maxmud qashg‘ariy - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	816.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

maxmud qashg‘ariy

Купить

M A V Z U : MA X MUD QA SHG’ARIY

Mahmud Qoshg‘ariy - XI asrning o‘rta osiyolik filolog-olimi. 1072-
1074 yillar arab tilida “Turk tili lahjalari”ni tuzgan. Mahmud
Qoshg‘ariyning arab filologiyasi ilmiy uslublarini qo‘llab yozgan
asari tilshunoslar, folklorchilar va adabiyotshunoslar uchun qadr-
qimmatga ega. Bu - erta davr turk shevashunosligining yagona
yodgorligidir.
Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al Qoshg‘ariy
Qoraxoniylar sulolasi hukmronligi davrida tug‘ilgan va qoraxoniy
a’yonlarining oliy tabaqasidan kelib chiqqan. Uning otasi
Bolasog‘un shahrini boshqargan. Oliy tabaqadan kelib chiqishi
olimga o‘z davrining yirik siyosiy va madaniy markazi bo‘lmish
Qashqarda ajoyib ta’lim olish imkonini berdi.

Bir qator turkiy tillar bilan birga, Mahmud Qoshg‘ariy
arab va fors tillarini ham bilgan. Ehtimol, ta’limni
Buxoro, Nishopur, Samarqand, Marv, Bog‘dodda
davom ettirgan, u yerlarda olim uzoq vaqt yashagan,
kitobi uchun zaruriy ma’lumotlar to‘plagan. U vaqtlar
saljuqlarga tegishli Bog‘dodda bo‘lgan vaqti
Qoshg‘ariyda kitobning g‘oyasi paydo bo‘ladi, unga
ko‘ra, turkiy xalqlar hayotining ko‘p qirralari, fikrlashi,
odatlari, jo‘g‘rofiy joylanishi va eng avvalo, tili
ta’riflanishi joiz bo‘lgan.

Mahmud al Qoshg‘ariyning mashhur kitobi “Devoni lug‘at
at-turk” turkiy ensiklopediya ko‘rinishidadir. Unda umumiy
tarixiy-madaniy, etnografik va tilshunoslik ma’lumotlari
to‘plangan va jamlangan. Al Qoshg‘ariyning “Devoni” -
turkiy madaniyat yodgorligi bo‘lib, o‘zida axloqiy
qadriyatlar va tarbiya tartiblarini, avvalgi ajdodlardan
barcha merosni o‘zlashtirgan XI asrdagi turkiy xalqlarning
o‘ziga xos dunyoqarashini jamlagan. Kitobda qadimiy
zoroastr-shomoniylik dunyoqarashlari bilan birga, yangi
mafkura - islom va so‘fiylik kabi tarmoqlari tasvirlangan .

Mahmud al Qoshg‘ariy mehnatining yagona nus х asi 1915 yil
olim va kutubxonachi Ali Emir tomonidan Istambul bozorida
ko‘chirma nus х a ko‘rinishida topilgan, hozirgi vaqtda Istambul
Milliy kutubxonasida saqlanadi. Qo‘lyozmani Muhammad ibn
Abu-Bakr ibn Abu-l-Fath as-Saviy ko‘chirgan.
“ Devonu lug‘at at turk”ning birinchi noshiri turk olimi Rifat
Bilge bo‘lib, u kitobni birinchi bo‘lib turk tiliga tarjima qilgan.
Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘at at turk” asari o‘zbek
tiliga professor Solih Mutallibi tomonidan tarjima qilingan va
1960-1963 yillar Toshkentda nashr etilgan.

Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘at at turk” asari noyob
hisoblanib, odatiy lug‘atga xos so‘zlar bilan bir qatorda, ko‘plab
badiiy asarlar ham uchrab, folklorlikka oid qismlari asosiy
timsolda gavdalanadi. Muallifning o‘zi shunday yozadi: “Mazkur
kitobni men alifbo tartibida joyladim, maqol, saj, matal, she’r,
rajaz va nasr parchalari bilan bezadim”.
“ Turkiy shajaralar lug‘ati”da turkiy tilda so‘zlashuvchilar
folklorining asosiy janrlari keltirilgan - marosimiy va lirik
qo‘shiqlar, qahramonlik dostoni, tarixiy rivoyat va afsonalar. Shu
bilan birga, unda anatomiya, tibbiyot, veterinariya, astronomiya,
jo‘g‘rofiya, etnografiya va boshqalar haqida ma’lumotlar mavjud.

“ Turkiy shajaralar lug‘ati” ikki qismdan iborat. Birinchi
qismida Mahmud Qoshg‘ariy kitobning maqsadini ochib
bergan, turkiy tilga so‘zlashuvchi qabila va urug‘lar
haqida ma’lumotlar keltirgan.
Asarning ikkinchi qismida turkiy til shajarasining lug‘ati
taqdim etilgan, hikmatli iboralar, og‘zaki xalq ijodining
namunalari keltirilgan.
Quyida kitobidan keltirilgan parchalar orqali
Qoshg‘ariyning nuqtai nazari haqida tasavvur hosil qilish
mumkin.

Kunlar vaqtni shoshirar, inson kuchini toliqtirar,
dunyoni erlardan ayirar... Uning odati shu-da,
barchaning qismati shu yerda. Agar dunyo mo‘ljalga
olib, o‘qni otsa, tog‘ cho‘qqilari ajralib ketadi”.
“ O‘g‘lim, senga yaxshilikka eltuvchi pand-nasihat
merosimni qoldiraman. Yaxshi insonni uchratsang,
unga ergash”.
“ Tun-u, kun daydi kabi o‘tib ketadi. Uning yo‘lida
kesishib qolsang, kuchdan ayirar”.

Insonning mol-dunyosi - uning dushmanidir. Boylik
to‘plab, suv oqimi to‘xtashini o‘yla, go‘yo xarsanglar
pastga dumalab tushayotgani kabi. Barcha erlar
buyumlarni deb adashdi. Boylikni ko‘rib, ular, go‘yo
burgut o‘ljaga yopishgani kabi otiladilar. Ular mulkini
yashirib, uni ishlatmay, xasisliklaridan yig‘lashar,
oltinlarni to‘plashar. Mulklari sabab, Xudoni yodga
olishmas, o‘g‘illarini, qarindoshlarini ular bo‘g‘arlar”.
“ Yaxshilik qilishga shoshil, maqsadingga erishgach,
g‘ururlanma”.

Mahmud Qoshg‘ariyning “Devoni” (Lug‘ati) - fonetik va
morfologik hodisalar va dialektik shakllarning xususiyati
haqida tasavvur beruvchi erta davr turkiy dialektikasining
yagona yodgorligidir. “Lug‘at” shuningdek, turkiy tilda
so‘zlashuvchi O‘rta Osiyo, Sharqiy Turkiston, Povolojya, Orol
bo‘yi qabila va xalqlarining og‘zaki-she’riy ijodi haqidagi
matlarni ham o‘z ichiga olgan.
Mahmud Qoshg‘ariyning arab filologiyasining ilmiy
uslublaridan foydalangan holda yozilgan mehnati bugun ham
tilshunoslar, folklorchilar va adabiyotshunoslar orasida,
shubhasiz, qadr-qimmatga egadir.

E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT

maxmud qashg‘ariy

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish