Matn birliklari va ularning xususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	49.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Matn birliklari va ularning xususiyatlari

Купить

Mavzu:Matn birliklari va ularning xususiyatlari
Reja:
1.Kirish.
2.Asosiy qism.
a) Matn ta’rifi masalasi.
b) Matn va uning turlari
c) Matn birliklari (komponentlari)
3.Xulosa
Adabiyotlar.

MATN TA’RIFI MASALASI
Matn ta’rifi masalasi matn lingvistikasining eng muhim va dolzarb
muammolaridan hisoblanadi. Chunki tilshunoslikda bu masalada yagona fikrning
o‘zi yo‘q. Zero, “Ammo hayratlanarlisi shundaki, - deb yozadi rus tilshunosi
E.S.Kubryakova, - bu fan sohasi o‘zining bosh ob’ekti – matnning umume’tirof
etilgan ta’rifiga ega emas va bu yo‘nalishdagi deyarli har bir tadqiqot tekstning
nima ekanligi va bu termin bilan ifodalanadigan hodisaning qanday belgi yoki
xususiyatlar bilan xarakterlanishi haqidagi mulohazalar bilan boshlanadi.” 1
Biz
ham matn ta’rifi, uning asosiy belgi-xususiyatlariga to‘xtalishini maqsadga
muvofiq deb bildik.
Avvalo shuni ta’kidlash lozimki, matn tushunchasini material jihatdan tayin
etish va ta’riflashda mutaxassislar o‘rtasida yagona fikr yo‘q, aksincha, bir-biriga
qarama-qarshi bo‘lgan ikki xil qarash mavjud. Ayrim tilshunoslar faqat yozma
shakldagi yaxlit nutq yoki nutq parchasini matn deb hisoblaydilar. Masalan, rus
tilshunosi L.M.Loseva “matn” tushunchasini aniqlashda barcha matnlar uchun xos
bo‘lgan belgilardan kelib chiqish lozimligini aytadi va bu belgilarning birinchisi
sifatida uning yozma shaklda bo‘lishini alohida qayd etadi. 2
Ammo matnning
yozma yoki og‘zakiligi uning ontologiyasi va funksiyasiga nechog‘lik bog‘liq yoki
bog‘liq emasligi muallif tomonidan aniq-tiniq ko‘rsatib berilmagan. Matnning
mohiyati va kommunikatsiya jarayonida bajaradigan vazifasi faqat yozuv bilan
chegaralanadigan bo‘lsa, bu yirik kommunikativ birlikning tildagi o‘rni qanday
belgilanishi haqidagi masala ochiq qolgan.
Aytish kerakki, matn lingvistikasi muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan
juda ko‘pchilik tilshunoslar matnning yozma ham, og‘zaki ham bo‘laverishi
mumkinligini aytadilar. Chindan ham, ayni shu fikr ilmiy-mantiqiy jihatdan to‘la
asosga ega va u matnning mavjud mohiyatini to‘g‘ri aks ettiradi.
1
Кубрякова Е.С. О тексте и критериях его определения / Текст. Структура и семантика. Т. 1. –М.,
2001, с.72-81.
2
Лосева Л.М. Ko ‘ rsatilgan asar , 4- b .

Z.Y.Turayeva matn lingvistikasining umumiy nazariyasiga ko‘ra uning
predmeti sifatida og‘zaki yoki yozma nutq mahsuli bo‘lgan matnni olish
mumkinligini aytadi, ammo matnni tor ma’noda, ya’ni faqat yozma nutq mahsuli
sifatida talqin qilish maqsadga muvofiq ekanligini ta’kidlaydi. U I.R.Galperin
tomonidan ilgari surilgan yozma matn talqinini ma’qullaydi va quyidagicha
yozadi: “Agar og‘zaki nutqqa tovushlar orqali namoyon bo‘lish xos bo‘lsa, matn
uchun grafik gavdalanish xarakterlidir. Agar og‘zaki nutqni bir yo‘nalishlilik
(“lineynost”) farqlab tursa, matnga ko‘p o‘lchovlilik xosdir. Og‘zaki nutq bir
yo‘nalishlidir, chunki u faqat tovush orqali gavdalana oladi. Yozuv (grafik yoki
magnit tasmasidagi) uning sifatini o‘zgartiradi. Shunday qilib, og‘zaki nutq
qaytishsizdir, ya’ni aytildimi, uning biror parchasiga qaytish mumkin emas. Matn
ko‘p o‘lchovlidir, chunki uning istalgan bo‘lagiga ko‘p marta qaytish mumkin.
Agar nutq harakat, jarayon bo‘lsa, matn ikkiyoqlama tabiatga ega, ya’ni u ham
tinch holatda, ham harakatda bo‘la oladi. Agar nutqning zamonda mavjudligi shu
nutqning talaffuz vaqti bilan chegaralangan bo‘lsa, matnning mavjudligi amaliy
jihatdan hech narsa bilan chegaralanmagan.” 3
O‘zbek tilshunosligidagi bu yo‘nalishdagi ishlarga e’tibor qilinsa, ularda
ham yuqoridagiga o‘xshash mulohazalar yo‘q emas. Masalan, M.Hakimovning
nomzodlik dissertasiyasida mana bunday fikrlarni o‘qish mumkin: “...Nutq – bu
so‘zlovchining nutqiy jarayoni bilan aloqador bo‘lgan hodisa sifatida ifoda etilsa,
matn (tekst) ham ana shu nutqiy hodisaning yozilgan (“bosma harf orqali aks
etgan”) parchasidir... “Nutq” o‘zining yozma shaklida “matn” atamasiga teng
keladi... Har qanday nutqning yozma shakli matn tushunchasi mohiyatini ifoda
etadi... Tekst – og‘zaki nutq, kontekstga nisbatan stabillashgan, ma’lum qoida,
qonuniyatlar va adabiy til me’yorlari asosida shakllangan yozma nutq... Matn bir
vaqtning o‘zida emas, balki bir necha asr avvalgi va keyingi shaxslar o‘rtasidagi
aloqa munosabatini yuzaga chiqaruvchi vositadir.” 4
3
Тураева З.Я. Лингвистика текста. –М.: Просвещение, 1986, с. 12.
4
Ҳакимов М.Х. Ўзбек илмий матнининг синтагматик ва прагматик хусусиятлари: Филол. фан. н-
ди ...дисс. –Тошкент, 1993.

Tabiiyki, bunday anchayin keskin fikrlar munozaralidir. Avvalo, aytish
joizki, kishilar o‘rtasidagi aloqa – kommunikatsiya matnlar vositasida amalga
oshar ekan (va bu hol matn lingvistikasining yaratuvchilari, umuman, matn
tadqiqotchilarining aksariyati tarafidan e’tirof etilgan ekan), matnni faqat yozma
shakl bilan chegaralash shakllanib ulgurgan mavjud matn nazariyasi qoidalariga
zid bo‘lishi turgan gap. Axir, kishilar o‘rtasidagi har qanday kommunikatsiya faqat
va faqat yozma shaklda amalga oshishini tasavvur etib bo‘lmaydi.
Sintaksisning asosiy birligi gap ekanligi hamisha e’tirof etilgan, matn yoki
uning birliklari gapdan yirik, oliy sintaktik-kommunikativ birliklar hisoblanishi
lozimligi bugungi matn lingvistikasining asosiy qoidalaridan biriga aylanib
ulgurdi. Shunday ekan, faqat yozuvda aks etgan gapnigina gap deb, og‘zaki
nutqdagi gapni gap bo‘lolmaydi deyish to‘g‘ri bo‘lmasligini isbotlab o‘tirishning
hojati yo‘q, albatta. Agar faqat yozuvda ifodalangan yaxlit nutqnigina matn
deyiladigan bo‘lsa, mantiq gapni ham faqat yozuvdagisinigina tan olish kerakligini
taqozo etadi. Ammo buning mumkin emasligi tabiiy.
Og‘zaki nutqning bir yo‘nalishliligi, yozma (harflar yoki magnit tasmasida)
nutq (matn)ning ko‘p yo‘nalishliligi, og‘zaki nutqning “qaytishsizligi”, yozma
nutqning esa “qaytishliligi”, ya’ni uning istalgan bo‘lagiga har qachon qaytish
mumkinligi haqidagi da’vo-dalil ham asosli emas. Chunki bu “qaytish”
tushunchasi faqat vizual-amaliy mohiyatga ega, nutqiy asar (matn)ning mohiyatiga
aslo daxldor emas. Agar faqat yozma nutqdagina oldingi qismlarga qaytish
mumkinu og‘zaki nutqiy yaxlitlikda uning oldingi qismlariga qaytishning imkoni
bo‘lmasaydi, unda hech qanday og‘zaki nutqni tushunish, demakki, og‘zaki nutqiy
kommunikatsiya mutlaqo mumkin bo‘lmasdi. Chunki so‘zlovchi muayyan yaxlit
bir fikr, mavzuni og‘zaki bayon qilar ekan, ayni bayon jarayonining har bir onida
uning o‘zi ham, xuddi shuningdek, tinglovchi ham mazkur nutqning oldingi
istalgan parchasiga qayta oladi, nafaqat qayta oladi, balki oldingi qismlar ularning
xotirasida turadi. Agar shunday bo‘lmasa, ya’ni nutq butunisicha ham
so‘zlovchining, ham tinglovchining xotirasida turmasa, nutqni tuzish ham, uni
mazmunan anglash ham imkonsiz bo‘ladi. Tabiiyki, so‘zlovchi ayni talaffuz

jarayonidagina o‘z nutqiga hokim bo‘lsa, tinglovchi nutqning ayni eshitib turgan
onidagi parchasinigina tushunsa, nutqning oldingi qismlari ularning har
ikkichining ham “esidan chiqib qolaversa”, ular bir-birlarini tushunish
imkoniyatidan tamomila mahrum bo‘lib qolaveradi. To‘g‘ri, og‘zaki nutqning
so‘zlangan paytidagina mavjud ekanligini, yozma nutqning esa zamon nuqtai
nazaridan chegaralanmaganligini hech kim inkor etmaydi, ammo bu og‘zaki nutqni
eslash, xotirada saqlash, umuman, uni yoki uning muayyan parchalarini tiklash
ilojsiz degani emas. Yaxlit og‘zaki nutq faqat yozma shaklga olingandagina matn
yuzaga keladi tarzidagi hukm daryoda oqib turgan suv suv emas, b a lki bu “modda”
faqat shishaga solingandagina suv paydo bo‘ladi deganday bir gapdir.
Dunyoda biron-bir, kattadir-kichikdir, xalq yoki qavm yo‘qki, uning necha
asrlardan beri og‘zaki shaklda avloddan-avlodga o‘tib yashab kelayotgan rang-
barang so‘z san’ati durdonalari bo‘lmasin. Masalan, bir qo‘shiq yoki ertakni faqat
qog‘ozga yoki magnit tasmasiga (yoki multimedia shakliga) tushirilganda matn,
ammo og‘zaki shaklida matn bo‘la olmaydi deyish matn tushunchasini til
doirasidan tashqariga chiqarib yuborishi tayin. Og‘zaki nutqiy asarni muayyan
vositalar (yozuv, magnit tasmasi, multimedia kabi) yordamida qayd etish
axborotning zamon va makonda saqlanishini ta’minlash imkoniyatlaridir, lekin,
garchi yozma nutq muayyan tayyorgarlik bilan amalga oshiriladi, shuning uchun u
ravon va ishlangan nutq deyilsa-da, buning til birliklarining tabiatiga bevosita
jiddiy o‘zgartirish kiritadigan ta’siri to‘g‘risida gapirib bo‘lmaydi.
Aytish lozimki, tayyorgarliksiz spontan og‘zaki nutq va tayyorgarlik bilan
ishlangan yozma nutq o‘rtasida muayyan struktur-uslubiy farqlar, o‘ziga
xosliklarning mavjudligi tabiiy, ammo bu o‘ziga xosliklar birining mahsulini matn
emas, ikkinchisining mahsulini esa matn deyishga hech bir asos bo‘lolmaydi.
Matnning semantik-struktur tuzilishini rus tilidagi og‘zaki va yozma nutq
misolida batafsil tadqiq etgan R.A.Karimova doktorlik diisertatsiyasida matn faqat
grafik, yozma shakldagina emas, balki og‘zaki shaklda ham namoyon bo‘ladigan
nutqiy asar ekanligini, bunda og‘zaki shakl genetik asos ekanligini alohida
ta’kidlaydi va faktlarning tahlillaridan kelib chiqqan holda “bir qarashda matn

makonining qarama-qarshi nuqtalarida joylashganday ko‘rinadigan og‘zaki
spontan matn va yozma matn (badiiy matn) umumiy xususiyat – muayyan
tuzilishga ega” degan nazariy xulosaga keladi. 5
Shubhasizki, og‘zaki nutq birlamchi, yozma nutq esa ikkilamchidir,
shuning uchun ham yozma matn uchun og‘zaki nutqning “genetik asos” bo‘lishi
aksiomadir. Demakki, tovushli nutq (ichki va tashqi) diqqat markazida turmas
ekan, matnni ilmiy o‘rganish, matn nazariyasini tasavvur etish, matn lingvistikasini
rivojlantirish mumkin emas.
Demak, matn og‘zaki yoki yozma shakldagi yaxlit nutqiy asardir.
MATN BIRLIKLARI (KOMPONENTLARI)
Tabiiyki, har qanday butunlik kabi matn ham uni tarkib toptiruvchi
unsurlardan, muayyan birliklardan iborat bo‘ladi. Tilshunoslikda qanday birliklar
matnni shakllantirishi yoki matnni bo‘laklarga ajratganda qanday birliklar aynan
matn birligi deb hisoblanishi borasida ancha-muncha munozaralar mavjud. Bir
qarashda, matn birliklarini tayin etish, belgilash u qadar ham qiyin ish emasday
tuyuladi. Ammo aslida unday emas, shuning uchun ham bu masalada matn
lingvistikasi tadqiqotchilari orasida juda ko‘p va farqli qarashlar mavjud.
Biz matnga ta’rif berganda, ikki asosiy belgiga, ya’ni bog‘lanishlilik va
yaxlitlikka alohida e’tibor berdik. Tabiiyki, bog‘lanishlilik va yaxlitlik gaplar
o‘rtasida va gaplarning mazmuniy-grammatik birligi asosida yuzaga keladi.
Deyarli barcha matn tadqiqotchilari bu ikki belgini hech vaqt nazardan qochirgan
emas. Ayniqsa, g‘arb tilshunoslari tomonidan matnga berilgan ta’riflarda
gaplarning ketma-ket bog‘lanishi, gaplar zanjiri matnda asosiy jihat ekanligi, busiz
matn yuzaga kela olmasligi muntazam ta’kidlanadi. Boshqacha qilib aytganda,
mustaqil gaplarning oliy darajadagi koordinatsiyasi (albatta, muayyan axborotni
ifodalash maqsadi bilan) mahsuli o‘laroq matn shakllanadi. Oliy darajadagi
koordinatsiya, aniqki, ayni matn deyiladigan butunlik, yaxlitlikni paydo qiladigan
gaplar o‘rtasidagi barcha jihatlardan, ya’ni semantik, sintaktik, kommunikativ,
5
Каримова Р.А Семантико-структурная организация текста (на материале устных спонтанных и
письменных текстов): Автореф. дисс. ...д-ра филол. наук. –М., 1992 .-С . 6 - 27.

estetik va yana boshqa barcha jihatlardan uyg‘unlikdir, muvofiqlashuvdir.
Gaplarning ana shunday o‘zaro uyg‘unligi, muvofiqlashuvining natijasi sifatida
matn mavjud bo‘ladi. Ana shu bir-ikki mulohazadan kelib chiqib, matnning asosiy
birligi gapdir degan xulosaga kelish mumkin. Ammo gapni matn birligi sifatida
baholash tilshunoslikda u qadar keng tarqalgan emas. Aksincha, bu borada bahsli
yondashuvlar anchagina.
Aksariyat tilshunoslar gapni matn birligi emas deb hisoblaydilar. Masalan,
I.R.Galperin gap emas, balki bir qator gaplarni birlashtiradigan nisbatan yirik
butunlik – frazadan katta butunlik matn birligi bo‘la olishini aytadi. U gap ana
shunday butunlikda konstituent sifatida ishtirok etishini, frazadan katta
butunlikning tarkibiy qismi bo‘lgan gap bir paytning o‘zida yaxlit matnning ham
tarkibiy qismi bo‘la olmasligini ta’kidlaydi.
Ayni shu frazadan katta butunlikni matnning asosiy birligi sifatida baholash
deyarli barcha tilshunosliklarda keng tarqalganligini ta’kidlash mumkin.
O‘zbek tilshunosligida ham mazkur tushunchani ifodalash uchun bir qator
farqli terminlar qo‘llanmoqda. Masalan, A.Mamajonov dastlab “yirik sintaktik
birlik” 6
terminini qo‘llagan bo‘lsa, keyinroq muntazam ravishda “superfrazali
sintaktik birlik” 7
terminidan foydalanadi. Matnning stilistik muammolariga alohida
e’tibor bilan qaragan I.Rasulov va H.Rustamovlar esa “murakkab sintaktik
butunlik” terminini ma’qul ko‘radilar. 8
O‘zbek matnidagi ana shunday birliklarni
monografik tarzda tadqiq etgan M.Abdupattoyev “supersintaktik butunliklar”
terminini qo‘llashni maqsadga muvofiq deb hisoblaydi. 9
Biz ham hodisa
mohiyatini anchayin to‘g‘ri va xolis aks ettiradigan atama sifatida ana shu
“supersintaktik butunlik” terminini ma’qul ko‘ramiz.
M.Abdupattoyev mazkur nomzodlik dissertatsiyasida o‘zbek tilidagi
matnda supersintaktik butunliklarning mohiyati, sintagmatik va semantik-uslubiy
xususiyatlarini ilmiy asosli ravishda ko‘rsatib bergan. Shuni ham aytish kerakki,
6
Мамажонов А. Йирик синтактик бирликлар // Ўзбек тили ва адабиёти, 1980, №5, 62-б.
7
Мамажонов А. Текст лингвистикаси. –Тошкент, 1989, 27-б.
8
Расулов И. Мураккаб синтактик бутунлик // Ў з бек тили ва адабиёти, 1983, № 1, 22-б . ;
Шомақсудов А., Расулов И. Ўзбек тили стилистикаси. -Тошкент: Ўқитувчи, 1983, 223-227-б.
9
Абдупаттоев М.Т. Ўзбек матнида суперсинтактик бутунликлар: Филол. фан. ном. ...дисс. автореф. -
Тошкент, 1998.

tadqiqotchi supersintaktik butunliklarning matn tarkibidagi chegaralarini belgilash,
ularni ajratish prinsiplarini (semantik, grammatik va kompozitsion-stilistik) ishlab
chiqqan. Shu asosda matndagi bir kichik mavzuning tugallanib, yangi bir mavzuga
o‘tilishi supersintaktik butunlikning strukturasini belgilovchi omillardan biri
ekanligini, bu butunlikni tashkil etuvchi nisbiy mustakil gaplar orasida mustahkam
semantik-grammatik aloqa mavjudligini, ayni shu aloqa supersintaktik
butunlikning semantik-struktural yaxlitligini ta’minlashini juda to‘g‘ri ta’kidlagan .
Tabiiyki, supersintaktik butunlikning shakllanishida gaplar ishtirok etadi,
buni hech kim inkor etmaydi. Lekin ikki yoki undan ortiq gapning o‘zaro birikib,
muayyan bir butunlikni shakllantirishi shunchaki bir oddiy jarayon emas, balki
benihoya murakkab va serqatlam hodisadir. Ana shunday gaplar yig‘indisini
yaxlitlashtiradigan bir qator omillar mavjud. Ayni shu masala borasida fikr
yuritgan tadqiqotchilarning aksariyati (I.R.Galperin, O.I.Moskalskaya,
Z.Y.Turayeva, L.M.Loseva, A.Mamajonov, M.To‘xsanov, M.Abdupattoyev va
ko‘plab yana boshqalar) yagona kichik mavzuning mavjudligi, shu asosda gaplar
mazmunining umumiyligi va o‘zaro uyg‘unligi, semantik-grammatik va
kommunikativ yaxlitlik kabi jihatlarni ana shunday omillar sifatida qayd etadilar.
Masalan, quyidagi parchada mazkur omillarning barchasi mavjud, shuning uchun
ham uni alohida supersintaktik butunlik deyish mumkin: Kishi ortiqcha
qo‘rqqanda gangib a’zosi harakatsiz va og‘riq holga tushadirkim, albatta, buni
biz qattiq qo‘rqqandan deb bilamiz. Darhaqiqat, bizning qarshimizga yo‘lbars
chiqsa, biz qattiq qo‘rqamiz, chunki bizni o‘lim kutadir, inson uchun dunyoda
o‘limdan qo‘rqinch narsa yo‘q. Binoan alayhi biz bundagi qo‘rquvni tabiiy
hisoblaymiz. Ammo qizig‘i shundakim, biznidunyo baxti kutganda, bizga saodat
bashorati berilganda nega biz o‘lim kutgandagi holga tushamiz va uzviy
tashkilotimiz birinchidagi holatni kechiradir (A.Qodiriy, “O‘tgan kunlar”).
Aytish mumkinki, supersintaktik butunliklarning matn birligi ekanligi
haqida hech bir munozara yo‘q. Ular, shubhasiz, matning asosiy birligidir.
Ayrim tilshunoslar matnda supersintaktik butunliklar tarkibiga kirmaydigan
yakka gaplar ham mavjudligini aytadilar va ularni “erkin” gaplar sifatida

baholaydilar, shu asosda erkin gaplarni supersintaktik butunliklar qatorida matn
birliklari deb hisoblaydilar. A.Mamajonov va M.Abdupattoyevlar ham bu fikrni
qo‘llab-quvvatlaydilar va o‘zbek tili matnidagi ana shunday erkin gaplarni tahlil
qiladilar, Said Ahmadning “Ufq” romanidan olingan shunday misol beradilar:
Dala toshni kuydirgan saraton haroratini bag‘riga yashirgan o‘sha
mash’um tutzor, azamat yigitning pahlavon ko‘ksiga bosh qo‘ygan qoq tush
pallasi...
U damlar Dildorga katta baxt, tush kabi shirin hayot va’da qilgandi.
Aldangan qiz hamon tush pallasi o‘zini unutgan daqiqalarning dardini tortardi.
Ayol kishiga vafo degan narsa qanchalar qimmatga tushishini ko‘plar hali
bilmaydi.
Dildor hech kimni qoralayolmasdi. Faqat birgina o‘zim aybliman deb
bilardi. Agar u Nizomjonga bevafolik qilmaganda, bu kunlar boshiga tushmasdi.
Mualliflar ostiga chizilgan gapni ikkita abzatsdan iborat birinchi
supersintaktik butunlikka ham, oxirgi abzats shaklidagi ikkinchi supersintaktik
butunlikka ham kirmasligini, shuning uchun ham erkin gap ekanligini
ta’kidlaydilar. Aytish mumkinki, matndagi bunday erkin gaplar mazmuniga ko‘ra
ko‘proq muallif izohi, muayyan yaqin mavzuni eslatishi, lirik chekinishi kabilarni
ifodalashga xizmat qiladi.Ba’zi tilshunoslar gapni uzil-kesil “matnning minimal
birligi” deb hisoblaydilar. Bu munosabat bilan M.Y.Bloxning mulohazalari alohida
e’tiborga molik. Uning fikricha, yaxlit tekst strukturasining bevosita elementi faqat
frazadan katta birlik (bizningcha, supersintaktik butunlik), ya’ni gaplarning
qo‘shilmasigina emas, balki ayni paytda matn tuzuvchi tomonidan mazmunan
muhim maqomga qo‘yilgan alohida gaplar hamdir. Bunday gaplarning ayni
maqomi monologik yozma nutqda ularni alohida abzats sifatida ajratishni taqozo
etadi. Bu fikrida u yuqorida aytilgan erkin gaplarni nazarda tutganday tuyuladi.
Ammo M.Y.Blox har qanday gapning matn tarkibidagi favqulodda ahamiyatiga
e’tiborni qaratadi. U aynan matn qurilishi nuqtai nazaridan gap ifodalashning eng
muhim (kardinal) unsuri ekanligini turli shakl va maqsadlardagi nutq (og‘zaki,
yozma, kundalik, professional, sokin, emotsional va sh.k.)ni kuzatish asosidagi

tadqiqotlar tasdiqlashini aytadi. U shunday deb yozadi: “Gap predikatsiyaning,
ya’ni nutqning nominativ mazmunini real voqelikka nisbatlashning ifodachisi
ekanligi haqidagi haqiqatni esga olishimiz bilan bu narsa oydin bo‘ladi-qo‘yadi.
Matnning gapga alternativalar sifatida ko‘rsatilayotgan “haqiqiy” birliklaridan
birontasi predikatsiyani ifodalovchi o‘z vositalariga ega emas. Bu shuni bildiradiki,
matn gapdan tashqarida hukm va xulosalarni ifodalay olmaydi, ya’ni matn olamni
anglangan holda aks ettirishning to‘laqonli vositasi bo‘lib xizmat qilish
qobiliyatidan mahrum bo‘ladi.”
Bunga o‘xshash fikrni boshqa tadqiqotchilarning ishlarida ham ko‘rish
mumkin. Masalan, rus tilshunosi G.V.Kolshanskiy gap sub’ekt-predikat
munosabatini ifodalashi bilan matnda mazmunning mantiqiy fikr sifatida
shakllanishiga imkon beruvchi mazmuniy-struktur birlik bo‘lishini, gap “matnning
asosiy (bazis) operativ unsuri” ekanligini alohida ta’kidlaydi. 10
Aytish mumkinki,
matnning mazmuniy tarkibini, bu mazmunning ob’ektiv olam bilan nisbatlanishini,
demakki, to‘g‘ri anglanishini gapsiz tasavvur etish mushkul.
Ko‘rinadiki, gapning matn sistemasidagi o‘rnini, ayniqsa, uning matn hosil
qilish qobiliyatini aslo inkor etib bo‘lmaydi. Gapning matn hosil qilish xususiyati
haqida gapirganda, mutaxassislar rus ritorikasi namoyandalaridan biri
I.Davidovning “Gap dondir, undan butun asar unib chiqadi” tarzidagi juda obrazli
qilib aytgan (1838 -yilda) gapini eslashadi. 11
Umuman aytganda, gap matn hosil
bo‘lishida o‘ziga xos materialdir. Ana shular hisobga olinsa, matn birliklari sifatida
supersintaktik butunliklar bilan bir qatorda erkin gaplarni tan olgan holda har
qanday gapni ham ana shunday birliklar ichida qarash maqsadga muvofiq.
Matn lingvistikasi, xususan, matn birliklarini belgilashdagi eng munozarali
va behad ko‘p tadqiq etilgan masalalardan biri abzatsning mohiyati, tabiati va matn
tarkibidagi maqomi masalasidir. Bu borada rus va Evropa filologiyasida juda katta
miqdordagi ilmiy ishlar yaratilgan, ularning soni bir necha yuzlardan ham oshadi.
Ularning aksariyatida abzats va supersintaktik butunliklar o‘rtasidagi munosabat,
10
Колшанский Г.В. От предложения к тексту / Сущность, развитие и функции языка. –М. Наука,1987,
с.40 .
11
Одинцов В.В. Стилистика текста. -М.: 1980, с. 122.

umumiy va farqli jihatlar, ularning matndagi ahamiyatlilik darajasi kabi masalalar
borasida bahs yuritiladi. Ammo oldindanoq alohida ta’kidlash zarurki, bizningcha,
abzatsni supersintaktik butunliklar bilan qiyoslash, ularni bir-biri bilan solishtirish
ilmiy mantiq nuqtai nazaridan unchalik asosli emas.
Tilshunoslikda abzats va uning mohiyati talqini masalasida bir-biridan
farqli bir necha nuqtai nazarni ko‘rish mumkin. Ularning ba’zilarini qarab
chiqaylik.
O.I.Moskalskaya supersintaktik butunlik va abzatsni solishtirar ekan,
supersintaktik butunlikning sintaktik mohiyatga ega hodisaligini, abzats esa
kompozitsion sath birligi ekanligini ta’kidlaydi. Abzatsning matnda kompozitsion-
stilistik birlik maqomida bo‘lishiga boshqa tadqiqotchilar ham e’tiborni
qaratadilar. 12
Bir qator tadqiqotchilar abzatsning sintaktik struktura birligi bo‘la
olmasligini aytadilar. Ularning fikricha, abzats til sistemasining birligi emas,
shuning uchun unda boshqa sintaktik birliklardan farqlanishga xizmat qiladigan
grammatik belgilar yo‘q, demakki, u alohida sintaktik birlik emas. Ana shundan
kelib chiqib, ular abzatsni sintaktik kategoriya deb hisoblamaydilar va shunday
ta’kidlaydilar: “Matnning sintaktik strukturasida so‘z birikmasi, so‘zlar
qo‘shilmasi, gaplar, murakkab sintaktik butunliklardan boshqa hech qanday birlik
yo‘q.” 13
Ayni paytda ular abzatsning yozma nutq amaliyotida fikr idrokini
qulaylashtirish maqsadida yozuvchi tomonidan ongli ravishda ajratiluvchi birlik
ekanligiga alohida urg‘u beradilar.
Yana ayrim tilshunoslar supersintaktik butunlikni matnda sintaktik birlik
sifatida qarash mumkin emasligini, faqat abzatsgina matnda ana shunday maqom
ola bilishini isbotlashga urinadilar. Masalan, ayni masalani nemis tili materialida
o‘rgangan L.G.Fridman murakkab sintaktik butunlik o‘zining sintaktik birlik
maqomini tayin etadigan tegishli ko‘rsatkichlarga ega emas deb hisoblaydi,
shuning uchun uni grammatik birlik tarzida emas, balki bir qator mustaqil
12
Сильман Т.И. Структура абзаца и принципы его развертывания в художественном тексте /
Теоретические проблемы синтаксиса современных индоевропейских языков. -Л.: Наука, 1975, с.208-216.
13
Лосева Л.М. Межфразовая связь в тексте монологической речи. –Одесса, 1969, с. 24.

gaplarning mazmuniy umumiyligi asosida shakllanadigan mantiqiy-semantik
butunlik tarzida talqin qilish to‘g‘ri bo‘lishini aytadi. Muallif abzats stilistik,
adabiy-kompozitsion birlik sifatida tadqiq etilgan ishlarda uni sintaktik birlik
maqomini tayin etadigan belgilar yo ikkinchi planga surib qo‘yilishini, yoki
umuman e’tibordan chetda qolishini tanqid qiladi. U abzatsning mohiyati va
maqomi haqida quyidagicha anchayin keskin fikrni ilgari suradi: “Nisbatan quyi
sath birligi bo‘lmish gapdan farqlovchi relevant belgilar turkumiga ega bo‘lgan
frazadan katta sintaktik birlik abzatsdir deb hisoblaymiz... Abzatsning
kompozitsion birlik sifatidagi rolini inkor etmagan holda biz o‘ylaymizki, u eng
avvalo sintaktik birlikdir, chunki abzatsning aynan sintaktik tabiati uning adabiy-
kompozitsion birlik sifatida qo‘llanishi uchun imkoniyat yaratadigan bazis,
asosdir.” Ko‘rinadiki, tadqiqotchi abzatsni xuddi gap kabi sintaktik hodisa sifatida
talqin qiladi va matnning asosiy birligi abzatsdir degan fikrni qat’iy asoslashga
harakat qiladi.
Bunday qarash, bu qadar keskin bo‘lmasa-da, boshqa tilshunoslarda,
ayniqsa, xorijiy tillarni o‘qitish metodikasi bilan shug‘ullangan mutaxassislarda
ham bor. Masalan, ana shunday yo‘nalishdagi ishlardan birida matn yaratishning
majburiy unsuri sifatida abzats alohida ajratib ko‘rsatiladi, uning matn
lingvistikasida o‘ziga xos strukturaga ega bo‘lgan to‘laqonli birlik ekanligi
ta’kidlanadi va shunga asoslangan holda abzats “katta matn” ichidagi “kichik
matn” degan xulosaga kelinadi, uning “abzats-tahlil”, “abzats-tavsif”, “abzats-
kontrast”, “abzats-analog”, “abzats-ta’rif” kabi mazmuniy turlari ajratiladi.
Abzatsni sintaktik hodisa sifatida tushunish yoki abzats va supersintaktik
butunlik tushunchalarini qorishtirish turli tilshunosliklarda ancha-muncha
uchraydi. Hatto muayyan bir asarda abzatsning bir necha farqli talqinlarini ham
uchratish mumkin. Masalan, I.V.Arnoldning “Hozirgi ingliz tili stilistikasi”
kitobidagi “Matniy sath - abzats” nomli paragraf shunday boshlanadi: “Yozma
nutqning bir xatboshidan ikkinchi xatboshigacha bo‘lgan, murakkab sintaktik
butunlik sifatida reallashgan va adabiy matnning nisbiy tugallangan qismini tashkil

etuvchi bo‘lagi abzats deyiladi.” 14
Abzats nazariyasining ibtidosi A.M.Peshkovskiy
ishlariga borib taqalishini, keyinchalik esa N.S.Pospelov, T.I.Silman va boshqa
ko‘plab tilshunoslar tomonidan tadqiq etilganligini ta’kidlar ekan, muallif mazkur
ta’rifidagi fikrlarini yanada oydinlashtiradi: “Abzats gapga nisbatan yuqori
darajadagi sintaktik-intonatsion butunlikdir.” Ammo bir sahifadan keyinoq bu
fikridan qaytganday bo‘ladi. U abzats tarkibidagi gaplarning grammatik va
mazmuniy mustaqilligi turli yozuvchilarda, hatto bir yozuvchining turli janrdagi
asarlarida ham turlicha bo‘lishini va shuning uchun “abzatsning tipik strukturasi
uchun misol keltirish umuman mumkin emasligi”ni ta’kidlaydi. Bir-ikki sahifalik
misollar tahlili asosida dastlabki fikriga zid bo‘lgan mana bunday xulosaga keladi:
“Shunday qilib, abzats jumlaning (fikr ifodasining) mantiqiy va emotsional
strukturasini grafik aks ettirganligi uchun uni fikr ifodasining kitobxon tomonidan
idrok qilinishini engillashtiruvchi kompozitsion usul sifatida talqin qilish
mumkin.” 15
Albatta, abzats bir paytning o‘zida ham “gapdan katta sintaktik-
intonatsion butunlik”, ham “grafik-kompozitsion usul” bo‘lishi mumkin emas,
ya’ni butunlik-birlik bilan usul boshqa-boshqa tushuncha va hodisalardir.
Hozirgacha qarab chiqilgan abzats haqidagi mulohazalardagi asosiy
nuqtalarni shunday guruhlashtirish mumkin: 1) abzats - sintaktik birlik, 2) abzats
sintaktik birlik emas, balki 3) abzats – kompozitsion-stilistik birlik, 4) abzats –
kompozitsion-grafik usul. Ko‘rinib turganiday, bu qarashlarning har biri
boshqasini inkor etadi yoki to‘la e’tirof etmaydi. Abzatsning sintaktik (umuman
lingvistik) hodisa emasligini, u o‘z mohiyatiga ko‘ra bunday bo‘la olmasligini
aksar tilshunoslar ta’kidlaydilar. 16
Ammo shunga qaramasdan, abzats va
supersintaktik birlik (murakkab sintaktik butunlik) munosabati masalasida bahs-
munozaralarning intihosi ko‘rinmaydi.
14
Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. -Л.: Просвещение, 1973, с. 244.
15
Талмацкая Л.М. Экспрессивно-стилистическая функция членения на абзацы в предисловии к
роману О.Уайльда “Портрет Дориана Грея” / Прагматико-функциональное исследование языков. –Кишинев:
Штиинца, 1987, с. 131-138.
16
Мухин А.М. Структура предложения и их модели. –Л.: Наука, с. 211; Валгина Н.С. Синтаксис
современного русского языка. –М.: Высшая школа, 1973, с.380; Лосева Л.М. Как строится текст. –М.:
Просвещение, 1980, с. 85.

Bu o‘rinda supersintaktik birlik va abzatsning farqli mohiyatga egaligini
ko‘rsatib berishga bag‘ishlangan ilmiy izlanishlar turli tilshunosliklarda ancha-
muncha bor. Ammo ular orasida ikki maqola alohida
diqqatga sazovor. Xususan, N.A.Levkovskayaning rus tili materiali va
E.V.Referovskayaning fransuz tili materiali asosidagi maqolalarida bu muammoga
o‘ziga xos tarzda yondashilgan va masalaning mohiyatiga daxldor konkret
farqlarni birma-bir belgilashga harakat qilingan. 17
N.A.Levkovskayaning ko‘rsatishicha, matnni bo‘laklarga ajratish - ko‘p
aspektli murakkab jarayon, bu jarayon, umuman, ikki tomonlama xarakterga ega,
ya’ni, birinchidan, u matnning funksional yo‘nalishi – matnning pragmatik
maqsadi bilan bog‘liq bo‘lgan ob’ektiv jarayon. Ikkinchidan, u matn ijodkorining
niyati – muallifning pragmatik maqsadiga bog‘liq bo‘lgan sub’ektiv jarayon.
Matnni bo‘laklashda ana shunday, ya’ni matnning pragmatik maqsadi –
muallifning pragmatik maqsadi tarzidagi o‘ziga xos dixotomiya mavjud bo‘ladi.
Matnni aynan matnning pragmatik maqsadiga muvofiq bo‘laklash mahsuli sifatida
supersintaktik birlik yuzaga keladi. Matnni muallifning pragmatik maqsadiga ko‘ra
bo‘laklash mahsuli sifatida esa abzats yuzaga keladi. Ana shunga ko‘ra,
tadqiqotchi supersintaktik birlik matnni ob’ektiv bo‘laklash birligi ekanligini,
uning fikriy tugallikka, mantiqiy butunlikka egaligini aytadi. Abzats esa matnni
sub’ektiv bo‘laklash birligi bo‘lganligidan hamisha ham fikriy tugallikka sohib
bo‘lolmasligiga, abzats aksar hollarda kitobxonga ta’sir qilish samaradorligini
oshirishning sof emfatik vositasi sifatida namoyon bo‘lishiga alohida urg‘u beradi.
Maqola muallifi abzats ilmiy matnda struktur, semantik va kommunikativ butunlik
maqomida bo‘lsa-da, badiiy matnda, asosan, emfatik vazifa bajaruvchi vosita
sifatida ishtirok etishini ta’kidlaydi. Albatta, bu badiiy matnning o‘ziga xos
maqsad va vazifalari, xususiyatlari, umuman, yozuvchining kitobxonga estetik
ta’sir qilishdan iborat pragmatik maqsadi bilan bog‘liq ekanligi ma’lum. Badiiy
matnda, tabiiyki, yozuvchining estetik niyati hal qiluvchi ahamiyatga molikdir.
17
Левковская И.А. В чем различие между сверхфразовым единством и абзацем // Филологические
науки, 1980, № 1 . -С . 75-78; Реферовская Е.А . Сверхфразовое единство и абзац / Теория языка. Методы его
исследования и преподавания. -Л.: Наука, 1981 . -С . 225-228.

E.A.Referovskayaning ilmiy kuzatishlarida ham abzats mohiyatidagi
sub’ektivlikka asosiy e’tibor qaratilgan, uningcha, “abzats muallifning individual
manerasiga muvofiq tarzda mavzuning mazmuniy rivojiga, supersintaktik birlik
esa fikr ifodasining struktural shakllanishiga qaratilgan”dir.
Ko‘rinadiki, supersintaktik birlik va abzats o‘rtasidagi farqni tayin etishda
matnni bo‘laklashning ob’ektiv va sub’ektiv omillaridan kelib chiqilsa,
muammoning xolis echimiga kelish mumkin. Chindan ham, matnni abzatslarga
bo‘lishda muallifning sub’ektiv maqsadi, fikr tarkibidagi nimani, qanday, qay
tarzda ta’kidlash hal qiluvchi rol o‘ynaydi. To‘g‘ri, ilmiy matnda fikrning mantiqiy
oqimini tabiiy ifodalash muhim, shuning uchun supersintaktik birlik va abzats,
asosan, mos keladi. Ammo hatto ilmiy matnda ham muayyan holatlarda
tadqiqotchining fikrni bitta-bitta, “hijjalab”, ta’kidlab ko‘rsatish maqsadi bilan bir
supersintaktik birlik bir necha abzatslarga bo‘lingan holda ifoda qilinishi ham
mumkinki, bu holat muallif fikrining anglanishini aslo qiyinlayshtirmaydi,
aksincha, yanada qulaylasht i radi, xolos. Masalan, tilshunoslikka oid quyidagi ilmiy
matn parchasiga e’tibor beraylik:
Semantik maydon nuqtai nazaridan qaraydigan bo‘lsak, zid ma’noli
so‘zlarning funksional-semantik xususiyatlari bo‘yicha qiziqarli ma’lumotlarga
duch kelamiz.
Semantik maydon uzvlari o‘rtasidagi zidlanishlar ko‘lami antonimlar
doirasiga qaraganda keng va ko‘p qirralidir.
Shu ma’noda antonimlarga maydon uzvlari o‘rtasidagi zidlanishning bir
ko‘rinishi sifatida qarash mumkin. Semantik maydonda leksemalararo
zidlanishdan tashqari guruhlar, mikromaydonlar, hatto yirik qurilmalararo
ziddiyatlarning ham mavjudligi kuzatiladi (Sobirov A. O‘zbek tilining leksik
sathini sistemalar sistemasi tamoyili asosida tadqiq etish.- Toshkent: Ma’naviyat,
2004, 152-b.).
Parcha uch abzatsdan iborat, ammo bitta supersintaktik birlik mavjud. Buni
har uch abzatsdagi gaplarning bir-biriga ham mazmuniy-sintaktik, ham mantiqiy

bog‘lanishini ta’minlagan mushtarak so‘zlar va bog‘lovchi vositalar hamda fikriy
tugallanganlik ko‘rsatib turibdi.
Ko‘rinib turganiday, matnda uchta gapdan iborat bitta supersintaktik birlik
mavjud, ammo ular sakkizta abzatsga ajratilgan holda berilgan.
Badiiy matnda esa abzatslarning bunday tuzilishi, bir supersintaktik
birlikning bir necha abzatslarda ifodalanishi yozuvchining badiiy-estetik niyati
bilan bog‘liq holda juda ko‘p kuzatiladi. Mana bu misollarda buni ko‘rish mumkin:
Otaqo‘zi millioner raislarga xos viqor va dabdaba bilan qo‘qqisdan
“bostirib” keldi. Domla Sh o murodav mashina ovozini eshitib ko‘chaga
chiqqanida darvoza oldida biri oq, biri havorang ikkita “Volga” qator turardi.
Ketma-ket “Gazik” kelib to‘xtadi.
Oq “Volga”dan oldin Otaqo‘zi, uning ketidan sipogina kiyingan,
xushbichim bir odam, havorang “Volga”dan esa Otaqo‘zining qizi Tohira tushdi
(O.Yoqubov, “Diyonat” romani).
...Hozir Mahkam Gavharning intilishlarini o‘z intilishlariday tushunib,
ko‘ksida bir emas, ikki yurak urib turganday kuch, ishonch sezayotgan bir paytda
ko‘ngli ham g‘ubordan tez tozalanardi.
Gavharda esa Mahkamning sevgan ishiga hurmat o‘tgan yiliyoq paydo
bo‘lgandi. U Mahkamning kelajagiga qarab, bolalarga tarbiya beruvchi olijanob
bir o‘qituvchini ko‘z oldiga keltirardi (P.Qodirov, “Uch ildiz” romani).
Keltirilgan har ikki parchada bittadan supersintaktik birlik mavjud, ammo
bu birliklar ikki abzats tarzida ifoda qilingan. Shubhasizki, bu yozuvchining
badiiy-estetik niyatiga uyg‘un holatda tegishli fikr bo‘laklarini ta’kidlashga,
kuchaytirishga xizmat qilgan. Ana shu bir-ikki misolning o‘ziyoq abzatsni
supersintaktik birlik bilan solishtirish maqsadga muvofiq emasligini yana bir marta
ko‘rsatadi.
O‘zbek tilshunosligida matn tadqiqiga bag‘ishlangan ishlarning
aksariyatida matn birliklari haqida gap borganda, shunday birliklar sifatida, asosan,
jumla, murakkab sintaktik butunlik va abzats sanab o‘tiladi.

Ayrim tadqiqotchilar, masalan, nemis tilining yirik tadqiqotchisi
V.G.Admoni abzatsning eng avvalo grafik butunlik ekanligini ta’kidlaydi, chunki
yozma matnda abzatsni ajratib ko‘rsatish uchun uning har ikki tomonidan bir oz
ochiq joy qoldiriladi, bu uning grafik chegarasi hisoblanadi. Olim keyingi
yillardagi nemis nashrlarida abzatsni ajratib ko‘rsatuvchi mazkur ochiq joy o‘rniga
abzatslar o‘rtasida (vertikal) bir qator tashlab ketish usulidan foydalanish ham
kuzatilayotganini aytadi. 18
Rus tilshunosligida abzatsni punktuatsion vositalar sistemasi ichida qarash
an’anasi ham mavjud. Matn lingvistikasining yirik tadqiqotchilaridan biri
I.R.Galperin ham bundan ellik yillar burun nashr ettirgan bir kitobida abzats xuddi
tinish belgilari kabi matndagi mantiqiy va emotsional jihatlarni alohida ta’kidlab
ko‘rsatish uchun xizmat qiladigan vosita, kompozitsion-grafik usul ekanligini
asoslagan. Ta’kidlash joizki, I.R.Galperin ham, I.V.Arnold kabi (uning fikrini
yuqorida keltirdik) abzatsni matnda (albatta, yozma matnda) birlik emas, balki
muayyan fikrni ta’kidlash, emotsionallikni kuchaytirish, muhim jihatni ajratib
ko‘rsatish usuli ekanligini ta’kidlaydi.
Bizningcha, abzatsni matn birligi sifatida talqin qilish tegishli mantiqiy
asosga ega emas. Bunday talqin aslida matnning mohiyatini belgilashdagi bir
yoqlamalik bilan bog‘liq bo‘lsa kerak. Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, bir qator
mutaxassislar yozma shakldagi nutqnigina matn deb hisoblaydilar. Ana shunga
ko‘ra, yozma nutqqagina xos bo‘lgan abzats tushunchasi matn birliklari doirasiga
olib o‘tilgan bo‘lishi tabiiy. Holbuki, matn og‘zaki ko‘rinishga ham ega
bo‘laverishi mumkin. Shuning uchun ham abzatsning lingvistik belgilarini izlashga
urinishlar bor, ammo oldinroq ko‘rib o‘tilganiday, ilmiy asosli natijalar hali qo‘lga
kiritilgani yo‘q.
Hatto yozma nutqda ham abzats mutl a qo ob’ektiv hodisa emas, balki
ko‘proq sub’ektiv munosabat mahsuli ekanligi bu sohadagi adabiyotlarning
yuqoridagi ancha batafsil sharhidan ma’lum bo‘lib turibdi.
18
Адмони В.Г. Синтаксис современного немецкого языка. –Л.: Наука, 1973, с. 356.

Ana shulardan kelib chiqilsa, abzatsni matn birligi sifatida talqin etish
maqsadga muvofiq emasligi ayon bo‘ladi. Ammo yozma matnda abzats degan
hodisa bor, uni o‘rganish kerak. Faqat abzatsni yozma nutqdagi matn birligi
sifatida emas, balki yozma matndagi o‘ziga xos kompozitsion-stilistik usul (aynan
usul, birlik emas) tarzida tadqiq etish xolis ilmiy xulosalar chiqarish imkonini
beradi.
Atoqli tilshunos Y.Toji y ev ham “Matnga yondashuv” maqolasida matn
birliklari borasidagi fikrlarini bayon qiladi: ”Bizningcha, gap va super sintaktik
butunlik parallel holda matn birligi bo‘lishi mumkin. Matn birligi sifatida yo gap
yoki supersintaktik butunlikdan biri bo‘ladi, deyish to‘g‘ri emas, albatta.
“Supersintaktik butunlik M.Yo‘ldoshevning qarashlari bo‘yicha talqin qilinsa (u
to‘g‘ri belgilagan ko‘rinadi), abzatslardan ham tashkil topishi mumkin “. 19

Mazkur mulohazalarga asoslanib aytish mumkinki, supersintaktik birlik
va gapni matnning asosiy birliklari deb hisoblash maqsadga muvofiq. 20
Matn birliklari
Ma’lumki , har qanday butunlik kabi matn ham uni tarkib toptiruvchi
unsurlar, muayyan birliklardan iborat bo’ladi. Tilshunoslikda qanday birliklar
matnni shakllantirishi yoki matnni bo’laklarga ajratganda qanday birliklar
aynan matn birligi deb hisoblanishi borasida ancha - muncha munozaralar
mavjud. Bu aslida unday emas, shuning uchun ham bu masalada matn
lingvistikasi tadqiqotchilari orasida jud ko‘p va farqli fikrlar mavjud.
Aksariyat tilshunoslar gapni matn birligi emas deb hisoblaydilar.
Masalan, I. R. Galperin gap emas, balki bir qator gaplarni birlashtiradigan
nisbatan yirik butunlik – frazadan kata butunlik matn birligi bo’la olishini
aytadi. U gap ana shunday butunlikda constituent sifadida ishtirok etishini,
frazadan kata butunlikning tarkibiy qismi bo’lgan gap bir paytning o’zida
yahlit matnning ham tarkibiy qismi bo’la olmasligini ta’kidlaydi 21
.
19
Тожиев Ё. Матнга ёндашув // Тилшуносликнинг долзарб масалалари. -Тошкент: Академнашр, 2010. –
Б.197-205.
20
Й ўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтик аси . –Тошкент:Фан, 2008.
21
Galperin O’sha asar

Ayni shu frazadan katta butunlikni matnning asosiy birligi sifatida
baholash deyarli tilshunosliklarda keng tarqalganligini ta’kidlash mumkin. Bu
termin orqali ifodalangan tushuncha turli tilshunoslar tomonidan turlicha
nomlanadi, ya’ni mazkur terminning bir qancha sinonimlari mavjud. Masalan:
”frzadan kata butunlik (O. S. Axmanova), “murakkab sintaktik butunlik’’(A. M.
Peshkovskiy, N. S. Pospelov), ”matn komponenti’’ (I. A. Figurovskiy) va hokazo.
O‘zbek tilshunosligida ham mazkur tushunchani ifodalash uchun bir qator
farqli terminlar qo’llanilmoqda. Masalan, A. Mamajonov dastlab “yirik sintaktik
birlik’’ terminini qo’llagan bo‘lsa, keyinroq “superfrazali sintaktik birlik’’
terminidan foydalanadi. Matnning stilistik muammolariga alohida e’tibor bilan
qaragan I. Rasulov va H. Rustamovlar esa “murakkab sintaktik butunlik ‘’
terminini ma’qul ko‘radilar 22
. O‘zbek matnidagi ana shunday birliklarni
monografik tarzda tadqiq etgan M. Abdupattoyev “supersintaktik butunliklar’’
terminini qollashni maqsadga muvofiq deb hisoblaydi 23
. Bu atama hodisa
mohiyatini ancha to‘g‘ri va xolis aks ettiradigan atama sifatida, shubhasiz,
matnning asosiy birligidir.
O‘zbek tilshunosligida matn tadqiqiga bag‘ishlangan ishlarning aksaryatida
matn birliklari haqida gap ketganda, shunday birliklar sifatida, asosan, jumla,
murakkab sintaktik butunlik va abzats sanab o’tiladi. Olimlar keyingi yillardagi
ishlarida abzatsni ajratib ko’rsatuvchi mazkur ochiq joy orni abzatslar
o‘rtasida bir qator tashlab ketish usulidan foydalanish ham kuzatilayotganini
aytadi.
Abzats yangi fikrlar qatorining ko’rsatkichi sifatida xizmat qiladi; abzats
ichida mustaqil gaplar bilan ifodalangan fikrlar mazmunan birlashgan bo’ladi
va muayyan kichik mavzuni rivojlantiradi. Bir necha gap yoki hatto bitta
gapni alohida abzats sifatida ajratish bu gaplarga muayyan salmoq baxsh
etadi, bunday ajratish muallif tomonidan o‘z maqsadiga bog‘liq tarzda amalga
oshiriladi. I. R. Galperin ham abzats xuddi tinish belgilari kabi matndagi
22
Rasulov I. Murakkab sintaktik butunlik. //O‘zbek tili va adabiyoti,1983,1-son,22-bet; ShomaqsudovA.,
RasulovI. vaboshq. O‘zbek tili stilistikasi.-Toshkent: O‘qituvvchi, 1983, 223-227-betlar
23
Abdupattoyev M. T. O‘zbek matnida supersintaktik butunliklar: Fil. fan.nom…diss.avtoref.-Toshkent,1998, 17-
bet.

mantiqiy va emotsional jihatlarni alohida ta’kidlab ko’rsatsh uchun xizmat
qiladigan vosita kompozitsion-grafik usul ekanligini asoslagan 24
.
Ana shulardan kelib chiqilsa, abzatsni matn birligi sifatida talqin etish
maqsadga muvofiq emasligi ayon bo’ladi.Ammo yozma matnda abzats degan
hodisa bor, uni o‘rganish kerak. Faqat abzatsni yozma nutqdagi matn birligi
sifatida emas, balki yozma matndagi o‘ziga xos kompozitsion - stilistik usul
tarzida tadqiq etish xolis ilmiy xulosalar chiqarish imkonini beradi. Yuqoridagi
fikrlarga asoslahgan holda shuni aytish mumkinki, supersintaktik birlik va
gapni matnning asosiy birliklari deb hisoblash maqsadga muvofiq bo’ladi.
Matn va uning turlari
Matn – nutq ko‘rinishi bo‘lib, vazifasi jihatidan tugal nutqiy butunlikdir.Har
bir matn murakkab tuzilish va mazmun mundarijasiga ega bo‘lib, u og‘zaki hamda
yozma ijod namunasi hisoblanadi.T i lshunoslikda matn tilning alohida birligi
(supersintaktik butunlik) va matn tilshunosligi deb atalayotgan sohaning asosiy
obyekti sifatida talqin qilinadi.
Matn so‘z birikmasi va gapdan farqlanadi, chunki matnning ham o‘z
kategoriyasi va qonuniyatlari mavjud. Matn so‘zining lug‘aviy ma'nosida birikish,
bog‘lanish tushunchalarining borligi, shuning uchun matn tarkibi o‘zaro qaysidir
bog‘lovchilar yordamida birikishni o‘rganish “Matn tilshunosligi” sohasining
asosiy muammolaridan biridir. Tilshunos E.Qilichev “Matnning lingvistik tah`lili”
nomli kitobida “Matn – hamma elementlari o‘zaro zich aloqada bo‘lgan va avtor
nuqtayi nazaridan ma'lum bir maqsadga yo‘naltirilgan nominativ-estetik axborotni
ifodalovchi murakab tuzilma» degan ta'rifni beradi. I.Rasulov esa matnni
quyidagicha ta'riflaydi: “Gapdan katta birlik murakkab sintaktik butunlik bo‘lib, u
fikran va sintaktik jihatdan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan gaplar birlashmasidan iborat.
Unda fikr gapga nisbatan ancha to`liq bo‘ladi”.
Matn hajm va mazmun belgisiga ko‘ra ikkiga bo`linadi: 1. Hajm belgisiga
ko‘ra matn turlari. 2. Ifoda maqsadi va mazmun belgisiga ko‘ra matn turlari.
24
.Galperin O‘sha asar 46-bet.

1. Hajm belgisiga ko‘ra matn turlari. Matn gapdan ko‘ra yirik hajmli
aloqa vositasi, nutqiy faoliyat mahsuli, muayyan qonuniyatlar asosida shakllangan
yozma nutq ko`rinishidir. Matn hajm belgisiga ko‘ra ikkiga ajratiladi. Minimal
matn (mikromatn) va maksimal matn ( makromatn).
Badiiy uslubda minimal matn deyilganda biror mavzuni yoritishga
bag‘ishlangan qatralar, xalq donishmandligini ifodalaydigan maqol, matal va
aforizmlar, miniatyuralar, hajviy asarlar, nomalar, she'r va she'riy parchalar,
umuman, kichik mavzuni qamrab oluvchi bir necha gaplardan iborat butunlik
tushuniladi. Matnning ichki tomonini mazmun yaxlitligi, tashqi tomonini esa turli
shakldagi bog`lamalar, sintaktik vositalar birlashtirib turadi.
Maksimal matn deyilganda keng ko‘lamdagi voqealarni yoritish ehtiyoji
bilan yuzaga kelgan butunlik nazarda tutiladi. Badiiy uslubda hikoya, qissa, roman,
epopeya kabi yirik hajmli asarlar maksimal matn hisoblanadi.Maksimal matn
mikromatnlardan iborat. Eng kichik butunlik abzatsga, eng katta butunlik esa bob
(qism yoki fasl)larga to‘g‘ri keladi. Bunday matn tarkibida epigraf, so‘zboshi
(muqadddima), so‘ngso‘z (epilog) kabi yordamchi qismlar ham ishtirok etishi
mumkin. Ular asar mazmuni va g‘oyasiga, shuningdek, mavzuning tanlanishi va
yoritilishiga oid ayrim masalalarga qo‘shimcha izoh, sharh bo‘lib keladi.
Makromatnning eng kichik birligi abzatsdir. Abzats bir mazmuniy butunlik
bo‘lib, “matnning bir xat boshidan keyingi xat boshigacha bo‘lgan qismi”
hisoblanadi.
Oddiy kundalik hayotdagi so‘zlashuv nutqida har doim ham yangidan matn
yaratmaymiz. Ehtiyojimizga ko‘ra turli matn turlaridan foydalanamiz. Ba'zan
boshimizdan o‘tgan yoki o‘zimiz guvoh bo‘lgan qoqealarni kimgadir aytib
beramiz. Insonlar o‘rtasidagi muloqot maqsadi va mazmuni shular bilangina
chegaralanib qolmaydi. Inson hissiyotlarini, tuyg‘ularini, hayajonlarini, azob va
qayg‘ularini ifodalash, shu orqali tinglovchi yoki kitobxonni ta'sirlantirishni
istaydi.Ana shunday hollarda ba'zan mubolag‘a ba'zan o‘xshatish – qiyoslash kabi
tasviriy vositalardan foydalanamiz.

2. Ifoda maqsadiga va mazmuniga ko‘ra badiiy matnni quyidagi turlarga
bo‘lib chiqish mumkin: 1. Hikoya mazmunli matn. 2. Tasviriy matn. 3.Izoh
mazmunli matn. 4. Didaktik matn. 5. Xabar mazmunli matn. 6. Buyruq mazmunli
matn. 7. Hissiy ifoda mazmunli matn.
1.Hikoya mazmunli matnlar .Bunday matnda muallif yoki asar qahramoni
o‘zi boshidan o‘tkazgan eshitgan, ko‘rgan yoki guvoh bo‘lgan biror voqeani
hikoya qilib beradi. Xotiralar, esdaliklar, ertak va rivoyatlarni narrativ matn turiga
kiritish mumkin. Hikoya tarzi, asosan, o‘tgan zamon shaklida, birinchi shaxs birlik
yoki ko‘plikda ifodalanadi.
2. Tasviriy matnlar. Bunday matn tinglovchiga noma'lum bo‘lgan biror
kishi, joy, hayvonot va nabotot olamiga mansub mavjudot yoki qandaydir narsa-
buyum hamda voqea-hodisani batafsil tasvirlab berish maqsadida tuzilgan
bo‘ladi. Tasviriy matnda ham monologik nutq ko‘rinishi yetakchilik qiladi.
Partonimik tasvir bunday matnning eng xarakterli xususiyati hisoblanadi, ya'ni
tasvirlanayotgan obyektning dastlab, birlamchi xususiyati tilga olinadi. Keyin unga
aloqador xususiyatlar va qismlardan so`z yuritiladi.
3. Izoh mazmunli matnlar. Bunday matnda aytilayotgan fikrning
ishonarliligini ta'kidlash uchun turli dalil va izohlar keltiriladi. Asoslash, isbotlash,
o‘zini oqlashga urinish yoki himoya maqsadida har xil vajlarni keltirish argumentli
matn turining o`ziga xos jihatlaridan hisoblanadi.
4. Didaktik matnlar. Kimgadir pand-nasihat qilish, uni turli hayotiy voqealar
vositasida tarbiyalash yoki aytilganlardan xulosa chiqarishga o‘rgatish istagi
asosida tuzilgan matn eksplikativ yoki didaktik matn deyiladi.Maqsadga erishish
uchun maqol, matal, aforizm, turli hayotiy voqealar, rivoyatlar, masallardan
namuna sifatida foydalaniladi.
5. Xabar mazmunli matnlar.Biror voqea-hodisa haqida xabar berish
maqsadida tuzilgan yoki havola qilingan matn , informativ matn hisoblanadi.
Badiiy matnda informativlik o‘ziga xos tarzda bo‘ladi. Oddiy xabardan farqlanib,
estetik maqsad yuklangan bo‘ladi.

6. Buyruq mazmunli matnlar. Buyruq havmda maslahat ohangi yetakchilik
qiladigan, buyruq maylidagi gaplardan tuzilgan, biror ishni bajartirish yoki turli
ta'qiqlashlarni ifoda etadigan matn tipiga buyruq mazmunli matn deyiladi.Asosan
qahramonlar nutqida kuzatiladi.
7. Hissiy ifoda mazmunli matnlar . Insonning ichki kechinmalarini,
voqelikka munosabatini, o‘ziga xos pafos Bilan i fodalash maqsadida tuzilgan
matnlar hissiy ifoda mazmunli matn deyiladi. Matn – nutq ko`rinishi bo`lib,
vazifasi jihatidan tugal nutqiy butunlikdir.Har bir matn murakkab tuzilish va
mazmun mundarijasiga ega bo`lib, u og`zaki ham yozma ijod namunasi
hisoblanadi. Tilshunoslikda matn tilning alohida birligi (supersintaktik butunlik) va
matn tilshunosligi deb atalayotgan sohaning asosiy ob'ekti sifatida talqin qilinadi.
Matn so`z birikmasi va gapdan farqlanadi, chunki matnning ham o`z
kategoriyasi va qonuniyatlari mavjud. Matn so`zining lug`aviy ma'nosida birikish,
bog`lanish tushunchalarining borligi, shuning uchun matn tarkibi o`zaro qaysidir
bog`lovchilar yordamida birikishni o`rganish “Matn tilshunosligi” sohasining
asosiy muammolaridan biridir.
Tilshunoslikda matnga doir yaratilgan tadqiqotlarni uch katta guruhga bo’lish
mumkin: a) matnning formal-grammatik va ma’no qurilishiga oid ishlar; b) matnni
turlicha idrok qilishga sabab bo’ladigan matn qurilishining shakliy va konseptual
xususiyatlari tahliliga bag’ishlangan ishlar; v) matnning o’zini idrok qilishga oid
ishlar. Yana shuni ta’kidlab aytish mumkinki, bugungi kunga kelib matnni
o’rganishning yigirmadan ortiq usullari, metodlari ishab chiqilgan va ular
tilshunoslik fanida keng qo’llanmoqda.
Matn hajm va mazmun belgisiga ko`ra ikkiga bo`linadi: 1. Hajm belgisiga
ko`ra matn turlari. 2. Ifoda maqsadi va mazmun belgisiga ko’ra matn turlari.
1. Hajm belgisiga ko`ra matn turlari.
Matn gapdan ko`ra yirik hajmli aloqa vositasi, nutqiy faoliyat mahsuli,
muayyan qonuniyatlar asosida shakllangan yozma nutq ko`rinishidir. Matn hajm
belgisiga ko`ra ikkiga ajratiladi. Minimal matn (mikromatn) va maksimal matn
( makromatn).

Badiiy uslubda minimal matn deyilganda biror mavzuni yoritishga
bag`ishlangan qatralar, xalq donishmandligini ifodalaydigan maqol, matal va
aforizmlar, miniatyuralar, hajviy asarlar, nomalar, she'r va she'riy parchalar,
umuman, kichik mavzuni qamrab oluvchi bir necha gaplardan iborat butunlik
tushuniladi. Matnning ichki tomonini mazmun yaxlitligi, tashqi tomonini esa turli
shakldagi bog`lamalar, sintaktik vositalar birlashtirib turadi.
Maksimal matn deyilganda keng ko`lamdagi voqealarni yoritish ehtiyoji
bilan yuzaga kelgan butunlik nazarda tutiladi. Badiiy uslubda hikoya, qissa, roman,
epopeya kabi yirik hajmli asarlar maksimal matn hisoblanadi.Maksimal matn
mikromatnlardan iborat. Eng kichik butunlik abzatsga, eng katta butunlik esa bob
(qism yoki fasl)larga to`g`ri keladi. Bunday matn tarkibida epigraf, so`zboshi
(muqadddima), so`ngso`z (epilog) kabi yordamchi qismlar ham ishtirok etishi
mumkin. Ular asar mazmuni va g`oyasiga, shuningdek, mavzuning tanlanishi va
yoritilishiga oid ayrim masalalarga qo`shimcha izoh, sharh bo`lib keladi.
Makromatnning eng kichik birligi abzatsdir. Abzats bir mazmuniy butunlik
bo`lib, “matnning bir xat boshidan keyingi xat boshigacha bo`lgan qismi”
hisoblanadi.
Oddiy kundalik hayotdagi so`zlashuv nutqida har doim ham yangidan matn
yaratmaymiz. Ehtiyojimizga ko`ra turli matn turlaridan foydalanamiz. Ba'zan
boshimizdan o`tgan yoki o`zimiz guvoh bo`lgan qoqealarni kimgadir aytib
beramiz. Insonlar o`rtasidagi muloqot maqsadi va mazmuni shular bilangina
chegaralanib qolmaydi. Inson hissiyotlarini, tuyg`ularini, hayajonlarini, azob va
qayg`ularini ifodalash, shu orqali tinglovchi yoki kitobxonni ta'sirlantirishni
istaydi.Anna shunday hollarda ba'zan mubolag`a ba'zan o`xshash – qiyoslash kabi
tasviriy vositalardan foydalanamiz.

Xulosa
Shundan kelib chiqib, badiiy matn quyidagi turlar ajratiladi:
1.Hikoya mazmunli matnlar (Le texte narratif – narrativ matn). Bunday
matnda muallif yoki asar qahramoni o`zi boshidan o`tkazgan eshitgan, ko’rgan
yoki guvoh bo`lgan biror voqeani hikoya qilib beradi. Xotiralar, esdaliklar, ertak
va rivoyatlarni narrativ matn turiga kiritish mumkin. Hikoya tarzi, asosan, o`tgan
zamon shaklida, birinchi shaxs birlik yoki ko`plikda ifodalanadi.
2. Tasviriy matnlar (Le texte descriptif – deskriptiv matn). Bunday matn
tinglovchiga noma'lum bo`lgan biror kishi, joy, hayvonot va nabotot olamiga
mansub mavjudot yoki qandaydir narsa-buyum hamda voqea-hodisani batafsil
tasvirlab berish maqsadida tuzilgan bo`ladi. Tasviriy matnda ham monologik nutq
ko`rinishi etakchilik qiladi. Partonimik tasvir bunday matnning eng xarakterli
xususiyati hisoblanadi, ya'ni tasvirlanayotgan ob'ektning dastlab, birlamchi
xususiyati tilga olinadi. Keyin unga aloqador xususiyatlar va qismlardan so`z
yuritiladi.
3. Izoh mazmunli matnlar (Le texte argumtntatif-argumentli matn). Bunday
matnda aytilayotgan fikrning ishonarliligini ta'kidlash uchun turli dalil va izohlar
keltiriladi. Asoslash, isbotlash, o`zini oqlashga urinish yoki himoya maqsadida har
xil vajlarni keltirish argumentli matn turining o`ziga xos jihatlaridan hisoblanadi.
4. Didaktik matnlar (Le texte explicatif- eksplikativ matn). Kimgadir pand-
nasihat qilish, uni turli hayotiy voqealar vositasida tarbiyalash yoki aytilganlardan
xulosa chiqarishga o`rgatish istagi asosida tuzilgan matn eksplikativ yoki didaktik

matn deyiladi.Maqsadga erishish uchun maqol, matal, aforizm, turli hayotiy
voqealar, rivoyatlar, masallardan namuna sifatida foydalaniladi.
5. Xabar mazmunli matnlar (Le texte informative - informativ matn). Biror
voqea-hodisa haqida xabar berish maqsadida tuzilgan yoki havola qilingan matng
informativ matn hisoblanadi. Badiiy matnda informativlik o`ziga xos tarzda
bo`ladi. Oddiy xabardan farqlanib, estetik maqsad yuklangan bo`ladi.
6. Buyruq mazmunli matnlar (Le texte injonctif-injonktiv matn). Buyruq
havmda maslahat ohangi etakchilik qiladigan, buyruq maylidagi gaplardan
tuzilgan, biror ishni bajartirish yoki turli ta'qiqlashlarni ifoda etadigan matn tipiga
buyruq mazmunli matn deyiladi.Asosan qao`ramonlar nutqida kuzatiladi.
7. Hissiy ifoda mazmunli matnlar (Le texte expressif - ekspressiv matn).
Insonning ichki kechinmalarini, voqelikka munosabatini, o`ziga xos pafos bilan
i fodalash maqsadida tuzilgan matnlar hissiy ifoda mazmunli matn deyiladi.
Matn murakkab butunlik sifatida morfemik-morfologik va sintaktik bir
necha jihatdan tahlil etiladi:
1) matnningfonetik tahli - bunda tovushlarning uslubiy xususiyatlari bilan
bog’liq holatlar tahlil etiladi;
2) matnning leksik tahlili – bunda matnda ijodkor tomonidan qo’llanilgan
leksik birliklarning semantik xususiyatlari, ya’ni so’zlarning denotative va
konnotativ ma’nolari, shuningdek, ma’nodoshlik, shakldoshlik, zidma’nonlilik,
ko’pma’nolilik, ko’chma ma’nolar tahlil etiladi;
3) matnning morfemik-morfologik tahlili – bunda morfologik birliklarning
estetik vazifasi, ya’ni ma’lum bir grammatik ma’no vafunksiyaga ega bo’lgan so’z
formasini maxsus qo’llash orqali ifodalangan ekspressiv-emotsionallik jihatlar
tahlil etiladi;
4) matnning sintaktik tahlili – bunda matnda qo’llangan maxsus uslubiy
figuralar: sintaktik pfrallelizm, emotsional gaplar, ritorik so’roq gap, inversiya,
ellipsis, antiteza, gradatsiya, sukut, o’xshatish va boshqalarning matndagi
xususiyatlari tahlil etiladi.

O‘zbek tilshunosligida matn va u bilan bog’liq muammolarni tadqiq etish
borasida salmoqli yutuqlar qo’lga kiritilgan deyish mumkin. Endigi vazifa ana shu
yutuqlarni yanada mustahkamlash va tilshunoslikning alohida bir yo’nalishi
sifatida taraqqiy etayotgan matnning nazariy va amaliy ahamiyatini, inson kognitiv
olamidagi rolini keng yoritishdan iborat.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ҳакимов М.Х. Ўзбек илмий матнининг синтагматик ва прагматик
хусусиятлари: Филол. фан. н-ди ...дисс. –Тошкент, 1993.
2. Мамажонов А. Йирик синтактик бирликлар // Ўзбек тили ва адабиёти,
1980, №5, 62-б.
3. Мамажонов А. Текст лингвистикаси. –Тошкент, 1989, 27-б.
4. Расулов И. Мураккаб синтактик бутунлик // Ў з бек тили ва адабиёти,
1983, № 1, 22-б . ;
5. Шомақсудов А., Расулов И. Ўзбек тили стилистикаси. -Тошкент:
Ўқитувчи, 1983, 223-227-б.
6. Абдупаттоев М.Т. Ўзбек матнида суперсинтактик бутунликлар: Филол.
фан. ном. ...дисс. автореф. -Тошкент, 1998.
7. Тожиев Ё. Матнга ёндашув // Тилшуносликнинг долзарб масалалари. -
Тошкент: Академнашр, 2010. –Б.197-205.
8. Й ўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтик аси . –Тошкент:Фан, 2008.
9. Rasulov I. Murakkab sintaktik butunlik. //O’zbek tili va adabiyoti,1983,1-
son,22-bet; ShomaqsudovA., RasulovI. vaboshq. O’zbek tili stilistikasi.-
Toshkent: O’qituvvchi, 1983, 223-227-betlar
10. Abdupattoyev M. T. O’zbek matnida supersintaktik butunliklar: Fil.
fan.nom…diss.avtoref.-Toshkent,1998, 17-bet.

Matn birliklari va ularning xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish