Mavlono Muhammadniyoz Nishotiy

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	47.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Mavlono Muhammadniyoz Nishotiy

Купить

REJA
1.An’ana va yangilik.
2. Poetik ifodada ijodkor mahorati…………………………………..……….
3.“Ramz”, “majoz” va “ko‘chim” tushunchalarini o‘quvchilarga o‘rgatishda
“Husn-u Dil” dostonidan foydalanish va buning afzal jihatlari.
Xulosa
Adabiyotlar ro‘yxati Ilova (dostonning nasriy
tabdili)

1. An’ana va yangilik

Mavlono Muhammadniyoz Nishotiy mumtoz o‘zbek adabiyotining XVII asr
oxiri, XVIII asrning birinchi yarmida yashab ijod etgan atoqli namoyondalaridan
biridir. Shoir mavzu jihatidan rang-barang va turfa janrlarga boy ijodiy merosi
bilan adabiyotimiz tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega. Nishotiy o‘z ijodida buyuk
Navoiy va Fuzuliy singari ustozlariga ergashib, ularning hayotbaxsh g‘oyalarini,
o‘lmas fikrlarini davom ettirdi, g‘azallariga muxammaslar bog‘ladi. Ayniqsa, shoir
ijodida “Husn-u Dil” dostoni g‘oyaviy – badiiy fazilatlari bilan alohidalanib turadi.
Unda ijodkor adabiyotning bosh mezonlariga rioya qilgan holda qalam tebratib,
unutilmas va ehtiromga loyiq badiiy asar yaratadi. Obrazli fikrlashning
kamdankam uchrashi mumkin bo‘lgan namunasini ko’rsatib berdi.
Sharq xalqlari adabiyoti tarixida 10 dan ortiq Nishotiy taxallusli shoirlar ijod
etgan. XVIII asr birinchi yarmida yashab o‘tgan xorazmlik o‘zbek shoiri
Muhammadniyoz ham Nishotiy – “suyunish, shodlik” taxallusi bilan ijod qilgan. U
o‘z asarlarini o‘zbek tilida yaratib, adabiyotimiz rivojiga munosib hissasini
qo‘shadi. Nishotiyning hayotiga, ijodiga doir ma’lumotlar manbalarda juda kam
uchraydi. Ammo ularda shoir yashagan davrga oid aniq ishoralarning uchrashi
xarakterlidir. Jumladan, Bayoniy Pahlovonquli Ravnaq va Muhammadniyoz
Nishotiyning bir davrda (Temurg‘ozixon zamonida) yashaganligi va bu ikki
shoirning “sho‘x yo‘sinda” mushoira qilganligi haqida ma’lumot beradi. Shoirning
turli bayozlar, adabiy to‘plamlar orqali yetib kelgan asarlari uning ijod yo‘lini
o‘rganishda qimmatli manba sifatida xizmat qiladi.
Ta’kidlaganimizdek, Nishotiy hayoti va ijodi haqida bizgacha to‘liq ma’lumot
yetib kelgan emas. Shoirning shaxsiy hayoti haqida aytish mumkin bo‘lgan eng
to‘g‘ri va ba’zi bir ma’lumotlarni o‘z asarlari orqali bilib olish mumkin, xolos.
Kirish boblarda aytilishicha, Nishotiy Xorazmda tug‘ilib, umrining asosiy qismini
shu vohada o‘tkazgan.

Ayyomiy “O‘t chaqnagan satrlar” kitobida Nishotiy dostonni 77 yoshida yozgan
deydi. U bu ma’lumotning manbasini ko‘rsatmaydi. Agar shu dalil to‘g‘ri bo‘lsa,
Nishotiyni 1701-yilda tug‘ilgan, deyish mumkin bo‘ladi 1
”.
Muhammadniyoz Xivadagi maktab madrasalarida o‘qib bilim olgan, ko‘pgina
ilmlarga, jumladan, she’riyatga alohida qiziqish bilan qaragan. Zamonasining
madaniyatli, ma’rifatli kishisi bo‘lib yetishgan va “Nishotiy” taxallusi bilan
she’rlar yozib, xalq orasida tanilgan. Bizgacha yetib kelgan yirik dostoni “Husn-u
Dil”dan ma’lum bo‘lishicha, u o‘zbek, arab, fors-tojik tili va adabiyotini chuqur
o‘rgangan. Shoirlik mahoratini yuksak darajaga ko‘tarishda yunon adabiyoti va
Navoiy, Ganjaviy, Dehlaviy, Fuzuliy kabi ustozlardan saboq oldi, o‘z asarlarida
ular an’analarini davom ettirdi, ularga ergashdi, shu bilan bir qatorda u Yunon,
Eron va O‘rta Osiya xalqlarining qadim madaniyati, ko‘hna tarixi bilan yaqindan
tanishdi.
Ma’lumki, XVIII asrning 40-60 – yillarida Xorazm xonligining siyosiy ahvoli va
xo‘jalik hayoti g‘oyatda og‘ir edi. Bunga bosh sabab xonliklar o‘rtasidagi turli
nizolar, urushlar bo‘lgan. Xalq tomonida turgan shoirlar, olimlar bu holdan qattiq
iztirob chekkan, taqibga uchragan. Shu yillarda Nishotiyning ham ahvoli
yomonlashadi. Shoirning aytishicha, Xorazm taxtiga kelgan yangi hukmdorlar
uning mol-mulki va uy-joyini tartibga olib, ko‘pgina adolatsizliklar qilishgan.
Natijada ona vatanini tashlab, musofirlik mashaqqatlarini tortishga majbur bo‘lgan
va do‘sti bilan yo‘lga chiqib, Buxoro xududiga kelishgan.
Charxi duniy nogoh o‘lub
badmizoj, Dun eliga berdi kamoli rivoj.
Moliki amlok o‘lub ul boj o‘lub,
Bizga iloji aning ixroj o‘lub.
Chiqmoqi fikr aylabon ikki rafiq,
Ul dedi: G‘urbat sari boshla tariq.
Xullas o‘lub mulk-u vatandin judo,
Soldim o‘zim g‘urbati shiddat aro.
Toki Buxoro sari qo‘ydim qadam,
Ohi buxoriy aro bo‘ldim adam. (25)

1

Ammo bu vaqtdagi Buxoro xonligining ahvoli tanglik borasida Xorazm hayotidan
qolishmas edi. O‘sha yillari o‘lkada ashtarxoniylar, so‘ng mang‘itlar taxtni egallab,
xalqqa nisbatan adolatsizliklar, jabr-zulm avj olgandi. Ahvol shunday bo‘lgach
Nishotiyning Buxoroga kelib biror-bir ro‘shnolik ko‘rishi dargumon edi. Dostonda
bot-bot takrorlashiga qaraganda shoir ko‘p bora musofirchilik uqubatlariga
yo‘liqqan. Tanish-bilish va turar joyining yo‘qligi iztirobga slogan:
G‘urbat erur barcha qotog‘din-qotig‘,
Lek netay baxtga bo‘lmas sotig‘…
To‘ma uchun shom-u sahar nolishim,
Tifl kibi barmog‘-u so‘rmoq ishim …
Ming hunari etsa g‘arib o‘lg‘ay ayb,
Oxirida bahrasidur chunki rayb …
Qay bir balo vasfini tahrir etay,
Yoki qay-u dardni taqrir etay?
Bahrda suv o‘rniga bo‘lsa madod,
Safhai aflok uza yozsang savod,
Bu quribion qolmag‘ay aning yeri,
Lek yozilmay yana mingdan biri. (26)
Nishotiy shunday sharoitda ham ijodini davom ettira oldi. Butun iste’dodini
ko‘rsatib beruvchi “Husn-u Dil”ni yaratdi. Chekkan dardlarini, kechirgan og‘ir
kunlari asarning jonli, ta’sirchan, ko‘ngildagidek chiqishiga zamin bo‘lgani aniq.
Har holda inson qiyin damlarda hayot, umr haqida ancha chuqurroq fikrlaydi.
Voqeliklarni teranroq mushohada qiladi, past-u balandi borasida tafakkur qiladi.
Muhammadniyozning Buxoroda nechayil yashagani, qachon va qayerda vafot
etgani ma’lum emas.
Nishotiy o‘zbek epik poeziyasining go‘zal badiiy yodgorligi bo‘lgan “Husnu
Dil”ni sharq xalqlari adabiyotida ko‘p aslar mobaynida qayta ishlanib mashhur
bo‘lib qolgan Husn va Dil haqidagi afsonaga asoslanib yaratgan. Mazkur
afsonaning dastlab qaysi xalq ijodiyotida, qachon vujudga kelgani ma’lum emas.
Biroq u barcha mashhur, qadimiy sayyor sujetlar singari Sharqda, turli xalqlar
yozma adabiyotida ishlanib, ularning ma’daniy-adabiy boyligi xazinasiga
qo‘shilgan. Bunday an’anaviy sujetlar Yaqin Sharq va O‘rta Osiyo xalqalari yozma
adabiyotida ko‘p uchraydi. Chunonchi, Layli va Majnun, Bahramgor, Iskandar,

Yusuf va Zulayho, Xusrav va Shirin, Gul va Navro‘z, Vomiq va Uzro, Tohir va
Zuhro afsonasi sujetlari aslar mobaynida ko‘plab shoirlarni ilhomlantirib kelgan.
Turli davrlarning ulkan iste’dodlari bunday ko‘chmanchi sujetlar asosida asarlar
yaratib, bu jarayonda ijodiy individuallikka intilganlar 2
.
Barchamizga ma’lum va manzur bo‘lgan “Xamsa”lar ham sayyor sujetlar
asosida yaratilgandir. Zero, xamsa yaratishning o‘zi bir an’ana. Shu jumladan,
Nishotiy ham o‘ziga qadar mashhur bo‘lgan sujetni qayta ishlagan, undan ijodiy
foydalangan.

2. Poetik ifodada ijodkor mahorati

Adabiy asar barkamolligini belgilovchi asosiy mezonlardan biri uning badiiy
jihatdan qay darajda yetuk ekanligidir. Adab ilmida badiiyatni tekshirish har
qachon muhim sanalgan va bu ish maxsus fan sifatida o‘rganilgan ham.
“Husn-u Dil” Nishotiyning ijodkorlik mahoratiga xolisona baho berish,
shuningdek, XVIII asr epik she’riyati xususida ba’zi xulosalarni aytishga imkon
beruvchi boy adabiy manbadir. Mavjud tadqiqotlarda dostonning poetik
xususiyatlari borasida qisman bo‘lsada, mulohazalar, tahlillar bor. 3
Ammo, birgina,
asarning sal kam 15 ming misra ekanligini yodga olsak, hali bu ishlar yetarli
emasligi ma’lum bo‘ladi.
“Husn-u Dil” badiiyati ancha mukammal. Dostonnavis mazmun ifodasi
mobaynida o‘quvchini rom etuvchi poetik kashfiyotlar qilgan. Shoir har bobda
ifodalanajak mazmunga mos ma’naviy, lafziy san’atlarni qo‘llaydi. Ularni qo‘llash
jarayonida mantiqiy dalillashga katta e’tibor qaratadi. Masalan, dastlabki, kirish
boblarga sinchiklab qaralsa, asosiy she’riy san’at tazod va tanosib ekani ma’lum
bo‘ladi. Chunki muallif aytmoqchi bo‘lgan fikrini o‘xshash narsaga zid qo‘yib
taqqoslash, yoki qator sifatlarini keltirish orqali tezroq, kuchliroq yetkazish
2
3

imkoniga ega bo‘ladi. Hamd, nat, madh bitilgan boblarda qo‘llangan tazod, boshqa
boblardagi tazotdan taqqoslashga asos bo‘layotgan narsaning rad etilmasligini,
pastga urilmasligi, bilaks undan fikr qaratilgan narsaning yorqinroq ifodalash
uchun vosita sifatida foydalanilishi bilan farqlanadi.
Hotami tayki erur dilpazir,
Bordur aning matbahidin bir asir.(19-b)

Kirish boblarida shoh sahovati borasida so‘zlab Nishotiy mazkur baytni keltiradi:
Elga mashhur sahovatpesha Hotamtoyni tariflayotgan shohining oshxonasidagi bir
xizmatkor ekanligini aytish bilan shohning naqadar sahovat sohibi ekanini
ifodalashga urinadi.
Madhlar bitilgan qismlarda tanosub ko‘p uchrashiga sabab, bu san’at so‘zlovchiga
mulohazalarini keng, atroflicha va banafsil sharhlashga imkon beradi: Tanosubda
ko‘pincha uyadosh so‘zlar qo‘llangani bois madh bitish uchun eng munosib san’at
turi hisoblanadi. Chungi hamd, nat, shohlar va alohida olingan shaxslar ta’rif-u
tavsifiga bag‘ishlangan boblarda qahramon vasf etiladi, sifatlari sanaladi. Shundan
tanosub madhbob san’at deyiladi.
Har bob o‘zgasini takrorlamaydi. Nasriy boshlanmadan she’riy tugallanmagacha
bo‘lakcha sifatlarga ega. Bob avvalidagi nasriy parchalar doston davomida saj
usulida bitilgan. Bir tomondan Navoiy nasrini yodga solsa-da, ba’zi jihatlari bilan
farqlanadi. Masalan, “Husn-u Dil”dagi nasriy parchalar, albatta, yo kun chiqishi,
yo kun botishi tasviri bilan boshlanadi. Navoiy “Farhod va Shirin”ida bu
xususiyatni ko‘rmaymiz. Peshso‘z bo‘lib kelgan nasriy parchalarni bobning
mazmuniy mundarijasi, deyish mumkin.
Doston tashxis-shaxslantirish san’ati asosiga qurilgan. Isbot tariqasida boblardagi
she’riy muqaddima bo‘lgan tong tasirini keltirish mumkin. Shoir tong manzarasida
ikki narsani: yo quyoshni, yo tunni bosh qahramon sifatida gavdalantiradi: Tong
tasvirida ishtirok etuvchilar quyosh, oy, yulduz, zol, shafaq, shu’la, o‘n ikki burj va
boshqa osmon jismlaridir. 1967-yil X.Rasul va I.Rajabov nashrga tayyorlagan
“Husn-u Dil”ni sinchiklaganimizda jami 28 marta tong va 8 marta tun tasviri

$qo‘llanganligi ma’lum bo‘ldi.To‘g‘ridan to‘g‘ri voqealar bayoni bilan boshlanuvchi boblar ham yo‘q emas. E’tiborlisi, 28 ta tong manzarasi betakror-28 xil. Qal’ai charx ustidagi diydabon, Ochti ko‘zin uyqusidin nogahon. Ko‘rdiki dahr ahliga oshub edi, Zulmati g‘am birla lakad ko‘p edi: Rahm etibon ahli jahon holig‘a, Balki nazar ahlining ahvoliga. Tig‘ chekib, qo`pti yeridin ravon, Zulmati xavf ila chu bo‘ldi nihon. Ya’ni chiqib burji sharafdin quyosh, Nuri saodat elaro qildi fosh. (58-b) Bunday peysajlar uchun mushtarak xususiyat-quyosh tirusolining shaxslantirilganligi va voqealar rivojidagi lirik qahramon ahodi-ruhayti bilan bilvosita bog‘langanligidir. Quyosh “kulib yuz ochsa”, demak qahramonga ham yaxshiliklar ro‘baro‘ bo‘ladi, “qovog‘i soliq” bo‘lsa, ma’lum taziqlarga uchraydi. Subh manzaralari ko‘zlangan maqsad, bir holatning ifodasi ekanligi kabi jihatlari bilan umumiylik kasb etsada, ifoda usuli, timsollari borasida mutlaqo betakror. Ulardagi tashxis, tashbeh, tanosib, tazod, intoq kabi san’atlar fikr bilan uyqashib shu baytlar uchungina xos estetik muhit hosil qilgan. Xamsa yozishni ko‘zlagan Nishotiy bitta subh tasvirini tavsiflash mobaynida qaytariq bo‘lib qolmasligiga astoydil tizishgan. Subh asadi qildi ayon kulkusin, Sayd etibon kecha qaro tulkisin. Buzdi hamma anjumani anjumiy, Sarsar aniqdekki sovurg‘ay qumi. (79-b) Yuqoridagi 2 baytda 6 ta tashbeh qo‘llangan. Subh asadi-oftob (1), kecha tulkusi- tun (2), subh asadi kulkusi-quyosh chiqishi (3), subh asarining kecha tulkisini sayd etishi-tong otyotgani (4), anjumani anjumiy-yulduzlar ko‘pligiga (5), kun chiqib yulduzlar ko‘rinmay qolishi-shiddatli shamolning qumni to‘zitganiga (6) o\ xshatilmoqda.$ $Metaforik ko‘chishli badiiy lavhalar kitobxonda ishtiyoq, mazmunga qiziqish uyg‘otadi. Tong tasvirlari, asosan, 4-5, ba’zan 10 baytli bo\lishi mumkin. Ularda muntazam “kun eli” va “tun eli” qarshi qo‘yiladi. Samoviy jismlar tashbihiga asoslangan qarshilantirish tong lavhalariga farax baxsh etgan. Dilbari subh uyqudin ochti ko‘zin, Qildi shafaq g‘ozasi gulgun yuzin. Bo‘lmoq uchun olamaro nur fosh, Chiqti falak taqiga ya’ni quyosh. (135-b) Dostonda hammasi bo‘lib sakkiz marta tun tasviri qo‘llangan. Bunday lavhalar quyosh botishi va zulmat elining jabr-sitami orta borishini ifoda etadi. Ular ham bir-birini takrorlamaydi. Ham tong tasviriga nisbatan antitezani hosil qilgan. Xulosa shuki, tong vat un manzaralari tasviriga bag‘ishlangan peysajlarini jamlab, alohida tadqiq manbai sifatida o‘rganish lozim. Chunki bir asarda bir narsaning salkam 30 xil ifodasi kamdan kam uchraydigan badiiy hodisadir. Dostonning bu jihatini o‘rganish Nishotiy mahorati sirlarini ochishda, yosh qalamkashlarga saboq berishda qo‘l kelishi mumkin. “Husn-u Dil”ning o\quvchini rom etadigan fazilatlaridan biri obrazlaridir. Shoir timsollarni qunt bilan mehr bilan ishlov berib, maqsad yo‘lida mantiqli ishlata bilgan. Dostonda 100 dan ortiq obraz tasvirlangan. Timsollarning barchasi irfoniy mazmun ifodasi uchun majoziy-ramziy shaklda qo‘llanilgan. Obrazlarni mavhum yoki konkret tushuncha, shaxs yoki joy ma’nosini anhlatishiga qarab bir necha guruhga ajratish mumkin. Biz ularni quyidagicha tasnif qildik. 1. Shaxslik ma’nosida tasvirlangan obrazlar. Ular ham ikkiga bo‘linadi: a) aniq tushuncha nomlari; b) mavhum tushuncha nomlari. 1.Aql; 2. Nafsbonu; 3. Fuod; 10.To‘rtko‘z maxluqlar; 11. Raqib deb; 19. Ish va eli; 20.Karashma eli; 21. Shamoyil eli;$