a   G `ar bd a   t a ’ l im   ti z i m in i   b osh q a rishd a   q o `l la n ib
kel i na y ot g a n   I n ternet   y o ki   I ntr an et   ta r m o g ` i   o r q a l i   e l e kt ro n   sh ak ld ag i
ta ’ l im   tu r i   E l e a r n i n g   (e l e ktron   ta ’ l i m )   a t a m a s i   b i l a n   k i ri b   k e l d i .
E l e k t r on   ta ’ l im   —   a xb o r o t - ko m m u n i ka t si y a   te x n o l o g i y a l a r i   asosida g i
t a ’ l i m n i ng   t u r l i   k o `r i n i s h la ri ni   an g l a t u v c hi   k e n g   t u s h un c had i r.   El e ktron
ta ’ l i m ni   ta s h ki l la s h t i r is h n i n g   k o ` pg i n a   m a nb a l ari   o r a si d a n   q u y i d a gi l a rn i
k o` rsa t i sh   m u m k i n :   M uallif l i k   d astur iy   m a hs u l ot l a ri   ( A uth o r i n g   t o o l s ) ,
Virt u a l   t a ’ li m   jar a y o n in i   b o s h q a r u vchi   ti z i m l a r   L MS   ( L e a rn i n g   Ma n age m ent
S y s t e m s ) ,   I c hk i   k ont e n t n i   b o s h q a r u v c hi   ti zi m l a ri   C M S   ( C ontent
Ma n age m ent   Syst e m s ) .
1.1.1 -ra s m .   E l e ktr o n  t a ’ l i m n i  ta s h k i lla s h ti r is h d a i s h l a t i l ad i g a n   d a s t u ri y
ta’ m i no t l a r  st ru kt u r a si. 1.1.2 -ra s m .   L M S  t i z i m l a r n ing t a ’ lim   b o z o r ida gi   s t at is t ik as i
L M S / L CMS   t iz i m la r i   e l ek tr o n   t a ’ li m ni   (mas o f a v i y   ta ’ l im   ja r a y o nin i)
t a shk i l   e t i s h n i n g   a s o s iy   f u n ksi y a l a r ini   o `z   i c hi g a   o ladi.   B u n d a y
f u n k si y ala r   qator i g a   o` q u v c hil a r ni n g   ( o` q i tuvch i l a r nin g,   k urs   y ara t uv c hi
p ed a gog l arni   v a   b o s h qalar n i )   r o ` y x a tga   o l i s h ,   f o y dal a n u v c hi l a rn i   o `q u v
ku rs l a r da n   ch et l a s ht i ri s h ,   o ` q uv ch il a rn i ng   m ust a q il   ta ’ l im   oli sh   m u h i tini
y ar at is h,   o `quvc h i   v a   o ` qituvchilarn i n g   o ` z a r o   i ndividu a l   y o k i   g u ru h
b o ` lib,   h a m k or lik d a   i s h l a shi n i   ( We b 2   e l e m e n t larini   ish l a ti s h   o rqali)   t as hk i l
e ti s h ,   g u ru hlar   y ara tis h   va   ul a rni   b o s h q a r ish,   o r al i q,   jor iy   va   y a ku n i y
n a z o r a t l a rni   ta s h kil l a shtirish   v a   elekt r o n   n azor a t   tu r l a r ini   y ara t is h   ( e lek t r on
n a z o r a t  tu r la r iga   y opi q   tu r dagi   t e s t,   o c h i q   t urdagi   na z or a t ,   m o s likni   top i s h ga
oi d ,   ke t m a - k et l i k n i   to ` g ` r i   j o y l a shtiris h ,   b o ` s h   q o l d i ril g a n   jo y n i   t o ` l d i r ish
va   bosh q a   tu r l a r i   ki r adi),   har   x i l   t u r d a g i   i j t i m o iy   s o `r o v l ar n i
t a shkillasht i ri s h,   o` q u v c hil a r ni n g   b i l i m   d ar a j a s i ni   m on i t o r i n g   qilis h ,
serti f ikatlar   ( di plo m l a r)   b e r i sh   i m koni y at i ,   e l e k t r on   axb o ro t   r e su r s l ar i ni
( el e k t r on   kutu b x ona l ar)   tas h kil l a s ht i ri s h ,   e l e kt ro n   o ` quv   res u rsla r ini
e ks p o rt/ i m p o rt   q ili s h   i m koni y a tl a r i ,   ti z i m   f o y d al a nu v ch i l ar i ning   ( o ` qu v c hil a r,
o ` qi t uv c hil a r   ( t y u to rl a r),   ku r s   y ara t uvchi   p e d a g o glarn i n g)   ti z i m ga   q a c h on, q a n c ha   v aq t   d a v o m i d a   o ` q u v   k o nte n tl a r   b i l a n   ta n i sh g an li gi ,   q a y si   IP - m a n zil
o rqali   k irganli g i ni   ( bu   e sa   qa y s i   da vl a t d a n   t izi m g a   ki r g a n lig i ni   a niql a s hga
y or d a m   b eradi),   b rauz e r   va   q a y s i   op e r a t sion   t iz im   o r qali   ki r gan li g i ,
t i z i m d a   m a v ju d   f o y d al a nu v ch i l ar n ing   f ao ll i g ini   m a xsu s   g r afik l ar   o r q a li
m o n it o r ing   qilish   i m k oni y a t i,   o` q i t u v c h i   ( t y ut o r   y oki   e le k t r o n   k urs
y aratu v c h i   pedagogl a r )   t o m o n idan   elektr o n   o` q u v - r es ur s larini   y aratis hi ,
Aut h oring   t oo l s l a r d a   S CORM ,   T in Ca n   y o ki   b os h qa   st an d a r t l a r   a s o sid a
y a r atil g a n   elek t r on   o ` quv   r e sursl a r ini   y uk la s hi,   o`q u v c h i l a r ni n g   b o s h q a
o ` q uv c hi l a r/o` q i t u v c h i l ar   bilan   ( C h a t ,   Fo r u m ,   v id e o ko n fer e nsi y a,   u m u m iy
e l e k t ro n   d oskalar   y o ki   t iz i m n i ng   i c h ki / t as h q i   xa b a r l a r   a l m a s h i s h   m o d u li
o r q a li)   m uloqo t ini   t a s hk i ll a shtiris h ,   o` q u v   j ar a y onida   bo`l ad i g an
y a ng i l i k l a rni   b archa f o y d al a nu v ch i l arg a   o m m a vi y   x a b ar   y u b o ri b   tu r uv c h i
m o dull a r ni n g   m a v j ud ligi,   i qti s o diy   v a   m ar k e t ingg a   o id   o pe r a tsi y alarni
b o s h qa ri s h   va   b os h q a   i m koni y at l arni  s anab  o ` tis h  m u m k in.
Qu y i da   m a so f a vi y   ta ’ l im   j ara y o ni ni   t a s hki l l as hti r i s h   i m ko n i y at i n i
b e r uvc h i   er k in   v a   o c hiq   kodli   L M S   da s t ur iy   m a j m ua la rning   no m l a ri   v a
u larn i n g   a s o s iy   i m k oni y a t lari   b o` y i c ha   m a ’ l u m o t l ar n i   b a y o n   qi la m iz.   Atut or
Oc h iq   kodli   t a ’ l i m   jara y o nin i   b o sh q ar uv c hi   L M S   ti zi m i   h i s ob l anadi.   T i z i m d a
m a vj u d   o ` q i ti s h   m o dul la ri :   Fo r u m s,   M at e r i a l s ,   M e ss e n g e r ,   Ch at ,   E x e rcise s ,
G r ou p   w o r k ,   St u d e nt   t r a c k in g   v a   b os h qa   m o dull a r i   m a v ju d .   T i z i m   bi r
ne c ha   st a nda r t l a r n i   q o `ll a b - q u v v a tl a g a n l ig i   s abab l i,   i n ternet   o r q al i   ji s m o niy
n u q s o ng a   e g a   b o` lg a n   o ` q u v c h i - t a l a balar   t i z i m   orq a l i   o` q u v   r e su r s l ardan
f o y d al a ni s hla r i   m u m kin .   X u susan,   k o `zi   ojiz   t a l a b a l ar   m a x su s   we b- i l o v a la r
o r qali   t i z i m ga   b o g ` l a ng a n   h o l d a   o `q u v   k o n tentd a g i   so ` z l a rn i   a u d i o
f or m a tga  o` t k a z gan hold a   ti n gl a s h i  m u m k in.
Ch a m i l o   –   ti z i m i   ham   b o s h q a   L M S   t i z i m la r i   sin g a ri   IM S ( I M S
Co n t ent   Pa c k a g i n g,   IM S   Q T I )   v a   S CORM   st a ndartl a ri n i   q o ` l l a b -
q u vv a t la y d i .   T iz im   k r o s s - pl a t f o r m ali   his o b la n ib,   b a r cha   op e r a tsio n   ti z i m l a r d a
i s hla y di .   G P Lv 3   l i t s e nz i y asi a so s ida   ish   y uri t ad i.   B u   ti z i m d a   ku r s l a r n i
t a s hk i ll as hti r ish d a   s essiya   n o m l i   q o `s hi m ch a   m o d u l i   m a v j u d   b o `lib, m a ’ l um   k u rsla r   y a k u ni   b o ` y ic h a   lo k al   i m t i h o n   ar a tish   i m k o ni n i   be r a di .
Sh uningd e k ,   h i s o b ot   bo` l i m i   o r q a l i   e s a   ku rs l a r,   i m t ih on l ar   va
f o y d al a nu v ch i l ar n ing   h ol a t i   b o ` y i c h a   h isobot   y ara t i l ad i .   Ch a m i l o   t izi m i d a
m odul larning   i m kon i y a tl ar i   y i ld a n - y il g a   t a k o m i l l as h i b   bo r m o qda .   X ususa n ,
h o z i rg i   k u n g a   k el i b   q o l g a n   L M S   ti z i m l a r i d a   m a v jud   m odu ll a r ga   qo ` s hi m c h a
bo `l g a n   o ch i q   m uloqo t   va   v i d e okonfe r e n si y a   ta s h k i l   e t ish   h a m d a   t a qdi m o t
y ara t i sh   i m k o ni y a tl a r i  m odul la r i   i s h la b   chiqil di .
O L AT   ( O nli n e   L earn i n g   And   Tra i n i n g )   t i z i m ni   i s h lab   chi q a r ish
1 9 9 9 - y i l   S yu r i x   uni v e r s i te t i d a   y ara ti la   b o s h l an g a n,   2 0 0 4 - y i ld an   b o shl a b
da s t u r   k o d i   o c h i q   k o d l i kka   o ` t di.   Ho z i r g a   k e li b ,   ti z i m d a n   50   0 00   g a   y a q in
f o y d al u v c h i   v a   5 0   g a   y a q in   t as h k i l ot   f o y d a l a nib   k e l m oqd a .   B oshqa   L M S
l ar   sin g a r i   IM S   ( IM S   C on t e n t   Pa c k a g i n g,   IM S   Q T I )   va   S CORM
st a n da r t larni   q o `l l a b - q u v va t l a y d i .   OL A T   d as t u r i y   m a j m ua s ida   mav j ud   o ` q uv
m o d ul l ari   q u y id a   k e lt i r ilg a n:   Co n t e nt   m a n agi n g ,   Fo r u m s ,   Fi l e   dis c u s s i o n s,
Q u i z zes   w i th   d i f ferent   k i n ds   o f   q u e stio n s, Wi k is ,   B logs,   Po d cas t ,   Su r vey s ,
C h a t   v a   b os h q a   m o d ul l a ri   m a vj u d .   Ap a c h e   L ic e n s e   2 . 0   a s o si d a  f o y d al a ni s h
m u m ki n.   O LAT   ti zi m in i   i shl a t i sh   u c hun   t a lab   e tiladig a n   da s turiy
m aj m u al ar :   Ja v a   SD K ,   To m c at   S er v let   E ngi n e ,   m a ’ l u m o t l a r   o m b orid a n
M y S QL   y o k i   P o st g reS Q L .   O LAT   d as tu r iy   m aj m u asi d a   f o y d al an u v ch i lar
( a d m i n i str a t o r ,  o `qit u v c h i,   o ` qu v c h i)   r o llar i da n  f o y d a l a nish l a ri   m u m k i n .
Do k o es   –   C l a r o lin e ning   1 . 4 . 2   v er s i y a s id a n   a jralib   c hiqq a n   y a ngi
d astu r i y   m aj m u a   hi s o b l a n adi .   D o k o e s   Cl a roli n e   pl at f o r m as in i   i shl a b   c h i qqan
da s t l a b ki   i shchi  gu ru h   bi r   n e c h a   a ’ z o l ar i ning   i sh   m a hsu l i   bo`lib,   u l a r   t a ’ l i m
m u ass a s a lar i   u c h u n  y ara t i lg a n   C l a r oli n e   tiz i m id an   f a rqli   r av i s h d a ,   d a v l a t
k o rx o n al a rini n g   i s h chi   x o d i m l a r i g a   m o sl a s ht ir i s hni   m a qs a d   q ilis h di   va
a m al ga   o s h irishdi.   D o k o es   d a stu r i y   m aj m u asi n i ng   2   tu r d a g i   v e r s i y a l a r i   ish l a b
c h iqa r i lg a n ,   ul a r   D o k oe s   Free   –   b epul   v a   Do k o es   P ro   –   b e p ul   bo`l m a g a n ,
qo`s hi m c h a   m o dul la r g a   ega   b o`lgan   d asturiy   p a k e tla ri di r.   L e kin   Do k oes
Free   v e r s i y a s i   y or d a m i da   t a ’ l im   jar a y o ni n i   t as h k illas h t i r i s h   u c h u n   ke r a k
b o ` l a d i g a n   barc h a   o` quv   m o d u l l a ri   m a v j ud .   T i z i m n i n g   m a v jud   o` q uv e le m e n tlar i dan   v a   o ` qitish   m o du l l a r id a n   ta ’ l im   m u ass a s a la r i d a   h a m
f o y d al a ni s h   m u m k i n .   H o zi rg i   vaqtd a   LM S   l a r ini n g   ko ` p c h i l igi   i j t i m o iy
ta r m o q l a r d a gi   m a v jud   g ` o y a   a s o sid a   o `zla r ini n g   i s hchi   m u h itla r i ni
sh u n da y   t ar m oql a r g a   m osl as h tir m o q d a.   Sh u ng a   k o ` r a,   bu   ti z i m d a   ha m
i jt i m oi y   t a r m oq   el e m e ntla r i   k en g  ki ri til g a n .   Y uq o rid a k elt i r ilg a n   L MS   ti z i m l ari
s i ngari   D o k o e s   d a stu r i y   m aj m u a si   h a m   SCORM   st a nda r t i n i   q o `l l a b-
quv v at l a yd i. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Aripov M. Informatika asoslari. O’quv qo’llanma. –Toshkent: 2002.
2. M.Aripov. Internet va elektron pochta asoslari. T., Universitet, 2000
3. Ayupov   R.X.   Xususiy   komputerda   ishlash.   MS   Word   matn   muharriri.   –T.:
TMI, 2002, 124 bet. 
4. Ayupov   R.X.,   Ilxomova   E.   Komputer   tarmoqlari   va   Internet   tizimi.–T.:   TMI,
2002.
5. Microsoft Assess 2002. Russkaya versiya. Shag za shagom. Prakticheskoe 
posobie. [Per. s angl.  L.V. Sazonova]. – M.: EKOM, 2002. – 352 s.
6. Microsoft Windows XP:  Shag   za   shagom .  Russkaya versiya: [Prakt. posob.]. – 
M.: EKOM, 2002. – 352 s.: il., pril.
7. Microsoft Word. Versiya 2002. Shag za shagom: [Per. s angl. L.V. Sazonova]. 
– M.:EKOM, 2002. – 336 s.: il.
8. Bondarenko S., Bondarenko M.  Word 2003. – SPb.: Piter, 2005. – 380.  (4) s.: 
il. –(Populyarnыy samouchitel).
9. Bott, Ed.  Windows XP. B ы stro i effektivno: per s angl. – SPb.: Piter, 2005. –
320 s.
10. Ye vseev, Georgiy Aleksandrovich.  Noveyshiy samouchitel rabot ы  na 
kompyutere: Effektivn ы y kurs / G. Yevseev, V. Muraxovskiy, S. Simonovich; 
Pod red.  S.
11. Nasreddinova Sh. Excel 7.0 da jadval hisoblagichlar. – T.: TMI, 2002.
12. Sagman Stiv. MS Power Point 7.0. dlya Windows.- Sankt-Peterburg, 
Izdatelstvo «Piter», 1997

Masofadan o‘qitish texnologiyalari va dasturiy vositalari. Moodle elektron o‘quv kurslari platformalarini yaratish dasturlari va imkoniyatlari