Massivlar va ko‘rsatkichlar

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Massivlar va ko‘rsatkichlar

Купить

Massiv tushunchasi. Massiv bu bir tipli nomerlangan ma’lumotlar
jamlanmasidir.
Massiv indeksli o‘zgaruvchi tushunchasiga mos keladi. Massiv
ta’riflanganda
tipi, nomi va indekslar chegarasi ko‘rsatiladi. Masalan type
turidagi
length ta elementdan iborat a nomli massiv shunday e’lon qilinadi:
type
a[length];
Bu
maxsus a[0], a[1], ..., a[length -1] nomlarga ega bo‘lgan type turidagi
o‘zgaruvchilarning
e’lon qilinishiga to‘g‘ri keladi.
Massivning
har bir elementi o‘z raqamiga - indeksga ega. Massivning x-
nchi
elementiga murojaat indekslash operatsiyasi yordamida amalga oshiriladi:
int
x=...; //butun sonli indeks
TYPE
value=a[x]; //ch-nchi elementni o‘qish
a[x]=value; //x-yxb
elementga yozish
Indeks
sifatida butun tur qiymatini qaytaradigan har qanday ifoda
qo‘llanishi
mumkin: char, short, int, long. C++ da massiv elementlarining
indekslari
0 dan boshlanadi (1 dan emas), length elementdan iborat bo‘lgan
massivning
oxirgi elementining indeksi esa - bu length -1 (length emas).
Massivning
int z[3] shakldagi ta’rifi, int tipiga tegishli z[0],z[1],z[2]
elementlardan
iborat massivni aniqlaydi.
Massiv
chegarasidan tashqariga chiqish (ya’ni mavjud bo‘lmagan
elementni
o‘qish/yozishga urinish) dastur bajarilishida kutilmagan natijalarga
olib
kelishi mumkin. SHuni ta’kidlab o‘tamizki, bu eng ko‘p tarqalgan
xatolardan
biridir.

Agar massiv initsializatsiya qilinganda elementlar chegarasi ko‘rsatilgan
bo‘lsa
, ro‘yxatdagi elementlar soni bu chegaradan kam bo‘lishi mumkin, lekin
ortiq
bo‘lishi mumkin emas.
Misol
uchun int a[5]={2,-2}. Bu holda a[0] va a[1] qiymatlari aniqlangan
bo‘lib,
mos holda 2 va –2 ga teng. Agar massiv uzunligiga qaraganda kamroq
element
berilgan bo‘lsa, qolgan elementlar 0 hisoblanadi:
int
a10[10]={1, 2, 3, 4}; //va 6 ta nol
Agar
nomlangan massivning tavsifida uning o‘lchamlari ko‘rsatilmagan
bo‘lsa,
kompilyator tomonidan massiv chegarasi avtomatik aniqlanadi:
int
a3[]={1, 2, 3};
Bir
o‘lchamli massivlarni funksiya parametrlari sifatida uzatish. Massivdan
funksiya
parametri sifatida foylalanganda, funksiyaning birinchi elementiga
ko‘rsatkich
uzatiladi, ya’ni massiv hamma vaqt adres bo‘yicha uzatiladi. Bunda
massivdagi
elementlarning miqdori haqidagi axborot yo‘qotiladi, shuning uchun
massivning
o‘lchamlari haqidagi ma’lumotni alohida parametr sifatida uzatish
kerak.
Funksiyaga
massiv boshlanishi uchun ko‘rsatkich uzatilgani tufayli (adres
bo‘yicha
uzatish), funksiya tanasining operatorlari hisobiga massiv o‘zgarishi
mumkin.
Funksiyalarda
bir o‘lchovli sonli massivlar argument sifatida ishlatilganda
ularning
chegarasini ko‘rsatish shart emas.
Funksiyalarda
bir o‘lchovli sonli massivlar argument sifatida ishlatilganda
ularning
chegarasini ko‘rsatish shart emas.

Ko‘p o‘lchovli massivlar ta’rifi. Ikki o‘lchovli massivlar matematikada
matritsa
yoki jadval tushunchasiga mos keladi. Jadvallarning insializatsiya
qilish
qoidasi, ikki o‘lchovli massivning elementlari massivlardan iborat
bo‘lgan
bir o‘lchovli massiv ta’rifiga asoslangandir.
Misol
uchun ikki qator va uch ustundan iborat bo‘lgan xaqiqiy tipga
tegishli
d massiv boshlang‘ich qiymatlari quyidagicha ko‘rsatilishi mumkin:
float
d[2][3]={(1,-2.5,10),(-5.3,2,14)};
Bu
yozuv quyidagi qiymat berish operatorlariga mosdir:
d[0][0]=1;d[0][1]=-2.5;d[0][2]=10;
d[1][0]=-5.3;d[1][1]=2;d[1][2]=14;
Bu
qiymatlarni bitta ro‘yxat bilan xosil qilish mumkin:
float
d[2][3]={1,-2.5,10,-5.3,2,14};
Initsializatsiya
yordamida boshlang‘ich qiymatlar aniqlanganda massivning
hamma
elementlariga qiymat berish shart emas.
Misol
uchun: int x[3][3]={(1,-2,3),(1,2),(-4)}.
Bu
yozuv quyidagi qiymat berish operatorlariga mosdir:
x[0][0]=1;x[0][1]=-2;x[0][2]=3;
x[1][0]=-1;x[1][1]=2;x[2][0]=-4;
Initsializatsiya
yordamida boshlang‘ich qiymatlar aniqlanganda massivning
birinchi
indeksi chegarasi ko‘rsatilishi shart emas, lekin qolgan indekslar
chegaralari
ko‘rsatilishi shart.
Misol
uchun:

double x[][2]={(1.1,1.5),(-1.6,2.5),(3,-4)}
Bu
misolda avtomatik ravishda katorlar soni uchga teng deb olinadi.
Funksiyaga
ko‘p o‘lchamli massivlarni uzatish. Ko‘p o‘lchamli
massivlarni
funksiyaga uzatishda barcha o‘lchamlar parametrlar sifatida
uzatilishi
kerak. C++ da ko‘p o‘lchamli massivlar aniqlanishi bo‘yicha mavjud
emas.
Agar biz bir nechta indeksga ega bo‘lgan massivni tavsiflasak (masalan,
int
mas [3][4]), bu degani, biz bir o‘lchamli mas massivini tavsifladik, bir
o‘lchamli
int [4] massivlar esa uning elementlaridir
Misol: Kvadrat
matritsani uzatish (transportirovka qilish)
Agar
void transp(int a[][],int n){.....} funksiyasining sarlavhasini aniqlasak,
bu
holda biz funksiyaga noma’lum o‘lchamdagi massivni uzatishni xohlagan
bo‘lib
qolamiz. Aniqlanishiga ko‘ra massiv bir o‘lchamli bo‘lishi kerak, hamda
uning
elementlari bir xil uzo‘nlikda bo‘lishi kerak. Massivni uzatishda uning
elementlarining
o‘lchamlari haqida ham biron narsa deyilmagan, shuning uchun
kompilyator
xato chiqarib beradi.
Bu
muammoning eng sodda echimi funksiyani quyidagicha aniqlashdir:
void
transp(int a[][4],int n){.....}, bu holda har bir satr o‘lchami 4 bo‘ladi,
massiv
ko‘rsatkichlarining o‘lchami esa hisoblab chiqariladi.
Satrlar.
C++ da belgili ma’lumotlar uchun char turi qabul qilingan. Belgili
axborotni
taqdim etishda belgilar, simvolli o‘zgaruvchilar va matniy
konstantalar
qabul qilingan.
Misollar:
const
char c= ' c ' ;//belgi - bir baytni egallaydi, uning qiymati o‘zgarmaydi

$char a,b;//belgili o‘zgaruvchilar, bir baytdan joy egallaydi, qiymatlari o‘zgaradi. C++ dagi satr - bu nul-belgi - \0 (nul-terminator)- bilan tugallanuvchi belgilar massivi. Nul-terminatorning holatiga qarab satrning amaldagi uzunligi aniqlanadi. Bunday massivdagi elementlar soni, satr tasviriga qaraganda, bittaga ko‘p. Simvolli massivlar quyidagicha initsializatsiya qilinadi: char capital[]= " TASHKENT " ; Bu holda avtomatik ravishda massiv elementlari soni aniqlanadi va massiv oxiriga satr ko‘chirish '\0' simvoli qo‘shiladi. YUqoridagi initsializatsiyani quyidagicha amalga oshirish mumkin: char capital[]={ 'T' , 'A' , 'S' , 'H' , 'K' , 'E' , 'N' , 'T' , '\0' }; Bu holda so‘z oxirida '\0' simvoli aniq ko‘rsatilishi shart. Qiymat berish operatori yordamida satrga qiymat berish mumkin emas. Satrni massivga yoki kiritish paytida yoki nomlantirish yordamida joylashtirish mumkin. Funksiyalar va satrlar. Funksiyalarda satrlar ishlatilganda ularning chegarasini ko‘rsatish shart emas. Satrlarning uzunligini hisoblash len funksiyasii quyidagicha ta’riflash mumkin: int len(char c[]) { int m=0; for(m=0;c[m]!=’0’;m++); return m;$ $}; Bu funksiyaning standart varianti strlen deb ataladi va bu funksiyadan foydalanish uchun string.h sarlavxali faylidan foydalanish lozim. So‘zlar massivini kiritish. C++ tilida so‘zlar massivlari ikki o‘lchovli simvolli massivlar sifatida ta’riflanadi. Misol uchun: char name[4][5]. Bu ta’rif yordamida har biri 5 ta harfdan iborat bo‘lgan 4 ta so‘zli massiv kiritiladi. So‘zlar massivlari quyidagicha initsializatsiya qilinishi mumkin: char Name[3][8]={ " Anvar " , " Mirkomil " , " YUsuf " }. Bu ta’rifda har bir so‘z uchun xotiradan 8 bayt joy ajratiladi va har bir so‘z oxiriga ' \0 ' belgisi qo‘yiladi. So‘zlar massivlari initsializatsiya qilinganda so‘zlar soni ko‘rsatilmasligi mumkin. Bu holda so‘zlar soni avtomatik aniqlanadi: char comp[][9]={ " kompьyuter " , " printer " , " kartridj " }. Funksiyalar va so‘zlar massivlar. Satrli massivlar funksiya argumenti sifatida ishlatilganda satrlarning umumiy uzunligi aniq ko‘rsatilishi shartdir. S T R I N G T I P I . S A T R L A R B I L N I S H L A S H U C H U N S T A N D A R T B I B L I O T E K A G A K I R U V C H I S T R I N G M U R A K K A B T U R I D A N F O Y D A L A N I S H Q U L A Y D I R . Bu tipdan foydalanish uchun quyidagi sarlavxali faylni ulash lozim: #include <string> Satrlarni ta’riflashga misollar:$ $string st( "BAXO \n" ); //simvollar satri bilan initsiallash string st2; // bo‘sh satr string st3( st ); shu tipdagi o‘zgaruvchi bilan initsiallash S A T R L A R U S T I D A A M A L L A R . S A T R L A R U S T I D A Q U Y I D A G I A M A L L A R A N I Q L A N G A N :  qiymat berish (=);  konkatenatsiya yoki satrlarni ulash (+);  qiymat berib qo‘shish amali (+=)  ikki amal ekvivalentlikni tekshirish uchun (==) va (!=);  indeks olish ([]).  solishtirish amallari( <, <=,>, >=); Ko‘rsatkichlar. Ko‘rsatkich - xotira uyasining unikal adresini saqlaydigan o‘zgaruvchi. Ko‘rsatkich operativ xotiradagi biron-bir o‘zgaruvchi mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan biron-bir joyni belgilaydi. Ko‘rsatkichlarning qiymatlarini o‘zgartirish, turli variantlarda qo‘llash mumkinki, bu dasturning moslashuvchanligini oshiradi. Ko‘rsatkich odatda tipga ega bo‘lib quyidagicha e’lon qilinadi: <turning nomi>*<ko‘rsatkichning nomi>=<dastlabki qiymat> Misol uchun: int *pr; char *alfa; Bu holda ko‘rsatkichlar noaniq qiymatga ega bo‘ladi. Ko‘rsatkichlar ta’riflanganda ularning tiplari ko‘rsatilishi shart. Ko‘rsatkichlarni initsializatsiya kilish ya’ni boshlang‘ich qiymatlarini kiritish mumkin. Ma’lum turdagi biron- bir o‘zgaruvchi adresi yoki NULL qiymat dastlabki qiymat bo‘lishi mumkin.$

Ko‘rsatkichlarga boshlang‘ich maxsus NULL qiymati berilsa bunday
ko‘rsatkich
bo‘sh ko‘rsatkich deb ataladi.
Biron-bir
o‘zgaruvchi adresini olish hamda uni ko‘rsatkichga qiymat
sifatida
berish uchun «&» operatori qo‘llanadi.
Misol:
int
I=100;
int*p=&I;
unsigned
longint *ul=NULL;
Teskari
operator - «*» bo‘lib, ko‘rsatkichda saqlanayotgan adres bo‘yicha
uya
qiymatiga murojaat qilish imkonini beradi.
Misol:
int
I=100;
int*p=&I
int
J=*p;
Ilova
tushunchasi. Ilova (ssыlka) – ilova ta’rifirda ko‘rsatilgan ob’ekt
nomining
sinonimi.
Ilovani
e’lon qilish shakli
tur
& ism =ism_ob’ekt;
Misollar:
int
x; // o‘zgaruvchining aniqlash
int&
sx=x; //x o‘zgaruvchiga iqtibosni aniqlash

$const char & CR= ' \n ' ; //konstantaga iqtibosni aniqlash Ilovalar bilan ishlash qoidalari. 1) O‘zgaruvchi ilova, agar u funksiya parametri bo‘lmasa, extern sifatida tavsiflanmagan bo‘lsa yoki sinf maydoniga ilova qilmasa, o‘ziga tavsif berilayotganda ochiq-oydin nomlanishi kerak. 2) Nomlangandan so‘ng, ilovaga boshqa qiymat berilishi mumkin emas. 3) Ilovalarga ko‘rsatkichlar, ilovalar massivlari va ilovalarga ilovalar bo‘lishi mumkin emas. 4) Ilova ustida o‘tkazilgan operatsiya o‘zi ilova qilayotgan qiymatning o‘zgarishiga olib keladi Ko‘rsatkichlar ustida o‘tkaziladigan operatsiyalar. Ko‘rsatkichlar ustida unar operatsiyalar bajarish mumkin: inkrement va dekrement ++ va -- operatsiyalarini bajarishda, ko‘rsatkich qiymati ko‘rsatkich murojaat qilgan tur uzunligiga ko‘payadi yoki kamayadi. Misol: int*ptr, a[10]; ptr=&a[5]; ptr++; */ = a[6]*/ elementining adresiga ptr--; */ = a[5]*/ elementining adresiga Qo‘shish va ayirish binar operatsiyalarida ko‘rsatkich va int turining qiymati ishtirok etishi mumkin. Bu operatsiya natijasida ko‘rsatkich qiymati dastlabkisidan ko‘rsatilgan elementlar soniga ko‘proq yoki kamroq bo‘ladi. Misol:$

int*ptr1, *ptr2, a[10];
int
i=2;
ptr1=a+(i+4); /*
= a[6]*/ elementining adresiga
ptr2=ptr1-i; /*
= a[4]*/ elementining adresiga
Ayirish
operatsiyasida bitta turga mansub bo‘lgan ikkita ko‘rsatkich
ishtirok
etishi mumkin. Operatsiya natijasi int turiga ega hamda kamayuvchi va
ayiruvchi
o‘rtasidagi dastlabki tur elementlarining soniga teng, bundan tashqari
agar
birinchi adres kichikroq bo‘lsa, u holda natija manfiy qiymatga ega bo‘ladi.
Misol:
int
*ptr1, *ptr2, a[10];
int
i;
ptr1=a+4;
ptr2=a+9;
i=ptr1-ptr2;
/*=5 */
i=ptr1-ptr2;
/*=-5 */
Funksiyalarni
chaqirishda foydalanish. C++ tili sintaksisiga ko‘ra
funksiyaga
ko‘rsatkich funksiya adresini aks ettiruvchi o‘zgaruvchi yoki
ifodadir.
Funksiyaga ko‘rsatkich bajariluvchi qiymati funksiya kodining birinchi
bayti
adresidir. Funksiyaga ko‘rsatkichlar ustida arifmetik amallar bajarish
mumkin
emas. Eng keng qo‘llanuvchi funksiyaga konstanta ko‘rsatkich
funksiyaning
nomidir. Funksiyaga o‘zgaruvchi ko‘rsatkich funksiya ta’rifi va
prototipidan
aloxida kiritiladi. Funksiyaga o‘zgaruvchi ko‘rsatkich quyidagicha
tasvirlanadi:

<funksiya tipi> (* ko‘rsatkich nomi)(parametrlar spetsifikatsiyasi).
Misol
uchun int (*point) (void).
Bu
ta’rifda qavslar muxim ahamiyatga ega, chunki qavslar yozilmasa bu
ta’rif
parametrsiz funksiya prototipi deb karaladi. Funksiyaga o‘zgaruvchi
ko‘rsatkich
qiymatlari sifatida, bir xil tipga ega bo‘lgan har xil funksiyalar
adreslarini
berilishi mumkin.
Qiymati
biror funksiya adresiga teng bo‘lgan funksiyaga o‘zgaruvchi
ko‘rsatkich
shu funksiyaga murojaat kilish uchun ishlatilishi mumkin.
Dasturda
funksiyaga kostanta ko‘rsatkich ya’ni nomlari orqali va
o‘zgaruvchi
ko‘rsatkichlar yordamida murojaat qilishning hamma usullari
ko‘rsatilgandir.
SHuni ta’kidlash lozimki adres olish * amali qo‘llanilganda
qavslar
ishlatish shartdir.

Massivlar va ko‘rsatkichlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Massivlar va ko‘rsatkichlar

Похожие документы