Matn tilshunosligida kognitiv va pragmalingvistik imkoniyatlardan foydalanish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	106.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Matn tilshunosligida kognitiv va pragmalingvistik imkoniyatlardan foydalanish

Купить

MATN TILSHUNOSLIGIDA KOGNITIV VA PRAGMALINGVISTIK
IMKONIYATLARDAN FOYDALANISH.
Reja:
1. Matn tilshunosligida kognitiv tilshunoslikning aloqasi.
2. Konsept, ssenariy, skript, freym, geshtalt kabi kognitiv hodisalarning matn
tarkibida namoyon bo‘lish xususiyatlari.
3. Matnni o‘rganishning kommunikativ-pragmatik yo‘nalishi haqida
tushuncha.
4. Deyksis va nutqiy muloqot mazmunining matnda ifodalanishi.
5. Diskursning tushunishi va uning matn tarkibidagi o‘rni.
1

“Lingvistika” (o‘zbek tili) ixtisosligi bo‘yi c ha ta’lim olayotgan
magistrlarga 2000-yilda “Matn tilshunosligi” fani kiritilgan edi. Shundan
keyin bu fandan ma’ruzalar matni va uslubiy qo‘llanma tuzib nashr etildi 1
.
Bu ishlarda “Nutqda tilning qo‘llanilishi va matn tilshunosligi”, “Matn
tilshunosligining o‘rganilish tarixi”, “O‘zbek tilshunosligida matn va uni
o‘rganish muammolari”, “Matn va uning komponentlari”, “Matn
komponentlarining pog‘onali munosabati”, “Matn va nutq derivatsiyasi”,
“Mikro va makromatn munosabati”, “Matn va nutq derivatsiyasi”, “Matn
tilshunosligi va dialog muammosi”, “Matn strukturasining sintagmalarga
bo‘linishi” kabi mavzularni o‘rganish ko‘zda tutilgan. Lekin hozirgi kunga
kelib, matn tilshunosligining tadqiqot doirasi yanada kengaydi. Shunga ko‘ra
Shu fan bo‘yi c ha ishlab c hiqilgan namunaviy o‘quv dasturi tarkibiga
matnning kognitiv tilshunosligi bilan munosabati hamda matn va
pragmalingvistika muammolarini o‘rganishni ham kiritish maqsadga
muvofiq, deb hisoblaymiz.
Bu o‘rinda dastlab kognitiv tilshunoslikning predmeti va vazifalari,
“Kognitiv tilshunoslik” tushunchasining mohiyati va uning matn tilshunosligi
bilan aloqadorligi muammosi o‘rganilishi lozim. Shundan keyin
kognitologiyaning tayanch nuqtasi va matn turlari, kognitiv fonologiya va
uning matnni o‘rganishdagi o‘rni haqida ma’lumot berish yaxShi samara
beradi.
XX asrdan boshlab nazariy tilshunoslikda til tizimi va lisoniy faoliyat
tadqiqiga butunlay yangicha yondashuvlar talab etila boshladi. Ayni s hu
davrda tilshunoslik fanining turg‘unla s hgan yoki an’anaviy uslub va
xulosalari keskin taraqqiy etayotgan intellektual axborot texnologiyalari
amaliyotida yuzaga kelayotgan savollarga javob bera olmasligi ma’lum
1
Турниёзов Н. Матн лингвистикаси. Маърузалар матни. – Самарқанд: СамДЧТИ нашри,
2004. – 86 б.; Турниёзов Н., Йўлдошев Б. Матн тилшунослиги. Услубий қўлланма. –
Самарқанд: СамДУ нашри, 2006. – 96 б.
2

bo‘ldi. Jumladan til tizimini va nutqiy faoliyat mahsuli bo‘lgan matn
qurilishini Shu patgacha filologik nuqtai nazardan tahlil qilib kelayotgan bu
fan doirasi endilikda idrok etish, bilish, tushunish, tahlil qilishi faoliyatlariga
oid tushuncha va kategoriyalar bilan kengaydi. Natijada, tilshunoslikning
matiq, pisixologiya, bilish nazariyasi kabi kognitiv fan sohalari bilan
hamkorlikka ehtiyoji yanada kuchaydi.
Til tizimi va lisoniy faoliyatni har tomonlama tadqiq qilishi, ularga xos
hodisalarning belgi-xususiyatlarini batafsil yoritish uchun tilshunoslikning
turli sohalarini biriktiradigan, ularning baricha uchun bir xilda tayanch
nuqtasi xizmatini o‘taydigan umumlashgan tahlil tizimini topish lozimligi
Boduen de Kurtene, E.Sapir kabi olimlar tomonidan bir necha bor
ta’kidlangan 2
. Samarqandlik olim Shahriyor Safarofning yozishicha, keyingi
davrlarda tilshunoslar bunday tayanchni kognitologiya (tlotincha “ cognitive
science ”* – tafakkur haidagi fan)dan topganday bo‘lmoqda. So‘zsiz,
lingvistik tahlil – kognitiv tahlilning bir turi, uning ma’lum bir ko‘rinishida
namoyon bo‘lishidir. Tilshunoslik, pisixologiya, sotsiologiya,
madaniyatShunoslik kabi sohalar hamkorligi kognitiv faolliyat asosida
voqelanuvChi hodisadir. Kognativ tilshunoslikning asosiy vazifasi inson
ongida kesadigan mental jarayonlarni lisoniy faoliyat bilan bog‘liq holda
o‘rganishdir. Kognitiv tilshunoslik ham insonning bilish faoliyati fanlari
tarkibiga kiradi*. Negaki, lisoniy bilimsiz voqeni bilish, kechayotgan voqea-
hodisalar haqidagi axborotni aks ettiruvchi mantiqiy strukturalarni lisoniy
ifodalashning imkoni yo‘q. Voqelikning lisoniy bilish nazariyasiga tayangan
2
Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: “Сангзор” нашриёти, 2006. – 91 б.
*Когнитив атамасининг мазмуни инглизча“ cognitive ”-билишга оид сўзи билан ҳам боғлиқ.
Лекин билишни фаҳмлаш, тушуниш каби ҳаракат-одат хусусиятлари билан ҳам
боғлашади. Бундай хусусият қайтариқ ҳаракат-одат натижасида юзага келган фаҳлаш,
тушуниш ҳайвонларда ҳам қисман бўлсада бор. Шу боис, билиш ҳақида гап кетганда,
фақатгина лотинча “ cogniti оп”,яъни “ақл, тафаккур ҳодисасини тасаввур қилиш билан
чекланмасдан, балки“ cogitatorium ” – тафаккур фаолияти шахсини ҳамда бу фаолият билан
боғлиқ бўлган барча турдаги номентал (ижтимоий, маданий, лисоний) ҳодисаларни ҳам
ҳисобга олиш керак (Ш.С.).
3

holda xulosa qilishi mumkinki, grammatik birliklarnig mazmuniy asosi
qandaydir tashqi hodisalar, xususiyatlardan tashkil topmasdan, balki
insonning tashqi dunyo bilan munosabati zaminida yuzaga keladigan kognitiv
jarayon, holatlarning aks topishidan iboratdir. Umuman, kognitologiya
mustaqil fan bo‘lib, s hakllanishi 1956 yildan boshlangan. Kognitologiya va
kognitiv tilshunoslik sohasi haqida filologiya fanlar doktori, SamDCHI
professori Shahriyor Safarovning ilmiy-tadqiqotlarida batafsil ma’lumotlar
berilgan. Olimning “Kognitiv tilshunoslik” risolasida “Konseptning lisoniy
jarayoni”, kognitologiya tadqiqotlarda talqin etilgan “ssenariy”, “skrip”,
“freym”, “geshtalt” kabi muhim masalalar haqida ham fikr-mulohazalar
bayon qilingan 3
.
Ta`kidlash joizki, konsept masalasida Evropa va rus tilshunosligida
ma’lum darajada maxsus tadqiqotlar va fikrlar mavjud bo‘lsa-da, o‘zbek
tilshunosligida “konsept” sohasida qarashilar endigina yuzaga kelmoqda .
Ushbu sohada so‘nggi yillarda, mustaqillik davrlarida ba’zi ishlar yuzaga
keldi. Ularda konsept atamasining ma’nosi har xil izohlanishidan konsept
mohiyatining ko‘p qirrali ekanligidan dalolat beradi. Biz ushbu
majmuamizda asosan rus olimlari V.I. Karasik, S.G, Vorka c hevlarning va
o‘zbek olimlaridan O‘.Q, Y u supov, A.A. Abuazizov, A.E, Mamatov, Sh.
Safarov, D.U.A s hurova, M.Djusupov kabi olimlarning fikr-muloxazalaridan
foydalandik. Ushbu olimlarning fikrlaridan quyidagi xulosaga keldik.
Konsept ko‘p sathli mental tuzilma sifatida inson tomonidan dunyoni
o‘zlaShtirish natijalarini jamlaydi. Idrok qilishiga asoslangan borliq
konseptualizatsiyasi yuzaga kelish s hakli nomayon bo‘ladi, tushunchaning
paydo bo‘lishiga olib keladi. Konseptning mazmuni bir umumiy ma’no bilan
birlashgan leksik birliklar orqali ifoda qilinadi va leksik-semantik birliklar
yig‘indisini ifodalashda “kurtak”, “maydon”, “guruh”, “soyabon”, “doyra”
3
Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: “Сангзор” нашриёти, 2006.-91 б.
4

kabi atamalar keng tilga olinadi. Bu atamalar mohiyati bo‘yi c ha bir-biri bilan
bevosita semantik jixatdan bog‘liqdir.
Samarqandlik tilshunos olim Shahriyor Safarovning “Kognativ
tilshunoslik” risolasida yozillishicha mental tuzilma – konseptning lisoniy
belgiga o‘tish jarayoni qanday kechishi masalasi bahsli mavzu sifatida
qaraladi. Olimning bo`yicha, dastlabki o‘rinda konseptning lisoniy
modiylaShuvi ong va til tizimi o‘rtasidagi hamkorlikning mahsuli ekanligini
unutmaslik kerak. Konsept Shakllanishining boshlang‘ih nuqtasi voqelik
bo‘lagi (predmet) haqidagi tasavvur – obrazning yuzaga kelishidir. Bu obraz
oddiy sxema yoki s hakl bo‘lib qolmasdan, balki mazmunli hodisadir.
Boshqacha aytganda, sub’ekt obrazning oddiy shakli ni ko‘rmaydi yoki
uning mazmunini idrok qilmaydi, u mazmunli obrazni idrok etadi. Xuddi s hu
mazmunli obraz lisoniy belgiga aylanadi va bu belg ma’nosining o‘zagini
tashkil etadi. Lekin voqelik – ong – lisoniy belgi o‘rtasidagi bunda
uzviylikni oddiy takrorlaSh ko‘rinishida talqin etmaslik kerak. Chunki ong
voqelikni lisoniy belgi vositasida oddiygina aks ettirmaydi, balki sub’ekt
uchun muhim bo‘lgan belgi-xususiyatlarni ajratadi hamda ular asosida idrok
etilayotgan ob’ekt (predmet-hodisa)ning namunaviy modelini yaratadi.
Ongning bu turdagi analitik – tahliliy faoliyati amalga oShishida lisoniy
belgilarning roli alohida e’tiborga loyiq.
Konseptning hosil bo‘lishi va uning lisoniy voqelanishida umumiylik
(umumlashtirish) xususiyati alohida rol o‘ynaydi. Bunda nomlanadigan
predmet – voqelikning alohida, yaqqol ko‘zga tashlanadigan va seziladigan
belgisi avval farqlanadi, keyin esa ushbu belgining butun bir guruh uchun
umumiyligi e’tiborga olinadi. Masalan, inson his-tuyg‘ulari tushunchasi bilan
bog‘liq konseptida lingvosemantik xususiyatlarini olib qaraylik. Bu konsept
doirasida “mehr-muhabbat, baxt, do‘stlik, yurak (qalb) kabi inson his-
5

tuyhusiga xos mental belgilar butun bir guruh sifatida umumiyligi hisobida
birlashtiriladi...
Tafakkur va lisonni bog‘lov c hi “ko‘prik” bo‘lishni uqtirgan va mazkur
vazifani o‘taydigan “oraliq til” mavjudligi haqidagi ilmiy farazni taklif qilgan
olim Y u .N.Koraulov ushbu tilning strukturasi, tushunishi haqida savol
tug‘ilishi mumkinligini ham unutmaydi. Bunda u oraliq til birliklari qatoriga
“obraz, geShtal, sxema, freym, propozitsiya, kartna, simvol, formula,
diagramma, so‘z” kabilarni kirtadi..
Boshqa bir qator olimlar esa xotirada egallagan bilimning aks topishini
ifodalovchi tuzilmalar qatorini “skrip, ssenariy, kognativ model, mental
model, situatsiya modeli” kabilarni ham kiritadilar. Ushbu strukturaviy
birliklar qanchalik bir-birlaridan farq qilishilariga qaramasdan, umumiy bir
xususiyatga egadirlar. Ular tafakkurda to‘plangan va saqlanayotgan axborot
qismlarini asrovchi “quticha”dirlar. Ushbu “quticha”larning tarkibi va ish
faoliyati xotira faoliyati bilan bog‘liq 4
.
Shahriyor Safarovning yuqorida qayd etilgan risolasida oraliq til
birliklaridan “ssenariy, skript, freym, geshtalt” kabilar haqida quyidagicha
fikrlar qayd etilgan.
Ssenariy biror bir tipik hodisani o‘zaro bog‘liq faktlar uzviyligini aks
ettiruvchi namunaviy shakl (struktura) misolida yoritilishidir. Ushbu
namunaviy struktura ma’lum voqelik bo‘lagiga oid harakatlar, holatlar uzviy
munosabatlaridan iborat (masalan restoranda tushlik, dars jarayoni, institutga
qabul, muzey ziyorati va hokazolar).
Senariy ( senarios) tushunchasini kognitologiyaga oid tadqiqotlar
doirasiga birinchilardan bo‘lib sun’iy intellekt bo‘yi c ha mutaxassislar
R.Shenk va R.Abelsonlar kiritishgan. Va ularning talqinicha, ushbu
4
Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси”
Давлат илмий нашриёти, 2008. – Б. 12-33.
6

tushuncha voqealar ketma-ketligini, ularning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatish
uchun earur. Har bir ssenariy tarkibida slotlar (kichik namunadagi qismlar)
ajratiladi va bu slotlarda voqea ishtirokchilarining roli, maqsadi kabilar o‘z
aksini topadi. Masalan, magazin yoki do‘kon. Undagi turli xil maxsulotlarni
xarid qilishi ssenarisini kuzataylik.
Ssenariy: do‘kon
Rollar : mijoz, sotuvchi, xazinachi.
Maqsad; oila(ro‘zg‘or)uchun zarur maxsulotlarni xarid qilishi uchun
do‘konga borish.
1-sahna: do‘konga kirish:
Maxsulotlarni ko‘zdan kechirish,
Maxsulotlar narxi bilan tanishish,
Sotuvchi bilan maslahatla s hish (muloqotga kirishish),
Maxsulotlarni tanlash.
2-sahna: tanlangan narsalarni ma’lum bir buyumga yoki xaridor uchun
ajratilgan aravachaga solish va uni xazinachi oldiga olib kelish.
3-sahna: aravachadagi maxsulotlarning hisob-kitobini magazinchi d an
so‘ra s h, p ulini to‘la s h, t o‘lov c hekini olish, d o‘kondan c hiqib ketish.
Ko‘rinib turibdiki, har bir harakat (voqea)lar bir-biri bilan ketma-
ketligini, ularning o‘zaro bog‘liqligini kuzatish mumkin. Oldingi harakat
keyingisiga s hart- s haroit tayyorlaydi.
Ajratilayotgan har bir sahna (“do‘konga kirish”, “maxsulot tanlash”,
“hisob-kitob” kabilar umumlashgan kognitiv strukturalar (ssenariy, skript,
konsept kabilar) uchun o‘ziga xos “qurilish materiali” rolini o‘taydi.
Odatda, kompyuter tilshunosligida ssenariyalarga ajratish uslubi asosan
matn qurilishi tahlilida qo‘llaniladi (S h .S).
Skript (ingliz c ha script c o‘zining tub ma’nosi “qo‘lyozma bitik”dir)
namunaviy konseptual tuzilmalarning bir turi sifatida qaralib, u inson
7

tafakkurida aks etayotgan borliqdagi voqealarning me’yoriy ketma-ketlikning
namunasidir. Skript tarkibiy tushunishi jihatidan ssenariga juda ham yaqin
turadi, hatto ayrim hollarda uni to‘lg‘i c ha takrorlaydi. Skript tarkibiga
kiruv c hi voqealarning sabab-oqibat munosabatlari asosida, tizimiy
bog‘lanishi, ketma-ketligi hamda ushbu voqealarning stereotip
takrorlanuv c hanlik xususiyati uning asosiy tavsifiy belgisi sifatida qaraladi.
Skriptlar tushunishi va tarkibiy qismlari joylaShuv tartibidagi farqlarga
nisbatan oddiy va murakkab tarkibli bo‘lishi mumkin. Oxirgi turdagilarni
“makroskriptlar” deb atashadi. “Makroskript” bir necha oddiy va murakkab
tarkibli bo‘lishi mumkin. Masalan, oila qurish, to‘y” makroskripti “to‘y
maslahati”, “sov c hilik”, “non uShatish”, “to‘y tayyorgarligi”, “to‘y sarpolari,
kelin sepi-sandig‘ini ko‘rsatish”, “to‘yning boshlaSh maslahati”, “to‘y (kelin
dasturxonini va kuyov sarposilarini) jo‘natish”, “fotiha to‘yi”,
“nikoh(ZAKS)dan o‘tish va nikoh o‘qitish”, “nahor oShi va yoShlar to‘yi
(ve c hiri)”, “yuz o c htishi”, “kelin va kuyov c haqiruvi” kabi qator oddiy
skriptlarni qamrab oladi. Ammo makroskript Shakllanishi uchun
hodisalarning xronologik ketma-ketligi doimo talab qilinishi Shart emas.
Masalan, “uruSh” makroskripti “armiya”, “hujum”, “g‘alaba”, “mag‘lubiyat”
kabi.
Freym ham konseptual birliklardan biridir. Kognitiv qoliplar (konsept,
obraz) bo‘yi c ha bilimni ixchamlaShtirish uchun Shu kotseptual tizim
birliklari (freym, skript, ssenariy, geshtalt kabilar) tusini olmohi kerak.
Insoning har qanday axborotni egallaShi bevosita uning xotirasida
saqlanayotgan oldingi tajribasi va bilim doirasi miqyosida amalga oShadi.
Har bir Shaxs ongida “freymlar to‘ri to‘plami” mavjudki, ushbu to‘plam
bilim va idrok faoliyatini ma’lum ko‘rinishidagi andoza”lar asosida amalga
oShishini ta’minlaydi.
8

Freym xuddi Shu gurdagi andozali strukturalar qatoriga kiradi.
“Freyme” (Frame) tushunchasining ilmiy qo‘llanishiga kiritilishi kompyuterni
dunyoviy dilim imkoniyatlari bilan ta`minlash va siyosiy intellekt
nazariyasini rivojlantirish borasidagi intilishlar bilan bog‘liq. Kompyuter
bilimlari bo‘yi c ha mutaxassis Marvin Minskiy freymni “andozali voqelik
holatini aks ettiruvchi axborot strukturasi”, deb ta’riflaydi. “Freym”
tushunchasini tilshunoslikka birinchilardan bo‘lib C h .Fillmor tadbiq etgan.
Tilshunos C h arlz Fillmor talqinid c ha freym tajribani andozaga
soluv c hi kognitiv tuzilma bo‘lib, ushbu tuzilma lisoniy birliklar natijasida
Shakllanadi hamda konseptning negizini tashkil qiladi. “Freym”
tushunchasining tor ma’nodagi ushbu talqini noqulayliklar
tuhdirayotganligini sezgan Charlz Fillmor keyin c halik freym – kognitiv
tuzilmalar ekanligini alohida ta’kidlaydi va bu tuzilmalarni bilish so‘zlar
vositasida Shartli ifodalangan konsept mundarijasida nazarga tutilishini qayd
etadi.
Umuman, tilshunos Shahriyor Safarov “freym” haqidagi olimlarning
fikrlarini xulosalab, freymning murakkab mantiqiy qurilma ekanligini
ta’kidlaydi va buni Freymning murakkab tarkibli tuzilma ekanligini isbotini
M.Minskiyning asosiy struktura tarkibida subfreymlar (kichik freymlar)
ajralishi haqidagi ta’kididan ham sezish mumkin, deydi (Sh.S.41-46-betlar).
“Geshtalt” olmon c ha “gestalt” – obraz,struktura, yaxlit Shakl
ma’nolarini ifodalovchi tushuncha bo‘lib, XX asrning birinchi c horagida
olmon psixologlari V.Keler, M.Vertxaymer, K.Dunkerlarning amaliy
tajribalari asosida predmetlarning xususiyatlarini mantiqan yangi
munosabatlarda, bog‘lanishlarda bo‘lishini tasavvur qilishi vositasida
aniqlaSh mumkin degan xulosa bilan yangi oqim – geshtaltpisixologiyaning
Shakllanishiga turtki bo‘ldi. “Geshtalt” atamasining mazmun-mohyatiga
qaralsa, boshqacha aytganda, “geshtalt” tushunchasi ruhiy tuzilmalar,
9

obrazlarning o‘ziga xos yaxlitlikni ta’minlovChi belgi va xususiyatlarning
umumlashmasini anglatadi. Sh.Safrovning yozishicha, voqelikni idrok etish
va ruhan his etish yaxlitlikni ko‘rishdan boshlanadi. Bilish jarayonida yaxlit
va uning bo‘laklari o‘rtasidagi jonli aloqani e’tirof etish geshtalt nazariyasi
tamoyillari va tahlil uslublarini inkor qilmaydii. Geshtaltpsixologiya ham
yaxlitliknining bo‘laklarni idrok e’tishdagi ta’sir rolini alohida ta’kidlaydi
hamda bo‘laklarning yaxlitlik tarkibida biriktiruvchi faktorlarni topish
vazifasini qo‘yadi.
Xuddi Shu narsani borliqni idrok etishning “geshtalt qonuniyatlari”
yoki “geshtalt tamoyillari”da ko‘rish mumkin. Bulardan ayrimlarining
ko‘rinishi quyidagicha:
– “yaqinlik tamiyili” : bir-biriga yaqin joylaShgan elementlar o‘zaro
bog‘liq holda idrok qilinadi;
– “o‘xShaShlik tamoyili”: bir-biriga monand elementlar yagona bir
bo‘lak yoki qism sifatida idrok qlinadi;
– “yopiqlik tamoyili”: idrok harakati berk (tugallangan) Shaklga
yo‘naltirilad;
– “davomiylik tamoyili”: alohida elementlar o‘rtasidagi uzilishi kam
bo‘lsa, ular yaxlitlik sifatida idrok etadilar.
Voqeliklardagi ob’ektlarni yaxlitlikda xolis idrok etilishi xuddi Shu
tamoyillarga asoslanadi. Masalan, turli ko‘rinishdagi uy binolari suratini
solishtirsak, ularning baricha si da umumiy elementlar bor ( devor, tom,
dereza, eShik va hokazolar). Biz bu suratlarni birinchi ko‘rganimizda
binolarni alohida qismlarga ajratmaymiz, aksincha, faqatgina bino sifatida
ko‘ramiz. Bunda yaxlitlik idroki, geshtalt tamoyillari amal qiladi: Binoning
barcha qismlari bir-biriga yaqin, bog‘liq (“yaqinlik tamoyili”); binoning
eShiklari bir xil (“o‘xShaShlik tamoyili”); binoning barcha elementlari bir-
birini davom ettiradi, o‘zaro aloqada (“davomiylik tamoyili”).
10

YAxlitlik va bo‘laklarning bu turdagi munosabati bevosita
bo‘laklarning yaxlitga “tobe” bo‘lishida namoyon bo‘ladi hamda ushbu
tabelik quyidagi qonuniyatlarda o‘z aksini topadi:
1) yagona bir element turli yaxlit tuzilmalar tarkibida turlicha idrok
qilinadi;
2) obrazning ayrim elementlari almastirilsa-yu, lekin ular o‘rtasidagi
munosabatlar o‘rami saqlansa, obrazning umumiy strukturasi o‘zgarmaydi;
3) ayrim hollarda ma’lum bir bo‘laklar tushub qolganda ham yaxlitlik
saqlanadi.
Xullas, geshtaltning kognitiv tilshunoslikdagi elementi, ayniqsa, matn
tushunishini o‘rganishda muhimdir. Matn tilshunosligida uzoq davr induktiv
metod hkmronlik qilgani malum. Matnni qismlar yig‘indisidan iborat deb
qarashi, tahlilni yig‘ma analitik usulda bajarish natijasida bu tahlildan gap
sintaksisidan nariga o‘tmaslik xafi tug‘ildi. Bunday xafdan bo`yichaaning
yagona yo‘li tahlilni yaxlitlikdan qismlarga yo‘naltirish, geshtalt nazariyasiga
murojaat qilishidir. Zero, har qanday matn yagona bir mavzu, g‘oyani
yoritilishidir. G‘oyaning yagonaligi qismlarining mavzu doirasida birikishini,
yaxlitlikni talab qiladi. Qismlar mazmunni esa yaxlit mavzuning epizodidir.
Shu bilan birga matnni o‘rganishning kommunikativ-pragmatik
yo‘nalishi va uning asosiy muammolari, matnni Shakllantirishda
parametrlaSh va optimallaShtirish usullarining roli, N.Xomskiy ta’limoti va
uning matnda lisoniy qobiliyatning o‘rnini o‘rganishdagi ahamiyati, bilvosita
nutqiy muloqot va matnning semantika hamda pragmatikaga munosabati,
bilvosita nutqiy aktlarning ifoda va mazmun jihatdan turlari, ularning matn
bilan aloqadorligi, nutqiy akt nazariyasi va matnda kommunikativ
maqsadning ifodalanish yo‘llari, nutqiy akt mazmunining Shakllanishi va
uning matndagi in’ikosi kabi qator masalalarni ham “Matn tilshunosligi”
fanida o‘rganish maqsadga muvofiq.
11

Hozirgi zamon nazariy tilshunosligining rivojlanish jarayonidan kelib
c hiqqan holda “Matn tilshunosligi” fanida magistrantlarga deyksis va nutqiy
muloqot matni, matnda mazmunning ifodalanish yo‘llari, matnda mantiqiy va
lisoniy umumlashtirish, uning deyksis bilan munosabati, deyktik iboralar va
ularning bola nutqida matnni Shakllantirishdagi o‘rni, Shaxs deyksisi va
uning matnni Shakllantirish imkoniyatlari, makon va zamon deyksislari,
ularning matnni Shakllantirishdagi o‘rni, emotsional deyksis, sotsial deyksis
va graudonimiya (darajalanish)ning matn tarkibidagi o‘ziga xos belgilari
ham o‘rganilishi zarur.
Umuman olganda, “Matn tilshunosligi”da nutqiy muloqot tizimi,
diskursning matnning tarkibiy qismi sifatidagi tushunishi va uning
komponent tahlili, muloqot strukturasining tarkib topishi va bunda
diskursning matn tarkibiy qismi sifatidagi o‘rni, nutqiy muloqot tizimining
ko‘p bosqichli xarakteri va diskurs hamda matn tushunchalari, diskurs
lisonning gapdan yuqori turadigan sathi sifatida va uning matn
tilshunosligidagi o‘rni singari qator dolzarb pragmalingvistik muammolar
ham yoritilishi maqsadga muvofiq 7
. Buning uchun “Matn tilshunosligi” fani
bo‘yi c ha rejada ko‘zda tutilgan ma’ruza va amaliy maShg‘ulotlar miqdorini
ko‘paytirish, Shu fan bo‘yi c ha tuzilgan namunaviy o‘quv dasturini kelgusida
qayta ishlab, to‘ldirilgan holda nashr ettiramiz, degan fikrdamiz.
Adabiyotlar
1. Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. -Toshkent,
“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2009.
2. Yoldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. - Т .,
2007.
3. Yoldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. - Т .: “Fan”, 2008.
7
Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси”
Давлат илмий ёти, 2008. – Б. 201-228.
12

4. Yoldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. - Т ., Alisher Navoiy
nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010.
5 . Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. -T .:, 1989.
6 . Rasulov I. Murakkab sintaktik butunlik. O‘zbek tili va adabiyoti. 1983,
№1.
7. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M. va boshq.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Т .: “FTM”, 2009.
8 . Shomaqsudov A., Rasulov I. va boshq. 0 ‘zbek tili stilistikasi. - Т .:
O‘qituvchi”, 1983.9. Abdupattoyev M.T. O‘zbek matnida supersintaktik
butunliklar. Filol. fan.nom. ...diss.avtoref. - Т ., 1998.10. Mirtojiev M.
Lingvistik metaforalar tasnifi.//O' ТА , 1973, № 4,-B.34-37.11. Tog‘ayev O.
Publisistika janrlari.-Toshkent: “O‘qituvchi”, 1976-B.155.
13

Matn tilshunosligida kognitiv va pragmalingvistik imkoniyatlardan foydalanish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish