Maxsus maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga tashxis qo’yishning pedagogik-psixologik - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	105.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Maxsus maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga tashxis qo’yishning pedagogik-psixologik

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARS H I DAVLAT UNIVERSITETI Otamurodova Zuhra « MAXSUS MAKTABGACHA TARBIYA YOSHIDAGI BOLALARGA TASHXIS QO’YISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK » BITIRUV MALAKAVIY IS H Ish ko’rildi va himoyaga Ilmiy rahbar: ruxsat berildi : p.f.n. dost.L.Beknazarova Qarshi – 2012 1

M U N D A R I J A KIRISH........................................................................................................ 3 I BOB. PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK TASHXIS QO’YISH MUAMMOLARINING O’RGANILISHI.......................................................7 1.1. Psixologik-pedagogik tashxis qo’yishning nazariy o’rganilish tarixi...............................................................................7 1.2. O’zbekistonda maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tizimining rivojlanishi .............................................................................16 1.3. Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarning psixolog va pedagoglarining ish faoliyati..................................................................20 II BOB. MAXSUS MAKTABGACHA TARBIYA MUASSASALARIDA PSIXOLOGIK –PEDAGO

Kirish Mavzuning dolzarbligi: Mustaqilligimizning dastlabki yillaridanoq respublikamizda sog’lom avlodni tarbiyalashga katta e’tibor berilmoqda. «Barkamol» avlodni tarbiyalash masalasi davlat siyosati darajasiga ko’tarilib, bu masalaga ustivor vazifa deb qaralmoqda. Mustaqil Vatanimizning birinchi ordeni «Sog’lom avlod uchun» deb atalgan, «Sog’lom avlod uchun» halqaro xayriya jamg’armasining tuzilganligi, 2000 yilni «Sog’lom avlod yili», 2001 yilni «Ona va bola yili», 2012 yilni “Mustahkam oila yili” deb e’lon qilinganligi fikrimizning dalilidir. Prezidetimiz tomonidan «Sog’lom avlod» ruknidagi, maxsus yordamga muhtoj bo’lgan bolalarni sog’lomlashtirish, ularni sog’lom kishilar qatoriga qo’shish, ijtimoiy, moddiy jihatdan himoyalash, mehnatga, ijtimoiy hayotga moslashtirish masalalariga do

yosh avlodni voyaga etkazish, ularning zamon talablari darajasida bilim olishi, shaxs sifatida kamol topishi, kasb-hunar sirlarini o’rganishi va kundalik turmush yumushlarini hal etishga tayyorlab borish masalasi asosiy muammolar tariqasida ta’lim jarayonida ko’ndalang bo’lib turibdi. Ma’lumki, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da keltirilgan uzluksiz ta’lim tizimining barcha bo’g’inlarida ushbu muammoni hal etishda o’qitish jarayoni sub’ektlarining o’ziga xos o’rni mavjud. Jumladan, maxsus maktabgacha tarbiya muassasalari bolalarini tarbiyalash va o’qitishda psixologik-pedagogik tashxis qo’yish masalalariga ham alohida e’tibor qaratish hozirgi davrning dolzarb muammolaridan biridir. Shu sababli, biz ushbu bitiruv malakaviy ishimizda maxsus maktabgacha yoshdagi bolalarga tashxis qo’yishni

Maxsus maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga ta’lim berish va ularning psixologik xususiyatlarini aniqlashda ushbu yo’nalish bo’yicha mutaxassislar bunday bolalarning faqatgina psixikasini emas, balki sog’lom va nuqsonli shaxsiy sifatlarini har tomonlama taqqoslab ularni bir butun inson sifatida o’rganishlari lozim.  nuqsonli maktabgacha yoshdagi bolalarga tegishli psixologik-pedagogik ma’lumotlari bilan tanishishlari lozim.  nuqsonli maktabgacha yoshdagi bolalarning eng ko’p chuqur zararlangan psixik jarayoni tafakkuri va aqlida uchraydigan belgilarini aniq farqlay olishlari lozim.  nuqsonli bolalarning rivojlanishida kuzatiladigan fiziologik va patologik simtomlarni to’liq tahlil qila olish lozim.  psixik holatlarida uchraydigan simtomlarga asoslangan xolda to’g’ri va aniq tashxis

Bitiruv malakaviy ishning maqsadi: Respublikamizda ta’lim tizimini takomillashtirishda maxsus maktabgacha yoshdagi bolalarni psixologik va pedagogik jihatdan o’rganib ularning rivojlanish xususiyatlariga tashxis qo’yish va olingan natijalar asosida ularning o’ziga xoslik xususiyatlarini talqin etish. Bitiruv malakaviy ishning vazifalari: - Psixologik-pedagogik tashxis qo’yishning nazariy o’rganilishini tahlil etish; - O’zbekistonda maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tizimining rivojlanishining turli nazariyalar yondoshuvini qiyoslash va solishtirish. - Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarida psixologik –pedagogik tashxis qo’yish muammosini umumlashgan holda amaliy tahlil qilish Bitiruv malakaviy ishning o’rganish ob’ekti: G’uzor tuman 2-son “G’uncha” nomli maxsus maktabgacha ta’lim m

Bitiruv malakaviy ishning metodologiyasi : Mazkur yo’nalishda izlanishlarni kam o’tkazilganligi ayniqsa, psixologik-pedagogik, diagnostik tomonlariga kam e’tibor berilganligida. Bundan tashqari maxsus maktabgacha yoshdagi bolalarni o’ziga psixologik xususiyatlarini turli xil sodda diagnostik metodikalardan etarlicha o’rganilmaganligi ularning psixologik yondoshuvi mohiyatini to’laligi asosga ega emasligida. 1. Kuzatish metodi. 2. Suhbat ( dialog yo’nalishida) Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi: Kirish ikki bob, besh qism, xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan, adabiyotlar ro’yxatidan iborat. I BOB. PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK TASHXIS QO’YISH MUAMMOLARINING O’RGANILISHI Har bir yosh davrning psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda tarbiyaviy ta’sir o’tkazish insonda o’z vaqtida o’zini angla

Ta’lim va tarbiyadagi qiyinchiliklar nima uchun va qanday qilib paydo bo’lishini tushunishda avvalo, bola psixik taraqqiyotining asosiy qonuniyatlarini bilish hamda turli psixik holatlarini psixologik tashxis qo’yish metodlari orqali o’rganishni talab qiladi. Tarbiyachining psixodiagnostik tadqiqot yoki doimiy kuzatish jarayonida olingan natijalarini bolalar bilan ishlashda qanchalik to’g’ri foydalana olishi ham muhim hisoblanadi. Psixologik diagnostika - psixologiyaning zarur sohalaridan biri bo’lib, shaxsning individual psixologik xususiyatlarini o’lchash va aniqlashga doir metodlarni ishlab chiqadi. Tajribaga asoslangan psixologik diagnostika fan sifatida 19 asr oxirida vujudga keldi. Xuddi shu davrda psixologiyada o’lchash g’oyasi keng tarqaldi. Psixodiagnostikaning mustaqil fan sohas

Psixologik- pedagogik diagnostikaning nazariy va amaliy asoslari «Yosh davrlar fiziologiyasi va gigienasi», «Psixolgiya», « Pedagogika», «Umumiy psixodiagnostika», « Yosh psixologiyasi»si fanlaridir. Psixodiagnostika umuman psixologik-pedagogik diagnostika fanining oldida turgan hozirgi eng dolzarb vazifasi shaxs va voqelik o’rtasidagi g’oya va uning tadqiqidir. Hozirgi sharoitda mamlakatimizda psixologik-pedagogik psixodiagnostik qo’llanmalardan yoshlarni kasbga tayyorlashda, kadrlarni tanlash va joy- joyiga qo’yishda shaxsdagi psixologik rivojlanishini, shuningdek, maxsus maktab va maktabgacha yoshdagi bolalar muammosining nimaga qaratilishini o’rganishga yordam beradi. Ta’lim jarayonini optimalashtirish uchun xulq – atvorni aniqlash va uni baholashda, shaxsni tibbiy yoki ekspert yordam

tavsifnomalarning taraqqiyot darajasiga bog’liq ravishda ba’zi xususiyatlarga ega. Bola taraqqiyotining har bir yosh davri bolalar bilan ishlashning usullari va metodlarini, eksperimental tadqiqotning o’z maqsadlari va vazifalarii talab qiladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixodiagnostik tekshiruv yosh va pedagogik psixologiyaning sohasi hisoblanadi. Olingan natijalar yordamchi xarakterga ega bo’lib, pedagog tomonidan bola psixik taraqqiyoti xususiyatlarini aniqlashda qo’llaniladi. Bunda ta’lim va tarbiya dasturi, (turli hayotiy sharoitlarda) faoliyatda, muloqatda va boshqalarda shaxs xulq- atvori xarakteristikalarini tuzishda hisobga olinadi. Eksperimental tadqiqotdan olingan natijalar oilada, bog’chada va boshqa jamoat joylarida individual va guruhiy tarbiyaviy- pedagogik, tadbirlar

qanday bo’lishi psixologik holat belgilari ham o’rganiladi. Psixodagnostik tadqiqotlar bola psixik funkstiyalari rivojlanish darajasining, aqliy taraqqiyot darajasi, yosh va ma’lumot bilan o’zaro bog’liqligini o’rganish uchun ham o’tkaziladi. Bu tadqiqotlar bolada ma’lum qiziqishlar, amaliy malakalar va kasb tanlash payti kelganda juda muhimdir. 2. Psixik taraqqiyot o’zgarishini o’rganish uchun zarur ma’lumotlarni to’plash. Bunda, agar « ko’ndalang kesim» metodlari orqali psixodiagnostik tadqiqot ma’lum bosqichda bola psixik taraqqiyoti darajasini, ya’ni psixik funkstiyalar rivojlanishi dolzarb zonasi aniqlanadigan bo’lsa « uzunasiga kesim» ( longityud) psixodiagnostik tadqiqotlarida bola psixik taraqqiyoti xususiyatlari rivojlanishida, ya’ni ta’lim va tarbiya jarayonida o’rganiladi. O’yin

tegishli imkoniyatga ega bo’ladi. Bu jarayon psixologik diagnostika fanining yuzaga kelishiga yordam berdi. Asrimizning 20-yillariga kelib psixologik diagnostika tadqiqotning mustaqil sohasi sifatida tan olindi. Psixodiagnostikaning fan sifatida shakllanishida F. Galton,(1879) , Dj. Kettel ( 1890), G. Ebbingauz ( 1891), A. Binet va Simon ( 1905), E. Krepilina va boshqalarning xizmatlari kattadir. Dastlab, F. Galton 1879 yilda «Aql harakatining sonini aniqlash»ga urinib ko’rdi. Bu diagnostikadagi dastlabki «aqlni o’rganish testi» deb nomlanadi. Shu tarzda tadqiqotlar olib borila boshlandi. Birinchi o’rganish natijalari boshqalari bilan taqqoslandi. So’ngra, tajriba natijalariga qarab testlar takomillashtirildi. 20- yillarga kelib psixodiagnostika mustaqil fan sifatida tan olindi. Natijada s

Ko’pchilik olimlar individual psixologik farqlar bilan o’zgaruvchan vaziyat o’rtasidagi o’zaro ta’sirni hisobga olish zarur ekanligiga e’tiborni qaratdilar. Bu masala psixodiagnostika oldiga nisbatan ishonchli va yaroqli bo’lgan yangicha tadkiqot usullari majmuasini ishlab chiqish masalasini qo’yadi. Psixodagnostika fani taraqqiyotini ikki davrga bo’lish maqsadga muvofiqdir. 1- davrga 1920- 1936 yillar kiradi. Bu davrda xalq ta’limida shuningdek kasb tanlash va kasbga yo’llash sohasida testlar juda xam ommaviy tusda qo’llanilganligi bilan xarakterlanadi. Bu davrda pedagogika va psixotexnikada test metodlari keng tarqaldi. Bunga bog’liq ravishda pedalogiya - bola haqidagi fan rivojlana boshladi. Uning predmeti - bolalar hayotini o’rganish, irsiyatning rolini aniqlash, jismoniy va ma’naviy t

rivojlanish xususiyatlari o’rganilgan. A. R. Luriya rahbarligida faoliyatni boshqarishda nutqning roli o’rganildi. A. N. Leontev va A.V. Zaporojest rahbarligida asosiy psixik jarayonlarining rivojlanishida faoliyatning roli o’rganilgan. D .B. Elkonin raxbarligida nutqning rivojlanishi va bog’cha davrida o’yinning etakchi faoliyat turi sifatidagi roli aniqlandi. Bu tatqiqotlardan olingan natijalar bolalar uchun talim va tarbiya dasturlarini tuzishda asos bo’lib hizmat qiladi. Rus psixologlari tomonidan ishlab aqliy taraqqiyotni sifatiy taxlil tamoyili qator vazifalarni hal qilishda o’z mahsuldorligini namoyon qildi av ko’pgina tatqiqotlarda o’z aksini topdi(Z.I.Kalmikova,1975, 1982; G.A.Vardaniya, 1979; L.A.Vangir, 1974; K.M.Gurivgich, 1980; V.I.Voytko, Yu.Z.Gilbux, 1981; D.B.Elkonin, 1982;

eksperimental tadqiqotda nazariy faraz tekshiriladi. Shuning hisobiga psixodiagnostika maxsus metodik tamoyillarga bo’ysunadi. Lekin psixologik diagnostika turlicha ta’rif berishlariga qaramasdan, uning asosiy tushunchasi « psixologik diagnoz» tushunchasi bo’lib qoladi. Hayotda biz kasalxonalarda turli kasallarga diagnoz (tashxis) qo’yishlariga o’rganib qolganmiz. Bunda tashxisning to’g’riligi tekshirishning turli klinik metodlaridan foydalanishga bog’liq bo’ladi. Qator hollarda bunday diagnostika murakkab apparaturali test metodlaridan foydalangandan keyingina mumkin bo’ladi. Eksperimental diagnostikada ham tadqiqotchi turli metodlar, apparaturali testlar qo’llaydi. Olingan ma’lumotlar asosida psixolog sinaluvchining xulq- atvori, faoliyati haqida xulosa chiqaradi, ya’ni shaxsga psixologi

Shuningdek, maxsus maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga psixologik – pedagogik tashxis qo’yish muammolari ham yuqorida keltirilgan fikrlarga asoslanib echim topishda tadqiqotchi olimlar tomonidan keng ko’lamda tizimli tashkil qilinib o’rganilmoqda. 1.2. O ’zbekistonda maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tizimining rivojlanishi O’zbekistonda aqliy va jismoniy rivojlanishida kamchiliklari mavjud bo’lgan dastlabki maxsus maktab-internat 1919 yilda sobiq sovet hukumati rahbari Y.Oxunboboevning qaroriga muvofiq Toshkent shahrida tashkil etilgan. Maktab- internatda kar va zaif eshituvchi, ko’zi ojiz, aqli zaif, tayanch harakat a'zolari shikastlangan bolalarga ta'lim-tarbiya berilarda, davolash ishlari tashkil etilardi.. 1920-21 yillarda Toshkent shaqrida Y.Oxunboboev nomli Respubl

1973 yilgi Sobiq Sovet Ittifoqi Ministrlar Kengashining "Maxsus maktab (maktab-internat), maktabgacha tarbiya muassasalar tarmog’ini kengaytirish to’qrisidagi" qaroriga muvofiq Respublikamizning barcha viloyatlarida kar va zaif eshituvchi bolalar uchun maktab-internatlar ochiladi. Deyarli barcha maktab- internat qoshida maktabgacha tarbiya bo’limlari tashkil etiladi. Hozirgi kunda Respublikada kar va zaif eshituvchi bolalar uchun 19 ta maktab internati va 15 ta maktabgacha tarbiya muassasa va guruhlar faoliyat ko’rsatib, ularda qariybo’rt ming nafar bolalar qamrab olingan. Maktabgacha tarbiya yoshidagi eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ta'lim- tarbiya berish dasturi, ularni nutqini o’stirish bo’yicha o’quv-metodik qo’llanmalar Toshkent Davlat pedagogika instituti, Respublik

ko’maklashish va boshqa ijtimoiy-maishiy qulayliklarni yaratish maqsadida tashkil qilinadi. Kadrlar tayorlash Milliy dasturga muvofiq, maktabgacha tarbiyani rivojlantirish uchun quyidagilar talab etiladi: - Malakali pedagog kadrlarni tayorlash; - Maktabgacha ta'limning samarali uslublarni izlab, joriy qilish; - Bolalarni oilada va boshqa sharoitlarda tarbiyalashning tashkiliy, psixologik, pedagogik va uslubiy jihatdan ta'minlash; - Zamonaviy pedagogik texnologiyalar ,o’quv-uslubiy qo’llanmalar, texnik vositalar, o’yinchoqlar va o’yinlar yaratish hamda ularni ishlab chiqarish; - Maktabgacha yoshdagi bolalarni xalqning boy madaniy-tarixiy merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida ma'naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash uchun shart-sharoitlar yaratish; - Maktabgacha muassasalarning

3. Ko’rish qobiliyati buzilgan bolalar uchun maktabgacha tarbiya muassasalar va guruhlar; 4. Intellektual rivojlanishida kamchiligi bo’lgan bolalar uchun maktabgacha tarbiya muassasalar va guruhlar; 5. Tayanch harakat a'zolari shikastlangan bolalar uchun maktabgacha tarbiya muassasalar va guruhlar. Maktabgacha tarbiya muassasalar va guruhlarning faoliyati maktabgacha tarbiya muassasasi to’qrisidagi namunaviy Nizom bilan belgilanadi. 2007 yilda O’zbekiston Respublikasi xalq ta'limi vaziri tomonidan tasdiqlangan namunaviy Nizom maktabgacha tarbiya muassasalarning davlat va ijtimoiy xarakterga ekanligi e'tirof etildi. Maxsus maktabgacha korreksion muassasalar 2 yoshdan 7 yoshgacha bo’lgan bolalarni har tomonlama rivojlantirish, so’zli nutqini o’stirish, maktab ta'limiga tayorl

ta'minotida bo’ladi va muassasa ish tartibiga ko’ra, haftasiga 5 yoki 6 kun bo’ladilar. 2. Umumiy yo’nalishdagi maktabgacha ta'lim muassasalari huzurida eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar uchun tashkil etilgan maxsus guruhlar. 3. Maktabgacha tarbiya guruhlari maktab-internatlar qoshida ham ochiladi. Bu guruhlarga bolalar 4, 5- 6 yoshdan qabul qilinishi mumkin. 4. Umumiy yo’nalishdagi maktabgacha ta'lim muassasalarida bolalarning ta'limi (inklyuziv.) Kar va zaif eshituvchi bolalarda bir vaqtning o’zida aqliy zaiflik, tayanch harakat a'zolarida shikastlanishlar, ruhiy rivojlanishining sustlashuvi va boshqa nuqsonlar mavjud bo’lgan hamda, bolalar soni yetarli darajada bo’lgan holda ular uchun alohida guruhlar tashkil etilishi mumkin. Mazkur muassasalarda eshitishda nuqsoni

Maktabgacha ta'lim muassasa mudirasi muassasaning xo’jalik boshqaruv va psixologik-pedagogik ishlariga raqbarlik qiladi. Maktabgacha ta'lim muassasa rahbari muassasaning moddiy-texnik bazasini yaratish va rivojlantirish: bog’cha binosi va maydonini obodanlashtirish, zarur jiqoz va uskunalar bilan ta'minlash va saqlanishini ta'minlash, bino va xonalarni ta'mirlash, sanitariya gigiena-holatini nazorat qilish, bolalar ovqatlanishini tashkil etish kabi vazifalarni amalga oshiradi. Bolalar bog’chasi mudirasi rag’barligida eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni har tomonlama rivojlantirish, sog’ligini tiklash va muqofaza qilish, maktab ta'limiga tayorlash ishlari amalaga oshiriladi. Mudira metodik va ta'lim-tarbiyaviy ishlarga rahbarlik qiladi, pedagog xodimlarning g’o

ta'lim sohasidagi ma'lumot va kamida uch yillik stajiga ega bo’lgan mutaxassislardan tayinlanadi. Metodist muassasa o’qituvchi-defektologlari va tarbiyachilarga ta'lim jarayoninig zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida korreksion psixologik- pedagogik ishni tashkil etish va rejalashtirish borasida metodik yordam ko’rsatadi hamda o’quv dastur, davlat ta'lim talablarining bajarilishini nazorat qiladi. Metodist guruhlarda olib borilayotgan ta'lim tarbiyaviy ishlarni nazorat qilish maqsadida guruhlarga tashrif etadi, surdopedagog va tarbiyachilarning ish rejalarini tahlil qiladi va faoliyatlarini muvofiqlashtiradi, alohida pedagoglar va pedagogik jamoaga, ota-onalarga maslahatlar uyushtiradi. Metodist maktabgacha ta'lim muassasa metodik honasining faoliyatini tashki

tasavvurlarni shakllantirish, talaffuzga o’rgatish va eshitish qobiliyatini rivojlantirish, o’yin mashg’ulotlarini hamda eshitish qobiliyatini rivojlantirish va nutqni o’stirish bo’yicha yakkama-yakka mashg’ulotlarni olib boradi. Surdopedagogning yuklamasi haftasiga 24 soatni tashkil etadi. Surdopedagog bolalarni har tomonlama uyg’un rivojlantirish, nutqni muloqot vositasi sifatida shakllantirish, maktab ta'limiga tayyorlash ishlarini amalga oshiradi. Surdopedagog pedagogik jarayonni tashkil etib, bolalarda dasturda belgilangan bilim , ko’nikma va malakalarni shakllantiradi, nutqini o’stiradi. Kar va zaif eshituvchi bolalarni samarali ravishda tarbiyalash uchun surdopedagog yuksak pedagogik mahoratga ega bo’lishi, ta'limning samarali psixologik- pedagogik uslublarini izlashi va jor

faoliyat, o’yin, mehnat mashg’ulotlarini olib boradi. Tarbiyachining haftalik yuklamasi- 30 soatni tashkil etadi. Tarbiyachi bolalarning turli faoliyatlarini tashkil etadi, ularning tasavvurlari, bilim va malakalarini shakllantiradi, nutqini o’stiradi, xulq-atvorining ijobiy sifatlarini tarbiyalaydi. Tarbiyachi kun tartibidagi bolalarnig faoliyatni izchil ravishda samarali tashkil etadi, bolalarning hayoti va salomatligi uchun javobgar bo’ladi. Kar va zaif eshituvchi bolalarnig ta'lim-tarbiyasini tashkil etarkan, tarbiyachi ularning rivojlanish xususiyatlarini, imkoniyatlarini, korreksion ishni tashkil etish yo’llarini, maxsus muloqot vositalarini, ovozni kuchaytiruvchi moslamalar, texnik vositalar bilan ishlashni bilmoqi zarur. Tarbiyachi surdopedagog bilan hamkorlikda, kelishilgan ho

II BOB. MAXSUS MAKTABGACHA TARBIYA MUASSASALARIDA PSIXOLOGIK –PEDAGOGIK TASHXIS QO’YISH MUAMMOSINI UMUMLASHGAN TAHLILI 2.1. M axsus maktabgac h a y o s h dagi bolalar analizatorlarida uc h raydigan kamc h iliklari ES H ITIS H NU Q SONLARI BOR BOLALAR Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni barvaqt aniqlanishi ularga vaqtli korreksion yordam ko’rsatish, ikkilamchi defektlarini korreksiyalash, uyg’un rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Bolalarga tashxis qo’yish, maktabgacha ta'lim muassasalari va maktab- internatlarga bolalarni yo’llash ishlari xalq ta'limi boshqaruv organlari qoshida tashkil etilgan psixolog-tibbiy-pedagogik komissiya tomonidan amalga oshiriladi. Psixolog-tibbiy-pedagogik komissiya faoliyati ushbu komissiya to’qrisidagi Nizom asosida tashkil etiladi. Komissiya ri

yordam ko’rsatadi. Komissiya tarkibi xalq ta'limi organining vakillari, shifokorlar (psixonevrolog, otolaringolog, oftalmolog, psixolog, o’qituvchi - defektologlardan tashkil etadi. Bolalarni tekshirish va saralash, maxsus maktabgacha ta'lim muassasalarni tashkil etish O’zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligining yo’riqnomasi hamda maxsus Nizom asosida amalga oshiriladi. Bolalarning o’sishi va rivojlanishi doimiy nazoratda bo’ladi, ular orasida rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalarni aniqlash dastlab tibbiyot xodimlar zimmasiga yuklanadi. Yashash joyidagi xudud pediatri va hamshira bola tug’ib 14 yoshga to’lgunga qadar uning o’sishi va salomatligini kuzatib boradilar va bolalar shaxsiy xujjatlariga barcha kuzatuv ma'lumotlarini yozib boradilar. Maktabgacha tarbiya m

maktabgacha tarbiya muassasasi yoki maktab-internatda ta'lim olishi uchun yo’llanma beriladi. O’zbekiston Respublikasi "Ta'lim to’g’risida" gi qonunining 23-moddasida jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalarni o’qitish, tarbiyalash hamda davolash uchun ixtisoslashtirilgan ta'lim muassasalari tashkil etilishi, bolalarning ushbu ta'lim muassasalarga yuborish ota-onalarning roziligi bilan, psixolog-tibbiy-pedagogik komissiyaning hulosasiga binoan amalga oshirilishi e'tirof etilgan. Psixolog tibbiy-pedagogik komissiyasining asosiy vazifalari quyidagilardan iboratdir: -Bolada eshitish qobiliyati pasayishining sabablari va tabiatini aniqlash; -Bolaning psixik rivojlanish xususiyatlarini o’rganish; -Bolaning keyinchalik rivojlanishini taxmin qilish; -

sharoitlarini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni yashash shart-sharoitlarini o’rganish, ota-onalarning ta'lim-tarbiya jarayonida ishtirok etish imkoniyatlarini aniqlashiga katta e'tibor beriladi. 2. Psixolog-pedagogik tekshiruvni har tomonlama amalga oshirish. Psixolog-pedagogik tekshirishda bola psixikasining barcha jihatlarini, ya'ni bilish jarayonlari, nutqi, xissiy-irodaviy jabhalari, shaxsiy xususiyatlari o’rganiladi. Tekshiruv ma'lumotlari asosida eshituv pasayishining vaqti va sabablarini , eshituv holatini aniqlash, nutqini tekshirish va nutqni eshituv holati hamda intellektual rivojlanishi bilan solishtirish; bilish faoliyatini yoshiga mos ekanligini, hamda shaxs xususiyatlarini aniqlash, turli faoliyatlarini tekshirish imkonini ber

4. Bolani doimiy ravishda dinamik o’rganish tamoyili mazkur tamoyilga asosan boladagi rivojlanish xususiyatlarini va xarakterini uzoq vaqt o’rganib borish, undagi o’ziga hosliklarni tahlil qilib borish talab etiladi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan ilk va maktabgacha yoshidagi bolalarning yosh xususiyalari rivojlanishidagi barcha jihatlarini qisqa vaqt ichida o’rganib, to’g’ri hulosalar chiqarishga har doim ham yo’l qo’ymaydi. Ko’p hollarda bolaning eshituv holati karlik va zaif eshituvchilik chegarasida bo’lsa, ular kar bolalarga tegishli nutq va eshituv reaksiyasiga ega bo’ladilar, biroq, bola doimiy dinamikada o’rganilib, eshitish qobiliyati o’stirib borilsa, atrofdagi tovushlarga bo’lgan munosabati, uning zaif eshituvchiligidan dalolat beradi. Shuningdek, bola defekti murakkab tuzilishda bo

6. Tekshiruv natijalarini sifatli tahlil qilish hamda bolalarning saloqiyatini aniqlash. Tekshiruv davomida topshiriqlarni bajarish natijalari bilan birga, bolaning qiziqishi, mustaqilligi, unga ko’rsatilgan yordamdan foydalanishi, tekshiruv davomidagi o’rganishga moyilligi hisobga olinadi. Shuningdek, natijalarni baholashda topshiriqlarni bajarish usullari, bu usullarning bola yoshiga mosligini hisobga olish zarur. Ayniqsa topshiriqlarni bajarish usullari bolaning psixik rivojlanishini baholashda muhim mezon bo’ladi. Psixolog-pedagogik tekshiruv jarayonida bola imkoniyatlarinig yuqori darajasi, ya'ni kattalar yordamida bajara oladigan topshiriqlari aniqlanadi. Bu bolaning "yaqin rivojlanish zonasi"ni, bolaning salohiyatini belgilab, ta'lim-tarbiya jarayonida ularni hisobga

Eshitishda nuqsoni bo’lgan ilk va maktabgacha yoshidagi bolalar psixik rivojlanishining xususiyatlari Intellektual rivojlanishi me'yorda bo’lgan kar bolalarning nutqiy rivojlanishi eshitishi risoladagidek bo’lgan bolalarga nisbatan kechroq boshlanib, ravon gapirish bosqichiga yetmaydi. 1yoshdan 6 yoshgacha bo’lgan kar bolalarga turli tuman ovoz chiqarish, gugulash, inqillash, quldirash, lablarni cho’lpillatish, ovozsiz artikulyasiya qilish, turli xatti-harakatlar orqali o’z xoqish istaklarini, munosabatini bildirishga qarakat qilish o’ziga qos xususiyatdir. Odatda kar bolalar jarangdor ovozga, kulgiga, tabiiy yig’iga ega bo’ladilar. Ovozni qabul qilish qobilyati yo’qligi tufayli o’rgatilmagan kar bolalarda aksariyat holllarda ovozga (reaksiya) munosabat bildirish hislatlari ular katta

munosabat tez sinuvchan bo’lib, tez orada yo’qoladi. 3 yoshli bolalarda tovushga tez va aniq reaksiya paydo bo’ladi. Biroq, tovushga tez ko’nikish jarayoni kar bolalarda maktabgacha tarbiya yoshidan o’tguncha ham davom etadi. Maktab yoshi bo’sag’asida bo’lgan bolalar ovozga tez ko’nikib ketish holati kuzatilib, ular odatda tovushga bir marta munosabat bildiradi, keyin tovushni qis qilsalarda, unga ahamiyat bermay qo’yadi. Nutqiy tovushlariga aksariyat kar bolalar munosabat bildirmaydi. Muayyan yoshgacha ular maxsus mashqlarsiz ham eshitish qoldiqlari vositasida tovushni his qiladilar. Sababi, bolalarda his qilish qobiliyati asta-sekin rivojlanib boradi, ayni paytda nutqni va nutqdan tashqari tovushlarni bir-biridan farqlash hissi ham kuchayadi, shuningdek, tovush manbaalarni uzoqroq masofa

narsalar nima uchun kerakligini bilib oladilar. Zarur bo’lgan paytda kerakli predmetlarni olib kelish, kattalar qarakatiga taqlid qilib maishiy xatti-qarakatlarni bajarish ular uchun odatdagi xol bo’ladi.Bolalarning umumiy rivojlanish yo’nalishi normal eshituvchi bolalar taraqqiyoti bilan bir hilda kechadi: predmetlar bilan manipulyasiya harakatlarini bajarishi rivojlanadi, taqlid asosida predmetlardan funksional to’g’ri foydalana boshlaydi. Tahlid qilish qobiliyati idrok etishning asosida rivojlanadi.Hayotining ilk davrida eshitish qobiliyati pasaygan bolalar. Bola bir yoshdan o’tib ikki yoshga qadam qo’yishi bilan ular yurishni, erkin harakat qilishni boshlaydi, ularni o’rab turgan muqit bilan munosabatlari tubdan o’zgaradi. Bolalarning o’rab turgan muqitga moslashish jarayoni faollashad

o’ziga yaqin muhitga kuzatilgan harakatlarga tahlid qila oladilar. Bunday xulosa qilish mumkinki, maktab bo’saqasida ayrim bolalarning tahlid qilish saviyasi yetarli bo’lmaydi. Faqat ayrim bolalardagina namuna asosida to’g’ri harakat qilish kuzatiladi. Sog’lom bolalarda bu xislat ancha yuqori saviyadaligi ma'lum. Kuzatiyotgan ob'ektlarni ko’rish ularning rangi va hajmini aniq belgilashda ham me'yordan orqada qolishi bolalarning amaliy faoliyatida ko’zga tashlanadi. O’yinchoqlar bilan o’ynash jarayonida ham o’ziga hosliklar kuzatiladi. Maktabgacha yoshda predmetlar turli maqsadda ishlatilishi, buyum, o’yinchoq yoki ish quroli sifatida qabul qilish mumkin. Masalan: poyafzalning qo’g’irchoqning oyog’iga kiyilishi, taroq, ro’mol yoki boshqa bosh kiyim bosh ustida bo’lishi, qoshiq q

predmetning xajmi, rangi, shakli, sig’imi va boshqa sifat va xossalarni ajrata oladilar, solishtiradilar. 4 yoshdan kichik bolalar bu jarayonlarni taqlid asosida ham hali uddalay olmaydilar. 4yoshdan kattaroq bolalar bu xatti-harakatlarni bajarganda predmetlar soni yoki turi 3-5 turdan oshmasligi kerak. Predmetlar sonining o’sib borishi bolalarni chalkashuvga olib kelishi mumkin. Masalan, bolaga 3 rangdagi qizilni qizil, ko’kni ko’k, sariqni sariq kubiklarga ajratib qo’yishi mumkin. Kubiklar rangini 6 taga yetkazilsa bolalar chalkashishlari mumkin. Maktabgacha yoshi ulg’aygan sari bolalarda elementlar soni, rangini belgilash, qiyoslash, farqlash jadal tarzda rivojlanadi. Shu yoshda bolalarning tayyor namunalar asosida ish yurita olish qobilyati takomillashadi. Bola ma'lum rang, shakl,

Kar bolalarning mo’ljal olish qobiliyati rivojlanishida quyidagi bosqichlar mavjud: A) Faqatgina ko’zlangan natijaga mo’ljal olish: bola ko’zlagan maqsadga erishish uchun amaliy sinab ko’rish yo’li bilan , predmetlarning o’ziga xos xususiyatlarini qisobga olmasdan jismoniy kuch ishlata olish yo’li bilan ham harakat qilishi mumkin. B) Tashqaridan mo’ljal olish hatti-harakatlari: bola yo mo’ljal olishga harakat qilib ko’radi yoki tusmollab chamalab ko’radi. Chunki, bola qali predmetning rangi, hajmi, o’lchamini aniqlab ola olmagan bo’ladi. V) Ob'etni o’z ko’zi bilan ko’rib turib mo’ljallash, peresepsiya harakati bilan birga qo’shib olib borishi: bola bunday holda predmetning xususiyatiga tayanib ish ko’radi, ko’z bilan chamalab ko’radi, murakkab bo’lib qolganda mo’ljal olib sinab ko’ris

Tiflopedagogikada ko’zi ojiz bolalar ko’r (so’qir), yaxshi ko’ra olmaydigan, ko’zi xira_bolalar guruhiga bo’linadi. Ko’r bolalarning ko’rish qobiliyati keskin kamaygan (total ko’rlik) yoki korrekstiya qo’llanilganida (ko’zoynak tutilganda) ham ko’rish o’tkirligi 0,04 gacha pasaygan, ya’ni bunday bolalar amalda ko’r bo’ladi. Zaif ko’ruvchi bolalarda ko’rish o’tkirligi 0,05 dan to 0,4 gacha bo’lishi mumkin. Ushbu guruxdagi bolalar tevarak-atrofni ko’rish analizatori orqali idrok etadi. Ko’rishga aloqador nuqsonlar kelib chiqish sabablariga ko’ra tug’ma va orttirilgan bo’ladi. Tug’ma nuqsonlar sabablari orasida irsiy kasalliklar (masalan, tug’ma kataraktaning ba’zi shakllari va boshqalar), homilador ayolning toksoplazmoz, qizilcha kasalliklari bilan og’rishi, homila ko’rish organlarining embr

tug’ilishdan rivojlanmay qolgani; mikroblefaron -ko’z qovoqlar kaltaligi tufayli ko’zning yumilmay turishi, koloboma — ko’z qovoqlarining nuqsoni va boshqalar shular jumlasidandir. Bunday kamchiliklarning ko’pchiligini jarrohlik yo’li bilan davolab, ularni bartaraf etsa bo’ladi. Ko’zi ojiz, so’qir bolalar ko’r tug’ilgan va ko’r bo’lib qolgan bolalar deb ikki guruhga ajratiladi. Birinchi guruhga tug’ilishdan ko’zi ojiz va tug’ilganidan sO’ng to uch yoshgacha bo’lgan davr ichida ko’rish qobiliyati buzilgan bolalar kiritilsa, ikkinchisiga keyinchalik ko’zi ko’r bo’lib qolgan bolalar kiritiladi, bunday bolalar xotirasida ko’rish tasavvurlari qolgan bo’ladi. Ko’rish qobiliyatining og’ir shakldagi buzilishlari bolaning xarakterida, psixikasida ikkilamchi asoratlar paydo bo’lishiga olib keladi. K

o’ qigach, ular maxsus maktabga yuboriladi. Bunday bolalarni tarbiyachi va o’ qituvchilar sog’lom tengdoshlaridan ajratib olib, iloji boricha vaqtli maxsus maktablarga j o’ natishlari yoki inklyuziv ta’limni tashkil etishlari kerak. Ko’rish qobiliyati zaiflashgan bolalar satrlarni yaxshi ajrata olmaydilar, shakli o’ xshash narsa, harflarni bir-biri bilan adashtirib yuboradilar, natijada o’ qish va yozishda k o’ p xatolarga yo’l qo’yadilar. Raqamlarni bir-biridan yaxshi ajrata olmaslik oqibatida hisoblashda va matematika masalalarini echishda qiynaladilar. Ular doskaga yozilganlarni, tasvirlarni yaxshi ko’rmaydilar, ko’rish bilan bog’liq ishni bajarish vaqtida tez charchab qoladilar. Noto’g’ri muhit, noqulay sharoit bolaning ko’rish qobiliyati keskin pasayib borishiga olib kelishi mumkin. T

Har qanday ota-ona o’z oilasida sog’lom farzandni, jismonan baquvvat, ruhan tetik, fikrlash qobiliyati sog’lom, iymon-e’tiqoldi butun, bilimli, ma’nviyati yuksak, mard va jasur,har tomonlama kamol topishini istaydi. Harakat-tayanch a’zolari jarohatlangan bolalar ham aniqlanib, ularga maxsus yordam ko’rsatilmoqda. Harakat-tayanch a’zolari jarohatlangan bolalarning ko’pchiligiga nogironlar aravachalari olib berilganligi sababli, ular bog’cha va maktablarga qatnay boshladilar. Harakat -tayanch a’zolari jarohatlangan bolalar sterebral falaji, poliomielit (shol kasalligi asorati), harakat-tayanch a’zolarining turli tug’ma va orttirilgan deformastiyasi – artrogripoz, oyoq-qo’llarning majruxligi, axondroplaziya yoki xondrodistrofiya – tana, bo’yin, boshning normal rivojlanayotgan bir paytida tug’

falajining quyidagi shakllari qayd qilingan: spastik diplegiya, spastik gemiplegiya, ikkilamchi gemiplegiya,paraplegiya, monoplegiya, atonik-astatik sindrom. Bolalar miya falajining eng keng tarqalgan shakli spastik diplegiya. Bu shakldagi kasallik qo’l va oyoq harakatlarining buzilishi bilan xarakterlanadi. Bunda ayniqsa oyoq qo’lga nisbatan ko’proq jarohatlangan bo’ladi. qo’l oyoqlarning erkin harakatini chegaralanishi yoki butunlay xarakatsizlanishi mushaklarning kuchsizlanishi bilan birga kechadi. Bola qo’llarini tepaga ko’tarishga qiynaladi yoki umuman ko’tara olmaydi, oldinga, chetga uzata olmaydi, oyoqlarni bukolmaydi, yozolmaydi. Har qanday harakat sodir bo’lishi uchun mushak tonusi normal bo’lishi shart. Bolalar sterebral falajida mushak tonusi juda baland bo’ladi, natijada bola o

korrekstion yo’nalishda amalga oshiriladi. Ko’proq harakat funkstiyalarini korrekstiyalashga e’tibor beriladi. Harakat-tayanch a’zolari jarohatlangan bolalar bilan maxsus muassasalarda harakat funkstiyasini korrekstiyalash ishlari kompleks tarzda, ya’ni bolaga har tomonlama ta’sir o ’tkazish yo’li bilan amalga oshiriladi. Bunga tibbiy dori- darmonlar bilan davolash, fizioterapevtik, ortopedik, uqalash-massaj, davolovchi gimnastika, jismoniy tarbiya, mehnatga o’rgatish ishlari kiradi. Tibbiy dori-darmonlar bilan davolash ishlari mushak tonusini pasaytirish, giperkinez-majburiy harakatlarni kamaytirish, asab sistemasidagi kompensator jarayonining faolligini kuchaytirishga yo’naltiriladi. Fizioterapevtik muolajalar mushak tonusini pasaytirishga, mushaklardagi qon aylanishini yaxshilashga qara

korrekstiyalash ham shunchalik oson bo’ladi. Uzoq muddat ichida sabr-toqat bilan olib borilgan logopedik ishlar natijasida yuqori ko’rsatkichlarga erishish mumkin. Nutq apparatining innervastiyasiga bevosita bog’liq bo’lgan kalla suyak nervlarining jarohatlari ko’p hollarda ko’z harakati nervlarining jarohatlanishi bilan birga kuzatiladi. Natijada bola g’ilay, ko’zi olaygan, ko’z harakati buziladi. Bolalar o’z qo’z harakatlarini bir maromda bajara olmaydilar, mo’ljalga nigoh tashlay olmaydilar. Bunday kamchiliklar logopedik ishni to’g’ri olib borishga to’sqinlik qiladi. Bola artikulyastion apparat a’zolari harakatini kuzata olmaydi, rasmga qarab ishlash, o’qish va yozishni o’zlashtirishda qiynaladilar. Tibbiy-pedagogik-psixologik komissiyaning xulosasiga binoan, harakat- tayanch a’zolari j

Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixodiagnostik tekshiruv yosh va pedagogik psixologiyaning sohasi hisoblanadi. Olingan natijalar yordamchi xarakterga ega bo’lib, pedagog tomonidan bola psixik taraqqiyoti xususiyatlarini aniqlashda qo’llaniladi. Bunda ta`lim va tarbiya dasturi, (turli hayotiy sharoitlarda) faoliyatda, muloqatda va boshqalarda shaxs xulq- atvori tavsifnomaalarini tuzishda hisobga olinadi. Eksperimental tadqiqotdan olingan natijalar oilada, bog’chada, maktab va boshqa jamoat joylarida individual va guruhiy tarbiyaviy- pedagogik, tadbirlar tuzishda qo’llanilishi mumkin. Tarbiyachi o’z ishida doimo bolalar psixofizik taraqqiyoti masalalari bilan to’qnashadi. Uni vaqtinchalik natijalargina emas, ( masalan, chorakning oxiriga kelib o’quvchilarning o’zlashtirilishi kabi), balki

o’tkaziladi. Bu tadqiqotlar bolada ma`lum qiziqishlar, amaliy malakalar va ko’nikmalarini shakllanishi uchun muhimdir. 2. Psixik taraqqiyot o’zgarishini o’rganish uchun zarur ma`lumotlarni to’plash. Bunda, agar «ko’ndalang kesim» metodlari orqali psixodiagnostik tadqiqot ma`lum bosqichda bola psixik taraqqiyoti darajasini, ya`ni psixik funksiyalar rivojlanishi dolzarb zonasi aniqlanadigan bo’lsa «uzunasiga kesim» ( longityud) psixodiagnostik tadqiqotlarida bola psixik taraqqiyoti xususiyatlari rivojlanishida, ya`ni ta`lim va tarbiya jarayonida o’rganiladi. O’yin va o’qish faoliyatida ko’p martalab o’tkazilgan eksperimental- psixologik tadqiqotlar bola shaxsining shakllanishi va rivojlanishiga ma`lum faoliyatning ta`sir ko’rsatkichi bo’lishi mumkin. Bolada o’tkazilgan psixodiagnostik tadqiq

uchun ham ob`ekt ham sub`ekt vazifasini bajaradi. Idealist psixologlar shunday deydilar; inson ruhi-bu uni ichidagi «Yopi q dunyo» va uni anglash, uni ochish faqat uning uzigagina mumkin. Mana shunday fikrlar, dalillar ilmiy qarashlardan kelib chiqib, tadqiqotda uz-uzini kuzatish metodi qo’llanila boshlaydi. Bu metodni yana bir talqini enstrospeksiya deb ataladi. Buning lug’aviy ma`nosi «Ichki qarash» degan ma`noni anglatadi. Eskpremental psixologiya yuzaga kelmasdan turib, psixologik faktlarga asoslanib quyidagi fikrlar ilgari surilgan. Har bir shaxs uz hissiyotlariga, ichki kechinmalariga tayanib, boshka shaxs ichki kechinmalari haqida tasavvurga ega bo’ladi. U haqida ob`ektiv mulohaza qila oladi. Sensomator ta`sirlanish va diqqatni urganish uchun metodikalar. Insonning sensomator soxasi

Bolaning sensomotor soxada rivojlanish darajasi xa q ida uning atrofidagi turli predmetlar, jumladan uyincho q lar bilan xarakat kilish xususiyatlari darak berib turadi. Uyinchoqdan diagnostik kurol sifatida foydalanish uning tevarak-atrofdagi xodisalarni bilishga intilishi va faollik darajasi xamda predmetlardan foydalanishda amaliy kunikmalarning mavjudligini aniqlash imkonini beradi. Kattaro q bolalarni tekshirishda aniq psixologik metodikalardan foydalanish mumkin. Chunki xuddi shu davrdan boshlab, suzli topshiriqlarni bajarish buyicha yul-yuriqlarni tushuna boshlaydi, unda zarur shaxsiy sifatlar shakllangan buladi. U kattalar bilan birga eksprimental psixologik tad q i q otlarda nisbatan uzunro q ishtirok etish xolatida b o’ ladi. Diqqatda shaxsning faolligi va uning ob`ektiv voqelikd

chizilgan 10 ta rasm zarur. Sinaluvchi uchun ko’rsatma: Berilgan suratdagi figurani 4 ta kubikdan yasab ko’ring: Rasmning birinchi namunasi ko’rsatiladi va sinaluvchi taklif etilgan figuralarni kubiklardan yasay boshlaydi. Kubiklarni rasmni ustiga qo’yib topshiriqni bajarish mumkin emas, vaqt hisobga olib boriladi. Topshiriqni bajarishning aniqligiga va uzoqligiga bog’lik ravishda miqdoriy baho qo’yiladi. Tadqiqot qarorida ko’rsatilgan yordam va bajarilgan vaqt yozib qo’yiladi. Burdon korrektor sinovi Shaxs faol diqqatining xususiyatlarini uning ko’chirilishini o’rganish uchun B.Burdon korrektor sinovi metodikasidan foydalanish mumkin, Bu metodika diqqatning tebranishi, ko’rish analizatori uzoq vaqt ishlaganda bir ko’ruv qo’zg’atuvchilarga nisbatan sinaluvchining charchashini aniqlashga im

Tajriba natijalarini qayta ishlash maxsus qog’oz orqali amalga oshiriladi. Unda o’chiriladigan harflar o’rni va o’chiriladigan harflar soni o’ng tomondan va har bir qatorga o’tganda o’chiriladigan sonlarning yig’indisi chap tomonda beriladi. Kalit (blank) ni sinaluvchi qog’ozi ustiga qo’yib tadqiqotchi miqdoriy tahlilni osongina olb borishi mumkin. Korrektor sinovni bajarish natijalari (diqqatning to’planganligi, topshiriqni bajarish tezligi, diqqatning ko’chishi)ni miqdoriy aniqlash mumkin. Diqqatning to’planganlik darajasini (K)ni quyidagi formula P1-P2-P3 yordamida hisoblash mumkin . K = ────── ∙ 100 % P Bu erda P1- to’g’ri o’chirilgan harflar yig’indisi; P2- o’chirilmay qolgan harflar yig’indisi; P3- noto’g’ri o’chirilgan harflar yig’indisi; P- o’chirilgan harflar (AMKZ)larning umumiy

Diqqatning ko’chishini o’rganish uchun sinaluvchi korrektur jadvaldan toq va juft qatorlardagi har xil harflar to’plamini o’chirish taklif etiladi. Diqqatning ko’chish darajasini (S) quyidagi formula bilan hisoblanadi: S 0 S = ────── .100% S Bu erda S 0-xato ishlangan qatorlar soni; S - sinaluvchi jadvalda ishlangan qatorlarning umumiy soni. Xuddi shuningdek, diqqatning boshqa xususiyatlari-diqqatning ko’chishi, diqqatning taqsimlanishi va hajmini aniqlash uchun metodikalardan foydalanish mumkin. Xotira–insonning bilish jarayonlaridan biridir. Alohida psixik jarayon bo’lishi bilan birgalikda bir qatorda xotira boshqa barcha psixik jarayonlar uchun ham zarur hisoblanadi. Xotira inson hayotida juda katta o’rinni egallaydi. Chunki xotirasiz inson hech qanday o’tmish tajribaga ega bo’la olmayd

R.Meyli testi 1961 yilda ishlab chiqilgan bo’lib, ko’rish va eshitish xotirasini o’rganishda foydalaniladi. Tadqiqot ikki bosqichda o’tkaziladi. Birinchi bosqichda rasmda tasvirlangan predmetlarni xotirada olib qolish va ko’rish xotirasi o’rganiladi. Ikkinchi bosqichda tadqiqotchi o’qib bergan so’zlarni- predmetlarning nomlarini eshitib esda olib qolish qobiliyati o’rganiladi. Bu tadqiqot bosqichlari bir vaqtda o’tkazilmaydi. Shu sababli xotiraning o’rganilayotgan xususiyatlarini yaxshilab tahlil qilish uchun imkon yaratiladi. Tajribani o’tkazish uchun turli predmetlar tasvirlangan 60ta rasm ikki seriyada va 60ta so’zlar to’plami-2 qatorda zarur bo’ladi. Ko’rish xotirasi o’rganilayotganda quyidagi ko’rsatma beriladi. “Hozir men sizga turli predmetlar tasvirlangan rasmlarni ko’rsataman, siz

Rasm va so’z o’rtasidagi assosiativ aloqani shakllantirish jarayonida inson shunday mazmunli aloqalarni tanlaydiki, uning fikricha bu rasmlar so’zni eslab qolish uchun yaroqli bo’ladi. Shuning uchun ham bu metodika orqali tadqiqot o’tkazish faqatgina assosiativ, bavosita xotira xususiyatlarinigina emas fikrlash faoliyati xarakteri , tushunchali tafakkurning rivojlanish darajasi haqida ham bilish imkonini beradi. Bunda sinaluvchi biror so’z yoki tushunchani aniq esda olib qolish uchun o’zi istagancha rasm yoki biror sxema chizish kerak bo’ladi. Chizilgan rasm yoki sxemaga qarab turib, tekshiriluvchi so’z yoki tushunchani esga tushirish zarur. Bunda ayrim so’z yoki harflarni yozish ruxsat etilmaydi. Ushbu tajribani o’tkazish uchun oldindan varaq hamda qalam tayyorlab qo’yiladi. Sinaluvchiga

tasavvursiz amalga oshmaydi. Aqliy faoliyat xususiyatlari, qiziqishlar, ehtiyojlar, qobiliyatlar, bilimlar, ko’nikmalar, odatlar bilan uzviy bog’langan. Inson aqliy faoliyati turli metodikalar va ishlab chiqilgan maxsus testlar yordamida o’rganiladi. Shunday metodikalarning ba`zilari bilan tanishib chiqamiz. Koss kubiklari Bu metodika 1923 yilda S. C. Kohs tomonidan taklif etilgan bulib, fazoda ish tutish, diqqat, ziyraklik, kurish-yasash xususiyatlarni urganishga muljallangan. Bu metodika D. Wechsler (D. Veksler) ning metodikasiga aklni tekshirish subtesti sifatida kiritilgan. Odatda uni kattalarni tekshirishda, lekin bunday topshiriklarni bolalar xam kizikib uynaydilar. Bolalar berilgan namunaga kura kubiklardan figuralar yasashlari kerak. Tajriba utkazish uchun bir xilda bulgan plastmas

Sizning oldingizga ustki qismi bir hil rangda va ichki qismi boshqa hil rangda bo’yalgan kubiklar turibdi. (Eksperimentator bir nechtasini olib ko’rsatishi mumkin). Siz xohlagan kubigingizni olib ko’rishingiz mumkin. So’ngra «men bu kubikni buzib kubikchalarni aralashtiraman, siz esa xuddi shunday kubikni qurib berishingiz kerak». (agar tekshiriluvchi bir nechta savol bersa, eksperimentator kubikni buzmasdan savollarga javob berishi kerak). Agar tekshiriluvchi 15-20 minut davomida kubikni yig’a olmasa yoki juda ham qiyinchilik Bilan shuncha vaqtda yig’sa, unga bu topshiriqni boshqatdan berish mumkin. Tekshiriluvchining qurish taktikasi ( analiz-tahlil ) 1-uslub. Joyiga qarab terish uslubi: Bunda tekshiriluvchi bita joyga kubikchani joylashtirish uchun hamma kubikchalarni birma-bir ko’rib c

hususiyatlar (Neyrotizmning yuqori yoki pastligi) qay darajada shaxsga xalaqit berishi va shu kabi hususiyatlar aniqlanadi. Kubni qurishda yaxshi ko’rsatgichlarga asosan, texnik tafakkuri, amaliy tez qaror qabul qilishi, ba’zi konstruktiv qobiliyatlar va fazoviy tasavvuri yaxshi shakllangan tekshiriluvchilar erishadi. Bundan tashqari kubikni yig’ish jarayonida tekshirilayotgan kishining frustrastiyasini, agressiyasini, iroda va diqqatining qay darajada namoyon bo’lishini kuzatish mumkin. Bundan tashqari psixomotorik xususiyatlar ham kuzatiladi; qo’l, barmoqlar kordinatsiyasi. Biz yuqorida psixodiagnostik metodikalar va ularning qo’llanilish tartibiga qisqacha izoh berishga harakat qildik. Shu asosda maxsus maktabgacha yoshdagi bolalarga psixologik- pedagogik tashxis qo’yish ishlarini G’uzo

tasvirlangan rasmlarni ko’rsataman, siz esa ularning nomini istalgan tartibda aytasizlar”. Rasmlarning har biri 2 soniya davomida ko’rsatiladi. 10 soniyalik tanaffusdan so’ng sinaluvchi predmetlarni aytadi. Eksperimentator to’g’ri aytilgan predmetlarni ham, rasmda mavjud bo’lmagan predmetlarning nomini ham yozib boradi. Rasmlarning 2- seriyasi boshqa kuni, so’zlar qatori bo’yicha tajribalar ham vaqtda o’tkaziladi. Eshitish xotirasini o’rganish bo’yicha tadqiqotlar ham shu tarzda o’tkaziladi. Sinaluvchiga quyidagicha ko’rsatma beriladi: “Hozir sizga so’zlar qatorini o’qib beraman, siz eshitib bo’lgach, ularni tartib bilan aytib berasiz”. Tadqiqotchi tadqiqot qaroriga sinaluvchi aytgan barcha so’zlarni takror aytilgan hamda mavjud bo’lmagan so’zlarni yozib boradi. Natijalar tahlil qilinganda

qilingandan so’ng 77% ko’rsatkichga erishildi. Bundan ko’rinib turibdiki, ko’rish nuqsonlari bor bo’lgan bolalar psixologiyasida ko’nikma-malakalar shakllantirib borilsa, ularning faoliyatga kirishuvchanligi oshib, bilish jarayonlari shakllanib borar ekan. 3. Tayanch harakat a’zolarida nuqsoni bor 12 ta 6-7 yoshli bolalarni psixologik-pedagogik shakllanganligini aniqlash maqsadida Koss kubiklari metodidan foydalandik. Bu metodika 1923 yilda S. C. Kohs tomonidan taklif etilgan bulib, fazoda ish tutish, diqqat, ziyraklik, ko’rish-yasash xususiyatlarni o’rganishga muljallangan. Bu metodika D. Wechsler (D. Veksler) ning metodikasiga a q lni tekshirish subtesti sifatida kiritilgan. Odatda uni kattalarni tekshirishda, lekin bunday topshiriklarni bolalar h am q izi q ib o’ ynaydilar. Bolalar beri

Maktabgacha yoshdagi bolalar tayanch harakat a’zolarining tezligi va munosabatga kirishimliligi ta’lim-tarbiya jarayonini to’g’ri tashkil etish va psixologik-pedagogik tashxis qo’yish muammolarining psixologik xususiyatlariga bog’liq ekanligini tajriba natijalaridan ham bevosita ko’rish mumkin. Yuqorida keltirib o’tilgan fikr mulohazalarimizga asoslanib aytish mumkinki, maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarida tarbiyalanayotgan bolalarning muhtojlik tomonlaridan kelib chiqib, ularning psixologik xususiyatlarini amaliy o’rganib to’g’ri tashxis qo’yish uchun psixologik-pedagogik metodikalardan o’rinli foydalanish lozim. Xulosa va tavsiyalar Hayotning dastlabki yillarida bolalarning jismoniy, aqliy, ahloqiy va estetik kamoloti asoslari tarkib topadi va shakllanadi. Lekin ma’lum sabablarga ko

Bitiruv malakaviy ishimizni yoritishda maxsus maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar bilan ishlash uchun mamalakatimiz tomonidan amalga oshirilayotgan ishlar va psixologik-pedagogik tashxis qo’yishning psixologik xususiyatlarini tegishli manbalardan foydalanib, amaliy tahlil qilishga harakat qildik va quyidagi xulosalarga keldik. 1. Maktabcha yoshdagi bolalarning eshitishida nuqsoni mavjud bo’lsa ularning umumiy ulg’ayishini sekinlashtiradi va nutqining normal rivojlanishiga yo’l qo’ymaydi. Kar va zaif eshituvchi bolalar rivojlanishidagi nuqsonlarni o’z vaqtida psixologik va pedagogik tashxis usullari orqali aniqlab bartaraf etilishi va o’rnini to’ldirilishi, ularning ko’nikma va malakalari, idrok qilish va fikrlash darajasini oshirishga yordam beradi. 2. Ko’rishida nuqsoni bor bo’lgan bila

ko’plab qirralarini kelgusi ishlarimizda o’rganish ob’ekti etib izlanishlarni davom ettiramiz. Ushbu bitiruv malakaviy ish natijalaridan maxsus maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyachilari, pedagog va psixologlari hamda ilmiy tadqiqot ishi bilan shug’ullanuvchi talabalar faoliyatida faoliyati foydalanishni tavsiya etish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. Karimov I.A “”Yuksak ma’naviyat engilmas kuch” T.2008 yil 2. Karimov I.A.” O’zbekiston XXI- asr bo’sag’asida” T.1998 yil 3. Karimov I.A. “ Barkamol avlod–O’zbekiston taraqqiyoti poydevori” T.1997 yil 4. Karimov I.A. “ O’zbekiston XXI- asrga intilmoqda” T.1998 yil 5. Andreev G.M.” Sostialnaya psixologiya” M.1999 6. Baratov Sh.R. “ Psixologiyadan masalalar to’plami” Buxoro 1992 60

7. Baratov Sh.R.“Mexnat tarbiyasi va uning Psixologik xususiyatlari”Buxoro 1991 yil 8. Davletshen M.T. “ Yosh davrlar va pedagogik - psixologiya” T.1974 9. Davaetshin M.G., To’ychieva S.M. Umumiy psixologiya, Toshkent 2002. 10. Davaetshin M.G. Zamonaviy maktab -o’kituvchisi psixologiyasi. -Toshkent 1998. 11. Grishan L.T “ Razvitiya ranniy yunosti” Moskva 1995 g 12.Davaetshin,M.G., Sh.Do’stmuhamedova, M.Mavlanov, S.To’ychieva. «Yosh va pedagogik psixologiya» ukuv metodik kullanma Toshkent 2004 yil 13. Mamedov K. Aqli zaif bolalar psixologiyasi. 1998. 14. Mamedov. K Maxsus psixologiya. (tiflo psixologiya). 1998. 15. Mamedov. K Maxsus psixologiya (surdopsixologiya). 2000. 16. Shif J.I. Osobennosti umstvennogo razvitiya uchashixsya vspomogatelnoy shkol’. M., 1980. 17. V.A.Krutestkiy. psixologi

Купить