Matn mutolaasi. “Turfa zakovatlar” nazariyasi asosidagi yondashuvlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Matn mutolaasi. “Turfa zakovatlar” nazariyasi asosidagi yondashuvlar

Купить

Matn mutolaasi. “ Turfa zakovatlar ” nazariyasi asosidagi yondashuvlar
Reja:
1. Adabiy ta’limda o‘quvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirishning
o‘ziga xos xususiyatlari.
2. Matn mutolaasi, mutolaa madaniyati.
3. Govard Gardnerning “Turfa zakovatlar” nazariyasi va badiiy matn tahlili.

Adabiyot o‘qitishning hayot bilan chambarchas bog‘liqligi, shaxs
ma’naviyatiga daxldorlik, adabiy ta’limni insonparvarlashtirish, demokratlashtirish
g‘oyatda murakkab jarayon bo‘lib, uni birgina adabiyot darslari vositasida amalga
oshirish mushkuldir. Zero, adabiyot fanini o‘qitish o‘quvchilarni adabiyotshunos
qilib tarbiyalash vazifasiga emas, balki o‘z taqdirini yurt ravnaqi va xalq
farovonligi bilan chambarchas bog‘laydigan yuksak ma’naviyatli shaxslar etib
tarbiyalashga yo‘naltirilgandir.
Davlatimiz rahbari Sh.M.Mirziyoyev ta’lim-tarbiya sohasidagi yutuq va
muammolarni tahlil qilar ekan, yoshlarning kitobxonlik darajasi pasayib, ko‘p
vaqtlarini ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazayotganiga alohida e’tibor qaratgan holda
“Bugungi kunda axborot tarqatish, axborot almashishning tezligi va mukammalligi
bo‘yicha internetning o‘rnini bosadigan boshqa vosita yo‘qligini albatta yaxshi
bilaman. Ammo farzandlarimizning ongi, dunyoqarashi asrlar davomida sinovdan
o‘tgan, yuksak ma’naviyat manbai bo‘lgan jahon va milliy adabiyotimiz asosida
emas, balki biz uchun yot bo‘lgan g‘oyalarni yoshlarimiz ongiga singdirayotgan
zararli axborotlar asosida shakllanishiga men mutlaqo qarshiman. Eng muhimi,
farzandlarimizda yoshlik chog‘idan boshlab kitobga mehr qo‘yish, mustaqil fikr
yuritish, murakkab hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri javob topish ko‘nikmasini
shakllantirishimiz, buning uchun tegishli tashkiliy ishlarni amalga oshirishimiz
darkor” degan fikrlari masalaning g‘oyat dolzarbligini ko‘rsatadi. Shunday ekan,
o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish, ularni so‘z
san’atining sehrli olamiga yetaklab kirish, ma’naviy kamolot tarbiyasi adabiyot
o‘qituvchisining g‘oyat muhim va zaruriy vazifalaridan hisoblanadi. Adabiyotdan
dars soatlarining cheklanganligi va dastur mavzularining siqiqligi o‘quvchilarni
qiziqtiradigan barcha savollarga ham javob topish imkonini beravermaydi.
Vaziyatdan chiqishning birdan bir yo‘li mustaqil mutolaani qat’iy reja asosida
amalga oshirishdir.
Mutolaa – ota-onalar va o‘qituvchilarning savodli hamkorligi ta’sirida
bolaning so‘zlarni ko‘rish va tanish, ma’nosini tushunish, mazmun-mohiyatini
anglash hamda og‘zaki faoliyat yuritish hodisasidir. Mutolaa, shuningdek,

shaxsning o‘zligini tanishga yo‘naltirilgan faoliyati bo‘lib, buning natijasida unda
yangi sifat-xususiyatlar vujudga keladi. Inson hayoti davomida o‘ziga singdirgan
mana shu mehnat elementlari orqali shaxsiy tarbiyaning takrorlanmas shaklini
yaratadi va bular mutolaani madaniyatning boshqa faoliyat turlaridan ajratib turadi.
Natijada, mutolaa subyekt faoliyatini maqsadli harakatlar sari yo‘naltiruvchi
evalyutsion jarayondir. Sotsiologiya fanlari doktori A.Umarov mutolaa
madaniyatini “ijtimoiy guruhlar, uyushmalar va alohida individlarning umumiy
ma’lumot olishga yo‘naltirilgan jarayon, xulq-atvor va faoliyatlari mazmuni hamda
tarkibiy tizimlarida yuz beruvchi o‘zgarishlar majmuini ifodalovchi bilimlar,
me’yorlar, ijtimoiy hodisalar va boshqa atributlar” (atribut – lotincha “attributum”
– qo‘shib berilgan, ta’minlangan, qo‘shimcha qilingan”) deb biladi. Mutolaa
madaniyatini shaklantirish zarurati o‘quvchilarning adabiyotdan qandaydir
yangilikni bilib olishi bilangina bog‘liq emas. Mustaqil mutolaa jarayonlari milliy
o‘zlikni, hayotning tub mohiyatini anglatish, fuqarolik burchi va axloqiy nuqtai
nazarini mustahkamlash kabi mushtarak maqsadlar yo‘lida takomillashib, ijtimoiy-
axloqiy va estetik ideallarni o‘zida aks ettiradi. Bolada mutolaa madaniyati
elementlari dastlab oilaviy an’analar, ota-ona ibrati asosida asta-sekinlik bilan
shakllanadi, keyinchalik ta’lim-tarbiya, mahalla, jamoatchilik kabi atrof-muhit
ta’sirida faollashib, ehtiyojga aylana boradi. Psixologiyada ehtiyoj tushunchasiga
subyekt va uning faoliyati o‘rtasidagi aloqadorlikni o‘zida mujassam etuvchi
kategoriya sifatida qaraladi.
Mutolaa ehtiyoji shaxsda ixtiyoriy, erkin va ongli o‘qib-o‘rganish, estetik
zavqlanish, huzurlanish va ilhomlanishga bo‘lgan moyilliklar negizida individual
qiyofa kasb etadi. Binobarin, professor S.Matjonov ta’kidlagandek, “O‘quvchi o‘zi
mutolaa qiladigan kitobi haqida qancha ko‘p ma’lumotga ega bo‘lsa, uni shu qadar
chuqur o‘zlashtiradi, undagi nafosatni qalbdan his etadi. Buning uchun
o‘quvchining o‘zi kitob orqali yangibir olam bilan tanishishga tayyor bo‘lishi,
ya’ni ichdan ehtiyoj sezishi, majburiyat va mas’uliyat his qilishi kerak”. O‘qituvchi
bu borada mutolaa uchun adabiyotlarni tanlab tavsiya qilishi, o‘z vaqtida asarlar
ro‘yxatini yangilashi va mazmunini kengaytirib borishi, bunda har bir

o‘quvchining yosh va individual xususiyati hamda qiziqishini hisobga olishi zarur.
Negaki, qiziqish o‘rganilayotgan asar mohiyatini chuqurroq idrok qilishga yordam
beradi. Qiziqish va idrok o‘quvchining intellektual salohiyati bilan chambarchas
bog‘liq. Psixologik nuqtayi nazardan yondashganda, qiziqish “shaxsning muayyan
voqelikdagi, muayyan vaziyatdagi turli narsa va hodisalarga tanlab munosabatda
bo‘lishida, insonning o‘ziga xos qaror qabul qilishida, o‘zini o‘zi nazorat eta
bilishida, maqsadga intilishida, yuzaga kelgan obyektiv va subyektiv to‘siqlarni
yengishida ifodalanadi”. Ilmiy manbalarda “intellekt” (lotincha “intellectus”) so‘zi
aql, idrok, tasavvur kabi ma’nolarni anglatib, kishining anglash, tushunish,
fahmlash, bir so‘z bilan aytganda, aqliy rivojlanganlik darajasini belgilashi qayd
etiladi. Bizningcha, intellekt shaxsning muayyan darajada mustahkam, barqaror
aqliy, ruhiy qobiliyatlari majmuasidir. O‘quvchilarning intellektual salohiyatni
rivojlantirishda mutolaa asoslarini o‘ziga singdirish va o‘zlashtirish qatorida
bilimlarini qiyoslash, tahlil qilish, sintezlash, abstraktlash, umumlashtirish va
ulardan amalda oqilona foydalanish tajribasini orttirish bilan bog‘liq malakalarga
ega bo‘lishi talab etiladi. Idrok faoliyati insonning egallagan bilimi, orttirgan
tajribalari hamda murakkab analitik-sintetik harakatlar tizimi zamirida shakllanadi.
Narsa va hodisalarni umumlashgan tarzda aks ettirish mazkur tushunchaga xos
muhim xususiyatlardan biri bo‘lib, bu turli vaziyat, sharoit va jabhalarda faol va
bevosita aks ettirish imkoniyati mavjudligi bilan xarakterlanadi.
Badiiy asarni idrok etish matn mazmunini tushunish va anglash jarayoni
bilan uzviylikda kechadi. Idrok qilish asosida estetik his-tuyg‘ular, badiiy tafakkur
shakllanadi, tasavvurlar hosil bo‘ladi. Natijada o‘quvchilar tafakkuri voqelikka
yaqinlashadi. Metodist olima R.Niyozmetova adabiy materiallarni o‘rganishning
pedagogik-psixologik asoslarini tadqiq qilar ekan, kitobxonning obrazli
aniqlashtirish va umumlashtirish kabi analitik-sintetik faoliyati nazarda tutilishiga
alohida urg‘u beradi. O‘quvchi o‘rganilayotganasar mohiyatini qanchalik tez, to‘la
va aniq idrok qilsa, aqlan va ruhan boyishiga zamin yaratiladi. Zero, idrok qilish
yo‘li bilan hosil qilingan bilim, badiiy obraz yoki obrazli umumlashmalar xotirada
uzoq vaqt saqlanib qolishiga muvaffaq bo‘linadi. O‘quvchilar o‘zida shaxsning eng

qimmatli fazilatlarini, o‘quv va mexnat malakalarini ongli, rejali, tartibli, izchil va
muntazam ravishda egallab borishga, shaxsning muayyan bir fazilatlari va
xislatlarini hosil qilishga harakat qiladilar; o‘z-o‘zini tarbiyalash muammolarini,
yaxlit ma’naviy-ruxiy qiyofani shakllantirishga intiladilar. O‘quvchilarning o‘z-
o‘zini tarbiyalash jarayoni o‘quv muassasa jamoat tashkilotlari, pedagoglar
jamoasining tarbiyaviy ta’siri doirasida bo‘lmog‘i shart. Toki o‘z-o‘zini
tarbiyalashni takomillashtirish jamoada munosib o‘rin egallashga, ijtimoiy burchni
anglash, foydali mexnatga jalb etish ishiga xizmat qilsin. O‘z-o‘zini tarbiyalashni
to‘g‘ri izga solib yuborish uchun uyg‘unbirlikni tashkil etgan tarbiyaviy chora-
tadbirlar majmuasi tarzida tasir o‘tkazish jamoa majburiyati, o‘zaro yordam va
nazorat qilish, o‘zaro baxolash va tanqid qilish kabilar maqsadga muvofiqdir.
Mustaqil mutolaa “murakkab ijtimoiy-ruhiy jarayon bo‘lib, uning mohiyatini
anglash tizimiy tahlil va sintezni uyg‘un tarzda amalga oshirish hamda mutolaa
hodisasining tarkibiy tushunchalarini o‘rganishni taqozo etadi”. Demak, barkamol
kitobxon tarbiyasida o‘quvchining ichki regulyatsiyasi, bilish jarayonlarini hisobga
olish, milliy va zamonaviy pedagogikaning maqsad, shakl, vazifalari, shuningdek,
oila, mahalla hamda o‘quv muassasalari hamkorligini yagona maqsad yo‘lida
birlashtirish yaxlit tizim sanaladi. Bu borada ajdodlarimizning ma’rifatparvarlik
g‘oyalari, adabiyot o‘qitish mazmunida belgilangan mezonlarga asoslanish,
qolaversa, chet davlatlarning ilg‘or tajribalarini milliy metodika taraqqiyotiga
hamohang yo‘naltirish har bir o‘quvchida mavjud intellekt turini safarbar qilish,
ta’lim texnologiyalari ularning individual rivojlanishiga mos holda tuzilishi
ustuvor masaladir.
Mutolaa madaniyatini shakllantirishda zamonaviy pedagogika va
psixologiya o‘quvchi rivojlanish darajasiga mos ish turlarini taqozo etadiki,
faoliyatimizda Xorazmiyning sezgi orqali bilish, Forobiyning bilish qobiliyati,
Beruniyning qiyoslash, Ibn Sinoning aqliy, axloqiy, estetik va jismoniy tarbiya
yaxlitligi, Navoiyning qobiliyatlar darajasida bilim berish haqidagi ta’limotlari
qatori xorij tajribalarining zarur jihatlariga tayanish ehtiyojini yuzaga keltiradi. Bu
borada amerikalik pedagog J.Dyu ning konstruktivizm, shvetsariyalik psixolog

J.Piaje ning bola intellektining rivojlanishi, rossiyalik psixolog L.S.Vigotskiyning
eng yaqin rivojlanish sohasi, amerikalik olimlar G.Gardnerning intellect turfaligi,
B.Blumning o‘quv maqsadlari taksonomiyasi (taksonomiya – yunoncha “taxis” –
tartib bilan joylashish, “nomos” – qonun) kabi nazariyalar tub mohiyatidagi har bir
o‘quvchining motiv va intellekti doirasida ish ko‘rish ijobiy samara berishi
haqidagi qarashlari ahamiyatlidir. Xususan, psixologiyada turfa zakovatlar nomi
ostida ma’lum Gardner nazariyasi bugungi kunda shaxsning turli darajada
ifodalangan intellektga egaligi haqidagi ta’limot sanaladi. Nazariya zamirida
dunyoni anglash va bilish verbal-lingvistik, mantiqiy-matematik, vizual-fazoviy,
motor-harakatli, musiqiyritmik, shaxslararo, ichki shaxsiy hamda naturalist
(tabiatshunos) intellekti kabi sakkiz xil zakovat asosiga qurilishi mujassam.
Professor J.Yo‘ldoshevning fikricha, ba’zi bolalar o‘zida ustun intellekt tipi orqali
tengdoshlariga nisbatan yengilroq o‘qib-o‘rganishi mumkin. O‘z vaqtida
aniqlangan iqtidor esa bolaning kelgusidagi yutuqlari omilidir. Adabiy ta’limda
o‘quvchilarning individual xususiyatlarini inobatga olish ularda mavjud bilish
jarayonlarini yuzaga chiqarishi borasida filologiya fanlari doktori, adabiyotshunos
Z.Mirzayeva Gardner nazariyasida akslangan turli darajadagi intellekt tipiga
e’tibor qaratib ish ko‘rishni ma’qul ko‘radi. Agar masalaga chuqurroq yondashilsa,
olimaning intellekt ko‘pqirraliligiga asoslanish haqidagi qarashlarida yangicha
yondashuvlar bilan bir qatorda metodikadagi an’anaviy kuzatish, ijodiy, tadqiqot
yokievristik metodlar tarkibidagi bir qator usullarni takomillashtirish borasidagi
tavsiyalari oydinlashadi. Bunda faqat topshiriqlar tizimi muayyan intellekt tipini
shakllantirishga mos holda guruhlashtirilgani, aniq nom ostida berilgani va
o‘quvchida mavjud qobiliyatlarni ko‘zda tutib oldindan rejalashtirishi nuqtayi
nazaridan farqlanadi.
Amerikalik neyropsixolog Govard Gardner 1983-yilda “Turfa zakovatlar”
nazariyasi yaratgan . Bu nazariyada har bir insonda turli xil intellektlar borligi
ta’kidlangan. Ushbu nazariya an’anaviy psixometrik fikrlarni juda cheklangan deb
hisoblaydi. Gardner o‘zining nazariyasini 1983-yilgi "Zakovat ramkalari: Ko‘p

aqllar nazariyasi" kitobida bayon etgan. U yerda u barcha insonlar turli xil “aql-
zakovat” larga ega ekanligini ta’kidlagan.
Nazarimizda Gardner nazariyasidagi ayrim usullarni qo‘llash o‘zida fanning
ma’lum sohalariga qiziquvchan, qaysidir yo‘nalish bilan individual
shug‘ullanuvchi yoki muayyan sifati yaqqol namoyon o‘quvchilar faoliyatini
qamrab olishi nuqtayi nazaridan ta’sirchandir. Biroq mavjud, lekin yashirin
intellekt turini jalb etishga, fikrlash va kuzatish asosida o‘zlashtirishga,
o‘quvchining o‘zini o‘zi ijobiy baholashiga ta’sir ko‘rsatadigan mazmun va shakl
uyg‘unligini o‘z o‘rnida hamda subyekt imkoniyatlari darajasida qo‘llash
maqsadga muvofiq. Adabiy ta’lim jarayoniga Gardner nazariyasini tatbiq etish
o‘quvchilarning verballingvistik, mantiqiy-matematik, vizual-fazoviy, motor-
harakatli, musiqiy-ritmik, shaxslararo, ichki shaxsiy hamda naturalist
(tabiatshunos) kabi intellekt tiplarini rivojlantirishi nuqtayi nazaridan ham
samaralidir.
Quyida umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-
hunar ta’limi muassasalari “Adabiyot” o‘quv dasturida o‘rganilishi ko‘zda tutilgan
taniqli rus yozuvchisi Anton Chexov ijodi, xususan, “G‘ilof bandasi” va
“Xameleon” asarlari mutolaasi bilan bog‘liq faoliyat turlarini Gardner nazariyasi
asosida tashkil etishga oid ayrim namunalar keltiriladi:
1. Verbal-lingvistik intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar.
Bunday mazmundagi savol-topshiriqlar mohiyatan o‘quvchilarning bog‘lanishli
nutqini shakllantirish, lug‘at zaxirasini boyitish, fikrlarini izchil va tizimli, ilmiy va
ijodiy bayon etish ko‘nikma-malakasini shakllantirishga qaratiladi. Xususan:
a) “G‘ilof bandasi” asari syujetiga doir taqriz yoki annotatsiya tayyorlang.
Hikoyadagi kalit so‘zlarni aniqlang va ularning kontekstdagi funksiyasini izohlang.
b) hikoya matniga tayanib asar qahramonlariga tavsifnoma yozing.
v) maktab sahnasida “Xameleon” hikoyasini jonlantirishga mo‘ljallab ssenariy
tuzing.
2. Mantiqiy-matematik intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar.

Bunda o‘quvchilarning mantiqiy tafakkuri, voqelikni aniq faktlarga tayanib
tanqidiy baholash qobiliyatini rivojlantirish maqsadini amalga oshirish vazifalari
ko‘zda tutiladi. Masalan:
a) Chexov, A.Qahhor yoki Said Ahmad hikoyachiligidagi o‘xshashlikni solishtirib,
fikringizni biror asar misolida asoslang.
b) “Xameleon” hikoyasining kompozitsion markazi, kompozitsion vositalari, asar
qismlarining muallif maqsadiga mosligi, obrazlarning yagona tizimga
birlashtirilishi hamda tasvirdagi me’yor kabi tamoyillarni aniqlang.
v) hikoya qahramonlari nomlanishida ularning xarakteri va hayot tarzi qay
darajada in’ikosini topganligini izohlang.
3. Vizual-fazoviy intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar. Bu
turdagi yondashuv biror bir voqea-hodisani kuzatish yoki o‘rganish, obrazli
fikrlash, badiiy konstruksiyalashga yo‘naltirishi nuqtayi nazaridan ahamiyatga
molik. Jumladan:
a) “Xameleon” hikoyasi ekzpozitsiyasini belgilab rasm chizing. b) siz
Ochumelovning tashqi va ichki dunyosini qanday tasavvur qildingiz? Matnga
tayangan holda uning portretini yarating.
v) ensiklopediyalardan buqalamun termini izohi bilan tanishing. Bu jonivor
xattiharakatlari bilan Ochumelov xarakteri o‘rtasidagi mushtaraklik modelini
yarating.
g) Belikovga nisbat berilgan “Tekinxo‘r o‘rgimchak” tashbehini chizgilar va
ranglarda qanday akslantirar edingiz?
4. Motor-harakatli intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar.
Bolalarda bu kabi xususiyatlar boshqalarga taqlid qilish, butunni qismlarga ajratish
yoki qismlarni yaxlit holga keltirish, predmetlarni ushlab ko‘rish kabi bir qancha
harakatlar asosida rivojlantirishiga erishiladi. Masalan:
a) o‘zingizni biror asar rejissyori sifatida tasavvur qiling. Personajlar nutqini
ifodalash yoki qiyofasini gavdalantirishda qaysi jihatlarni bo‘rttirib ko‘rsatar
edingiz?

b) Belikov va Kovalenko yoxud Ochumelov bilan Xryukin o‘rtasidagi
dialoglarni sahnalashtiring.
v) Ochumelov yoki Belikovning mimikalari va odatlariga o‘xshash
pantomime uyushtiring.
g) Belikovning asardagi yo‘nalishlari xaritasini chizing.
5. Musiqiy-ritmik intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar. Musiqa
orqali o‘rganishga qaratilgan bu turdagi vazifalar o‘quvchidagi sezgi va idrok kabi
bilish jarayonlarining rivojiga asoslanadi. Xususan:
a) sizningcha, Belikov bilan vidolashuv marosimida qanday kuy ijro etilgan
bo‘lishi mumkin?
b) jahon yoki o‘zbek xalqi musiqa san’ati fonotekasidan “G‘ilof bandasi”
hikoyasi qahramonlarining qabristondan qaytishdagi kayfiyatiga mos kuy tanlang.
v) Varenka obrazi nutqidagi ritmni belgilang.
6. Shaxslararo intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar. Bunda
o‘zaro muloqotga kirishish, jarayonda yetakchilik qilish, shaxsiy qarashlarini
asoslash hamda boshqalarning fikrini hisobga olish kabi sifatlar takomili ham
e’tiborga olinadi. Jumladan:
a) hayolan Ochumelov bilan suhbatlashing. Unga nimalar degan bo‘lar
edingiz?
b) Ivan Ivanich va Burkinlardan intervyu olish uchun tayyorlaning. Ularga
qanday savollar bilan murojaat qilgan bo‘lardingiz?
v) Ivan Ivanichning fikrlariga munosabat bildiring.
g) tengdoshlaringiz orasida olomonning voqealarga nisbatan o‘rni xususida
bahs yuriting.
7. Ichki shaxsiy intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar.
O‘quvchilar bunday mazmundagi vazifalarni bajarishlari davomida o‘zida mavjud
sifatlarini ko‘rsata biladi, kamchiliklarini anglash yo‘lidan boradi. Ko‘rilayotgan
muammolar yuzasidan his-tuyg‘ularini aniq ifoda etadi, jarayonda o‘zini boshqara
oladi hamda mavqeyini belgilashga urinadi. Masalan:

a) “Xameleon” hikoyasining asosiy g‘oyasi asosida bugungi hayotimizda
uchraydigan biror muammo yuzasidan drabl (juda qisqa hikoya) yozing.
b) o‘zingizni Ochumelovning o‘rniga qo‘yib ko‘ring. Sizni bunday ish
tutishga majbur qilgan omillarni ko‘rsating.
v) hayotingizda biror marta bo‘lsa ham Ochumelovga o‘xshash kimsalar
bilan konflikt sodir bo‘lganmi?
g) vaziyatga nisbatan qanday chora qo‘llagansiz?
8. Tabiatshunos (naturalist) intellektini rivojlantirishga oid savol-
topshiriqlar. Bunda o‘quvchilarning borliq va uning o‘ziga xosligi, tabiat
hodisalariga qobiliyatlarini rivojlantirish masalasi ko‘ndalang turadi. Xususan:
a) “G‘ilof bandasi” hikoyasi qahramonlari kechinmalari va qishloqning tungi
qiyofasidagi bog‘liqlikni birlashtiring.
b) “Xameleon” asaridagi bozor maydonida hukmron jimlik sababi ildizlarini
aniqlang va hokazo.
Govard Gandnerning “Turfa zakovatlar” nazariyasi asosida 7-sinflarda
“Abdulla Qahhorning “Dahshat” hikoyasini ham o‘qitishda quyidagi topshiriqlarni
bajarish mumkin.
1. Verbal-lingvistik intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar:
1) “Dahshat” hikoyasini o‘qib, “Sarobga aylangan orzular”, “Yashash
qadri”, “Hurlik – eng buyuk ne’mat” mavzularidan birida esse yozing.
2) hikoya matniga tayanib asardagi Unsin timsoliga tavsifnoma yozing.
3) maktab sahnasida “Dahshat” hikoyasini jonlantirishga mo‘ljallab ssenariy
tuzing.
4) hikoyaning kalit so‘zlarini ajrating.
2. Mantiqiy-matematik intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar:
1) “Dahshat” hikoyasida raqamlar bilan bog‘liq joylarni topib, izohlashga
harakat qiling.
2) “Dahshat” hikoyasining qahramoni bo‘lgan Unsin timsoliga “Musbat-
manfiy” metodi asosida tavsif bering.

3. Vizual-fazoviy intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar:
1) “Dahshat” hikoyasi ekzpozitsiyasini belgilab rasm chizing.
2) “Fotosuratni o‘qish” metodi. Tayyorlangan rasmlarni ketma-ket syujet
asosida joylashtiring.
4. Motor-harakatli intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar:
1) “Dahshat” hikoyasi asosida sahna ko‘rinishi tayyorlang.
2) “Pantomimo” o‘yini. Hikoya qahramonlarining xarakterlarini ochib
beruvchi harakatlarni ko‘rsatish.
5. Musiqiy-ritmik intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar:
1) sizningcha, Unsinning qabristonga borishiga qaysi kuy ijro etilishi
ma’qul?
2) sizningcha, Olim dodhoning tabiatiga qanday musiqa mos tushadi?
6. Shaxslararo intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar:
1) Unsinga maktub yo‘llang.
2) “Intervyu” metodi. Unsindan, uning ota-onasidan intervyu olish uchun
savollar tuzing.
7. Ichki shaxsiy intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar:
1) “Keys-stadi” metodi.
2) “Nima uchun” texnologiyasi.
3) “Sud” darsi.
4) “SWOT- tahlili” metodi.
8. Tabiatshunos (naturalist) intellektini rivojlantirishga oid savol-
topshiriqlar:
1) “Venn diagramma” metodi.

2) tabiat va hayvonlar ishtirok etgan o‘rinlarni toping.
Xulosa qilib aytganda, adabiyot ta’limida, xususan, mutolaa madaniyatini
shakllantirish bilan bog‘liq mustaqil va ijodiy ishlarni tashkil etishda intellektning
turli tiplarini rivojlantirishga oid Gardner nazariyasi yosh avlodning shaxs sifatida
o‘zini-o‘zi rivojlantirish hamda global tafakkur rivojiga xizmat qilishi borasida
samaradorligini qayd etish joiz.
shamol dovul

Adabiyotlar:
1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. –T.: O‘zbekiston NMIU, 2017. – 469 b.
2. Kambarova S. Adabiy ta’limda o‘quvchilarning intellektual salohiyatini
rivojlantirishning o‘ziga xos xususiyatlari//Xalq ta’limi ilmiy-amaliy jurnal. 2019.
2-son. 12-18-betlar
3. Matchanov S. Umumta’lim tizimida adabiyotdan mustaqil ishlarni tashkil etish.
Ped. fan. dokt. diss... –T.: 1998. – 249 b.
4. G‘oziyev E.G‘. Psixologiya. –T.: O‘qituvchi, 2008. 94-b.
5. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildli. 2-jild. –T.: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti. 2006. 216-b.
6. Umarov A.O. Mutolaa madaniyati: shaxs, jamiyat, taraqqiyot. [Monografiya]
Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi; A.Qodiriy nom.
Toshkent Davlat madaniyat ins-ti. –T.: Fan, 2004.
7. https://uz.reoveme.com/gardnerning-kop-intellektual-nazariyasi/
8. Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining davlat ta’lim standartini
tasdiqlash to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori. –
T.: www.lex.uz. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami. 2017- yil 14
(774)-son, 230-modda, – 117 b.

Matn mutolaasi. “Turfa zakovatlar” nazariyasi asosidagi yondashuvlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish