Materiya tushunchasining kelib chiqishi va ahamiyati - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	42.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Materiya tushunchasining kelib chiqishi va ahamiyati

Купить

Mundarija
Kirish………………………………………………………………………………3
Asosiy qism …………………………………………………………………....….5
I. Materiya tushunchasining kelib chiqishi va ahamiyati………………………5
1.1. Antik davrdagi materiya haqidagi tasavvurlar(Yunon faylasuflari qarashlari ).5
1.2. O‘rta asrlardagi tasavvurlar: diniy va falsafiy yondashuvlar…………………11
1.3. Uyg‘onish davri va ilm-fan rivojlanishi (N.Kopernik,G. Galiley)……….…..13
II. Klassik mexanikaning materiya tushunchasiga ta'siri ……………………15
2.1. XX asr: nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi davri…………….………15
2.2. Materiyaning yangi tushunchalari: atom va subatom zarralari haqidagi
bilimlar…………………………………………………………………….………19
2.3. Zamonaviy ilm-fan: materiya va energiyaning birligi……………………….22
Xulosa…………………………………………………………………………….2
5
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati ……………………………………………26ʻ
1

Kirish
Materiya tushunchasi falsafa, fan va kundalik hayotda muhim o‘rin egallagan
asosiy kategoriyalardan biridir. Bu tushuncha olamni anglash, undagi jarayonlarni
tushunish va insoniyat bilimlarini tizimlashtirish uchun muhim ahamiyatga ega.
Materiya deb odatda moddiy dunyo, uning obyektlari va hodisalariga nisbatan
ishlatiladigan tushunchani nazarda tutamiz. Bu tushuncha insoniyat tarixida turli
davrlarda xilma-xil yondashuvlarga asoslangan holda rivojlangan bo‘lib, uning
shakllanishida falsafiy maktablar, ilmiy tadqiqotlar va ijtimoiy jarayonlarning roli
katta bo‘lgan.
Qadimgi davrlarda materiya haqidagi tasavvurlar insonning tabiatni anglashga
bo‘lgan dastlabki urinishlaridan boshlangan. Bu davrda materiya asosan falsafiy
tushuncha sifatida qaralib, uning mohiyati ko‘proq mavhum shaklda tasvirlangan.
O‘rta asrlarda esa materiya haqidagi qarashlar diniy dunyoqarashlar bilan
uyg‘unlashdi. Bu davrda ilohiyot falsafasi materiyaning mavjudligini oliy kuchga
bog‘lab izohladi. Natijada, materiya ilmiy tadqiqotlardan ko‘ra teologik
mulohazalarda ko‘proq tilga olinib, uning tabiati chuqur o‘rganilmagan.
Yangi davrga kelib, ilmiy inqiloblar davri boshlanishi bilan materiya haqidagi
tasavvurlar sezilarli darajada o‘zgarib, mexanik yondashuvlar paydo bo‘ldi.
Galiley va Nyutonning ishlari orqali materiya moddiy obyektlarning xususiyati
sifatida qarala boshlandi.
Mazkur kurs ishi materiya haqidagi tasavvurlar shakllanishining asosiy
bosqichlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Ishda antik davrdan zamonaviy ilm-fanga
qadar materiya haqidagi qarashlarning rivoji tahlil qilinadi. Shu bilan birga, har bir
2

davrning ilmiy va falsafiy yondashuvlari o‘rtasidagi aloqadorlik ham ko‘rib
chiqiladi.
Kurs ishining maqsadi – materiya haqidagi bilimlarning shakllanish
bosqichlarini izchil ravishda o‘rganib, bu jarayonning ilmiy va falsafiy ahamiyatini
ochib berishdir.
3

I. Materiya tushunchasining kelib chiqishi va ahamiyati
1.1. Antik davrdagi materiya haqidagi tasavvurlar(Yunon faylasuflari
qarashlari )
Materiya (lotincha ,,materia — modda) — borliqning moddiy shakliniʼʼ
ifodalovchi umumiy tushuncha. Olamda "umuman odam" bo lmaganidek
ʻ
"umuman materiya" ham bo lmaydi, balki materiyaning aniq, ko rinishlari
ʻ ʻ
uchraydi. Shu tarzda fikr yuritgan faylasuflar barcha moddiy obyektlarga xos
xususiyatlarni umumlashtirib ifodalash uchun materiya tushunchasini qo llashgan.
ʻ
Materiya tushunchasini moddiy olamning substrati (asosi) sifatida Platon va
Aristotel ishlab chiqqan, shu bilan birga materiya sof potensiya (yashirin
imkoniyat) deb tushunilgan. Materiyani Rene Dekart fazoviy ko lam va
ʻ
bo linadigan moddiy substansiya deb ta riflagan va u 17— 18-asr
ʻ ʼ
materializmning asosi bo lgan.
ʻ
Materiya dialektik materializmning asosiy tushunchasidir. Materialist
faylasuflar materiya tushunchasini bir yoqlama bo rttirib, borliq tushunchasi bilan
ʻ
aynanlashtirib talqin etishadi. Tabiat, jamiyat va inson ta fakkurining asosida
ʼ
yotuvchi va ularni umumlashtiruvchi tushuncha substansiya (mohiyat) deb ataladi.
Olamning asosida bitta substansiya yotadi deb hisoblovchi oqim monizm, ikkita
substansiya yotadi deb hisoblovchi oqim dualizm, ko p substansiyalar yotadi deb
ʻ
hisoblovchi oqim plyuralizm deb atalgan. 1
1
1. Abduqodirov A., Bo‘ronov J. Falsafa nazariyasi va metodologiyasi. – Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2020.
4

Materiyaning tashkil topish darajalari. Materiyaning cheksizligini hozirgi
zamon tabiatshunosligi ham tasdiqlaydi. Materiyaning notirik, tirik va ijtimoiy kabi
tarkibiy darajalari farqlanadi. Ular borliqning asosiy shakllari bilan mos keladi.
Bunda turli darajalar bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Ayni vaqtda ularning tarkibida
muayyan erarxiya va soddaroq shakllardan (jonsiz materiyadan) murakkabroq
shakllar (jonli va ijtimoiy materiya) sari yuksalish kuzatiladiki, bugungi kunda
ularning mavjudligi faqat sayyoramizga nisbatan o‘zining ilmiy tasdig‘ini topgan.
Jonsiz tabiatning tuzilishi va rang-barangligi haqidagi tasavvurlar esa, mikro-,
makro-va mega dunyolarni qamrab olib, tinimsiz kengayib va teranlashib
bormoqda.
XX asrda bu borada ayniqsa katta yutuqlarga erishildi. Asr boshida modda
diskret zarralardan iborat qandaydir uzluksiz narsa sifatida, maydon esa uzluksiz
moddiy muhit sifatida tushunilar edi. Endilikda, kvantfizikasi, nisbiylik nazariyasi
va boshqa tabiiy-ilmiy g‘oyalarning rivojlanishi bilan modda va maydon
o‘rtasidagi farq nisbiy tus oldi, kashf etilayotgan elementar zarralar esa o‘zining
rang-barangligi bilan kishini hayratga solmoqda. Bu sohada yechilmagan
muammolar hali bisyor bo‘lsa-da, fan materiya tashkil topishining «subelementar»
darajasini o‘rganib, elementar zarralarning yagona tabiatini tushunishda sezilarli
darajada yutuqqa erishdi. Bu yerda so‘nggi yillarda plazma, materiyaning alohida
holati sifatidagi fizik bo‘shliq hodisalari va materiyaning cheksizligi haqidagi
g‘oyani tasdiqlovchi boshqa jarayonlar kashf etildi va o‘rganilmoqda.
Hozirgi davrda materiyaning uch tarkibiy darajasi farqlanadi:
- mikrodunyo – atomlar va elementar zarralar dunyosi. ( bunda ...dan tashkil
topadi» tamoyili amal qilmaydi)
5

- megadunyo – koinotdunyosi (sayyoralar, yulduzlar komplekslari,
galaktikalar, mega galaktikalar);
- makrodunyo – barqaror shakllar va insonga mos kattaliklar dunyosi (unga
molekulalarning krisstallashgan komplekslari, organizmlar, organizmlarning
hamjamiyatlari ham kiradi);
Materiya tarkibiy darajalarining aniq chegarasini aniqlash mushkul, uni fan
doimo qayd etavermaydi. Bizning bilimlarimiz tobora chuqurlashib, darajalarning
yangi sifat chegaralarini aniqlaydi. Xususan, materiyaning subelementar,
mikroelementar, yadroviy, atom, molekulyar, makroskopik va kosmik darajalari
ham tilga olinadi. Materiyaning mikroskopikdarajasida fizika taxminan 10-15
smuzunlikda taxminan 10-22 ga teng vaqt ichida yuz beruvchi jarayonlarni
o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Mega dunyoda esa, kosmologiya taxminan 1010 ga
teng vaqt (Koinot yoshi) ichida yuz beruvchi jarayonlarni o‘rganadi. Materiyaning
tarkibiy darajalari g‘oyasi metodologiya mutaxassislari tomonidan sababiyat va
dunyoni bilish mumkinligi g‘oyasi bilan bir qatorda juda yuksak baholanadi.
Ayni vaqtda shuni qayd etish zarurki, materiyaning tarkibiy darajalari tasnifi
zamirida chiziqli ierarxiya tamoyili yotadi. Bu yerda «qism butundan kichkina»
tamoyili amal qiladi. Lekin bu dunyolarning biri soddaroq, ikkinchisi
murakkabroq, degan ma'noni angatmaydi. Dunyolar qism va butun sifatida
taqqoslanmaydi, ular universumning o‘ziga xos teran o‘zgarishlarini ifodalaydi.
Shu bois, bu tasnifni mutlaqlashtirish kerak emas.
Materiyaning tarkibiy darajalari ierar xiyasida inson markaziy o‘rinni
egallaydi. Qadimdayoq Protagor «Inson hamma narsalarning o‘lchovidir», degan
6

edi. Dunyoni o‘zlashtirishda inson qadriyatlar ishkalasini andoza sifatida qabul
qiluvchi falsafiy ta'limot – «Antropologizm» zamirida ana shu tezis yotadi.
Materiya kategoriyasining funksiyalari quyidagilar: ongga, ma'naviy
kuchlarga bog‘liq bo‘lmagan ob'ektiv borliqning mavjudligi haqidagi fikrni
ifodalaydi; barcha narsalarda mavjud bo‘lgan umumiy xossalarni tavsiflaydi
barcha narsalarni bilishga eltuvchi yo‘lni, ularni bilishda amal qilish lozim bo‘lgan
umumiy dastur yoki strategiyani umumiy ko‘rinishda belgilaydi. Bu funksiyalarni
materiya kategoriyasi falsafaning keyingi rivojlanishi jarayonida saqlab qoldi.
Materiya tuzilishining inson tomonidan kuzatiluvchi darajalari odamlar
yashovchi muhitning tabiiy shart-sharoitlarini, ya'ni bizning dunyoviy
qonuniyatlarimizni hisobga olgan holda o‘zlashtiriladi. Lekin bu bizdan ancha
olisdagi darajalarda materiyaning mavjud shakllari va holatlaridan butunlay farq
qiluvchi, mutlaqo boshqacha xossalar bilan tavsiflanuvchi «g‘ayritabiiy» shakl
hamda holatlari mavjud bo‘lishi mumkin, degan taxminni istisno etmaydi. Shu
munosabat bilan olimlar geotsentrik va nogeotsentrik moddiy tizimlarni farqlay
boshladi. Shunga qaramay, falsafa tarixida «materiya» tushunchasining mazmuni,
tabiatshunoslik va falsafaning rivojlanishiga muvofiq bir necha marta o‘zgargan.
Qadimgi yunon falsafasida materiyaning etimologik talqinidan keng
foydalanilgan. «Materiya» tushunchasini asosiy falsafiy kategoriya sifatida ilk bor
Platon ishlatgan. Uhyle atamasini muomalaga kiritgan va u bilan kattaligi va shakl-
shamoyili har xil jismlar paydo bo‘lishiga asos bo‘lib xizmat qiladigan sifatlardan
mahrum substrat (material)ni ifodalagan. Platon talqinida materiya shaklsiz va
nomuayyan bo‘lib, har qanday geometrik shakl ko‘rinishini kasb etishi mumkin
bo‘lgan makon bilan tenglashtiriladi.
7

Materiya haqidagi tasavvur shakllanishining quyidagi bosqichlari farqlanadi.
I – bosqich Antik davrdam ateriya birlamchi material (suv, olov, atomvash.k.)
sifatida talqin qilinadi va «dastlabki stixiyali materializm» debataladi. Ushbu
materializm o‘z rivojlanishining birinchi bosqichida tabiat hodisalarining cheksiz
rang-barangligiga asoslangan birlikni tabiiy hol deb hisoblaydi va uning
sabablarini muayyan moddiy, o‘ziga xos narsadan izlaydi.
Darhaqiqat antik qarashlarga ko‘ra materiya – jismlar va narsalarning o‘zagini
belgilovchi birlamchi materialdir. Masalan, qadimgi yunon faylasufi Fales suv
o‘simliklar, hayvonlar va odamlar uchun zarurligini qayd etib, uni barcha narsalar
asosi deb e'lon ilgan. Geraklit quyosh, yulduzlar va boshqa jismlarni yaratuvchi
olovni hamma narsaning asosi deb hisoblagan.
Materiyaning birinchi konsepsiyasini miloddan avvalgi V asrda qadimgi
atomistlar (Demokrit va boshqalar) taklif qilgan.
Antik davrda materiya haqidagi tasavvurlar olamning kelib chiqishini va
mohiyatini tushuntirish uchun asosiy ilmiy va falsafiy izlanishlarni tashkil qilgan.
Ushbu davrda yunon faylasuflari materiyani olamning boshlang‘ich substansiyasi
sifatida ko‘rib chiqishgan.
Fales materiyani suv bilan bog‘lab, suvni barcha narsalarning asosi deb
bilgan. Unga ko‘ra, suv universallikka ega bo‘lgan asosiy substansiya bo‘lib,
barcha moddalar va jonli organizmlar suvdan hosil bo‘ladi. Ushbu fikr o‘sha
davrda tabiatni tushunishga bo‘lgan mantiqiy yondashuvning birinchi qadami
sifatida muhimdir.
Anaksimen esa havo materiyaning boshlang‘ich asosini tashkil etadi deb
hisoblagan. U havoning qattiqlashuvi va kengayishi orqali turli moddalarning hosil
8

bo‘lishini tushuntirgan. Masalan, siqilgan havo sovuq va qattiq moddalarga
(masalan, toshga), kengaygan havo esa issiq va gazsimon moddalarga (masalan,
olovga) aylanishini aytgan.
Demokrit materiyaning atomistik nazariyasini ilgari surib, bo‘linmas va
ko‘zga ko‘rinmas zarrachalar — atomlar haqida fikr yuritgan. Unga ko‘ra, barcha
moddiy jismlar atomlarning harakatda bo‘lishi va birikishi orqali hosil bo‘ladi.
Demokritning atomistik nazariyasi zamonaviy fan uchun poydevor bo‘ldi va
materiya haqidagi ilmiy tushunchaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi.
Aristotel esa materiyani shakl va moddiy asos birligida tushuntirgan. Unga
ko‘ra, barcha narsalar to‘rt asosiy element – yer, suv, havo va olovdan tashkil
topgan. Aristotel materiyaning sabablari haqidagi nazariyasi bilan mashhur bo‘lib,
har bir hodisaning to‘rt sababi (moddiy sabab, formal sabab, harakatlantiruvchi
sabab va maqsad sabab) borligini aytgan.
Shunday qilib, antik davrda materiya haqida falsafiy nazariyalar ko‘proq
tabiatni tushunishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ilm-fan rivojining boshlang‘ich
bosqichida muhim rol o‘ynagan.
9

1.2. O‘rta asrlardagi tasavvurlar: diniy va falsafiy yondashuvlar
O‘rta asrda materiya haqidagi tasavvurlar diniy va falsafiy dunyoqarashlar
bilan bog‘langan. Ushbu davrda diniy mafkuralar falsafa va ilm-fan ustidan
ustunlik qilgan. Bu, ayniqsa, Yevropa va Islom madaniyatlarida o‘z aksini topgan.
Yevropada nasroniy ilohiyoti materiyani Xudo tomonidan yaratilgan narsa
sifatida talqin qilgan. Bu davrda falsafiy nazariyalar Aristotel va Platonning
g‘oyalariga asoslangan holda rivojlangan. Toma Akvinskiy, masalan, materiyani
shakl oluvchi asos sifatida ko‘rgan va uni Xudoning yaratuvchilik faoliyatiga
bog‘lagan. Uning qarashlariga ko‘ra, materiya o‘z-o‘zidan mavjud emas, balki
Xudoning ijodiy kuchi orqali shakllangan. 2
Sharq olimlari bu davrda ilmiy-falsafiy izlanishlarni davom ettirishgan. Ibn
Sino materiya va shakl tushunchalarini izohlab, ularning bir-biridan ajralmasligini
ta’kidlagan. Materiyani potentsial mavjudlik, shaklni esa uning haqiqatga aylanishi
deb hisoblagan. O‘rta asrlar davri materiya haqidagi qarashlarning turg‘unlashuv
davri sifatida ko‘riladi. Bu davrda diniy ta limotlar ilmiy va falsafiy izlanishlargaʼ
kuchli ta sir ko‘rsatgan. Shunday bo‘lsa-da, sharq va g‘arb olimlari materiya
ʼ
haqida o‘z qarashlarini ilgari surib, uning mohiyatini o‘rganishga harakat
qilishgan.
O‘rta asr islom olamida ilm-fan gullab-yashnagan davr bo‘lib, materiya
haqidagi qarashlar ancha rivojlangan. Musulmon olimlari yunon falsafasini qayta
tahlil qilish bilan birga, unga o‘z hissalarini qo‘shganlar.
2
2. Beknazarov A. Zamonaviy falsafa. – Buxoro: Ilm va taraqqiyot, 2022.
10

Al-Farobiy materiyani borliqning asosiy qismi sifatida ko‘rib, uni shakl bilan
bog‘liq holda o‘rgangan. Unga ko‘ra, shakl va materiya o‘zaro aloqador bo‘lib,
birgalikda narsalarning mavjudligini ta minlaydi.ʼ
Ibn Sino materiya va shaklning bog‘liqligini chuqurroq tahlil qilgan. U
materiyani mumkin bo‘lgan mavjudlik sifatida talqin qilgan va shakl bilan birga
uning muhimligini ta kidlagan.
ʼ
Al-Beruniy tabiatshunoslik va materiya haqidagi ilmiy yondashuvlarni
rivojlantirib, materiya va fazo haqidagi bilimlarni sinov asosida o‘rganishni taklif
qilgan. Al-Beruniy materiya va harakatni bog‘lab o‘rganib, ularning o‘zaro ta’siri
haqida ilmiy mulohazalar bildirgan.
O‘rta asrning g‘arb falsafasida materiya masalasi ko‘proq diniy ta limotlar
ʼ
doirasida tahlil qilingan. Materiya, odatda, ilohiy yaratuvchining ijodiy kuchi
sifatida talqin qilingan.
Foma Akvinskiy Aristotelning materiya va shakl haqidagi g‘oyalarini diniy
falsafa bilan uyg‘unlashtirdi. Unga ko‘ra, barcha jismoniy narsalar materiya va
shaklning birlashmasidan tashkil topgan bo‘lib, bu birlashma ilohiy iroda orqali
yuzaga keladi.
G‘arbda materiya odatda gunohkorlik bilan bog‘langan va ruhiylikka qarshi
turgan ikkinchi darajali unsur sifatida ko‘rilgan.ni matematik va tajribaviy usulda
tushunishga intilgan.
Shunday qilib, o‘rta asrlarda materiya haqidagi tushunchalar asosan ilohiy va
metafizik yondashuvlar asosida rivojlangan bo‘lsa-da, Sharq olimlarining ilmiy
ishlari keyinchalik Yevropada Uyg‘onish davrining ilm-fan yutuqlariga asos
bo‘lgan.
11

1.3. Uyg‘onish davri va ilm-fan rivojlanishi (N.Kopernik,G. Galiley)
Uyg‘onish davri (XV–XVI asrlar) ilm-fan va texnologiyada ulkan
taraqqiyotga erishilgan davr bo‘lib, materiya haqidagi qarashlarni tubdan
o‘zgartirdi. Ushbu davrda Kopernik va Galiley kabi olimlar materiya va koinotning
tuzilishi haqidagi yangi ilmiy nazariyalarni ilgari surdilar. Uyg‘onish davri
materiya haqidagi tasavvurlarning yangi bosqichini boshlab berdi. Bu davrda ilm-
fan rivojlanib, diniy ta limotlardan mustaqil qarashlar paydo bo‘ldi.ʼ
Nikolay Kopernik o‘zining heliosentrik nazariyasi bilan olam haqidagi
geosentrik qarashlarni rad etdi. Unga ko‘ra, Quyosh koinotning markazida
joylashgan, Yer va boshqa sayyoralar esa uning atrofida aylanishda bo‘lgan. Bu
nazariya materiya va koinot haqidagi tasavvurlarni yangidan shakllantirdi va ilm-
fanda inqilobga sabab bo‘ldi. Kopernikning ishlari tabiat hodisalarini Xudoning
mo‘jizasi sifatida emas, balki ilmiy qonuniyatlar orqali tushuntirish mumkinligini
ko‘rsatdi. Nikolay Kopernik geosentrik modelni rad etib, olamning heliosentrik
modelini taklif qildi. Bu materiya va kosmos haqidagi qarashlarga yangicha
yondashuvni olib keldi.
Galileo Galiley esa materiya harakati va uning qonuniyatlarini eksperimental
usullar orqali tadqiq qilgan. U harakatning mexanik qonunlarini ishlab chiqib,
barcha moddiy jismlarga bir xil qonuniyatlar tatbiq etilishini ko‘rsatdi. Galiley
o‘zining kuzatuvlari orqali koinotning tabiatini tushunishda yangi davrni boshlab
berdi. U materiyani faqat moddiy jismlar emas, balki fizik xususiyatlar (og‘irlik,
tezlik, harakat) orqali tushuntirishni taklif qildi.Galileo Galiley tajriba usulini
rivojlantirib, tabiatni matematik qonunlar orqali tushuntirishga harakat qilgan. U
materiyaning o‘lchovli va harakatga bog‘liq xususiyatlarini o‘rgangan. 3
3
3. Gulomov I., Axmedov B. Falsafa. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2019.
12

Uyg‘onish davrida eksperimental va matematik usullarning qo‘llanilishi
materiya haqidagi tushunchalarni ancha chuqurlashtirdi. Bu davrning ilmiy
yutuqlari keyinchalik Nyuton mexanikasi va zamonaviy fizika rivojiga asos bo‘ldi.
Metafizik materializmida materiya muayyan o‘zgarmas xossalar yig‘indisi
sifatida tahlil qilingan. O‘sha davrda materiya tushunchasi fizikada qabul qilingan
muayyan o‘zgarmas xossalar yig‘indisi sifatidagi «modda» tushunchasi bilan
ayniylashtirilgan. Masalan, ingliz materialistlari Frens Bekon va Tomas Gobbs
bunday xossalar qatoriga ko‘lamlilik, shakl, og‘irlik va hokazolarni kiritgan.
Ba'zan materiya tushunchasi bitta muayyan «birlamchi» xossa, masalan ko‘lamlilik
yoki massa bilan ayniylashtirilgan (Rene Dekart,Isaak Nyuton ).
Materiya haqidagi qarashlarning rivojlanishi antik davr falsafasi bilan
boshlangan bo‘lsa, o‘rta asrlarda diniy yondashuvlar bilan boyitilgan. Uyg‘onish
davrida esa ilmiy metod va tajriba orqali materiya haqidagi bilimlar yangi
bosqichga ko‘tarilgan. Ushbu bosqichlar insoniyat tafakkurining rivojlanishida
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bugungi zamonaviy ilm-fan va texnologiyalar
uchun mustahkam poydevor yaratdi.
13

II. Klassik mexanikaning materiya tushunchasiga ta'siri
2.1. XX asr: nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi davri
XVIII-XIX asrlarda materiya inson sezgi a'zolari orqali idrok etishga qodir
bo‘lgan ob'ektiv borliq sifatida talqin qilingan. Bu davrda «materiya» tushunchasi
tabiiy fanlarning rivojlanish jarayonida olimlar tamonidan aniqlagan belgilar bilan
boyib bordi. Masalan, mexanikada makrojismlarning alohida xossasi – massa
aniqlandi va u materiyaning eng muhimbelgisiga aylandi, materiya massa bilan bir
xil, deb hisoblana boshlandi.
Kvant mexanikasi va materiya:
XX asrning 1920-yillarida rivojlangan kvant mexanikasi materiyani mikro
miqyosda (atom va subatom zarrachalar) o‘rganish uchun yangi nazariy asos
yaratdi. Kvant mexanikasining asosiy g‘oyalari:
Plankning kvant nazariyasi: Energiyaning uzluksiz emas, balki kvant deb
ataluvchi kichik porsiyalarda uzatilishi.
Geyzenbergning noaniqlik prinsipi: Materiyaning pozitsiyasi va tezligini bir
vaqtning o‘zida aniq aniqlash mumkin emas.
Shredinger tenglamasi: Materiyaning to‘lqin xossalarini tushuntiruvchi
matematik model. 4
Kvant mexanikasi materiyaning zarracha va to‘lqin xossalariga ega ekanligini
ko‘rsatdi. Misol uchun, yorug‘lik zarrachalar (fotonlar) va elektromagnit to‘lqinlar
4
4. Jalolov I. O‘rta asr falsafasi va uning rivoji. – Toshkent: Adolat, 2020.
14

sifatida harakat qilishi mumkin. Bu nazariya nafaqat atomlarni, balki ulardagi
zarrachalarni ham chuqurroq tushunish imkonini berdi.
XX asr fizikasida klassik mexanika tushunchalarining materiyaga bo‘lgan
qarashlarga ta’siri katta bo‘lib, bu davr nisbiylik nazariyasi va kvant
mexanikasining rivoji bilan belgilanadi. Ushbu yangi nazariyalar klassik
mexanikaning chegaralarini ko‘rsatib, uni kengaytirib, materiya va olamning ichki
tuzilishi haqidagi qarashlarni tubdan o‘zgartirdi.
Nisbiylik nazariyasining materiya tushunchasiga ta'siri.
Klassik mexanikadagi muammolar:Klassik mexanika (Nyuton mexanikasi)
materiyani absolyut va mustahkam ob’ekt sifatida tasvirlaydi; Yorug‘lik tezligi
cheksiz bo‘lgan muhitda uzluksiz tarqaladi deb hisoblangan; Katta tezlikka ega
jismlar harakati klassik mexanika qoidalariga mos kelmasligi aniqlangan.
Einshteynning maxsus va umumiy nisbiylik nazariyalari: Maxsus nisbiylik
nazariyasi (1905): Materiya va energiya orasidagi bog‘lanishni ko‘rsatib berdi,
mashhur tenglamasi orqali massa va energiyaning teng qiymatli ekanligini
isbotladi. Materiyaning mutlaq xususiyati yo‘qolib, uning harakatga bog‘liq
ekanligi tushunilgan. Yorug‘lik tezligi absolyut cheklov sifatida qabul qilindi, bu
esa yuqori tezlikka ega jismlarning xatti-harakatini o‘zgartiradi. Umumiy nisbiylik
nazariyasi (1915):Materiyaning mavjudligi vaqt va makonning geometriyasiga
ta’sir ko‘rsatadi (egilish va deformatsiya).Materiya va tortishish maydoni orasidagi
chuqur bog‘lanish tushunchasi paydo bo‘ldi.
Klassik mexanika cheklovlari:Materiyaning kichik miqyosdagi
(mikroskopik) xatti-harakati klassik mexanika bilan izohlab bo‘lmaydigan bo‘ldi.
15

Kvant mexanikasi Nyuton qonunlarining atom va subatom miqyosida to‘liq
ishlamasligini ko‘rsatdi.
Materiya bir vaqtning o‘zida zarracha va to‘lqin xususiyatlariga ega. Masalan,
fotonlar va elektronlar zarracha-to‘lqin xossalarini ko‘rsatadi. Kvantalashgan
energiya: Materiyaning energiyasi faqat ma’lum kvantalashgan darajalarda mavjud
bo‘ladi. Geizenbergning noaniqlik printsipi: Zarrachaning joylashuvi va impulsi bir
vaqtda aniq aniqlanishi mumkin emas. Materiyaning probabilistik tabiati:Klassik
mexanikada materiya xatti-harakati aniq qonunlarga bo‘ysunsa, kvant
mexanikasida probabilistik tavsiflash amalga oshiriladi. Atom va molekulalarning
xatti-harakati statistik ehtimollar bilan tasvirlanadi.
Kvant mexanikasi va materiyaning zamonaviy tushunchasi:Materiya
dinamik kvant maydonlari sifatida qaraladi.Elementar zarrachalar, masalan,
kvarklar va leptonlar, materiyaning eng kichik bo‘laklari sifatida qabul
qilinadi.Materiya va energiya orasidagi o‘zaro almashinuv jarayoni kvant maydon
nazariyasi orqali tushuntiriladi.
Klassik va zamonaviy qarashlarning uyg‘unlashuvi
1. Klassik mexanika yirik miqyosli sistemalar uchun samarali ishlashda davom
etadi, ammo u universal nazariya sifatida qaralmaydi.
2. Nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi materiyaning yangi qirralarini ochib
berib, klassik mexanika tamoyillarini yuqori tezlik va kichik o‘lchamlar uchun
moslashtirdi.
3. Zamonaviy fizika materiyani:
Makroskopik miqyosda (klassik mexanika);
16

Kichik miqyosda (kvant mexanikasi);
Yuqori tezliklarda (nisbiylik nazariyasi) o‘rganadi.
XX asr fizikasi materiyaning klassik tushunchalariga sezilarli ta’sir ko‘rsatib,
uni chuqurlashtirdi va yangiladi. Klassik mexanikaning muayyan chegaralari
aniqlangan bo‘lsa-da, u asosiy yondashuv sifatida o‘z ahamiyatini saqlab
qolmoqda. Nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi orqali materiyaning yangi,
chuqur va boy tushunchalari yuzaga keldi, bu esa fan va texnologiyada yangi
inqiloblarni yuzaga keltirdi.
17

2.2. Materiyaning yangi tushunchalari: atom va subatom zarralari
haqidagi bilimlar.
Materiya haqidagi tushunchalar falsafada asrlar davomida muhokama qilinib
kelgan. Qadimdan boshlab falsafiy nazariyalar materiyani asosiy substansiya
sifatida ko‘rib chiqqan bo‘lsa, zamonaviy fan uning murakkab va ko‘p qatlamli
tabiatini ko‘rsatib berdi. XX asrda atom va subatom zarralari haqidagi kashfiyotlar
materiyaning mohiyati haqida yangi savollarni kun tartibiga qo‘ydi. Bu yangi
bilimlar klassik falsafiy savollarga, masalan, haqiqatning tabiatiga, substansiya va
sababiyatning mohiyatiga, hamda inson ongi va materiyaning o‘zaro munosabatiga
yangicha qarashni taqdim etdi.
Demokrit (miloddan avvalgi V asr) materiyani atomlardan iborat deb tasavvur
qilgan.Atomlar bo‘linmas va abadiy, materiya esa atomlarning bo‘shliqdagi
harakatidan kelib chiqadi.Bu qarash klassik materializmning poydevorini yaratdi.
Aristotel materiyani passiv substansiya sifatida tasvirlab, shakl va materiya
o‘rtasidagi aloqani o‘rgangan.Aristotelning qarashlari o‘rta asr falsafasiga asos
bo‘ldi. 5
René Dekart Materiyani geometrik shakl va mexanik harakat orqali
tushuntirishga harakat qildi.Materiya mexanik tizim sifatida qaralib, ruhdan
alohida, mustaqil mavjud deb hisoblangan.
Immanuil Kant qarashlarida: Materiya bizning ongimiz tomonidan seziladigan
fenomen sifatida qaraladi. Materiya va haqiqat o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi
savollar Kantning metafizikasida muhim o‘rin tutadi.
5
5. Karimov A. Falsafaning asosiy yo‘nalishlari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019.
18

Atom tuzilishi haqidagi ilmiy rivojlanish, Atomning ichki tuzilishi:
J. Tomson elektronni (1897), Ernest Rezerrford atom yadrosini (1911) va Jeyms
Chadvik neytronni (1932) kashf qildi. Atomlarning bo‘linmas ekanligi haqidagi
qadimiy tasavvurlar rad etildi.
Atom va subatom zarralari:Proton, neytron, elektron kabi asosiy subatom
zarralari kashf qilindi. Kvarklar va boshqa elementar zarrachalar (masalan, fotonlar
va leptonlar) haqida bilimlar chuqurlashdi.Kvant mexanikasi va ehtimollik
tushunchasi Geizenbergning noaniqlik printsipi bilan bog liq hisoblanadi. Subatomʻ
zarralarining holati va impulsini aniq o‘lchash mumkin emas. Bu klassik
determinizmga qarshi falsafiy yondashuvlarni kuchaytirdi. Elektronlar zarracha va
to‘lqin xususiyatlarini bir vaqtning o‘zida namoyon qilishi kvant mexanikasining
fundamental printsipi bo‘ldi. Bu tushuncha realizm va idealizm o‘rtasidagi falsafiy
muhokamalarda yangi dalillarni taqdim etdi.
Materiya va energiya o‘zaro bog‘liqligi. Eynshteynning nisbiylik nazariyasi:
tenglamasi materiya va energiya bir xil mohiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi.
Falsafada bu materiyaning substansiya sifatidagi klassik tushunchasini qayta ko‘rib
chiqishga olib keldi. Energiya va materiya: Dinamik tizim:Zamonaviy fizika
materiyani o‘zgaruvchan va dinamik jarayon sifatida tasvirlaydi.Materiya biror
asosiy zarrachaga emas, balki energiya maydonlariga bog‘liq ekanligi falsafada
yangi paradigmalarga asos bo‘ldi.
Kvant mexanikasi va kuzatuvchi:Kvant mexanikasi subatom zarralarining
holati kuzatuvchiga bog‘liq ekanligini ko‘rsatdi. Bu, ayniqsa, falsafiy idealizm
nazariyalarini mustahkamladi, masalan, Berkli falsafasidagi "borliq — idrok
etilish" g‘oyasi. Realizm va idealizm:Materiya mustaqil mavjudmi yoki faqat
19

kuzatuvchilar orqali haqiqatga aylanadimi, degan savollar falsafiy bahslarni
kuchaytirdi.
20

2.3. Zamonaviy ilm-fan: materiya va energiyaning birligi
Bugungi kunda zamonaviy ilm-fan materiya va energiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni
chuqurroq anglagan holda, ularni yagona tizim sifatida o‘rganmoqda. Bu
yondashuvning asosiy tamoyillari quyidagilar: Energiya va materiyaning
ekvivalentligi: Albert Eynshteynning tenglamasi energiya va materiya bir xil
mohiyatning turli ko‘rinishlari ekanligini ko‘rsatdi. Ushbu tenglama yadroviy
energiya va yadro fizikasi rivojlanishiga turtki berdi.
Koinotning zamonaviy talqini: Zamonaviy fizikada materiya va energiya
birligi koinotning paydo bo‘lishini tushuntirishda muhim ahamiyatga ega.
Masalan, Katta portlash nazariyasi (Big Bang Theory) materiyaning energiyadan
shakllanganini ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, koinot boshida faqat energiya bo‘lgan, vaqt
o‘tishi bilan energiya materiya va antimateriyaga aylangan. 6
Zamonaviy texnologiyalar: Materiya va energiyaning birligi tamoyili bugungi
texnologiyalar rivojiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Yadroviy energetika, kvant
kompyuterlar va elementar zarrachalarni tadqiq etish bilan bog‘liq ko‘plab sohalar
ushbu tamoyilga asoslanadi. Shuningdek, zarrachalar fizikasi sohasida faoliyat olib
borayotgan Katta Adron Kollayderi (Large Hadron Collider) orqali olimlar
materiyaning eng kichik zarrachalari – kvarklar va bozonlarni o‘rganmoqda.
Klassik mexanikadan zamonaviy fizika va kvant mexanikasigacha bo‘lgan
materiya haqidagi qarashlarning rivoji insoniyat bilimlari tarixidagi eng yirik
kashfiyotlardan biri hisoblanadi. Nyuton va Eynshteynning ishlaridan boshlab,
nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasining tamoyillari materiya va energiyaning
6
6. Nishonov Q. Falsafiy tafakkur rivoji. – Samarqand: Zarafshon, 2020.
21

birligi g‘oyasini hayotga olib kirdi. Zamonaviy ilm-fan bu bilimlarni kengaytirib,
olamning eng chuqur sirlarini o‘rganishda davom etmoqda.
Hozirgi zamon falsafasida materiya ob'ektiv borliqni ifodalash uchun
mo‘ljallangan falsafiy kategoriya bo‘lib, uni inson o‘z sezgi a'zolari orqali idrok
etadi, unitushunishi mumkin va tushunishga harakat qiladi, lekin bunda u inson
sezgilaridan qat'iy nazar mavjud. Bu davrda materiyani tushunishda tabiiy ilmiy
jihat emas, balki falsafiy jihat birinchi o‘ringa qo‘yildi. Bunda materiyaga narsalar
va hodisalar rang-barangligining ichki yagonaligi zamirida yotuvchi mohiyat –
substansiya sifatida e'tirof qilinadi. Bu esa materiyaga ob'ektiv borliq sifatida
yondoshuv ifodasidir. XIX va XX asrlar chegarasida falsafa va tabiatshunoslik
sohasidagi vaziyatni tahlil qilgan faylasuflar (ularni faqat sobiq marksizm
vakillaridan iborat, deb tushunmaslik lozim), xususan, «materiya» tushunchasidan
voz kechish yo‘lidan emas, balki unga tabiatshunoslikdagi ixtirolarni
umumlashtirish orqali chiqarilgan yangi xulosalarni kiritish yo‘lidan borishni taklif
qildilar. «Materiya» falsafiy kategoriyasining vazifasi amalda mavjud materiya
turlarining butun chek sizrang-barangligini qamrab olish va uni ong bilan bog‘lash
mumkin emasligiga urg‘u berishdan iborat.
Materiyaning tarkibiyligi g‘oyasining ildizlari antikfalsafaga, xususan,
Demokrit, Epikurva Lukretsiy Karningatomistik ta'limotiga borib taqalsada, bu
g‘oya tabiatshunoslikning rivojlanishiga kuchli ta'sir ko‘rsatgan. Hozirgi zamon
falsafasida u ancha salmoqli va ilmiy asoslangan materiyaning tizimli tuzilishi
konsepsiyasida mujassamlashgan.
Keyinchalik materiya haqidagi tasavvurlar asosan uning muayyan xossalari -
massa, energiya, ko‘lam bilan bog‘langan va uning muayyan turlari - modda,
atomlar, korpuskulalarvash.k. bilan tenglashtirilgan.
22

Bu masalalarga nisbatan hozirgi yondashuvlar ancha o‘zgargan va materiya
haqidagi tabiiy-ilmiy, jumladan, fizik yoki kimyoviy tasavvurlar bilan bir qatorda
uni anglab yetishning falsafiy darajasini ham nazarda tutadi. Boshqa hozirgi
falsafiy yo‘nalishlarning aksariyatida bu tushunchalar faol qo‘llaniladi va muhim
metodologik rol o‘ynaydi, xususan, uning substansiyalilik, cheksizlik, yo‘q
bo‘lmaslik, harakat, makon, vaqt kabi uzviy xossalari farqlanadi. 7
7
7. Qodirov M. O‘rta asr Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari naturfalsafasi. – Samarqand: Samarqand
Davlat Universiteti nashriyoti, 2020.
8. Rasulov K. Dialektika va tarixiy materializm. – Toshkent: Universitet, 2018.
23

Xulosa
Materiya haqidagi tasavvurlar shakllanishining asosiy bosqichlari insoniyat
tarixidagi ilmiy va falsafiy tafakkurning rivojlanishini aks ettiradi. Antik davrdan
zamonaviy davrgacha bo‘lgan jarayonlarda inson tabiatni tushunish va uning
qonuniyatlarini o‘rganishga intilib kelgan.
Antik davr faylasuflari materiyani tabiatning asosiy elementi sifatida ko‘rib,
uni makon, harakat va shakl bilan bog‘lagan bo‘lsa, o‘rta asrlarda diniy ta limotlarʼ
materiya haqida falsafiy mulohazalarni o‘z nazariyalariga moslashtirgan.
Uyg‘onish davrida ilmiy yondashuv kuchayib, Kopernik, Galiley va Nyuton
kabi olimlar materiya va harakatni o‘rganishda aniq metodlarni qo‘llashni
boshladilar. Bu esa tabiat haqidagi bilimlarni kengaytirishga yo‘l ochdi.
XX asrda nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi materiya haqidagi
tasavvurlarni tubdan o‘zgartirdi. Aynshteyn va boshqa olimlarning ishlari materiya
va energiyaning birligini ko‘rsatib, ilm-fanning yangi sohalarini rivojlantirishga
zamin yaratdi. Zamonaviy ilm-fanda esa materiya nafaqat jismoniy obyekt sifatida,
balki energiyaning bir ko‘rinishi sifatida o‘rganilmoqda.
Shunday qilib, materiya haqidagi tasavvurlar evolyutsiyasi insonning bilim
olishga bo‘lgan cheksiz qiziqishi va izlanishlari natijasi ekanligini ko‘rsatadi. Bu
jarayon nafaqat tabiatni chuqurroq tushunishga, balki texnologik va ilmiy
yutuqlarga ham asos bo‘lib xizmat qildi
24

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati :ʻ
1. Abduqodirov A., Bo‘ronov J. Falsafa nazariyasi va metodologiyasi. – Toshkent:
Universitet nashriyoti, 2020.
2. Beknazarov A. Zamonaviy falsafa. – Buxoro: Ilm va taraqqiyot, 2022.
3. Gulomov I., Axmedov B. Falsafa. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2019.
4. Jalolov I. O‘rta asr falsafasi va uning rivoji. – Toshkent: Adolat, 2020.
5. Karimov A. Falsafaning asosiy yo‘nalishlari. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2019.
6. Nishonov Q. Falsafiy tafakkur rivoji. – Samarqand: Zarafshon, 2020.
7. Qodirov M. O‘rta asr Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari naturfalsafasi. – Samarqand:
Samarqand Davlat Universiteti nashriyoti, 2020.
8. Rasulov K. Dialektika va tarixiy materializm. – Toshkent: Universitet, 2018.
9.Toshqulov R. Sharq falsafasining nazariy masalalari. – Toshkent: Fan, 2018.
10. Usmonov S. Materiya va ongning falsafiy talqini. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2019.
11. Xayitov M. Naturfalsafaning rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: Universitet,
2021.
25

Materiya tushunchasining kelib chiqishi va ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish