Matn komponentlarining pog‘onali munosabati haqida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	40.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Matn komponentlarining pog‘onali munosabati haqida

Купить

MATN KOMPONENTLARINING POG‘ONALI MUNOSABATI
HAQIDA
Reja:
1. Matn komponentlari haqida tushuncha bering.
2.So‘z, so‘z birikmasi va gap matn komponentlari sifatida .
Murakkab sintaktik butunlik, diskurs va abzats matn komponentlari sifatida.
2. Matn komponentlarining pog‘onali (ierarxik) munosabati haqida.
Matn komponentlarining o‘zaro paradigmatik va sintagmatik munosabatlari
haqida.

Hozirgi kunga kelib matn lingvistikasi tilshunoslikning alohida sohasi
sifatida Shakllandi, bu sohada yangidan-yangi umumlashmalar qilinmoqda.
Bu sohaning Shakllanishi va rivojida taniqli olim, prof. B.Tursunovning
alohida hissasi bor edi. Xuddi Shu olim taShabbusi bilan Samarqand
Shahrida matn tahliliga bag‘ishlangan bir necha marta xalqaro va respublika
ilmiy anjumanlari o‘tkazilgan. Shulardan 1998 va 2000 yillarda uyushtirilgan
ilmiy anjumanlar o‘z ko‘lami jihatdan matn lingvistikasi taraqqiyotida
alohida ahamiyat kasb etadi 1
. Bu anjumanlarning birida prof.B.Tursunov
ilovali qurilmalarni matnning sintaktik-stilistik kategoriyasi sifatida o‘rganish
hamda ularning matndagi pog‘onali munosabati haqida muhim fikr-
mulohazalarni bildirgan edi 2
.
Avvalo s huni aytish kerakki, matn bir so‘zdan, so‘z birikmasidan, va bir
gapdan ham iborat bo‘lishi mumkin. Bunday matnlarning birinchisi bir
komponentli bo‘ladi. Bunga maxsus qo‘llanishli so‘zlar misol bo‘la oladi.
Masalan: 1. “Sarob”, “Sumbul”, “Turnalar”, “Ayajonlarim”, “Diyonat”,
“Umid”, “Hukm”, “Ufq”, “G‘ildirak”, “Sadoqatnoma”, “Muhabbatnoma”,
“Kuyov”, “Jimjitlik”, “Alpomish” – badiiy asarlarnig nomlari (ideonimlar
yoki biblionimlar); 2. “ToShkent”, “O‘zbekiston”, “London” – xaritalar
nomlari h.k.
So‘z birikmasi orqali ifodalangan matn ham ko‘proq biror san’at
asarining nomi (ideonim) sifatida voqealanadi: Ot bilan suhbat; Ko‘hna
dunyo; Ulug‘bek hazinasi;Qaytar dunyo, Yulduzli tunlar kabilar .
Ayni paytda bunday matn lar ikki komponentli sanaladi va bu orqali bir
so‘zli matndan farqlanadi. Biroq so‘z birikmasi bilan ifodalangan matn faqat
1
Лингвистическая интерпретация специального текста и активизация обучения
иноязычному общению. Материалы международной теоретической конференции 28-30
сентября 1998 года. – Самарканд: СамГУ, 1998. – 254 с. ; Матн ва унинг талқини (хвлқаро
илмий-назарий конференция материаллари). – Самарқанд: СамДЧТИ нашри, 2000. – 255 б.
2
2
Турсунов Б.Т. Ягона синтактик-стилистик категория остида // Матн ва унинг талқини
(хвлқаро илмий-назарий конференция материаллари). – Самарқанд: СамДЧТИ нашри,
2000. – Б. 10-14.

ikki komponentli emas, balki ko‘p komponentli bo‘lishi ham mumkin:
Menga etib kelmagan xat; Ikki eShik orasi; Tushda kechgan umrlar; Ona
lochin vidosi; Besh bolali yigitcha; Qishdan qolgan qarg‘alar; Daydi qizning
daftari - badiiy asarlarning nomlari.
Gap orqali ifodalangan matn komponentlari vazifasida ham so‘zlar
qatnaShadi: Seni Vatan kutadi . O‘zbekiston – mustaqillik diyori kabilar.
Lekin matn tilshunosligi muammolarini bir so‘zli, birikma yoki biror
sodda gap bilan ifodalangan matnlar asosida o‘rganish, unchalik maqsadga
muvofiq emas. Chunki bunday matnlarga tayanib til sistemasi birliklarining
nutqqa ko‘chirilishiga oid masalalar tavsifini mukammal holatda amalga
oshirib bo‘lmaydi. Bundan tashqari, kichik matnlardan mikro va
makrosistema haqida, matn komponentlarining semantik va sintaktik
bog‘lanishi xususida ham to‘liq ma’lumot ololmaymiz. Shuning uchun matn
tilshunosligi masalalarini katta matnlar, hech bo‘lmaganda, matn
maqomidagi murakkab sintaktik qurilmalar asosida o‘rganish maqsadga
muvofiqdir. M.Abdupattoev bunday sintaktik qurilmalarni supersintaktik
birlik (SSB)lar termini bilan nomlagan edi 3
. Prof.YO.Tojiev to‘g‘ri
ta’kidlaganidek, “nutq albatta, so‘z-gap, gap, qo‘ s hma gap ko‘rinishlari,
undan yuqoriroq, murakkabroq bo‘lgan, masalan, abzats, period,
supersintaktik butunlik, murakkab sintaktik butunlik, fraza yoki jumla, oyat
kabi nutq birliklaridan tashkil topganligi ham hammaga ma’lum. Faqat,
Shuni aytish kerakki, hozirgi tilshunoslikda supersintaktik butunlik mohiyati
bilan matn mohiyati (ularga berilayotgan ta’riflar, izohlaShlar) bir xildek.
Ularning tub farqi hajmdami yoki boshqa jihatlardami ekanligi ham aniq hal
etilmagan” 4
.
3
3
Абдупаттоев М.Т . Ўзбек матнида суперсинтактик бутунликлар. НДА. – Тошкент, 1998. –
Б. 4-6.
4 4
Тожиев Ё. “Матн”га ёндашув // Тилшуносликнинг долзарб масалалари (илмий
мақолалар тўплами). У-чиқиши. – Тошкент: “Академнашр”, 2010. – Б. 200..

Hozirgi zamon tilshunosligida matn komponentlari tasnifi masalasi
ham ancha murakkabdir, Chunki mustaqil so‘zdan boshlab, gap, murakkab
sintaktik qurilmalar, abzats, bob kabilarning baricha matn komponentlari
jumlasiga kiradi va ular matn tarkibida pog‘onali (ierarxik) munosabatga
kirishadi. Quyida ana Shulardan ba’zilariga to‘xtab o‘tamiz.
Matn bir so‘z bilan yoki so‘z birikmasi bilan ifodalanganda uning
komponenti vazifasida mustaqil so‘z keladi. Masalan, “Y u lduzli tunlar”,
“C h ayon yili”, “Hijron kunlarida”, “Yillar armoni”, “Y os hlik devoni”,
“Istambul fojiasi”, “Mungli ko‘zlar”, “Jannati odamlar”, “Ufq
bo‘sag‘asida”, “Kelinlar qo‘zg‘oloni”, “Avlodlar dovoni”, “Chorqol
yo‘lbarsi” singari so‘z birikmasi orqali ifodalangan matnlarni ikki
komponentli deb ataymiz.
Matn komponenti so‘z birikmasi tarzida kelishi ham mumkin. Lekin
so‘z birikmasini biror jiddiy zarurat tug‘ilgandagina matn komponenti tarzida
o‘rganiladi. Odatda katta matnlar bir nechita gapdan tashkil topgan bo‘ladi.
Shuning uchun gap matnning asosiy komponenti sanaladi: Ayvonda kitob
o‘qib o‘ltirgan Gavharshod begim goho sahifalardan ko‘zini olib, o‘sha
tog‘lar atrofida o‘ralaShadigan bulutlarga o‘ychan tikiladi. Baland tog‘
tizmasi ustidan oShib o‘tolmaydigan og‘ir qora bulutlar cho‘qqilar boshiga
shamol bo‘roni keltirishi, do‘l yog‘dirishi begimning qo‘lidagi Yazdiy
“Zafarnoma”sining tahlikali voqealariga o‘xShab ketadi (P.Qodirov. Ona
lochin vidosi).
Berilgan matn ikki komponentli bo‘lib , bu komponentlar ketma - ket
kelmoqda . Agar mazkur matn komponentlarining ichki qurilishini tahlil etish
lozim bo‘lsa, har bir gapni alohida o‘rganish va ularning nechita so‘zdan
tashkil topayotganligiga e’tibor beriladi: Matnning birinchi komponenti o‘n
olti so‘zning, ikkinchisi esa o‘ttiz so‘zning o‘zaro munosabatidan tashkil
topmoqda. Aytish lozimki , matn tarkibiga kirgan barcha gaplar bir - biri bilan

ma’no jihatidan ham sintaktik jihatdan ham bog‘langan bo‘ladi . Ammo bu
bog‘lanishni gap tarkibidagi so‘zlar bog‘lanishi bilan tenglaShtirmaslik
lozim . Chunki gap komponentlarining biri bosh bo‘lak, boshqalari esa
ikkinchi darajali bo‘lak tarzida sintaktik vazifa bajaradi. Matn
komponentlarining o‘zaro bog‘lanishi esa , birinchi navbatda gaplarning
ma’nolariga asoslanadi . Shuning uchun ham bunda “ bog‘lanishli nutq ”
tushunchasidan foydalanish o‘rinlidir .
Murakkab sintaktik qurilma komponentlari o‘zaro ikki xil bog‘lanadi .
Ularning birini teng bog‘lanish deb , ikkinchisini esa ergash bog‘lanish deb
nomlaymiz . Shunga binoan murakkab sintaktik qurilmalarni ham farqlab
o‘rganamiz:
1. Tursunboy yuvinib uyga o‘tib ketdi-da, bir ozdan keyin kiyinib
chiqdi. U chinakam birov havas qilsa arziydigan yigit bo‘lgandi ( Said
Ahmad . Ufq) .
2. Kuchi, g‘ayrati taniga sig‘maydigan bu yigit kocha eshigi oldida
o‘tirib, atayin kuchini ko‘rsatib qo‘yish uchun eShak qo‘Shilgan aravaning
orqasidan tortib yurgizmay qo‘yar, qopdagi bug‘doymi, unmi, nima bo‘lsa
tishi bilan ko‘tarib irg‘itardi (Said Ahmad. Ufq).
Keltirilgan misollarning birinchisida komponentlari teng bog‘lanishli,
ikkinchisida esa komponentlari munosabatlari ergash bog‘lanishga
asoslangan murakkab sintaktik qurilmalarni ko‘ramiz.
Matn komponentlari vazifasida abzats ham keladi. Abzats, albatta, tom
ma’noda matn sanaladi. Biroq u katta matn tarkibida uning komponenti
hisoblanadi , c hunki matn tarkibidagi fikr tugalligi bir necha abzats sathida
beriladi. Abzats matn tarkibida, xususan, semantik jihatdan muhim mavqega
egadir. Buni matnda ifodalanayotgan umumiy xabarning qismlarga bo‘lib
berilishida yanada aniqroq ko‘rish mumkin. Chunki har bir abzats matnning
ma’lum bir mazmuniy parchasini taqozo etadi:

Nizomjon birdan lohas bo‘lib yana yostiqqa bosh qo‘ydi. Badani go‘yo
kuyib ketgandek bo‘ldi. Bu odamlarga ortiqcha taShvish bo‘ldi-ku, endi
ko‘rmagani Shu qoldimi?
Ko‘zi ilinib uyquga ketdi. Jannat xola uning ustiga Ikromjonning
to‘nini yopib yostig‘ini tuzatdi. Nizomjon g‘arq terga pishgan,
Chakkalaridan marjon-marjon ter qo‘yyapti (Said Ahmad. Ufq).
Ko‘rinadiki, misol sifatida berilgan har ikki matn ham ma’nolariga
ko‘ra bir-biri bilan bog‘lanmoqda. Abzats katta matn tarkibida qo‘llanilar
ekan, o‘Sha matnning umumiy ma’nosi bilan qandaydir yo‘sinda bog‘langan
bo‘ladi. Bunday bog‘lanish, yuqorida stilistik usul tarzida ko‘rib o‘tganimiz
singari, ikki matn o‘rtasida kuzatilmasligi ham mumkin. Lekin har bir abzats
katta matnda ifodalangan umumiy ma’noning qandaydir parchasi bilan u yoki
bu tarzda aloqador bo‘ladi.
Katta matn tarkibida keluvchi komponentlar o‘z grammatik
kategoriyalariga ko‘ra bir xil bo‘lmaydi, albatta. Ularning biri so‘z, ikkinchisi
so‘z birikmasi, uchinchisi esa gap, to‘rtin c hisi murakkab sintaktik qurilma,
beshinchisi abzats kabi kategoriyalarda bo‘lishi mumkin. Ammo ana s hu
kategoriyalardagi har bir komponent sintaktik va semantik fajllashuvi
jihatidan pog‘onali munosabatni taqozo etadi 5
. Quyida ana Shu masala
tavsifiga qisqacha to‘xtab o‘tamiz.
Matn bir so‘z bilan ifodalangan bo‘lsa, unda til birliklarining pog‘onali
munosabati fonema, morfema va so‘zlar misolida kuzatiladi 6
. Masalan ,
kitobxonlarga so‘zi bilan ifodalangan matn komponentlarining pog‘onali
munosabatiga e’tibor beraylik. Bunda 13 fonema ishlatilgan bo‘lib, ularning
har biri o‘zlariga tegishli morfema tarkibida fajllashmoqda: kitob
+xon+lar+ga.
5 5
Хайруллаев Х.З. Нутқ бирликларининг поғонали муносабати. Монография. – Самарқанд:
СамДЧТИ нашри, 2008. – Б. 26-48.
6 6
Хайруллаев Х.З. Тил ва нутқ бирликларининг поғонали муносабати. ДДА. – Тошкент,
2010. – Б. 21-22.

Mazkur morfemalar esa so‘zning tarkibiy qismlari sifatida sintagmatik
qator sathida fajllashmoqda.
Matn so‘z birikmasi bilan ifodalangan bo‘lganda ham pog‘onali
munosabat yuqorida eslatib o‘tilgan morfemalar misolida bo‘ladi, zotan, so‘z
birikmasi nominativ birlikni taqozo etadi. Agar so‘z birikmasini gapning
sathida o‘rganadigan bo‘lsak, pog‘onali munosabat so‘z birikmasi va gap
kategoriyalari o‘rtasida vujudga keladi: Maktabimiz bog‘i Chiroyli
(maktabimiz bog‘i, bog‘ Chiroyli). Biroq bunday vaziyatda so‘z birikmasi
matn maqomida bo‘lmaydi.
Matn gap bilan ifodalangan bo‘lsa, pog‘onali munosabat so‘z va gap
doirasida vujudga keladi: O‘zbekiston – kelajagi buyuk davlat . Ayni paytda
qo‘llanilayotgan har bir so‘z gap tarkibida sintaktik va semantik faollik
olmoqda.
Matn komponentlari gap yoki murakkab sintaktik qurilmalar bilan
ifodalanganda ular orasidagi pog‘onali (ierarxik) munosabat birmuncha
murakkablashadi. Boshqacha aytganda, gap murakkab sintaktik qurilma yoki
matn tarkibida sintaktik faollik oladi. Murakkab sintaktik qurilma esa, o‘z
navbatida, abzats yoxud katta matn sathida sintaktik aktuallik kasb etadi .
Abzatsning sintaktik faolligi ham, o‘z navbatida, o‘zidan katta bob yoki
matnda ta’minlanadi. Shuning uchun bir bob tarkibida yoki boblarga
bo‘linmagan matn tarkibida bir paytning o‘zida bir necha abzats sintaktik
faollik olishi mumkin.
Hozirgi kunga kelib matn lingvistikasi tilshunoslikning alohida sohasi
sifatida Shakllandi, bu sohada yangidan-yangi umumlashmalar qilinmoqda.
Bu sohaning Shakllanishi va rivojida taniqli olim, prof. B.Tursunovning
alohida hissasi bor edi. Xuddi Shu olim taShabbusi bilan Samarqand
Shahrida matn tahliliga bag‘ishlangan bir necha marta xalqaro va respublika
ilmiy anjumanlari o‘tkazilgan. Shulardan 1998 va 2000 yillarda uyushtirilgan

ilmiy anjumanlar o‘z ko‘lami jihatdan matn lingvistikasi taraqqiyotida
alohida ahamiyat kasb etadi 1
. Bu anjumanlarning birida prof.B.Tursunov
ilovali qurilmalarni matnning sintaktik-stilistik kategoriyasi sifatida o‘rganish
hamda ularning matndagi pog‘onali munosabati haqida muhim fikr-
mulohazalarni bildirgan edi 2
.
Avvalo s huni aytish kerakki, matn bir so‘zdan, so‘z birikmasidan, va bir
gapdan ham iborat bo‘lishi mumkin. Bunday matnlarning birinchisi bir
komponentli bo‘ladi. Bunga maxsus qo‘llanishli so‘zlar misol bo‘la oladi.
Masalan: 1. “Sarob”, “Sumbul”, “Turnalar”, “Ayajonlarim”, “Diyonat”,
“Umid”, “Hukm”, “Ufq”, “G‘ildirak”, “Sadoqatnoma”, “Muhabbatnoma”,
“Kuyov”, “Jimjitlik”, “Alpomish” – badiiy asarlarnig nomlari (ideonimlar
yoki biblionimlar); 2. “ToShkent”, “O‘zbekiston”, “London” – xaritalar
nomlari h.k.
So‘z birikmasi orqali ifodalangan matn ham ko‘proq biror san’at
asarining nomi (ideonim) sifatida voqealanadi: Ot bilan suhbat; Ko‘hna
dunyo; Ulug‘bek hazinasi;Qaytar dunyo, Yulduzli tunlar kabilar .
Ayni paytda bunday matn lar ikki komponentli sanaladi va bu orqali bir
so‘zli matndan farqlanadi. Biroq so‘z birikmasi bilan ifodalangan matn faqat
ikki komponentli emas, balki ko‘p komponentli bo‘lishi ham mumkin:
Menga etib kelmagan xat; Ikki eShik orasi; Tushda kechgan umrlar; Ona
lochin vidosi; Besh bolali yigitcha; Qishdan qolgan qarg‘alar; Daydi qizning
daftari - badiiy asarlarning nomlari.
Gap orqali ifodalangan matn komponentlari vazifasida ham so‘zlar
qatnaShadi: Seni Vatan kutadi . O‘zbekiston – mustaqillik diyori kabilar.
1
1
Лингвистическая интерпретация специального текста и активизация обучения
иноязычному общению. Материалы международной теоретической конференции 28-30
сентября 1998 года. – Самарканд: СамГУ, 1998. – 254 с. ; Матн ва унинг талқини (хвлқаро
илмий-назарий конференция материаллари). – Самарқанд: СамДЧТИ нашри, 2000. – 255 б.
2
2
Турсунов Б.Т. Ягона синтактик-стилистик категория остида // Матн ва унинг талқини
(хвлқаро илмий-назарий конференция материаллари). – Самарқанд: СамДЧТИ нашри,
2000. – Б. 10-14.

Lekin matn tilshunosligi muammolarini bir so‘zli, birikma yoki biror
sodda gap bilan ifodalangan matnlar asosida o‘rganish, unchalik maqsadga
muvofiq emas. Chunki bunday matnlarga tayanib til sistemasi birliklarining
nutqqa ko‘chirilishiga oid masalalar tavsifini mukammal holatda amalga
oshirib bo‘lmaydi. Bundan tashqari, kichik matnlardan mikro va
makrosistema haqida, matn komponentlarining semantik va sintaktik
bog‘lanishi xususida ham to‘liq ma’lumot ololmaymiz. Shuning uchun matn
tilshunosligi masalalarini katta matnlar, hech bo‘lmaganda, matn
maqomidagi murakkab sintaktik qurilmalar asosida o‘rganish maqsadga
muvofiqdir. M.Abdupattoev bunday sintaktik qurilmalarni supersintaktik
birlik (SSB)lar termini bilan nomlagan edi 3
. Prof.YO.Tojiev to‘g‘ri
ta’kidlaganidek, “nutq albatta, so‘z-gap, gap, qo‘ s hma gap ko‘rinishlari,
undan yuqoriroq, murakkabroq bo‘lgan, masalan, abzats, period,
supersintaktik butunlik, murakkab sintaktik butunlik, fraza yoki jumla, oyat
kabi nutq birliklaridan tashkil topganligi ham hammaga ma’lum. Faqat,
Shuni aytish kerakki, hozirgi tilshunoslikda supersintaktik butunlik mohiyati
bilan matn mohiyati (ularga berilayotgan ta’riflar, izohlaShlar) bir xildek.
Ularning tub farqi hajmdami yoki boshqa jihatlardami ekanligi ham aniq hal
etilmagan” 4
.
Hozirgi zamon tilshunosligida matn komponentlari tasnifi masalasi
ham ancha murakkabdir, Chunki mustaqil so‘zdan boshlab, gap, murakkab
sintaktik qurilmalar, abzats, bob kabilarning baricha matn komponentlari
jumlasiga kiradi va ular matn tarkibida pog‘onali (ierarxik) munosabatga
kirishadi. Quyida ana Shulardan ba’zilariga to‘xtab o‘tamiz.
3
3
Абдупаттоев М.Т . Ўзбек матнида суперсинтактик бутунликлар. НДА. – Тошкент, 1998. –
Б. 4-6.
4 4
Тожиев Ё. “Матн”га ёндашув // Тилшуносликнинг долзарб масалалари (илмий
мақолалар тўплами). У-чиқиши. – Тошкент: “Академнашр”, 2010. – Б. 200..

Matn bir so‘z bilan yoki so‘z birikmasi bilan ifodalanganda uning
komponenti vazifasida mustaqil so‘z keladi. Masalan, “Y u lduzli tunlar”,
“C h ayon yili”, “Hijron kunlarida”, “Yillar armoni”, “Y os hlik devoni”,
“Istambul fojiasi”, “Mungli ko‘zlar”, “Jannati odamlar”, “Ufq
bo‘sag‘asida”, “Kelinlar qo‘zg‘oloni”, “Avlodlar dovoni”, “Chorqol
yo‘lbarsi” singari so‘z birikmasi orqali ifodalangan matnlarni ikki
komponentli deb ataymiz.
Matn komponenti so‘z birikmasi tarzida kelishi ham mumkin. Lekin
so‘z birikmasini biror jiddiy zarurat tug‘ilgandagina matn komponenti tarzida
o‘rganiladi. Odatda katta matnlar bir nechita gapdan tashkil topgan bo‘ladi.
Shuning uchun gap matnning asosiy komponenti sanaladi: Ayvonda kitob
o‘qib o‘ltirgan Gavharshod begim goho sahifalardan ko‘zini olib, o‘sha
tog‘lar atrofida o‘ralaShadigan bulutlarga o‘ychan tikiladi. Baland tog‘
tizmasi ustidan oShib o‘tolmaydigan og‘ir qora bulutlar cho‘qqilar boshiga
shamol bo‘roni keltirishi, do‘l yog‘dirishi begimning qo‘lidagi Yazdiy
“Zafarnoma”sining tahlikali voqealariga o‘xShab ketadi (P.Qodirov. Ona
lochin vidosi).
Berilgan matn ikki komponentli bo‘lib , bu komponentlar ketma - ket
kelmoqda . Agar mazkur matn komponentlarining ichki qurilishini tahlil etish
lozim bo‘lsa, har bir gapni alohida o‘rganish va ularning nechita so‘zdan
tashkil topayotganligiga e’tibor beriladi: Matnning birinchi komponenti o‘n
olti so‘zning, ikkinchisi esa o‘ttiz so‘zning o‘zaro munosabatidan tashkil
topmoqda. Aytish lozimki , matn tarkibiga kirgan barcha gaplar bir - biri bilan
ma’no jihatidan ham sintaktik jihatdan ham bog‘langan bo‘ladi . Ammo bu
bog‘lanishni gap tarkibidagi so‘zlar bog‘lanishi bilan tenglaShtirmaslik
lozim . Chunki gap komponentlarining biri bosh bo‘lak, boshqalari esa
ikkinchi darajali bo‘lak tarzida sintaktik vazifa bajaradi. Matn
komponentlarining o‘zaro bog‘lanishi esa , birinchi navbatda gaplarning

ma’nolariga asoslanadi . Shuning uchun ham bunda “ bog‘lanishli nutq ”
tushunchasidan foydalanish o‘rinlidir .
Murakkab sintaktik qurilma komponentlari o‘zaro ikki xil bog‘lanadi .
Ularning birini teng bog‘lanish deb , ikkinchisini esa ergash bog‘lanish deb
nomlaymiz . Shunga binoan murakkab sintaktik qurilmalarni ham farqlab
o‘rganamiz:
1. Tursunboy yuvinib uyga o‘tib ketdi-da, bir ozdan keyin kiyinib
chiqdi. U chinakam birov havas qilsa arziydigan yigit bo‘lgandi ( Said
Ahmad . Ufq) .
2. Kuchi, g‘ayrati taniga sig‘maydigan bu yigit kocha eshigi oldida
o‘tirib, atayin kuchini ko‘rsatib qo‘yish uchun eShak qo‘Shilgan aravaning
orqasidan tortib yurgizmay qo‘yar, qopdagi bug‘doymi, unmi, nima bo‘lsa
tishi bilan ko‘tarib irg‘itardi (Said Ahmad. Ufq).
Keltirilgan misollarning birinchisida komponentlari teng bog‘lanishli,
ikkinchisida esa komponentlari munosabatlari ergash bog‘lanishga
asoslangan murakkab sintaktik qurilmalarni ko‘ramiz.
Matn komponentlari vazifasida abzats ham keladi. Abzats, albatta, tom
ma’noda matn sanaladi. Biroq u katta matn tarkibida uning komponenti
hisoblanadi , c hunki matn tarkibidagi fikr tugalligi bir necha abzats sathida
beriladi. Abzats matn tarkibida, xususan, semantik jihatdan muhim mavqega
egadir. Buni matnda ifodalanayotgan umumiy xabarning qismlarga bo‘lib
berilishida yanada aniqroq ko‘rish mumkin. Chunki har bir abzats matnning
ma’lum bir mazmuniy parchasini taqozo etadi:
Nizomjon birdan lohas bo‘lib yana yostiqqa bosh qo‘ydi. Badani go‘yo
kuyib ketgandek bo‘ldi. Bu odamlarga ortiqcha taShvish bo‘ldi-ku, endi
ko‘rmagani Shu qoldimi?

Ko‘zi ilinib uyquga ketdi. Jannat xola uning ustiga Ikromjonning
to‘nini yopib yostig‘ini tuzatdi. Nizomjon g‘arq terga pishgan,
Chakkalaridan marjon-marjon ter qo‘yyapti (Said Ahmad. Ufq).
Ko‘rinadiki, misol sifatida berilgan har ikki matn ham ma’nolariga
ko‘ra bir-biri bilan bog‘lanmoqda. Abzats katta matn tarkibida qo‘llanilar
ekan, o‘Sha matnning umumiy ma’nosi bilan qandaydir yo‘sinda bog‘langan
bo‘ladi. Bunday bog‘lanish, yuqorida stilistik usul tarzida ko‘rib o‘tganimiz
singari, ikki matn o‘rtasida kuzatilmasligi ham mumkin. Lekin har bir abzats
katta matnda ifodalangan umumiy ma’noning qandaydir parchasi bilan u yoki
bu tarzda aloqador bo‘ladi.
Katta matn tarkibida keluvchi komponentlar o‘z grammatik
kategoriyalariga ko‘ra bir xil bo‘lmaydi, albatta. Ularning biri so‘z, ikkinchisi
so‘z birikmasi, uchinchisi esa gap, to‘rtin c hisi murakkab sintaktik qurilma,
beshinchisi abzats kabi kategoriyalarda bo‘lishi mumkin. Ammo ana s hu
kategoriyalardagi har bir komponent sintaktik va semantik fajllashuvi
jihatidan pog‘onali munosabatni taqozo etadi 5
. Quyida ana Shu masala
tavsifiga qisqacha to‘xtab o‘tamiz.
Matn bir so‘z bilan ifodalangan bo‘lsa, unda til birliklarining pog‘onali
munosabati fonema, morfema va so‘zlar misolida kuzatiladi 6
. Masalan ,
kitobxonlarga so‘zi bilan ifodalangan matn komponentlarining pog‘onali
munosabatiga e’tibor beraylik. Bunda 13 fonema ishlatilgan bo‘lib, ularning
har biri o‘zlariga tegishli morfema tarkibida fajllashmoqda: kitob
+xon+lar+ga.
Mazkur morfemalar esa so‘zning tarkibiy qismlari sifatida sintagmatik
qator sathida fajllashmoqda.
5 5
Хайруллаев Х.З. Нутқ бирликларининг поғонали муносабати. Монография. – Самарқанд:
СамДЧТИ нашри, 2008. – Б. 26-48.
6 6
Хайруллаев Х.З. Тил ва нутқ бирликларининг поғонали муносабати. ДДА. – Тошкент,
2010. – Б. 21-22.

Matn so‘z birikmasi bilan ifodalangan bo‘lganda ham pog‘onali
munosabat yuqorida eslatib o‘tilgan morfemalar misolida bo‘ladi, zotan, so‘z
birikmasi nominativ birlikni taqozo etadi. Agar so‘z birikmasini gapning
sathida o‘rganadigan bo‘lsak, pog‘onali munosabat so‘z birikmasi va gap
kategoriyalari o‘rtasida vujudga keladi: Maktabimiz bog‘i Chiroyli
(maktabimiz bog‘i, bog‘ Chiroyli). Biroq bunday vaziyatda so‘z birikmasi
matn maqomida bo‘lmaydi.
Matn gap bilan ifodalangan bo‘lsa, pog‘onali munosabat so‘z va gap
doirasida vujudga keladi: O‘zbekiston – kelajagi buyuk davlat . Ayni paytda
qo‘llanilayotgan har bir so‘z gap tarkibida sintaktik va semantik faollik
olmoqda.
Matn komponentlari gap yoki murakkab sintaktik qurilmalar bilan
ifodalanganda ular orasidagi pog‘onali (ierarxik) munosabat birmuncha
murakkablashadi. Boshqacha aytganda, gap murakkab sintaktik qurilma yoki
matn tarkibida sintaktik faollik oladi. Murakkab sintaktik qurilma esa, o‘z
navbatida, abzats yoxud katta matn sathida sintaktik aktuallik kasb etadi .
Abzatsning sintaktik faolligi ham, o‘z navbatida, o‘zidan katta bob yoki
matnda ta’minlanadi. Shuning uchun bir bob tarkibida yoki boblarga
bo‘linmagan matn tarkibida bir paytning o‘zida bir necha abzats sintaktik
faollik olishi mumkin.

Adabiyotlar
1. Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. -Toshkent,
“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2009.
2. Yoldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. - Т .,
2007.
3. Yoldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. - Т .: “Fan”, 2008.
4. Yoldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. - Т ., Alisher Navoiy
nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010.
5 . Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. -T .:, 1989.
6 . Rasulov I. Murakkab sintaktik butunlik. O‘zbek tili va adabiyoti. 1983,
№1.
7. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M. va boshq.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Т .: “FTM”, 2009.
8 . Shomaqsudov A., Rasulov I. va boshq. 0 ‘zbek tili stilistikasi. - Т .:
O‘qituvchi”, 1983.9. Abdupattoyev M.T. O‘zbek matnida supersintaktik
butunliklar. Filol. fan.nom. ...diss.avtoref. - Т ., 1998.10. Mirtojiev M.
Lingvistik metaforalar tasnifi.//O' ТА , 1973, № 4,-B.34-37.11. Tog‘ayev O.
Publisistika janrlari.-Toshkent: “O‘qituvchi”, 1976-B.155.

Matn komponentlarining pog‘onali munosabati haqida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish