Matn komponentlarining semantik va pragmatik munosabatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Matn komponentlarining semantik va pragmatik munosabatlari

Купить

MATN KOMPONENTLARINING SEMANTIK VA PRAGMATIK
MUNOSABATLARI
Reja:
1. Matnda ifodalanadigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri va radikal semantik
munosabatlar haqida tushuncha.
3. Mantiq va til kategoriyalarining o‘zaro aloqasi hamda farqli
tomonlari va o‘zbekCha matnlarning sintaktik va pragmatik tahlili haqida.

Ma’lumki, matnning har qanday turi ham tugallangan fikr ifodasini
beradi. Bu matnning xarakterli belgilaridan biri sanaladi. Uning ikkinchi
belgisi komponentlarining mazmunan bog‘lanishli ekanligi hisoblanadi.
Zotan, matn gorizontal chiziqda (sintagmatik qator doirasida) Shakllanadi va
bu jihatdan kommunikativ yaxlitlikni tashkil etadi. Shunday bo‘lgaCh,
o‘zbekCha matnlarda bog‘lanishlilik quyidagi ikki ko‘rinishda voqelanadi: a)
matnda berilayotgan ikki va undan ortiq hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlik; b)
hodisalarning o‘zaro qorishuvi natijasida shakllangan ma’no butunligida aks
etuvchi bog‘liqlik.
1. Matn, albatta, nutqimiz mahsuloti sanaladi. Shuning uchun
“bog‘lanishli nutq” (“svyaznaya re c h”) tushunchasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri matn
bilan aloqadordir. Matnda bog‘lanishlilik uning komponentlari munosabatida,
birinchi galda ularning semantik munosabatida o‘z aksini topadi. Tilshunos
olimlar matnda ifodalanayotgan s emantik munosabat ni o‘z navbatida,
quyidagicha ikki tur ga ajratib o‘rganmoqdalar:
1. Radikal munosabat. Bunda matn komponentlari o‘zaro to‘g‘ridan-
to‘g‘ri bog‘lanmay matnda ifodalanayotgan umumiy ma’no sathida
munosabatga kirishadi.
2. To‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bevosita munosabat. Bunda matnning tarkibiy
qismlari bir -biriga bog‘liq bo‘ladi va birining ma’nosi ikkinchisining
ta’sirida oydinlaShadi 1
.
Aytish lozimki, matn komponentlarining o‘zaro bog‘lanishiga xos
bo‘lgan semantik munosabatning har ikki turi ham muhim ahamiyat kasb
etadi, zotan, har bir matnning asosiy vazifasi ma’lum xabar ifodasini
berishdan iboratdir. Bu esa semantik yaxlitlikni talab qiladi. Matnning
bunday sifati muqarrar ravishda yozma nutqda kuzatiladi. Og‘zaki nutqda
esa uning semantik butunligi har doim ham voqe bo‘lavermaydi. Chunki,
1
Кожевникова К. Об аспектах связности в тексте как целом// Синтаксис текста. –М.:
Наука,1979. – С. 56-58.

og‘zaki nutqda uzuq-yuluq jumlalar ham ko‘p ishlatiladi. Bundan tashqari,
ma’no yaxlitligiga tinglovchiining replikasi ham sezilarli darajada salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Matn komponentlarining ma’no jihatdan bog‘lanishli bo‘lishi nafaqat
matnning ma’no butunligini, balki uning tarkibiy qismlari sanaluvchi
mustaqil gaplarning ham mazmuniy salmog‘i bekami-ko‘stligini ta’minlaydi.
To‘g‘ri, matndan tashqarida gap grammatik jihatdan mutlaqo cbo‘lishi
mumkin. Lekin uning ma’no butunligi faqat matn sathida boshqa gaplar bilan
o‘zaro munosabatda kelganda to‘liq ifodasini topa oladi. Bu matn tarkibida
qo‘llanilgan barcha gaplarga xosdir, faqat matnning boshlanishida kelgan gap
o‘zining nisbiy mustaqilligi bilan Shu matn tarkibiga kirgan boshqa
gaplardan farq qiladi 2
.
Matn tarkibida gaplarning o‘zaro semantik munosabatlari xususida so‘z
yuritilganda, tafakkurimizda hukmlar majmuasi qanday bog‘lanishini
tasavvur etib ko‘rmog‘imiz lozim . Matn komponentlarining bog‘lanishli
ekanligini o‘rganish til va tafakkur birligi dialektik qonuniyatidan kelib
c hiqadi. Shuning uchun mustaqil gaplarning o‘zaro munosabati zamirida
s hakllanuv c hi gapdan katta har qanday nutq birligi o‘zining umumiy
mazmuni salmog‘i jihatidan tafakkur mahsulining til unsurlari vositasida
ifodalanishini taqozo etadi.
Gapning so‘zlar munosabatidan tashkil etilishini nazarda tutsak, bunda
so‘zning fikr ifodasini voqelantiruv c hi belgi ekanligini dalilay olamiz. Biroq
nutqimiz qolipida ro‘y beruvchi psixologik muloqatda so‘z emas, balki gap
asosiy belgi sanaladi. Bu nutqimiz sathida gapning o‘ziga xos maqomini,
uning boshqa birliklardan (masalan, so‘z, so‘z birikmasi va h.k.) farqini aniq
va ravShan namoyon etadi 3
.
2
2
Солганик Г.Я. Синтаксическая стилистика. –М.: Высшая школа,1973. – С. 49-59.
3 3
Потебня А.А. Из записок по русской грамматике, т.1-2.-М.,1958. – С. 42-47.

2. Yuqorida keltirilgan fikr va mulohazalar til bilan mantiqning o‘zaro
uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Ammo bu bilan mantiq va til kategoriyalari
qorishib ketadi, demoqchi emasmiz, albatta. chunki mantiqning ham, tilning
ham faqat o‘ziga xos bo‘lgan qonuniyatlari mavjud. Shuning uchun sintaktik
kategoriyalarni mantiq kategoriyalari nusxasi sifatida talqin etib bo‘lmaydi.
Ana shu bois hukm tushunchasini bu o‘rinda shartli deb bilmog‘imiz lozim.
A.A.Potebnya to‘g‘ri ta’kidlaganidek, grammatik gap mantiqiy hukm bilan
bir xil ma’no kasb eta olmaydi 4
.
Darhaqiqat, hukmning aniq va mukammalligi faqat nutqda aniqlanadi.
Buning uchun esa bir necha hukm o‘zaro munosabatda olib tahlil etiladi.
Shuning uchun an’anaviy mantiqda muayyan bir hukmni nutqdan tashqari
holatda olib tahlil qilinishi bugungi kun talablariga javob berolmay qoldi.
Bugungi kunda an’anaviy grammatikalarda berilgan sintaktik
qurilmalar tahlilidan o‘zgacha tahlil materiallariga ehtiyoj tug‘ilganligi
sababli odatdagi semantik va sintaktik tahlillar doirasi ancha kengaydi.
Boshqacha aytganda, matn lingvistikasi masalasi kun tartibiga asosli ravishda
kirib keldi. Buning asosiy dalili sifatida hozirgi lingvistik tadqiqotlarda
o‘zaro bog‘lanishli bo‘lgan bir necha sintaktik qurilmalar nutqning yaxlit bir
bo‘lagi sifatida talqin etilayotganini ko‘rsatish mumkin.
Nutqda o‘zaro bog‘liq bo‘lgan gaplarning semantik va sintaktik
muammolarini o‘rganishda mazkur gaplarni alohida olmay, har birini
boshqalari bilan bog‘liq holda talqin etilgandagina ularning ma’no tugalligi
haqida so‘z yuritish mumkin. Bunday vaziyatda mazkur gaplarning nafaqat
ma’no tugalligi, balki sintaktik xususiyatlarining ham ancha mukammal
izohlanishi uchun imkoniyat yaratiladi. Masalan, ma’lum bir nutq parchasida
namoyish xususida fikr bildirilayotgan bo‘lsa, nampyishcilar (demonstrant ы )
so‘zi bunday matn uchun sub’ekt vazifasini o‘taydi, zotan, mazkur so‘z bir
4 4
Потебня А.А. Из записок по русской грамматике, т.1-2.-М.,1958. – С. 68-69.

o‘rinda gapda o‘zining asliy Shaklida, boshqa gaplarda esa olmosh bilan
(masalan, ular, o‘zlari olmoshlari), o‘zga bir sinonimik so‘z bilan (masalan,
kishilar, odamlar, xalq ) ifodalanadi va har safar gapda bu tushunchaning
mavjudligini his etamiz.
Matn komponentlari tarkibida biror so‘z yoki birikmaning bu taxlit
qo‘llanishi nafaqat semantik, balki sintaktik vazifa ham bajaradi. Chunki
mazkur so‘z oldingi gapda grammatik ega vazifasida kelsa, keyingi gaplarda
to‘ldiruvChi, aniqlovchi bo‘lib qo‘llanilishi ham mumkin 5
.
Ana Shulardan kelib Chiqib, o‘zbekCha matn larni sintaktik va
pragmatik tahlili bobida hali o‘z eChimini kutayotgan juda ko‘p jumboqlar
mavjudligini ta`kidlash lozim.
5 5
Турниёзов Н., Й ў лдо ш ев Б. Матн тилшунослиги (услубий қўлланма). – Самарқанд,
СамДУ нашри, 2006. – Б. 58-62.

Adabiyotlar
1. Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. -Toshkent,
“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2009.
2. Yoldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. - Т .,
2007.
3. Yoldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. - Т .: “Fan”, 2008.
4. Yoldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. - Т ., Alisher Navoiy
nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010.
5 . Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. -T .:, 1989.
6 . Rasulov I. Murakkab sintaktik butunlik. O‘zbek tili va adabiyoti. 1983,
№1.
7. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M. va boshq.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Т .: “FTM”, 2009.
8 . Shomaqsudov A., Rasulov I. va boshq. 0 ‘zbek tili stilistikasi. - Т .:
O‘qituvchi”, 1983.9. Abdupattoyev M.T. O‘zbek matnida supersintaktik
butunliklar. Filol. fan.nom. ...diss.avtoref. - Т ., 1998.10. Mirtojiev M.
Lingvistik metaforalar tasnifi.//O' ТА , 1973, № 4,-B.34-37.11. Tog‘ayev O.
Publisistika janrlari.-Toshkent: “O‘qituvchi”, 1976-B.155.

Matn komponentlarining semantik va pragmatik munosabatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish