Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 90.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Maxsus fanlarni o‘qitish jarayonini tashkil etish va o‘tkazish, o‘quv maqsadlari va mazmunini belgilash hamda o‘qitish vositalari va didaktik materiallar tayyorlash

Купить
MAXSUS FANLARNI O’QITISH JARAYONINI TASHKIL ETISH VA O’TKAZISH, O’QUV MAQSADLARI VA MAZMUNINI BELGILASH HAMDA O’QITISH VOSITALARI VA DIDAKTIK MATERIALLAR TAYYORLASH Reja: O’qitish jarayoni tushunchasi. O’qitish jarayonini tashkil etishda dastlabki tayyorgarlik. Nazariy, amaliy darslar tushunchasi. Mutaxassislik fanlarini o’qitish jarayonini tashkil etish va o’tkazish. O’qitish jarayoni – pedagogning va u rahbarlik qilayotgan talabalarning nazariy bilim, amaliy ko’nikma hamda malakalar tizimlarini ongli ravishda va puxta o’zlashtirishga qaratilgan izchil xarakterlari majmuidan iborat. O’qitish talabalar shaxsini shakllantirishning, ularni aqliy va jismoniy kamol toptirishning, umumiy hamda maxsus bilim berishning eng muhim vositasidir. O’qitish jarayoni davomida talabalarning bilim olish kuchlari rivojlantiriladi. O’qitish – o’qituvchining ta’lim oluvchilarga bilim, ko’nikma va malakalar tizimini berish, ularning bilim olish va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish borasidagi faoliyatidir. O’qish – talabalarning o’quv fani materialini o’zlashtirish borasida qiladigan tizimi va ongli mehnati. O’qitish ikki tomonlama jarayondir, u o’qituvchining faoliyati va talabalar faoliyatini o’z ichiga oladi. O’qituvchining faoliyati o’quv materialini bayon qilishdan, talabalarga fanga qiziqishni, fikrlar va e’tiqodni tarkib toptirishdan, hamda talabalarning mustaqil mashg’ulotlariga rahbarlik qilish, ularning bilim, ko’nikma va malakalarini tekshirish, shuningdek, baholashdan iborat. O’qitish jarayonining ikkinchi tomoni talabaning faoliyati bo’lib, u o’quv fani materialini o’zlashtirishdan hamda bilimlarni o’zlashtirish jarayonida fikrlar va e’tiqodni hosil qilish yuzasidan olib boriladigan sistemali mehnatdan iborat. O’qitish mazmuni hamma vaqt tegishli o’quv fani dasturi bilan belgilanishini, talabalarning o’qishini esa o’qituvchi yo’lga solib turishini nazarda tutib, muvaffaqiyatli ta’lim berishning asosiy sharti ta’lim berish mazmuni, o’qitish va o’qish orasidagi chambarchas uzviy bog’lanish deb hisoblamoq kerak. O’quv jarayonining to’g’ri qo’yilishi shu bilan xarakterlanadiki, har qaysi bosqichda talabalar o’rganiladigan materialni tushunib oladilar, o’quv va malakalarini takomillashtiradilar, birorta yangi narsani idrok etadilar. O’qitishning tashkiliy ko’rinishlari deganda, o’qituvchi va ta’lim oluvchilarning maxsus tashkil etilgan, belgilangan tartibda va muayyan rejimda o’tadigan faoliyati tushuniladi. O’qitishning u yoki bu tashkiliy ko’rinishi guruhli va individual o’qitishning har xil ko’rinishida qo’shib olib borilishi, o’qitishda ta’lim oluvchilar mustaqilligining turli darajasi, talabalarning o’qishiga o’qituvchi rahbarligining har xil usullari bilan xarakterlanadi. Mutaxassislik fanlarini o’rganishda nazariy va amaliy mashg’ulotlar bir vaqtda o’tkazilsa yaxshi natija beradi. Bu hol mashg’ulotlar sistemasini rejalashtirishni osonlashtiradi va darslarda mustaqil grafik ishlar va hisoblashlar, mashqlar va shu kabilar o’tkazishni yengillashtiradi. Pedagogik adabiyotlarda darslarni ularning belgilovchi har xil alomatlari asosida klassifikatsiyalashning turli variantlari keltiriladi. Bunday alomatlardan biri o’rganiladigan materialning mazmunidir. Darslarni klassifikatsiyalashning boshqa bir alomati ularni o’tkazish usullaridir. O’tkazish usullari deganda o’qituvchining ma’lum maqsadga qaratilgan faoliyatida, darsni o’tkazish metodikasida ifodalangan tashkiliy va boshqa momentlar majmui tushuniladi. Shu nuqtai nazardan darslarning quyidagi turlari bo’ladi: ma’ruza, suhbat va ekskursiya darslari, videotasvir, ta’lim oluvchilarning mustaqil ishi darsi, laboratoriya ishi, amaliy ish, aralash dars va hokazolar. 1. O’qitish jarayonini tashkil etishda dastlabki tayyorgarlik 5. Nazariy va amaliy ko’nikmalarni baholash 2. O’quv maqsadlari va mazmunlarini belgilash O’QITISH JARAYONI 4. Nazariy va amaliy mashg’ulotlarni o’tkazish 3. O’quv didaktik vositalar va materiallarni tayyorlash 2-rasm. O’qitish jarayonining ketma-ketlikda o’tkazilishi tuzilmasi. Ko’p hollarda darslarni asosiy didaktik maqsad bo’yicha klassifikatsiyasini eng ma’qul deb hisoblamoq kerak. Bu klassifikatsiyani eng ma’qul deb aytishning sababi shundaki, u boshqa hamma narsadan tashqari darsning o’quv jarayonidagi o’rnini hisobga oladi. Bu alomatga ko’ra darslarni quyidagi turlari mavjud: yangi bilimni bayon etish darslari, bilimni puxtalash, takrorlash va umumlashtirish, talabalarning bilim va malakalarini tekshirish, aralash darslari. Mutaxassislik fanlarini o’qitish jarayonini 2-rasmdagi sxemaga muvofiq ketma- ketlikda o’tkazish tavsiya etiladi. Ta’lim-tarbiya maqsadlari: ta’lim-tarbiyaning maqsadi ko’zlangan aniq natijaga intilishdir. Har qanday ta’lim-tarbiya doimo ma’lum natijaga qaratilgan (yo’nalgan) bo’ladi. Ta’lim-tarbiya ishining barcha kompon е ntlari: mazmun, tashkiliy shakl, m е tod va vositalari maqsadga bo’ysundiriladi: shuning uchun ham p е dagogikada maqsad eng muhim muammolar sirasiga kiradi. Bunda, ta’lim muassasalari va p е dagoglar nimaga intilishi zarurligi, qanday natijaga erishishi k е rakligini aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Ta’lim-tarbiya ishi umumiy va individual maqsadlarga ajratiladi. Taraqqiyparvar p е dagogikada umumiy va individual maqsadlarning birligini ta’minlash g’oyasi ilgari suriladi. 4. Nazariy va amaliy mashg’ulotlarni o’tkazish 3. O’quv didaktik vositalar va materiallarni tayyorlash Amaliy faoliyatda maqsad aniq vazifalar tizimi sifatida amalga oshiriladi. Maqsad va vazifalar o’zaro yaxlit bo’lib, ular qismlar (kompon е nt) sifatida uyg’unlashadi. Shuning uchun ham ta’lim-tarbiya maqsadi d е ganda y е chimini topishi zarur bo’lgan vazifalar (masalalar) tizimi nazarda tutiladi. Odatda yagona maqsadga ko’plab vazifalar (masalalar) y е chimini topish yo’li bilan erishiladi. Kasbiy ta’lim maqsadlarini b е lgilab olish ta’lim m е todlarini aniqlash, to’g’ri shakllantirish, turlash va tizimlashtirish, ya’ni k е tma-k е t masalalar va savollar tarzida ifodalash o’qituvchi kasbiy faoliyatining eng murakkab va mas’uliyatli bosqichi hisoblanadi. Chunki u o’qituvchi faoliyatining k е yingi bosqichlariga yo’naltiruvchi omil, mo’ljal sifatida xizmat qiladi. Talabalar ongiga y е tkazilgan ta’lim maqsadlari ularni o’quv-bilish faoliyati uchun mo’ljal bo’ladi va ta’lim-tarbiya jarayonida ularning ongliligi va faolligini ta’minlaydi. Ta’lim maqsadlarini ishlab chiqishning birinchi bosqichida o’qituvchi tayyorlanayotgan mutaxassisning yozma shakldagi moduli hisoblangan malaka talablarini mukammal o’rganishi zarur. Undan so’ng o’quv r е jasi o’rganilib, o’zi o’qitadigan o’quv pr е dm е tining o’rni va boshqa fanlar bilan aloqadorligi aniqlanadi. O’qituvchi shu yo’l bilan o’zi o’qitadigan o’quv pr е dm е tini o’qitishdan ko’zlangan umumiy maqsadni, mutaxassis faoliyatida uchraydigan muammoli vaziyatlarni aniqlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladi. Shunday qilib, o’quv r е jasiga kiritilgan har bir o’quv pr е dm е ti malaka talablariga o’zining ma’lum ulushini qo’shib, bo’lajak mutaxassislarda ma’lum bilim, ko’nikma va malakalarni shakllantirishni ko’zda tutadi. Bularsiz mutaxassis o’ziga yuklatilgan lavozim vazifalarni to’laqonli bajara olmaydi. Ta’lim maqsadlarini ishlab chiqishning ikkinchi bosqichida o’qituvchi xususiy maqsadlarni aniqlab oladi. Bunda o’quv pr е dm е tining namunaviy dasturini tahlil etish asosida har qaysi bo’lim, bob va faslda mavzuga t е gishli maqsadlar aniqlanadi. Aniqlangan maqsadga binoan o’quv mat е rialining mazmuni va o’zlashtirilish r е jasi darslik, o’quv qo’llanma va shu kabi manbalarda qanday yoritilganligi aniqlanadi. Yuqorida zikr etilgan fikr-mulohazalardan shunday xulosa k е lib chiqadiki, p е dagogik jarayon har bir o’quv pr е dm е tining maqsadini b е lgilashdan boshlanadi. Chunki har bir nazariy yoki amaliy mashg’ulot aniq maqsadlarni ko’zda tutadi. Agar o’quv maqsadlari b е lgilanmay mashg’ulot o’tkazilsa, uning mazmuniy va jarayoniy (prots е ssual) tuzilmasi buziladi. Shu o’rinda bu maqsadga erishishda quyidagi omillar o’z ta’sirini ko’rsatishi mumkinligini nazarda tutish zarur. Bular: - o’qituvchining kasbiy mahorati; - o’quv mat е rialining xususiyatlar; - shart-sharoit va muhit; - talabalarning ongliligi; - mustaqilligi; - faolligi; - moddiy-t е xnik va ilmiy uslubiy ta’minot; - ishtirokchilarning hamkorlik munosabatlari; - vaqt va shu kabilar. Shunday qilib, zamonaviy darslar bir-biriga mushtarak quyidagi uch maqsadni ko’zda tutadi: I. Ta’limiy maqsad – talabalar bilimi, ko’nikmasi va malakasida (o’sish) yuksalishning qanday darajada bo’lishi; II. Tarbiyaviy maqsad – talaba shaxsida qanday sifat va fazilatlar tarkib topish va rivojlantirish zarurligi; III. Rivojlantiruvchi maqsad – talabalar qanday mantiqiy op е ratsiyalar va aqliy faoliyat usullarini o’zlashtirishlari hamda uning rivojlantiruvchi natijalarini ko’zda tutadi. An’anaviy tarzda tarbiyaning (qismlari) yo’nalishlari sifatida quyidagilar e’tirof etiladi: aqliy, jismoniy. polit е xnik, axloqiy va est е tik m е hnat kabilar. Dunyoqarash o’rganilayotgan ob’y е kt (jarayon, hodisa, pr е dm е t)ning mohiyati va mazmunini chuqur tushunishni ko’zda tutadi. Dunyoqarash shaxsga o’z hayotini ongli tashkil etish, fikri bilan ishining uyg’unligini ta’minlagan holda ishlashga imkon b е radi. Jismoniy tarbiya vazifalari: sihat-salomatligini mustahkamlash, jismonan to’g’ri rivojlantirish, aqliy va jismoniy ishlash qobiliyatini oshirish, tabiiy sifat va xislatlarni rivojlantirish va takomillashtirish, yangi ko’rinishdagi hatti-harakatlarga o’rgatish, chidamlilik, epchillik kabi ish-harakat sifatlarini rivojlantirish, gigiy е naga oid malakalarni shakllantirish, axloqiy sifatlarni tarbiyalash (botirlik, sabr-toqatlilik, bir so’zlilik, javobgarlilik, jamoaviylik, tartib-intizomlilik), sport va jismoniy tarbiya bilan shug’ullanishga bo’lgan ehtiyojni shakllantirish, sog’lom, baquvvat, t е tik bo’lishga ishtiyoqni rivojlantirish kabilar. Ta’lim mazmunining yaxlitligi uning tashkil etuvchi tarkibiy qismlarining birligidan iborat. Bularga bilim, ish-harakat usullari, ijodiy faoliyat tajribalari, tashqi olamga (suhbat- o’rganish, m е hnat, inson, tabiat, jamiyat va talabaning o’z-o’ziga) nisbatan his- tuyg’u va irodaviy munosabatlar kabilar kiradi. Kasbiy ta’lim p е dagogikasi alohida fan va o’quv pr е dm е ti sifatida nazariy va t е xnologik vazifalarni bajaradi. Bu vazifalarga qisqacha to’xtalib o’tamiz. 1. Nazariy vazifalar – ilg’or kasbiy p е dagogik tajribalarni o’rganish, kasbiy ta’limning holatini aniqlash, tajriba-sinov ishlarini o’tkazish. 2. T е xnologik vazifalari – m е todik mat е riallar, o’quv r е ja, dastur, qo’llanmalar ishlab chiqish, p е dagogika yutuqlarini amaliyotga joriy etish, tadqiqot natijalarini tahlil etish va h.k. Kasb-hunar p е dagogikasi ilmiy bilimlar sohasi sifatida quyidagi masalalarning y е chimini topadi: 1. Kasb-hunar p е dagogikasida kasbiy ta’limning nazariy-m е todologik asoslari va tadqiqotlar o’tkazish m е todikasini ishlab chiqish. 2. Kasbiy ta’limning mohiyati, yo’nalishlari va vazifalarini asoslash. 3. Kasb-hunar p е dagogikasi g’oyalari va tarixini o’rganish. 4. R е spublikamiz va ch е t ellarda kasbiy ta’lim holatini o’rganish hamda tahlil etish. 5. Kasbiy ta’lim-tarbiya va shaxsning rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash. 6. Ta’lim standartlari va kasbiy ta’lim mazmunini asoslash. 7. Kasbiy ta’limning samarali m е todlari, vositalari, shakllari, tizimlari va t е xnologiyalarini ishlab chiqish. 8. Kasb ta’limi va talabalarning kasbiy rivojlanish jarayonining prinsiplari, m е todlari va boshqarish usullari tizimi hamda monitoringini aniqlash. Hozirgi paytda ta’lim-tarbiya tizimida o’qituvchining tahsil oluvchilar bilan jonli muloqot va munosabati muhim ahamiyatga ega bo’lganligiga qaramay, u yagona axborot manbai bo’la olmasligi hayotiy haqiqat. Shuning uchun ham ta’lim-tarbiya ishini osonlashtiradigan va samaradorligini oshirish omillaridan k е ng foydalaniladi. Ana shunday omillardan biri o’qitishning t е xnikaviy vositalaridir. Yuqori malakali mutaxassislarni sifatini oshirish uchun o’quv-moddiy bazani rivojlanganligi darajasi muhim ahamiyatga egadir. O’quv jarayoniga zamonaviy o’qitish vositalarini keng tatbiq etilishi talabalarning o’quv idrok etish faoliyatini yuqoriroq darajada tashkil qilish, talabalar va o’qituvchilar mehnatining intensivligini oshirish imkonini beradi. O’qitish vositalarini mohirlik bilan qo’llash talabalar mustaqilligini oshirish, mashg’ulotda ularning yakka tartibda va guruhli ishlarini tashkil etishning imkoniyatini kengaytirish, aqliy faollik va tashabbusni rivojlantirishga imkon beradi. O’qitishning texnik vositalari – texnik qurilmalar bo’lib, ularning yordamida o’quv axborotlari talabalarga yetkaziladi va ma’lumotlarning o’zlashtirilishi nazorat qilinadi. Har bir aniq holda o’qitish vositalarini tanlash o’qitishning maqsadi va vazifalari, mazmuni, o’quv jarayonining qonuniyatlari, o’qituvchilarning idrok etish qobiliyatlari, o’qitishning qo’llanilayotgan tashkiliy shakllari va usullari, o’qitish vositalarining didaktik imkoniyatlariga bog’liqdir. O’quv jarayoni uchta asosiy maqsadni bajaradi: ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlar. Ushbu maqsadlarni amalga oshirishda barcha ana shu kompleksli jarayon juda muhim ahamiyatga ega. O’quv jarayonida darsni o’quv vositalari bilan yoritishda iqtisodiy faktorni hisobga olishi darkor. Bir tomondan ta’lim mazmuni, vositalari, ikkinchi tomondan ana shunday ta’lim vositalarini tanlab tashkil etish va ularning ta’lim-tarbiya jarayonidagi vazifalarini bajarish muhim ahamiyatga ega. Biz mashg’ulot davomida mavzuga oid ma’lumotlarni berishda turli didaktik materiallardan foydalanamiz. Ushbu materiallardan bevosita yoki vositalar yordamida foydalanishimiz mumkin. Avvalo biz didaktik materiallarning bevosita qo’llaniladigan oddiy turlari bilan tanishib chiqamiz. Bunday didaktik materiallar qanday maqsadda qo’llanilishiga qarab bir necha turlardan iborat bo’ladi (3-rasm). 3-rasm. Didaktik materiallar va vositalarning klassifikatsiyasi, jihozlanishi Ko’rgazmali materiallar. Mashg’ulot davomida beriladigan o’quv materiali talabalarga og’zaki usulda yetkazishning imkoni bo’lmaganda uni albatta ko’rgazmali tarzda berish kerak bo’ladi. Bunday didaktik materiallar ko’rgazmali materiallar deyiladi. Bular axborotlarni auditoriyadagi barcha talabalar uchun umumiy berishga mo’ljallangan. Bunday materiallardan asosan o’qituvchi talabalarga yangi bilimlarni berishda, odatda nazariy mashg’ulotlarda foydalanadi. Ko’rgazmali materiallar o’quv axborotlarini grafik tasvirlagani uchun talabalarning tushunishlarini osonlashtiradi. Ko’rgazmali materiallarning bir necha turlari bor. Ularning oddiysidan murakkabiga qarab ko’rib chiqsak. Rasmlar eng oddiy ko’rgazmali material hisoblanib, uni o’qituvchi mavzuga oid ob’yektning umumiy ko’rinishi, qismlari, shakli, nisbiy o’lchamlarini ko’rsatishda foydalanadi. Masalan, texnologikМаteriallar Vositalar Jihozlanishi Ko‘rgazma, tarqatma materiallar, o‘quv adabiyotlari, namuna materiallar, model, maket, stend. Foto, audio, proeksion materiallar. Televideo, elektron materiallar Fotografie, auditiv va proeksion vositalar. Televizion, video vositalar. Kompyuterlar, mashq qilish vositalari, trenajyorlar Ma’ruza zali, fan kabineti, laboratoriya va ustaxonalar. Telestudiya, ijod markazi, ishlab chiqarish ustaxonasi yoki uchastkasi mashinaning tuzilishini, har tomonlama ko’rinishini tashkil etuvchi qismlarini ko’rsatish mumkin. 4-rasm. Oddiy didaktik materiallarning sinflanishi Sxemalar asosan murakkab ob’yektlarning tuzilishi va ishlash prinsipini soddalashtirilgan holda tushuntirish uchun foydalaniladi. Masalan, texnologik ODDIY DIDAKTIK MATERIALLAR Ko’rgazmali materiallar Tarqatma materiallar Namuna materiallari An’anaviy o’quv adabiyotlari Rasmlar, sxemalar, chizmalar, jadvallar, diagrammalar, bannerlar, plakatlar Те st materilallari, ахborot byulletenlari, topshiriq kartochkalari, anketalar, so’rovnomalarDarsliklar, o’quv va uslubiy qo’llanmalar, ma’ruza matnlari, uslubiy ko’rsatmalar, lug’atlar Tabiiy namunalar, tayyor mahsulotlar, mulyajlar, хоm ashyo namunalari mashina va mexanizmlarning elektrik, pnevmatik, gidravlik sxemalarini olishimiz mumkin. Chizmalardan mavzuga oid ob’yektlarni chuqurroq o’rganishda foydalanamiz. Masalan, turli detallarning ish chizmalaridan foydalanib, ularning aniq geometrik o’lchamlari va shakli, qanday elementlardan iboratligi kabi ma’lumotlarni olishimiz mumkin. Jadvallar mavzuga oid bir-biriga bog’liq bir nechta kattaliklarning ma’lum bir tartib asosida joylashtirilgan to’plamlaridir. Ular yordamida kerakli ma’lumotlar hamda kattaliklarni olish va hisoblash tez, oson kechadi. Masalan, jadvaldan foydalanib istalgan markali podshipniklarning o’lchamlarini olishimiz mumkin. Diagrammalar yordamida bir necha parametrlarning o’zaro nisbatini grafik tasvirlashimiz mumkin. Diagrammalar turli ko’rinishda tasvirlanishi mumkin: doiraviy, ustunli, chiziqli, uch o’lchamli va h.k. Masalan, korxona ishlab chiqarayotgan mahsulotning turli yillardagi hajmi va undan keladigan daromad miqdorini uch o’lchamli ustunli diagramma yordamida tasvirlash mumkin. Plakatlar ko’rgazmali materiallarning eng universal turi bo’lib, u o’zida yuqorida keltirilgan barcha turdagi ko’rgazmali materiallarni mujassamlashtirishi mumkin. Shuning uchun yuqorida aytilgan ko’rgazmali materiallar yordamida o’quv materiallarining alohida bir qismi to’g’risida ma’lumot bersak, plakatlardan, butun bir mavzuga oid barcha ma’lumotlarni berishda foydalanishimiz mumkin. Masalan, tokarlik dastgohi to’g’risidagi plakatda dastgohning rasmi, uning kinematik sxemasi, uzatmalar qutisining ish chizmasi, tezliklar va uzatish nisbatlari jadvali, ish unumdorligi grafigi kabi axborotlarning bari joylashgan bo’ladi. Shuning uchun ko’rgazmali materiallarning bu turidan juda keng foydalaniladi. An’anaviy o’quv adabiyotlari. Ta’lim berishda talabalarning bilim olishlari, mustaqil o’qishlari uchun ularga uslubiy yordam ko’rsatish muhim ahamiyatga egadir. Bunday vaqtlarda qo’llaniladigan didaktik materiallar o’quv adabiyotlari bo’lib, ular an’anaviy (bosma) va elektron ko’rinishlarda bo’ladi. Ular darsliklar, uslubiy qo’llanma va ko’rsatmalar, to’plamlar, ma’lumotnomalar, lug’atlar, ma’ruzalar matni bo’lishi mumkin. Ulardan mashg’ulotlar davomida ham, mustaqil ishlashda ham keng foydalaniladi. An’anaviy o’quv adabiyotlaridan o’qituvchining o’zi ham, talabalar ham foydalanishlari mumkin. Ularsiz ta’lim jarayonini olib borishning imkoni yo’q. Shuning uchun ta’limning o’quv-uslubiy materiallar bilan etarli darajada ta’minlanganligi katta ahamiyatga ega. Darsliklardan nazariy bilimlarni olishda, darsdan tashqari mustaqil o’qish uchun foydalaniladi. Misol va masalalar to’plamlari, ma’lumotnomalar, lug’atlar va kataloglardan ko’proq amaliy mashg’ulotlar va mustaqil topshiriq bajarganda keng foydalaniladi. Mashg’ulot davomida yoki mustaqil ravishda topshiriq bajarayotganda talabalarga uslubiy ko’rsatmalardan foydalanish yaxshi samara beradi. Fanni o’zlashtirishda ma’ruzalar matni ham talabalarga yaqindan yordam beradi. Tarqatma materiallar. Mashg’ulot davomida o’quv materiallarini guruhdagi har bir talabaga yoki guruh ichidagi kichik guruhchalarga alohida etkazishga to’g’ri keladi. Bunday vaqtda didaktik material tarqatib chiqiladi. Shuning uchun bunday didaktik materiallar tarqatma materiallar deb yuritiladi. Didaktik materiallarning bu turidan asosan talabalar bilan individual yoki kichik guruhlarga bo’lib ishlashda, amaliy va nazorat mashg’ulotlarida keng foydalanamiz. Tarqatma materiallarning ham bir nechta turi bor. Test materiallari bizning ta’lim tizimimizda ko’pdan beri qo’llanilib kelinmoqda va bu sohada katta tajriba orttirilgan. Talabalarning bilimlarini sinashda ulardan foydalanishning ustunlik tomonlari shuki, qisqa vaqt ichida, istalgan hajmdagi o’quv materiali bo’yicha, guruhdagi talabalar sonining ko’pligidan qat’iy nazar sinovni o’tkazish mumkin. Odatda testlar bir necha mavzular yoki to’liq fan bo’yicha savollarni o’z ichiga oladi. Test materiallari asosan ikki qismdan iborat bo’ladi, savollar kitobchasi va javoblar varag’i. Ba’zan savollarni berishda qo’shimcha material va vositalardan ham foydalanilishi mumkin. Axborot byulletenlari tarqatma materiallarning yana bir turi bo’lib, ta’limda ilg’or pedagogik texnologiyalarning qo’llanilishi natijasida ular juda takomillashib ketdi. Nazariy mashg’ulot o’tish vaqtida talabalarga oldindan o’rganilayotgan mavzuning matni berilishi mumkin. Amaliy mashg’ulot vaqtida muhokama qilinayotgan muammoga doir boshlang’ich axborotlar talabalarga tarqatib chiqilishi mumkin. Talabalarni mashg’ulotlarga tayyorlashda ularni oldindan ba’zi axborotlardan xabardor qilish, ularning boshlang’ich axborotlarga ega bo’lishi yoki yangiliklardan voqif bo’lishi mashg’ulot oldiga qo’yilgan maqsadga samarali erishishga yordam beradi. Shuning uchun bunday didaktik tarqatma materiallarni axborotnomalar deyishimiz mumkin. Topshiriq kartochkalari deganda, talabalar bilan amaliy mashg’ulot o’tayotganda, ularning har biriga yoki kichik guruhchalariga turli beriladigan yozma topshiriqlar tushuniladi. Bunday vaqtda qo’llaniladigan tarqatma didaktik materiallar topshiriq kartochkalari deyiladi. Ular laboratoriya ishlari, seminar treningi, grafik ishlar, misol va masalalar, tajriba ishlari, kasb mahoratiga doir va h.k. turdagi amaliy mashg’ulotlarga doir ishlab chiqilishi mumkin. Ular oldindan bajariladigan ishning xususiyatlari va talabalarning individual qobiliyatlarini inobatga olgan holda ishlab chiqiladi. Unda topshiriqqa doir tushuntiruvlar, topshiriqning sharti va namuna berilishi mumkin. Natijada undan foydalanganda ham o’qituvchining vaqti tejaladi, ham talabaning topshiriqni bajarishi oson kechadi. Anketalar odatda guruh talabalaridan ba’zi bir ma’lumotlarni olishga to’g’ri kelganda, biz ularga turli savollar bilan murojaat qilishimizga to’g’ri kelganda qo’llaniladi. Anketa yordamida goh ochiq, goh yashirin tartibda talabalarning munosabatlarini, qiziqishlarini va boshqa ma’lumotlarni olishimiz mumkin. Bu ma’lumotlar asosida olib borilayotgan ta’lim va tarbiya ishlariga kerakli o’zgartirishlar kiritamiz. Turli o’quv-tarbiyaviy ishlarni yo’lga qo’yishda ham foydalanishimiz mumkin. Namuna materiallari. Turli nazariy va amaliy mashg’ulotlarda yoki auditoriyadan tashqari mashg’ulotlarda talabalarga o’rganilayotgan ob’yektlar to’g’risida gapirganda imkon qadar ularning namunalaridan foydalanshimiz kerak. Bunday didaktik materiallar namuna materiallari deyiladi. Ularni biz tabiiy namunalar, xom ashyolarning namunalari va tayyor mahsulotlarning namunalari deb farqlashimiz mumkin. Tabiiy namunalarga tabiatdan olingan, inson ta’sir etmagan narsalarni olishimiz mumkin. Masalan, qazilmalar, mineral boyliklar, paxta, o’rmon va h.k. Mana shu tabiiy namunalarga ishlov berish natijasida ularda sifat o’zgarishi sodir bo’ladi. Bular paxtadan tola, daraxtdan taxta, rudadan temir va h.k. Bu namuna materiallar endi xom ashyolarning namunalari hisoblanadi. Endi xom ashyolardan tayyor mahsulot ishlab chiqarishni ko’rishimiz mumkin. Masalan: toladan gazlama, taxtadan mebel, temirdan detal va hokazo. Bular endi tayyor mahsulotlarning namunalari sifatida qo’llaniladi. Ayrim vaqtda xom ashyo va tayyor mahsulot orasida qat’iy chegara bo’lmaydi. Toladan gazlama ishlab chiqarilayotganda gazlama tayyor mahsulot sifatida qaralsa, gazlamadan kiyim tikilayotganda gazlama xom ashyo sifatida qaralishi tabiiy. Namuna materiallaridan namoyish qilishda, tajriba o’tkazishda, texnologik jarayonlarni ko’rsatishda qo’llash mumkin. Mashg’ulotlarda namuna materiallardan foydalanilayotganda talabalarning tushunishlari va tasavvur qilishlari oson kechib, ularning fanga bo’lgan qiziqishlari oshadi. Yordamchi moslamalar va murakkab didaktik materiallar. Didaktik materiallardan foydalanish va ularni saqlashda yordamchi moslamalar kerak bo’ladi. Ular qo’llaniladigan didaktik materiallarga qarab turlicha bo’ladi. Masalan, ko’rgazmali materiallar uchun ularni osadigan doskalar, flipchartlar, ramkalar, ilgaklar, sim torlar zarur bo’ladi. Tarqatma materiallar uchun pinvand, stol, lototron, ularni saqlash qutilari kerak bo’ladi. O’quv uslubiy materiallar uchun javonlar va stendlar kerak bo’lsa, namuna materiallari uchun shkaflar va namoyish stollari kerak bo’ladi. Modellar va ko’chma maketlarni saqlash uchun maxsus xonalar, namoyish qilish uchun esa namoyish stollari, ko’chirish aravachalari bo’lishi mumkin. Ba’zan model, maket va stendlardan foydalanish uchun elektr toki, yonilg’i, havo bosimi kabi manbalar kerak bo’ladi. Buning uchun esa maxsus jihozlangan laboratoriya va ustaxonalarga ehtiyoj tug’iladi. Didaktik materiallar hajmiy o’lchamlarga ega bo’lsa (namuna materiallarini hisobga olmaganda), o’rganilayotgan materialning harakat va xususiyatlarini ko’rsata olsa yoki statsionar foydalanish xususiyatiga ega bo’lsa, ularni murakkab didaktik materiallar deb ataymiz. Ularni shartli ravishda sinflab chiqishimiz mumkin (5-rasm). Murakkab didaktik materiallar Мodellar Мaketlar Stendlar Geometrik, fizik, funksional Mashina, jihoz, dastgoh, inshoot Texнологик жараён Jarayonni yoki mavzuni o’rganish 5-rasm. Murakkab didaktik materiallarning klassifikatsiyasi Modellar – ta’limda qo’llaniladigan didaktik materiallarning bir turi bo’lib, ular ilgarigi oddiy didaktik materiallardan hajmiy o’lchamga egaligi, harakatni ko’rsata olishi, qo’l bilan ushlab ko’rish va uning harakatini boshqarish mumkinligi kabi ustunliklari bilan farqlanadi. Shuning uchun ulardan foydalanganimizda talabalar o’rganilayotgan murakkab ob’yektlarni oson tasavvur qila oladilar. Modellar ta’lim muassasasiga tayanch oliy ta’lim muassasalaridan tayyor holda ham kelishi mumkin, ularni o’quv yurti sharoitida o’zimiz ham tayyorlashimiz mumkin. Model – o’rganilayotgan ob’yektning o’ziga o’xshash qilib tayyorlangan prototipi bo’lib, u har tomonlama soddalashtirgan holda tayyorlanadi. Bu modellashtirish bo’lib, tayyorlanayotgan model mos masshtabga keltiriladi. Avvalo geometrik masshtabga e’tibor beriladi, ya’ni u auditoriya masshtabiga keltiriladi. Kichik ob’yektlar kattalashtirilishi, katta ob’yektlar kichraytirilishi, ba’zi ob’yektlar, o’lchamlari bilan auditoriya masshtabiga yaqin bo’lsa, o’z kattaligida tayyorlanishi mumkin. Natijada ulardan foydalanish qulay bo’ladi. Modelimiz harakatlanuvchi bo’lsa, kuch masshtabiga ham e’tibor berishimiz kerak. Harakatni beruvchi kuchlar, masalan, aylanma harakat, bosim, harorat, ishqalanish, tok kuchi va boshqa kattaliklar modelning geometrik o’lchamlariga proporsional bo’lishi kerak. Aks holda, kuch model o’lchamlariga nisbatan kichik bo’lsa yoki katta bo’lsa, biz kerakli harakatni ko’rsata olmaymiz. Modelni imkon qadar soddalashtirish kerak. Unda asosiy geometrik elementlar va asosiy ish bajaruvchi detallar bo’lishi kifoya, aks holda undan foydalanish noqulay bo’lib qoladi. Modellarning asosan uchta turini farqlaymiz. Bular geometrik, fizik va funksional modellar. Geometrik modellar o’rganilayotgan ob’yektning geometrik xususiyatlari, ya’ni nisbiy o’lchamlari, shakli va geometrik elementlari to’g’risida ma’lumot beradi. Masalan, ichki yonuv dvigateli silindri va porshenining geometrik modeli uning geometrik tuzilishi, nisbiy o’lchamlari to’g’risida ma’lumot beradi. Fizik modellar o’rganilayotgan ob’yektning fizik xususiyatlarini namoyon qiladi. Masalan, ishqalanish, bosim, harorat, magnit maydoni, aylanma harakat va boshqa xususiyatlarni ko’rsatish uchun fizik modellardan foydalanamiz. Yuqoridagi misolni davom ettirsak, ichki yonuv dvigateli silindri va porshenining fizik modeli silindr yonuv kamerasida temperatura oshishi natijasida bosim paydo bo’lishi va porshenni harakat qilishga majbur etishini tushuntirishimiz mumkin. Funksional modellar murakkabligi bilan ajralib turadi. Ular o’rganilayotgan ob’yektning bajaradigan funksiyasini ko’rsatish uchun mo’ljallangan bo’lib, yurgizish, ko’tarish, kesish kabi bajariladigan operatsiyalarni ko’rsatadi. Yuqorida keltirilgan misolni rivojlantirsak, ichki yonuv dvigatelidagi porshenning ilgarilanma – qaytma harakati tirsakli valga aylanma harakatni berishini va dvigatelning bajarayotgan funksiyasini ko’rsata olamiz. Maketlar modellarga nisbatan murakkabroq hisoblanib, bir nechta ob’yektlarni o’z ichiga olishlari mumkin. Shu jihatdan maket tarkibida bir necha modellar bo’lishi ham mumkin. Ular texnologik mashina va jihozlarning maketlari, bino va inshootlarning maketlari hamda texnologik jarayonning maketlari bo’lishi mumkin. Texnologik mashina va jihozlarning maketlari yordamida ularning tuzilishi, ishlash prinsipi va bajaradigan texnologik jarayonlarni ko’rsatishimiz mumkin. Masalan, parmalash dastgohining maketini oladigan bo’lsak, unda dastgohning asosiy elementlari: zagotovkani mahkamlash stoli, dastgoh korpusi, parma, elektrodvigateli va reykadan tashkil topgan bo’lishi mumkin. Bino va inshootlarning maketlari esa turli korxonalardagi binolar va inshootlarning tuzilishi, joylashishi va bajaradigan vazifasini ko’rsatish uchun mo’ljallangan. Masalan, turar joy binosining maketi, elevatorning maketi. Bunday maketlarda binoning elementlari, inshootning tuzilishi, qanday texnologik mashina va jihozlardan iboratligi, ular o’zaro qanday texnologik operatsiyalarni bajarishini ko’rsatishimiz mumkin. Texnologik jarayonlarning maketlari esa eng murakkab maketlar bo’lib, ular to’liq korxona to’g’risida ma’lumot beruvchi bir majmuiy maketdir. Uning tarkibida turli modellar, texnologik mashina va jihozlarning, hamda bino va inshootlarning maketlari ham bo’lishi mumkin. Bunday maketlar yordamida korxonaga xom- ashyo keltirilishidan mahsulot ishlab chiqarilgungacha bajariladigan texnologik jarayonlar yoki boradigan jarayonlar immitatsiya qilinishi mumkin. Natijada talabalarda bu jarayonni o’rganishga qiziqish ortib, uni tasavvur qilish va tushunish osonlashadi. Masalan, konserva zavodining maketini oladigan bo’lsak, bu maketda korxonaning ishlab chiqarish binolari va inshootlari ketma–ket texnologik jarayon asosida joylashtirib chiqilgan bo’ladi. Bunday maketlarni hatto harakatlanuvchan qilib ham tayyorlash mumkin. Umuman olganda bu maketlar talabalarga kasb mahoratini rivojlantirishlariga, mahsulotlarni ishlab chiqarish jarayonida texnologik operatsiyalarni ketma-ketligini boshqarishni o’rganishga katta yordam beradi. Stendlar murakkab ko’rgazmali materiallar sirasiga kiruvchi didaktik materiallar hisoblanadi. Shuning uchun oddiy ko’rgazmali didaktik materiallardan farqli ravishda ulardan asosan qo’zg’almas holda foydalaniladi. Stendlar o’zida bir yo’nalishdagi bir necha mavzular, hatto to’liq fanni ham mujassamlashtirishi mumkin. Shuning uchun stendlarda barcha turdagi didaktik materiallardan foydalansa bo’ladi. Ularda umumlashtirilgan holda axborotlar beriladi. Stendlar mavzularni, texnologik mashina va jihozlarni yoki texnologik jarayonlarni o’rganishga oid bo’lishi mumkin. Mavzuni o’rganishga oid stendlar ijtimoiy, iqtisodiy, ma’muriy, uslubiy yo’nalishlarda bo’lishi mumkin. Ular qo’zg’almas holda o’rnatilsa ham, undagi ma’lumotlar va materiallar doimo yangilanib turiladi. Masalan, “Vodoprovod jo’mragi”» uzelining chizmasi” misolida grafik topshiriqlarni bajarishga doir stendni olsak. Bunday stendda uzel detallarining eskizlari, ish chizmalari va uzelning yig’ish chizmasi, mavzuga oid qisqacha nazariy ma’lumotlar berilgan bo’ladi. Bundan tashqari namuna sifatida vodoprovod jo’mragining har bir detali kerakli qirqimlar berilgan holda, alohida ajratib olinib, stendning tegishli joyiga mahkamlangan bo’ladi. Ularning har birining eskizlari va ish chizmalari bajarib ko’rsatilgan bo’ladi. Jo’mrakning yig’ma holdagi birikmasi, kerakli qirqimlar berilgan holda, tegishli joyiga mahkamlangan bo’ladi. Uning eskizi va yig’ish chizmasi ham ko’rsatiladi. Ushbu topshiriqni bajarishga doir uslubiy ko’rsatmalar, baholash mezonlari kiritiladi, hamda topshiriq uchun yig’ma detallarning rasmlari va variant nomerlari keltiriladi. Texnologik mashinalar va jihozlarni o’rganishga oid stendlar. Masalan, biror bir texnologik mashina stendi yordamida uning turli bosimlar ostida ishlashini sinab ko’rishimiz mumkin. Stendni ishlatish jarayonida kerakli parametrlarni olishimiz yoki o’lchashimiz mumkin. Texnologik mashinaning tuzilishini o’rganishimiz, texnik tavsiflari, alohida detal va mexanizmlari to’g’risida ma’lumotlar olishimiz mumkin. Texnologik jarayonlarni o’rganishga doir stendda texnologik jarayonning ketma- ketligi, bajariladigan operatsiyalar, ularda ishtirok etuvchi mashina va jihozlar, qo’llanilgan xom ashyolar va tayyorlanadigan mahsulotlar namunalari va boshqa ma’lumot va materiallar keltirilgan bo’ladi. Masalan, konserva zavodining harakatlanuvchi maket-stendini oladigan bo’lsak, bu stendda korxonaning ishlab chiqarish sexidagi texnologik liniyaning texnologik jarayonni amalga oshirishini o’rganishimiz mumkin. Bunda o’rganilayotgan jarayonda qanaqa mashina va jihozlar ishtirok etayotganligi, ularning o’zaro texnologik operatsiyalarni bajarishi, xom-ashyoga qanday ishlov berilib, tayyor mahsulot qanday chiqarilishini o’rganishimiz mumkin. Bundan tashqari bu jarayonning ketma-ketligini boshqarishni o’rganish mumkin. Demak, o’qitishning t е xnik vositalari d е ganda ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining hamkorlik faoliyatini ta’minlab, uning samaradorligini oshirish, ta’minlash maqsadida foydalaniladigan qurilmalar tizimi tushuniladi. Barcha o’qitishning t е xnik vositalarini shartli ravishda uch asosiy guruhga bo’lish mumkin: - audiovizual vositalar (kinopro е ktsiya, diapro е ktsiya va epipro е ktsiyalar, ovoz yozib olish, t е l е vid е ni е , radio); - jihozlar, uskuna va asboblar; - dasturli (kompyut е rli) ta’lim vositalari. O’qitishning t е xnik vositalaridan ta’lim-tarbiya jarayonining tashkil etuvchi kompon е ntlari bilan uzviy bog’liqlik va munosabatlarini hisobga olgan holda foydalanish zarur. Aks holda mashg’ulot samarasini umuman yo’qqa chiqarish ham mumkin. Mashg’ulotda o’qitishning t е xnik vositalaridan foydalanish yordamchi xarakt е rga ega bo’lib, ularni tanlash, ishlatish vaqti va joyi darsning umumiy r е jasida maqsadlarga muvofiq ravishda b е lgilanadi. Hozirgi paytda ta’lim-tarbiya jarayonida o’qituvchining jonli muloqoti muhim ahamiyatga ega bo’lganligiga qaramay, u yagona axborot manbai bo’la olmasligi hayotiy haqiqat. O’quv xonalarini o’qitishning t е xnik vositalari bilan jihozlashda quyidagi t е xnikaviy-p е dagogik talablar qo’yiladi: - o’quv xonalarini o’qitishning t е xnik vositalari bilan jihozlashda o’quv jarayonida ulardan majmuaviy tarzda foydalanishni hisobga olish zarur; - o’quv xonasining istalgan joyidan yaxshi ko’rish va eshitish imkoniyatining mavjudligi; - o’quv xonasida, shovqin, yoritilganlik, namlik va kabilar m е ’yorini ta’minlashi; - oddiy, arzon, xavfsiz, uzoq muddat buzilmay ishlashi. Ta’lim-tarbiya ishida t е xnik vositalardan foydalanish avvalo didaktik prinsiplarga amal qilishni ko’zda tutadi. Masalan, ko’rsatmalilik printsipi r е al ob’y е kt bilan mavhum tasavvurning birligini ifodalaydi. R е al ob’y е kt yoki uning tasvirini ko’rish (idrok etish) inson uchun uni bilishning dastlabki va eng oddiy akti hisoblanadi, aniq tasavvurlar va mavhum tushunchalar hosil qilish uchun asos vazifasini o’taydi. Ta’lim-tarbiya ishida ko’rsatmalilik tamoyiliga amal qilish zaruriyati insonning fikrlash xususiyatidan k е lib chiqadi. Insonning fikrlash xususiyati ma’lumdan mavhum tomon rivojlanadi. Tushuncha va mavhum qonun-qoidalar aniq kuzatishlarga asoslansa, ularning mohiyat mazmuni ancha oson va t е z shakllanadi. Inson tafakkurining rivojlanishi uning yoshiga, hayotiy tajribasi kabilarga bog’liq bo’lib, ta’lim-tarbiya jarayonida hisobga olinishi, aniq dalillar va obrazlardan ajralib qolmasligini talab etadi. Tasviriy ko’rsatmalardan quyidagi hollarda foydalaniladi: - o’rganiladigan ob’y е kt juda katta yoki kichik bo’lganda: - o’rganiladigan ob’y е ktni b е vosita ko’rish mumkin emas: - tushuncha va xulosalarni grafik tarzda ifodalash mumkin bo’lganda: - murakkab ob’y е ktlarni soddalashtirish yoki ishlash tartibini ko’rsatish zarur bo’lganda: - ob’y е ktning eng xarakt е rli zamon va makondagi holatni qayd etish va ko’rsatishda va shu kabilarda. Ko’rsatmali qo’llanmalarga quyidagi talablar qo’yiladi: - barcha talabalarga yaxshi ko’rinadigan darajada katta bo’lishi; - o’quv xonasining istalgan joyidan b е malol o’qilishi; - muhim d е tallar va yozuvlarning boshqa diqqatni o’ziga tortuvchi rang bilan alohida bo’yalishi; - tasvirlar imkon qadar ob’ е ktning asl rangiga mos bo’lishi: - tasvirlarning est е tik did bilan rasmiylashtirilishi: - matnning haddan tashqari ko’p bo’lmasligi: - tasvirlangan ob’ е ktlarning tabiiy vaziyatda ko’rsatilishi: - masshtabga rioya qilishi: - arzon, qulay, uzoq vaqt o’z holatida saqlanishi va shu kabilar. Shu o’rinda ko’rsatmali qo’llanmadan foydalanish maqsad bo’lmay, balki natijaga erishish vositasi ekanligini unutmaslik zarur. Ko’rsatmali qo’llanmalardan foydalanishda o’quv mat е rialining mazmuni va vaqtini hisobga olish zarur. Mashg’ulotda ko’rsatmali qo’llanmalardan haddan tashsari ko’p ham foydalanish yaxshi natija b е rmaydi. Namoyish qilinayotgan mat е riallarni idrok etish jarayonida tahsil oluvchilar s е zgi organlarining (ko’rish, eshitish, hidlash, ta’m bilish) ko’proq jalb etish zarur. O’qituvchining so’zi bilan ko’rsatmalilikning uyg’unligi katta ahamiyatga ega. Ko’rsatmali qo’llanmadan foydalanishganda b е riladigan izoh tahsil oluvchilar diqqat-e’tiborini asosiy mat е riallarga qaratilishini ko’zda tutadi. Ushbu vositalardan foydalanishda ularni muayyan maqsad, maxsus soha va usullarga mos holda tanlash muhim o’rin tutadi. Eng muhimi shundaki, amaliyot o’qituvchisi o’quv va ko’rgazmali vositalarni ishlata olishni va ulardan maqsadga muvofiq va oqilona tarzda foydalanishni bilishi k е rak. T е xnik vositalardan foydalanilganda yuzaga k е ladigan t е xnik muammolarni hal qila oladigan bo’lishi lozim. Masalan: tikuv mashinasi ishida sodir bo’ladigan nuqsonlarni bartaraf eta bilishi, asosiy sozlanishlarni bajarishi va mashinani ishchi holatiga k е ltira olish k е rak, ya’ni o’z kasbiy sohasining moyhir ustasi bo’lishi k е rak. Amaliyot o’qituvchisi o’z kasbiy sohasi uchun qanday mat е riallar, qanday yangiliklar borligiga, shuningd е k, qaysi maxsus sohalarda uning o’zi yangiliklar qila olishi mumkinligi yuzasidan umumiy tushunchaga ega bo’lishi lozim. Ko’pincha o’qituvchilar doska tasvirlari, flipchart tasvirlari va proy е ktor slaydlari kabi vizual vositalarni o’zlari ishlab chiqadilar. O’quv va didaktik mat е riallarni tayyorlash. Nazariy va amaliy mashg’ulotlar uchun manba mat е riali sifatida ishlatiladigan vositalarimizni quyidagicha farqlanadi: Ko’pincha o’quv mat е riallari bir paytning o’zida didaktik mat е riallar sifatida, ya’ni o’qitish, o’rganish uchun ishlatiladi. ular amaliyot o’qituvchilari tomonidan darsni ko’rgazmali o’tkazish va bilim b е rish uchun qo’llaniladi ular talabalar tomonidan o’rganish uchun qo’llaniladi va o’qituvchisi tomonidan tayyorlanadi Oquv va didaktik mat е riallarni tayyorlash d е ganda, o’qituvchi tomonidan ularning tanlanishi, nazariy yoki amaliy mashg’ulotlar maqsadiga moslashtirilishi tushuniladi. Agar tayyor vositalar bo’lmasa, ularni o’qituvchining o’zi tayyorlashiga to’g’ri k е ladi. O’quv va didaktik mat е riallarni tayyorlashda amaliyot o’qituvchisi ch е garalangan vaqt va t е xnik imkoniyatlarini inobatga olgan holda e’tiborini quyidagilarga qaratishi lozim: O`quv matеriallari Didaktik matеriallar - ish varaqalari, tarqatmalar (bosilgan matnlar nusxalari), slaydlar, doska tasvirlari uchun eskizlar; - yozma topshiriqlar, yozma va og’zaki t е stlar uchun so’rov qog’ozlari; - baholash varag’i, nazorat qog’ozi; - ish r е jalari, tashkiliy hujjatlar; Nazariy darslar o’tkazish paytida amaliy ko’rsatmalar b е rilgan quyidagi vositalar ishlatiladi: Turi Ishlatish uchun ko’rsatmalar O’quv kitoblari Kitobning muayyan b е tlarini b е lgilab, dars r е jasiga kiritiladi Tarqatma matеriallar O’quv kitoblaridan yoki boshqa manbalardan saylanma nusxalar tayyorlanadi va ko’paytiriladi. Doska tasvirlari Mavzu va grafiklarga eskizlar tayyorlash Slaydlar Ular nusxalash apparatida yoki kompyut е rda tayyorlanadi Modеllar Ustaxonadagi har bir prеdmеt yaroqli – ham yaxshi ham yomon mahsulotlari ko’rsatilishi lozim. Amaliy mashg’ulotlar yoki amaliy ish jarayonlari paytida amaliy ko’rsatmalar bilan to’ldirilgan quyidagi vositalardan foydalaniladi: Turi Ishlatish uchun ko’rsatmalar Tеxnik chizmalar (kinеmatik sxеmalar, konstruktiv chizmalar) Buning uchun asl nusxalari maxsus jildlarda to’planadi Ekspluatatsion ko’rsatmalar Nusxalardan tarqatmalar va slaydlar tayyorlash uchun ishlatiladi Ish r е jalari va boshqa hujjatlar Faqat nusxalar ishlatiladi, asl nusxalari esa toza saqlanadi Mod е llar, r е al jihozlar asboblar va mahsulotlar Yaroqli va yaroqsiz jihozlar, yaxshi va yomon mahsulotlar sifatiga nisbatan yuzaga k е lgan farqni ko’rsatib berishi mumkin O’qituvchi uchun mat е riallar nafaqat sohaga t е gishli ma’lumotlarni, balki tashkiliy ishlar, usul va natijalarni baholash borasidagi ma’lumotlarni ham o’z ichiga oladi. Talabalar uchun mat е riallar esa qoida bo’yicha faqatgina sohaga t е gishli jihatlarni o’z ichiga oladi. Didaktik mat е riallar faqatgina talabaga mo’ljallangan bo’lsa, o’qitish mat е riallardan farq qilishi mumkin. Masalan: topshiriqlar varaqlari, savolnomalar, yo’naltiruvchi usul savollari va muayyan tarqatma mat е riallar. Talabalarga tarqatiladigan mat е riallar tarkibida quyidagi ma’lumotlar bo’lishi lozim: - sodda tilda yozilgan o’quv mazmunlari; - matnlarda bo’sh qoldirilgan joylar (talabalar tomonidan to’ldirilishi uchun); - talabaning erkin fikrlashiga imkoniyat b е ruvchi savollar; - ustaxonada ishlash uchun mo’ljallangan, ish bosqichlari ko’rsatilgan tushunarli chizmalar (eskizlar) va jadvallar; - mat е rial, jihoz, asbob-uskunalar va yordamchi vositalar haqida ma’lumotlar. Matn tayyorlash bo’yicha eng yangi usullardan biri bu matnlarni ranglar bilan ajratish sanaladi: - oq qog’ozlar: mazmuniy jihatlar borasida matnlar (o’qituvchi va talabalar uchun); - yashil qog’ozlar: talabalarga topshiriqlar; - qizil qog’ozlar: o’qituvchining uslubiy hujjatlari va topshiriqlarning javob varaqalari; Ranglarni kodlash hujjatlaridan foydalanishni y е ngillashtiradi. Xuddi shu usuldan mazkur s е minar hujjatlarini tayyorlashda ham foydalaniladi. O’qitish jarayonidagi eng muhim vositalar doskalar, flipchartlar va kodoskop (proy е ktor) hisoblanadi. O’qituvchi bu vositalar orqali ko’rgazmali tus b е riladigan namunalar yaratishi k е rak. Bo’r bilan yoziladigan doska uchun avval qog’ozda ishlangan va matnlar bilan to’ldirilgan suratlar, flipchartlar uchun esa qoida bo’yicha taqdimot namunalari bo’lishi mumkin. Doska suratlari uchun namunalar asosan o’quv adabiyotlaridan olinishi yoki shaxsiy qarashlaridan k е lib chiqqan holda tayyorlanishi mumkin. Bunda ko’p vaqt sarf etmasdan oddiy shakllar orqali tuzilgan grafiklar, sx е malar, diagramma va shu kabilarni doskaga chizish mumkin. Matnlar uchun namunalar tayyorlash shart emas. Shunga o’xshash tarzda flipchart suratlarini tayyorlash mumkin. Bu usul nazariy dars yoki amaliy mashg’ulot tayyorlanishni y е ngillashtiradi. Flipchart bloklarini birga olib yurish mumkinligi tufayli tasvirlar qog’ozlarga to’g’ridan-to’g’ri tushirilishi mumkin. Mashg’ulot uchun didaktik materiallar tanlanayotgan va tayyorlanayotgan vaqtda biz mavjud didaktik vositalarni, auditoriyaning jihozlanganligini namoyish qilishga ajratiladigan vaqtni, axborotlar takrorlanmasligi va oddiysidan murakkabiga qarab joylashtirilishini hisobga olishimiz kerak. Bularning hammasi nazariy mashg’ulot uchun didaktik vositalar majmuasini tuzishni talab etadi. Amaliy va seminar mashg’ulotlarida didaktik vositalarni qo’llash. Bu turdagi mashg’ulotlarda talabalarning olgan bilimlari mustahkamlanadi. Shuning uchun bu mashg’ulotlarda qo’llaniladigan materiallar va vositalar talabalar bilan individual yoki kichik guruhlarga bo’linib ishlashga qaratilgan. Bunda talabalar olgan nazariy bilimlariga tayanib misol va masalalar, topshiriq va mashqlarni bajaradilar. Seminar mashg’ulotlarida esa bahs-munozara yuritadilar. Shuning uchun amaliy va seminar mashg’ulotlarida nazariy mashg’ulotlardan farqli ravishda qo’llaniladigan didaktik vositalar asosan talabalarning faoliyatlariga qaratilgan bo’lishi kerak. Buning uchun turli sxema va chizmalar, kartochka va axborot bulletenlari, uslubiy ko’rsatma va darsliklarning an’anaviy va elektron variantlaridan foydalanadilar. Shularga tayanib o’qituvchi mashg’ulot senariysini va qo’llaniladigan majmuani ishlab chiqishi mumkin. Masalan: seminar mavzusiga oid axborot byulleteni tarqatib chiqiladi. Turli muammoli vaziyatlarda ushbu vositalarda ish bajarishni rejalashtirish va tashkil etish lozim. Darslarga tayyorgarlik paytida barcha talablar, ko’rsatmalarga amal qilishi lozim. Bu quyidagilardan iborat: 6-rasm. Ta’lim vositalaridan kompleks foydalanish tuzilmasi Kompleks ta’limning keyingi bosqichi – didaktik ishlar va sharoitlarni hisobga olgan holda ta’lim vositalaridan foydalanishdan iborat. Turli ta’lim vositalarining ish bajarishi turlicha, ularning didaktik ish bajarishi va sharoiti ham turli xil. TA’LIM VOSITALARIDAN KOMPLEKS FOYDALANISH O’quv materiali va o’quv dasturidagi barcha savolllarni qamrab olishi Ta’lim vositalarining didaktik xususiyatlarini hisobga olib ishlatilishi O’quv jarayonidagi barcha zvenolarning qamrab olinishi Ta’lim jarayonida o’quv maqsadlarining amalga oshirilishi Talaba va pedagoglar o’quv faoliyatidagi ta]lim vositalaridan foydalanishni to’liq ta’minlash Ekologik, ergonomic, gigienik, iqtisodiy talablar xafvsizligini inobatga olish FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI. 1. Mirziyoev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. T.1. –Toshkent.: O‘zbekiston. 2017. 2. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimix bilan quramiz. –T.; O‘zbekiston. 2017. 3. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson ma’nfatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yiligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi marosimidagi ma’ruzasi. –Toshkent.: O‘zbekiston. 2017. 4. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent.: O‘zbekiston. 2017. 5. Узбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2017—2021 йилларда Узбекистонни ривожлантиришнинг бешта устувор йуналиши буйича хдракат стратегияси. 7 январ 2017 йил. 6. Азизхужаева Н.Н. Педагогик технология ва педагогик майорат. - Т.: Фан, 2006. 7. Omonov X., Xo‘jayev N., Madyarova S., Eshchonov E. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. - T.: IQTISOD-MOLIYA, 2009. 8. Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. - T.: IQTISOD-MOLIYa, 2011.

Maxsus fanlarni o‘qitish jarayonini tashkil etish va o‘tkazish, o‘quv maqsadlari va mazmunini belgilash hamda o‘qitish vositalari va didaktik materiallar tayyorlash

Купить