Махсус мактабгача тарбия ёшидаги болаларга ташхис қўйишнинг педагогик-психологик хусусиятлари - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	93.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Махсус мактабгача тарбия ёшидаги болаларга ташхис қўйишнинг педагогик-психологик хусусиятлари

Купить

Мавзу: Махсус мактабгача тарбия ёшидаги болаларга ташхис қўйишнинг педагогик-психологик хусусиятлари Мундарижа Кириш I Боб. Психологик-педагогик ташхис қўйиш муаммоларининг ўрганилиши. 1.1. Психологик-педагогик ташхис қўйишнинг назарий ўрганилиш тарихи 1.2. Мактабгача тарбия ёшидаги болаларда 1.3. Мактабгача тарбия ёшидаги болаларда билиш жараёнларининг ўрганилиши II Боб. Мактабгача тарбия ёшидаги болаларга ташхис қўйиш методикаларининг амалий таҳлили 2.1.Психологик-педагогик ташхис қўйиш тамойиллари ва йўналишлари 2.2 Психологик-педагогик ташхис қўйиш методикаларининг қўлланилиш тартиби 2.3. Мактабгача тарбия ёшидаги болаларга ташхис қўйиш методикаларининг амалий таҳлили Хулосалар Тавсиялар Адабиётлар Иловалар

I Боб. Психологик-педагогик-психологик ташхис қўйиш муаммоларининг ўрганилиши Hаr bir yosh dаvrning psiхоlоgik хususiyatlаrini hisоbgа оlgаn хоldа tаrbiyaviy tа’sir o’tkаzish insоndа o’z vаqtidа o’zini аnglаshni vujudgа kеltirаdi. Bоlаdа o’zini аnglаsh tuyg’usi qаnchа ertа uyg’оnsа shахsiy nuqtаi nаzаr, o’z huquqini his etish, o’zining аqliy vа jismоniy imkоniyatlаrini bаhоlаsh shunchаlik tеz pаydо bo’lаdi. Хuddi shu аsnоdаinjjiqlik, o’jаrlik vа qаysаrlik kаbi illаtlаr tаrkib tоpishigа ruhiy to’siq vujudgа kеlаdi. SHахslаrаrо munоsаbаtdаgi qаrаmа- qаrshilik, inqirоz rivоjlаnish qоnunlаrigа lоqаyd qаrаshning оqibаtidir. Insоn psiхikаsidаgi umidsizlik, ijtimоiy аdаоlаt uchun kurаshish ruhining o’zgаrishi – nаzаriya bilаn turmush munоsibligining mаhsulidir. Оdаmlаrdа e’tiqоd dunyoqаrаsh, idеа

1.1. Психологик-педагогик ташхис қўйиш муаммосининг назарий ўрганилиш тарихи Таълим ва тарбиядаги қийинчиликлар нима учун ва қандай қилиб пайдо бўлишини тушуниш учун, у аввало бола психик тараққиётининг асосий қонуниятларини билиш ва турли психик ҳолатларини психологик диагностика методларини эгаллаши зарур. Тарбиячининг психодиагностик тадқиқот ёки доимий кузатиш жараёнида олинган натижаларини болалар билан ишлашда қанчалик тўғри фойдалана олиши ҳам муҳим ҳисобланади. Психологик диагностика-психологиянинг оралиғидаги зарур соҳаларидан бири бўлиб, шахснинг индивидуал психологик хусусиятларини ўлчаш ва аниқлашга доир методларни ишлаб чиқади. Тажрибага асосланган психологик диагностика фан сифатида 19 аср охирида вужудга келди. Худди шу даврда психологияда ўлчаш ғояси кенг тарқалди. Психодиа

1. Симптоматик диагноз – бунда дастури мавжуд бўлган ҳар қандай ЭҲМ бажариш мумкин бўлган тадқиқотда олинган натижалар қайта ишланади. 2. Этнологик диагноз - ( келиб чиқиш сабаблари) бунда бирор хусусиятнинг мавжудлигигина эмас, балки унинг вужудга келиш сабаблари ҳам ҳисобга олинади. 3. Типологик диагноз- бунда эса синалувчи шахс тузилишида олинган натижаларнинг аҳамияти ва ўрни аниқланади. Т аълим йўналиши бўйича таълим олувчилар нинг педагогик фаолиятида психологик- педагогик диагноностика билан шуғулланишлари лозимлиги бугунги кун талабларидан биридир. Психологик – педагогик диагностика бола нинг ўзлаштириши, ўқишдаги қийинчиликларини, унинг ўкишига таъсир қилаётган ижтимоий, оилавий омилларни ўрганишга йўналтирилгандир. Диагностика натижалари эса таълим- тарбия жараёнини тўғри режала

Индивидуал ёндошиш мактабгача ёшдаги болалар, ўқувчи ва талабаларнинг индивидуал хусусиятларини ўрганиш шарт эканлиги бир давлат ҳужжатларида акс эттирилган. Психологик- педагогик диагностика, педагогика ва психология фанлари оралиғидаги фан соҳа бўлиб, ўқувчи шахсини унинг индивидуал хусусиятларини, ривожланиш динамикаси ва уларга таъсир қилиш омилларини ўрганади. Психологик - педагогик диагностиканинг асосий вазифалари сифатида қуйидагиларни кўрсатиш мумкин. а) педагогик – психологик диагностиканинг назарий асослари, йўналишлари босқичлари ва принциплари билан таништириш. б) диагностика қилишнинг турли методикаларини амалда қуллашга ўрганиш, в) ўқувчилар психологиясида, хулқ- атворида юз берган ўзгаришларни тузатиш, уларга ёрдам бериш усуллари билан қуроллантириш. Болалар психологиясида

олинади. Экспериментал тадқиқотдан олинган натижалар оилада, боғчада ва бошқа жамоат жойларида индивидуал ва гуруҳий тарбиявий- педагогик, тадбирлар тузишда қўлланилиши мумкин. Тарбиячи ўз ишида доимо болалар психофизик тараққиёт масалалари билан тўқнашади. Уни вақтинчалик натижаларгина эмас , балки у ни ёки бу жисмоний ва руҳий сифатларнинг ривожланиш истиқболларини айтиб берадиган натижалар қизиқтиради. 1. Диагностика учун зарур маълумотларни олиш. Бунда бола психик ҳолати ва шахси хусусиятларининг баъзи белгилари кўринишини ўрганиш мақсадида тадқиқот олиб борилади. Тадқиқотда олинган маълумотлар ёрдамчи характерга эга бўлиб, бола хулқ – атворининг ҳақиқий кузатилган хусусиятлари, унинг психик функциялари тараққиёт даражаси билан таққослашда фойдаланилади. Масалан, машғулот да бола диққа

психодиагностик тадқиқот маълум босқичда бола психик тараққиёти даражасини, яъни психик функциялар ривожланиши долзарб зонаси аниқланадиган бўлса « узунасига кесим» ( лонгитюд) психодиагностик тадқиқотларида бола психик тараққиёти хусусиятлари ривожланишида, яъни таълим ва тарбия жараёнида ўрганилади. Ўйин ва ўқиш фаолиятида кўп марталаб ўтказилган экспериментал- психологик тадқиқотлар бола шахсининг шаклланиши ва ривожланишига маълум фаолиятнинг таъсир кўрсаткичи бўлиши мумкин. Болада ўтказилган психодиагностик тадқиқотлар муҳим прогностик аҳамиятга эгадир, чунки қўлланилган турли методларнинг ўқув- тарбиявий таъсирини ҳисобга олган ҳолда шахс ривожланиши истиқболларини аниқлаш имкони яратилади. 3. Ақлий заифлик даражасини, ёки бошдан кечирган касаллик туфайли психик камчиликларни аниқлаш

шарт- шароитлар ва сабабларни ўрганиб уларга баҳо берганлар. Бундай баҳо мезонлари психологик- диагностика жамият тараққиёти давомида такомиллашиб келаверган. XIX - асрнинг охирларига келиб диагностика психлогия фанига ҳам кириб келди ва ўлчаш ғояси оммавий равишда кенг тарқалди. Натижада, психология фани одамдаги индивидуал фарқларнинг аниқ ифодаланиши учун тегишли имкониятга эга бўлади. Бу жараён психологик диагностика фанининг юзага келишига ёрдам берди. Асримизнинг 20- йилларига келиб психологик диагностика тадқиқотнинг мустақил соҳаси сифатида тан олинди. Психодиагностиканинг фан сифатида шаклланишида Ф. Гальтон,(1879) , Дж. Кеттел ( 1890), Г. Эббингауз ( 1891), А. Бинет ва Симон ( 1905), Э. Крепилина ва бошқаларнинг хизматлари каттадир. Дастлаб, Ф. Гальтон 1879 йилда « Ақл ҳаракатини

1940-1950 йилларга келиб психолгик диагностика фани ҳар бир муам- мога психодиагностик йондашиш нуқтаий назардан анча шаклланган эди. Шу соҳага боғлиқ такомилашиш жихатдан тугалланган эди: (масалан Векслер, Роршахнинг тестлари) 1960-йилларга келиб олимлар психадиагностикада индивидуал психологик фарқлар билан ўзаро муносабатни ҳисобга олиш шартлиги хақида бош қотира бошладилар. Кўпчилик олимлар индивидуал психологик фарқлар билан ўзгарувчан вазият ўртасидаги ўзаро таъсирни ҳисобга олиш зарур эканлигига эътиборни қаратдилар. Бу масала психодиагностика олдига нисбатан ишончли ва яроқли бўлган янгича тадкиқот усуллари мажмуасини ишлаб чиқиш масаласини қўяди. Психодагностика фани тараққиётини икки даврга бўлиш мақсадга мувофиқдир. 1- даврга 1920- 1936 йиллар киради. Бу даврда халқ таълимида ш

Машҳур рус психологи Л.С. Виготский шахс психик тараққиёти хусусиятларини ўрганишга муҳим ҳисса қўшди. Унинг таълимоти инсонга хос бўлган бўлган психик жараёнлар ва инсон онгининг тарихий ривожланишига бағишланади. Унинг фикрича, болалар психик тараққиёти инсоният маданиятини ўзлаштириши натижасида рўй беради. Бунда шахс шаклланишида таълим ва тарбия жараёнлари етакчи роль ўйнайди. Психодиагностиканинг ривожланишидаги иккинчи босқич 50- 60 йилларга тўғри келади. Бу даврда ақлий тараққиётни ўрганишга катта эътибор берилади. Жумладан, А.А. Люблинская тадқиқотларида нутқ ва унинг функцияларининг ривожланиш хусусиятлари ўрганилган. А. Р. Лурия раҳбарлигида фаолиятни бошқаришда нутқнинг роли ўрганилди. А. Н. Леонтьев ва А.В. Запорожец раҳбарлигида асосий психик жараёнларининг ривожланишида фао

аниқлаш, турли қўзғатувчилар таъсир қилганда инсон ҳолатини билиш, инсоннинг меҳнат қобилиятини, лаёқатини аниқлашдан иборатдир. К. К.Платонов (1974) психологик диагностикани психик ҳодисаларнинг хосса ва хусусиятларини ўрганиш ҳақидаги фан, деб ҳисоблаган. К. Н. Гуривич ( 1974) психологик диагностикани инсонларни психологик ва психофизиологик белгилари бўйича ажратиш ва тавсифлаш методлари ҳақидаги фан деб ҳисоблайди. В.В. Столин ва А. Г.Шмелев ( 1984)психодиагностикани психологик диагноз қўйиш ҳақидаги фан деб ҳисоблайди. Диагноз (ташхис) - синалувчининг алоҳида кўрсаткич ва характеристикаларини чуқур таҳлил қилиш асосида унинг хусусияти ва ҳолати ҳақидаги хулосадир. Шу билан бирга психодиагностик тадқиқот, экспериментал тадқиқотдан тубдан фарқ қилади. Психодиагностик тадқиқотда аниқ инд

ҳар қандай диагноз олинган натижаларни баён қилиши билан чегараланмаслиги, у ёки бу белгининг вужудга келиш сабаби, оқибати, кейинги ривожланиши ҳам қўшилиши керак. Психолог диагноз тадқиқот шароитида инсон хулқ- атворини характерлайдиган баён қилган материал асосида тушунтириши керак. Психологик диагноз синалувчининг шахсий ҳаёт ва психик фаолияти ҳақида экспериментал тадқиқот йўли билан олинган маълумотлар асосида қўйилади, Тадқиқотчилик психик фаолият натижалари ҳақида маълумот олиш учун турли психодиагностик методлардан фойдаланади. ( Н. А. Менчинская,1966; З.И. Калмикова, 1968, С. Ярубинштейн, 1970, Б. В Зейгарник, 1976, В. М. Блейхор 1976, Л. Ф. Бурлачук, 1979, М. К. Гуревич 1984 ва бошқалар) Республикамизда психодиагностиканинг ривожланишида М. Г. Давлетшин, Б. Р. Қодиров, Ғ. Б. Шо

Samarqand, Jizzax viloyatlarida ochiladi. Maktabgacha muassasalarda ishlovchi mutaxassislar sobiq Sovet Ittifoqining poytaxti Moskva Davlat Universitetida taqsil olib keladilar. Toshkent Davlat Pedagogika Instituti pedagogika va psixologiya fakulteti qoshida 1968 yilda defektologiya bo’limi ochiladi. 1974 yildan boshlab pedagogika va psixologiya fakulteti surdopedagoglarni tayyorlay boshlaydi. 1973 yilgi Sobiq Sovet Ittifoqi Ministrlar Kengashining "Maxsus maktab (maktab-internat), maktabgacha tarbiya muassasalar tarmog’ini kengaytirish to’qrisidagi" qaroriga muvofiq Respublikamizning barcha viloyatlarida kar va zaif eshituvchi bolalar uchun maktab-internatlar ochiladi. Deyarli barcha maktab- internat qoshida maktabgacha tarbiya bo’limlari tashkil etiladi. Hozirgi kunda Respublikad

4. 1992 yilda tuzilgan kar va zaif eshituvchi bolalarga ta'lim-tarbiya berish dasturining tamoyillari va talablarini yoritib bering. 5. Kar bolalar maktabi xuzurida tashkil etilgan maktabgacha tarbiya guruhlar uchun tuzilgan dasturning vazifasi va mazmunini yoritib bering. 6. O’zbekistonda maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tarmoqi qanday rivojlanganini yoritib bering. Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tizimi "O’zbekiston Respublikasi ta'lim to’qrisida"gi qonun, Kadrlar tayorlash milliy dasturga asosan maktabgacha ta'lim tizimining dastlabki bosqichi bo’lib, 6-7 yoshgacha oilada,bolalar bog’chalari, sog’lomlatirish bolalar bog’chalari, reabilitasiya markazlari, aqliy va jismoniy rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalar bog’chalari va mulk shaklidan qat'iy naz

o’ Maktabgacha muassasalarning har xil turlari uchun turli variantlardagi dasturlarni tanlab olish, maktabgacha tarbiyaning barcha masalalari bo’ymicha malakali konsultasiya xizmati ko’rsatish imkoniyatini yaratish; o’ Maktabgacha tarbiya va sog’lomlashtirish muassasalari tarmoqini qo’llab- quvvatlash va rivojlantirish mexanizmini ishlab chiqish. Ko’pgina defektolog-olimlar: T.A.Vlasova, N.G.Morozova, B.D.Korsunskaya, L.P.Noskova, U.Fayzieva, F.Alimxodjaeva, I.Kislisina, N.Bekmuratov, X.Gaynutdinovlar tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlarda eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar rivojlanishida katta imkoniyatlar mavjudligi aniqlangan, ularning yoshiga oid senzitiv davrlarini hisobga olgan holda defektlarni ertaroq korreksiya va kompensasiya qilishlash zarurligi ta'kidlanadi. Mamlakatim

Maktabgacha tarbiya muassasalari va guruhlar bolalar kontingenti yetarli bo’lgan holda maxalliy xokimiyatlar va xalq ta'limini boshqaruv organlari tomonidan ochiladi. Hozirgi kunda respublikamizda eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar uchun Toshkent, Chirchiq, Olmaliq, Namangan, Jizzax, qarshi shaqrilarda deyarli barcha viloyat tumanlarida bolalar boqchalari hamda guruhlar tashkil etilgan. Namunaviy Nizomga muvofiq eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar uchun quyidagi maktabgacha tarbiya muassasalari tashkil etiladi: 1. Kecha-kunduz ishlaydigan, kar va zaif eshituvchi bolalarga mo’ljallangan bolalar bog’chalari Guruqlar soni 2 tadan kam va 8 tadan ko’p bo’lmasligi kerak. Bolalar Ta'lim-tarbiya jarayoni tarbiyalanuvchilarning eshituv holati hamda nutqiy rivoj

Keyingi yillarda respublikamizda tashkil etilayotgan ko’pgina davlatga qarashli bo’lmagan tashkilotlar alohida g’amho’rlik va yordamga muqtoj anomal bolalarga ta'lim berish, ularning sog’ligini tiklash ishlarini amalga oshirmoqda. "Sog’lom avlod uchun" jamqarmasi, "qizil yarim oy jamiyati", "Nogiron bolalar ota- onalarining klublari", "Kamilla", "Umr", "Imkon","Falak nuri" kabi nodavlat jamoa tashkilotlari nogiron bolalarni sog’lomlashirish, imkoniyatlarini rivojlantirish, ijtimoiy hayotga tayyorlash, reabilitasiya qilish masalalariga salmoqli hissa qo’shib kelmoqdalar. 1.3. Maktabgacha tarbiya muassasalarning pedagogik kadrlari Maxsus maktabgacha ta'lim muassasa faoliyatini bog’cha mudirasi boshqaradi. Maktabgacha ta'lim

mashqulotlariga tashrif etib, ta'lim tarbiya jarayonini olib borilishini va kun tartibiga rioya etilishini nazorat qiladi. O’quv yilning ohirida metodist bilan birga har bir guruhda dastur talablarininig bajarilishini surdopedagog, tarbiyachi, bolalar bilan suhbat o’tkazib tekshiradi, tarbiyalanuvchilar dasturning barcha bo’limlari bo’yicha topshiriqlar bajaradilar, savollarga javob beradilar. har bir yosh guruhida, bolalar xususiyatlarinihisobga olgan holda dastur talablarining bajarilishi pedagogik kengashda tahlil qilinadi. Bog’cha mudirasi bolalarni maktabga tayorgarligi uchun javobgar hisoblanadi, ota- onalar qo’mitalari orqali ota-onalar bilan hamkorlikni amalga oshiradi. Bog’cha mudirasi yuksak ma'naviy va kasbiy saviyaga, tashkilotchilik qobiliyatiga ega bo’lishi, qonunchil

o’stirish bo’yicha rasm va jadvallar, og’zaki nutqni o’stirish va matematik tasavvurlarni rivojlantirish yuzasidan tarqatma material, tasviriy sa'at va mehnat ta'limi mashg’ulotlari uchun zarur ko’rgazmali-didaktik va o’quv qurollar va xokazolar to’planadi. Metodist pedagogik jarayonni texnik vositalar: ovozni kuchaytiruvchi, vibrasion va vizual moslamalar, eshituv qobiliyati holatini aniqlash uchun audiometr, magnitofon, diaproektor, kompyuter, televizorlar bilan ta'minlashga yordam beradi. Mudira bilan birgalikda metodist har bir yosh guruhida bolalarning bilim va malakalarini tekshiradi, differensial ta'lim-tarbiyani amalaga oshirilishi uchun zarur shart-sharoitlarni ta'minlaydi.Har bir guruhda ta'lim-tarbiyaviy ishlarni o’qituvchi-surdopedagog va ikkita tarbiyac

Surdopedagog kar va zaif eshituvchi bolalarning nuqsonning kelib chiqish sabablarini, tuzulishini, bilish jarayonlarining xususiyatlarini, defektni kompensasiyalash yo’llarini bilmog’i lozim. Pedagogik-psixologik bilimlarni qo’llagan holda bolalarni sevishi, ularga mehr-muruvvat va g’amxo’rlik ko’rsatishi pedagogning samarali faoliyatining muqim omili hisoblanadi. Kar va zaif eshituvchi bolalarnig nutqi kattalarga tahlid qilgan holda shakllantirilganligi sababli surdopedagogining namunali , ravon nutqi muqim ahamiyatga ega. Surdopedagogning nutqi tabiiy, ohangdor va ifodali, aniq talaffuz etilgan, stilistik, grammatik va fonetik kamchiliklarsiz bo’lishi kerak. Surdopedagog frontal va individual ishni bolalarning alohida imkoniyatlaridan va dastur talablaridan kelib chiqgan holda rejalasht

etadi. Surdopedagog bilan birgalikda bolalar nutqining o’sishi va dastur talablarining bajarilishi uchun javobgardir. Musiqa rahbari. etib maxsus musiqa ma'lumotiga va maktabgacha tarbiya bo’yicha o’quv kurslarda tayorgarlikni o’tgan shaxslar tayinlanadi. Musiqa rahbarining ish yuklamasi haftasiga 24 soatni tashkil etadi. Psixolog tarbiyalanuvchilarning psixologik salomatligi, iste'dod va qobiliyatlarining rivojlanishi uchun mas'uldir. Psixolog bolalar tomonidan dastur talablarinin o’zlashtirishda, atrofdagilar bilan muloqotda, fe'l-atvorida muammolar mavjud bo’lgan holda ular bilan yakkama-yakka ishlaydi, maktab ta'limiga psixologik tayyorgarligini ta'minlaydi.

II Боб. Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalariда психологик – педагогик ташхис қўйиш муаммосини умумлашган ҳолда таҳлил қилиш 2.1. МАХСУС ЁРДАМГА МУ Ҳ ТОЖ БОЛАЛАР ТОИФАЛАРИ Бола дунёга келган кунларидан бошлабоқ куради, эшитади, бирор нарса текканини, оғриқ, иссиқ, ҳид ва таъмни хис этади. Теварак атрофдаги борлиқни билиш — сезиш ва идрок қилишдан, яъни воқеликдаги нарса ва ҳодисаларнинг бола онгида акс этишидан бошланади. Боланинг идроки ҳаётининг дастлабки йилларидаёқ анча такомиллашади ва икки ёшида у буюмларнинг ранги, шакли, катта-кичиклигига қараб бир- биридан фарқ қила бошлайди, таниш оҳангни ажратади ва ҳоказо. Унда хилма-хил сенсор қобилиятлар: кўриш ва кЎўдан кечириш, тинглаш ва эшитиш, буюмларни ташқи белгиларига қараб ажратиш, кузи кураётган ва эшитаётган нарсага тақлид қилиш

Бола шахсининг таркиб топиши ҳаётининг биринчи кунлариданоқ бошланади. Бола ҳар куни кўрган ва эшитганлари асосида борлиққа ва теварак-атрофдаги кишиларга ў з муносабатини билдиради, катталарнинг хатти-ҳаракатлари, ишларига, содир бўлаётган воқеаларга боланинг берадиган баҳоси, кишиларга бўлган муносабати — буларнинг ҳаммаси бола маънавий қиёфасининг шаклланишига таъсир этади. Боланинг хоҳ она қорнида, ҳоҳ туғилганидан кейин ривожланиб бориши учун зарур бўлган маълум шарт-шароитларнинг бузилиши турли хил аномалияларга, яъни жисмоний ёки рухий нуқсонлар, камчиликларга олиб келиши мумкин. Махсус мактабгача ёшдаги болаларга психологик-педагогик ташхис қўйишда дефектология фанидан махсус ёрдамга мухтож -- аномал болаларнинг турли хил тоифалари устида иш олиб борилганлиги сабабли улардан бевоси

нуқсонлар ҳам уларнинг умумий ривожланишига таъсир этмаса, бу кишини аномал деб ҳисоблаш мумкин эмас. Махсус ёрдамга муҳтож аномал болаларнинг жисмоний руҳий ривожланишида кузатиладиган оғир, кескин ўзгаришлар бола шахсининг таркиб топишига салбий таъсир кўрсатади. Шунинг учун бундай болаларни тарбиялаш ва уларга таълим бериш учун махсус шароит яраталиши керак, яъни улар махсус боғча ва мактабларда, махсус дастур ва дарсликлар асосида Ўқитилиши ва тарбияланиши зарур, улар махсус ёрдамга муҳтож. Ҳар қандай аномал ривожланиш марказий ёки периферик нерв системасидаги органик ёки функционал ўзгаришларга алоқадор бўлиши мумкин. Бола ривожланишидаги турли хил камчиликлар ноқулай муҳит, нотуғри тарбия, таълим натижасида ҳам пайдо булиши мумкин. Масалан, ноқулай оилавий шароит, педагогик қаровсизл

Туғма аномалиялар генетик, яъни ирсий омиллар таъсирига ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Масалан эшитиш, кўриш анализатори фаолиятининг бузилиши, ақлий заифликлрнинг наслдан болага ўтиши ҳам кузатилади (Даун касаллиги, резус факторнинг мос келмаслиги ва бошқалар). Ота-оналарнинг алкоголизми, наркоманияси, токсикоманиялари ҳам боланинг аномал бўлиб туғилишига олиб келиши мумкин. Турмушда орттирилган аномалиялар бола организмига туғилиш вақтида ва ундан кейинги даврларда зарарли омиллар таъсир этиши натижасида вужудга келади. Туғруқ вақтида мия шикастланиши, боланинг туғруқ йўлларидан узоқ Ўтиши, вакуум-экстрактор ёки омбур солиниши, боланинг киндиги Ўралиб, бўғилиб қолиши (асфиксия) ва бошқалар,баъзан унинг аномал ривожланишига олиб келиши мумкин. Боланинг жуда ёшлигида турли касалликлар билан оғр

2.2. АНАЛИЗАТОРЛАРИДА КАМЧИЛИКЛАРИ БОР БОЛАЛАР ЭШИТИШ НУКСОНЛАРИ БОР БОЛАЛАР Нутқ — мураккаб руҳий фаолиятдир. У руҳий жараёнларнинг таркиб топишига ва боланинг умуман баркамол бўлиб Ўсишига катта таъсир кўрсатади. Нутқ эшитув органлари воситаси билан идрок этишга асосланган бўлиб,атрофдагиларга тақлид этиш йўли билан ривожланиб боради.Оғзаки нутқнинг шаклланишида эшитув анализатори, нутқни ҳаракатга келтирувчи анализатор иштирок этади. Нутқни ҳаракатга келтирувчи анализатор эшитув анализатори билан маҳкам боғланган ҳолда ишлайди, эшитув анализаторининг ривожланиш даражаси эса кЎп жиҳатдан талаффузга боғлиқ. Бола нутқининг Ўсиб бориши товушлар талаффузи, физиологик ва фонематик эшитишнинг камол топиб бориш даражаси билангина характерланиб қолмай, балки энг муҳими — ў з нутқи ва атрофдагила

эшитмайдиган бўлиб қолган болалар кейинчалик заиф эшитувчи бўлиб қолганлар гуруҳига киради. Бу нуқсон нутқ таркиб топганидан с ў нг вужудга келса ҳам, қулоқдаги нуқсон туфайли эшитишда хос камчиликлар бўлаверади. Турғун эшитиш нуқсонлари келиб чиқиш сабабларига кўра туғма ва орттирилган бўлиши мумкин. Кар-соқов болаларнинг 25—30 фоизида эшитиш нуқсонлари туғма бўлади. Бунга сабаб: онанинг хомиладорлик даврида турли касалликлар, масалан, грипп билан касаллиниши, ота- оналарнинг ичкилик ичиб туриши, онанинг хомиладорлик даврида билар- билмас дори-дармонларни истеъмол қилиши (айниқса стрептомицин, хинин, сингари дориларни), хомиланинг шикастланиши; ирсият, генетик факторлар (қулоқ тузилишидаги патологик Ўзгаришлар бўлиши, масалан, эшитиш йўли атрезияси — битуви). Эшитишдаги орттирилган нуқсон

боғча ва мактаб дастурларининг ўзлаштиришда бир қатор ўзига хос қийинчиликлар келиб чиқишига сабаб бўлади. Кичик ёшдаги болаларнинг эшитиш қобилияти нутқи ривожлангандан сўнг, масалан,. икки ёшида йўқолганида ҳам карлик натижасида бола атрофдагилар нутқини эшитмайди ва ҳаттоки билганларини ҳам аста-секин унутади, боладаги карлик билан соқовлик қўшилиб у кар-соқов бўлиб қолади. Болага Ўз вақтида махсус ёрдам кўрсатилмаса, унда ақли заифлик белгилари ҳам пайдо бўлади. Бироқ нуқсоннинг ўрнини тўлдириб, бошқарувчи жараёнларни фаоллаштирувчи махсус, коррекцион ростлайдиган шароит боладаги нуқсонларни бартараф этиб, уларнинг ҳам нугқий ривожланишини, ҳам умумий, ақлий ривожланишини таъминлайди. Заиф эшитувчи болалар учун махсус ташкил этилган мактабгача тарбия муассасаси ҳамда мактаб-интернатда

Қ улоғи оғирлик натижасида бола нутқида бир қатор камчиликлар кузатилади: луғатининг камбағал бўлиши, грамматик компонент ривожланмаган — гап ичида с ў зларни ташлаб кетиш, с ў зларни нотўғри ишлатиш, уларни Ўзаро боғлай олмаслик, келишик, с ў з ясовчи, с ў з ў згартирувчи қўшимчаларни ишлата олмаслик; товушларни нотўғри талаффуз қилиш — ў хшаш, жарангли-жарангсиз ундошларни бир-бири билан адаштириш, тушириб кетиш ва бошқалар шулар жумласидандир. Бола нутқидаги камчиликларнинг келиб чиқиш сабабларини билмаслик орқасида айрим тарбиячи ва ўқитувчилар болани дангаса, масъулиятсиз,безори деб, унга нотўғри муносабатда бўлишади, натижада бола инжиқ, йиғлоқи, сержахл, гап Ўтмас бўлиб қолади, яъни унда иккиламчи руҳий ўзгаришлар пайдо бўлади. Енгил даражадаги заиф эшитувчи болалар соғлом тенгдошла

2.3. КЎЗИ ОЖИЗ БОЛАЛАР Кўриш анализатори ёрдамида дунёни идрок этиш боланинг руҳий ривожланишида муҳим аҳамиятга эга. Теварак-атроф ҳақидаги энг ку чли таассуротлар кЎз билан идрок этилади. Бола кўриш қобилияти орқали нарсаларнинг ранги, шакли, ҳажми, ҳаракати, узоқ-яқинлиги, фазодаги Ўрни ҳақида тасаввурга эга бўлади. Маълумки, кўриш анализатори нурларни қабул қилувчи қисм-кЎз олмаси (соққаси) ва унинг ёрдамчи аппаратидан кЎзга тушган тасвирни аввал пЎстлоқ ости марказларига, кейин эса олий кўрув марказлари жойлашган катта мия пЎстлоғига (энса бўлакларига) етказиб берадиган Ўтказувчи йўллардан ташкил топган. Ана шу анализаторнинг ҳар қандай қисмларидаги Ўзгаришлар боланинг кўриш қобилиятига албатта таъсир кўрсатади. Тифлопедагогикада кЎзи ожиз болалар кўр (сЎқир), яхши кўра олмайдиган, к

Орттирилган кўриш аномалиялари ҳозирги кунда нисбатан кам учрайди. Аҳолига даволаш-профилактика, офталмология ёрдамининг яхшилангани тиббиёт соҳасидаги катта ютуқлар қўлга киритилгани муносабати билан заиф кўрувчи болалар анча камайди. Трахома, чечак, сЎзак, кЎз сили, скарлатина ва бошқа касалликлар оқибатида болаларнинг кўр ёки заиф кўрувчи бўлиб қолиш ҳодисаларига деярли тамомила барҳам берилди. КЎз ожизлиги, яъни кўриш нуқсонлари зЎрайиб борадиган ва бир хил турадиган (муқим) бўлади. ЗЎрайиб борадиган хили кун сайин оғирлашиб, бора-бора кўрликка олиб келади. Муқим хили эса турғун бўлади, боланинг кўриш даражаси доим бир хилда тураверади. Кўриш қобилиятининг зЎрайиб борадиган заифлиги, кЎксув, яъни глаукома касаллиги (кЎз ички босимининг кЎтарилиб кетиши) кўрув нерви атрофияси, тўр парда

туғилганидан сЎнг то уч ёшгача бўлган давр ичида кўриш қобилияти бузилган болалар киритилса, иккинчисига кейинчалик кЎзи кўр бўлиб қолган болалар киритилади, бундай болалар хотирасида кўриш тасаввурлари қолган бўлади. Кўриш қобилиятининг оғир шаклдаги бузилишлари боланинг характерида, психикасида иккиламчи асоратлар пайдо бўлишига олиб келади. Кўр бўлиб қолган болалар билан барча ишлар уларнинг кўриш тасаввурларини тиклаш асосида олиб борилади ва бунда маълум натижаларга эришиш мумкин бўлади. Ўар ҳолда бола ранг, шакл ва бошқаларни бир қадар эслаб қоладики, бу тегишли тушунчалар ҳосил қилишни осонлаштиради. КЎз ожизлиги қанча кеч пайдо бўлган бўлса, боланинг теварак-атроф ҳақидаги тасаввурлари шунча бой ва уларни мустаҳкамлаш, такомиллаштириш, кенггайтириш шунчалик осон бўлади. Кўриш қобил

муваффақиятсиз равишда, қийналиб Ўқигач, улар махсус мактабга юборилади. Бундай болаларни тарбиячи ва Ўқитувчилар соғлом тенгдошларидан ажратиб олиб, иложи борича вақтли махсус мактабларга жЎнатишлари ёки инклюзив таълимни ташкил этишлари керак. Кўриш қобилияти заифлашган болалар сатрларни яхши ажрата олмайдилар, шакли Ўхшаш нарса, ҳарфларни бир-бири билан адаштириб юборадилар, натижада Ўқиш ва ёзишда кЎп хатоларга йўл қўядилар. Рақамларни бир-биридан яхши ажрата олмаслик оқибатида ҳисоблашда ва математика масалаларини ечишда қийналадилар. Улар доскага ёзилганларни, жадвал, схема ва бошқа тасвирларни яхши кўрмайдилар, кўриш билан боғлиқ ишни бажариш вақтида тез чарчаб қоладилар. Нотўғри муҳит, ноқулай шароит боланинг кўриш қобилияти кескин пасайиб боришига олиб келиши мумкин. Тарбиячи ва Ў

КЎз Ўткирлиги 0,05 дан то 0,4 гача бўлган заиф кўрувчи болалар махсус боғча ва мактабларда таълим-тарбия олишади. Бу жойларда Ўқув ишлари кўриш асосида олиб борилади, аммо турли техник ва катталаштирувчи оптик воситалардан, йирикроқ ҳарфлар билан босиб чиқарилган дарсликлардан, махсус ёритгичлардан ва ҳоказолардан фойдаланилади. Махсус мактабнинг асосий вазифаларидан бири — болаларда сақланиб қолган кўриш имкониятларидан Ўқиш жараёнида тўғри фойдаланиш ва буларни ривожлантириш, кўриш қобилияти пасайиб кетмаслиги учун шарт-шароит яратиш, олий руҳий жараёнларни тарбиялаб, боланинг билим фаолиятини ривожлантириш, кенгайтириш, болада кўриш қобилияти заифлиги натижасида пайдо бўлган иккиламчи руҳий асоратларни бартараф этиш ва бошқалардир. Махсус мактабларни битиргач, кўриш қобилияти заиф болал

кетиши ва бу нуқсонлар умрбод сақланиб қолиш билан бошқа аномал болалардан фарқ қиладилар. Амалиётда "ақлан заиф", "олигофрен", "деменция" деган атамалар кЎп ишлатилади. "Ақлан заифлик" — бу йиғма тушунча бўлиб, ақлий жиҳатдан қолоқликнинг содир бўлган вақти, бошидан кечирилган касалликнинг характери, патологик Ўзгаришларнинг Ўтиши, даражаси билан боғлиқ бўлган масалаларни кЎзда тутади. Ақлий қолоқликни белгилашда клиник, психологик ва педагогик мезонларни тафовут қилмоқ керак. Клиник мезон — ақлий қолоқлик ва бу марказий нерв системасининг қандай органик касалликларига алоқадорлигини, психологик мезон-билиш фаолиятининг турғун бузилганлигини; педагогик мезон — Ўзлаштириш қобилияти паст бўлиб, боланинг дастур материалларини Ўзлаштира олмаслигини ифодалайди.

Масалан, олигофрениянинг, Даун касаллиги деб аталадиган бир турли хромосомалар нисбатининг бузилиши натижасида 46 та ёки 23 жуфт хромосома Ўрнига битта ортиқча хромосоманинг вужудга келиш натижасида пайдо бўлади. Шуниси қизиқки, ирсий ҳужайралардаги патологик Ўзгаришлар Даун касаллиги билан касалланган барча олигофрен болаларнинг ташқи кўринишини бир хил қилиб қўяди. Улар кам ҳаракат, бесЎнақай, кЎзлари қисиқ, бурни пучуқ, тили катта, лаблари қалин, шалпанг қулоқ, бармоқлари калта бўлади ва ҳоказо. Миллатидан қатъи назар, улар бир ота-онанинг боласига Ўхшаб кетишади. Онанинг хомиладорлик даврида турли касалликлар — оғир вирусли грипп, тиф, қизилча билан касалланиши, она организмидаги турли паразитларнинг ҳомилага юқиши, хомиланинг шикастланиши, ота-оналарнинг алкоголизми, ҳам олигофренияга

Ақлий (интеллектуал) ривожланишига кўра олигофрения уч даражада намоён бўлади: 1) дебиллик; 2) имбециллик; 3) идиотия. Дебиллик — ақл пастлик олигофрениянинг энг енгил даражаси бўлиб, бундай болаларни ташқи кўринишига қараб соғлом тенгдошларидан ажратиб бўлмайди. Улар кЎпинча Ўқишни оммавий мактабнинг биринчи синфидан бошлайдилар-у, лекин қисқа муддат ичида улгурмовчи Ўқувчилар орасига қўшилиб қоладилар. Умуман, зеҳн ва фаҳм-фаросатга боғлиқ ишларда дебил болалар анча қийналади, бироқ улар ёрдамчи мактабга Ўтиб, дастурини Ўзлаштириб чиқишса, саноат ва ҳамда қишлоқ хЎжалик ишлаб чиқаришида, маиший ҳизмат соҳасида оддий турдаги меҳнат билан шуғуллана олади. Тарбиячи ва Ўқитувчилар дебил болаларни бошқа болалардан ажратиб олиб, уларнинг махсус боғча ва мактабларда тарбияланиши ва таълим олиши

камчиликлари бор болалардан ажрата олишлари лозим. Лекин олигофрениянинг энг енгил даражасини — дебилликни бошқа Ўхшаш аномалиялардан ва соғлом болалардан ажратиб олиш амалда анча кийин бўлади. Дебил болалар Ўз соғлом тенгдошларидан ёшлигиданоқ фарқ қилади. Уларда, одатда, ихтиёрий шаклдаги мураккаб ҳаракатлар унча ривожланмаган бўлади. Улар бошини тутиш, Ўтириш, юришга кечроқ Ўрганади, нутқи кечикиб ривожланади. Дебил болалар атрофдагиларнинг содда нутқини тушунади-ю, лекин мураккаб сЎз ва гапларни, ибораларни фаҳмлай олмайдилар. Дебил бола нутқида қўпол, уни тушуниб бўлмайдиган нуқсонлар кузатилмаса ҳам, кЎп товушлар нотўғри талаффуз этилади, бундай бола луғати камбағал, чегараланган бўлади. Дебил болалар Ўйин фаолиятида ҳам тенгдошларидан ажралиб туради. Улар Ўйин вазиятини етарли дараж

Дебил болаларнинг билиш фаолиятидаги камчиликлар математика дарсларда айниқса якқол намоён бўлади, негаки, энг оддий ҳисоблаш амаллари ҳам абстракт ҳисоблашни талаб этади. Дебил болалар тартиб сонларни Ўзлаштира оладилар,лекин қўшиш ва айриш, тескари санаш, энг оддий масалаларни, мисолларни ечишда жуда қийналадилар. Улар мисолни моҳиятини, масаланинг мазмунини ва рақамли маълумотларни тушунолмайдилар. Нерв жараёнлари мувозанати, билиш фаолиятининг бузилганлиги натижасида олигофрен ҳулқ-атворида ҳам бир қатор камчиликлар кузатилади.КЎзғалиш ва тормозланиш Ўртасидаги мувозанат бузилганлиги туфайли айрим олигофрен болалар ҳаддан ташқари жонсарак, серҳаракат, шЎх бўладилар ва тормозланиш жараёни устун турган болаларда эса, аксинча, пассивлик, бўшанглик, бепарволик, ҳеч нарсага қизиқмаслик куза

2 2. в. РУ Ҳ ИЙ РИВОЖЛАНИШИ СУСТЛАШГАН БОЛАЛАР Улгурмовчи Ўқувчилар орасида руҳий ривожланиши сустлашган болалар ҳам учраб туради. Уларнинг билиш фаолияти– интеллекти мантиқий тафаккури, идроки, хотираси,ихтиёрий диққати, иш қобилияти ва бошқа хислатларига биринчи Ўринда марказий нерв системасининг касалликлари ва педагогик қаровсизлик, оилавий можаро, нотўғри тарбия қўшилиши натижасида руҳий ривожланиши сустлашади.Бундай болаларда ҳиссиёт, ирода сферасидаги камчиликлар бирламчи, ақлий заифлик эса иккиламчи ҳодиса бўлиб ҳисобланади. Т.А.Власова, М.С.Певзнер, В.И.Лубовский, Т.В.Егорова, К.С.Лебединская, Н.А.Никашина, К.К.Мамедов, Ђ.Б.Шоумаров, Н.А.Ципина, Р.Д.Тригер ва бошқа олимларнинг маълумотларига кўра бошланғич синф Ўқувчиларининг 5, 8 фоизини ана шундай болалар ташкил этади. Руҳий рив

кўрсатади., яъни Ўртача Ўқувчининг совиясини орқага тортади, яхши ва аъло Ўзлаштирувчи Ўқувчиларни етарли даражада Ўстиришга тўсқинлик қилади. Дастур материалларини яхши Ўзлаштира олмаганлиги туфайли руҳий ривожланиши сустлашган болалар доим муваффақиятсизликларга учрайверади, бу нарса уларнинг ҳулқ-атворида аксарият турли салбий хислатлар юзага келишига сабаб бўлади. СЎнгги йилларда олимлардан К.С.Лебединская, Г.П.Бертынь, Э.М.Дунаева ва бошқалар руҳан суст ривожланганликни клиник-психологик жиҳатдан қуйидаги ҳилларга бўлишни тавсия этадилар: 1) конституционал; 2) соматоген; 3) психоген; 4) церебрал шакли. Руҳан суст ривожланганликнинг конституционал шаклини характерловчи белгиларга қуйидагилар киради: боланинг гавда тузилиши соғлом тенгдошлариникига нисбатан 1- 2 ёш кичик кўринади. У Ўзи

Илк ёшда хар хил сурункали касалликлар билан тез-тез касалланиб туриш натижасида бола яхши Ўсиб-унмай қолиши мумкин , бу эса Ўз навбатида руҳий жиҳатдан ривожланишида орқада қолишга, кечикишга олиб келади, суст ривожланганликнинг соматик шакли деб шунга айтилади. Болада сурункали инфекциялар, аллергик ҳолат туғма порок ва шу каби касалликлар айниқса тез учраб туради. Руҳий ривожланишнинг соматоген сабабларга алоқадор сустлиги болада астения ҳолатини вужудга келтиради. Айрим болаларда соматоген инфантилизм кузатилади, яъни бола Ўсиб-унмаган, гЎдак тахлит бўлиб қолаверади. Бунда бола психикасида неврозга Ўхшаш ҳолатлардан Ўз кучига ишонмаслик, қўрқоқлик, инжиқлик, эркалик, қизиқишнинг пастлиги ва бошқалар кузатилади. Руҳан суст ривожланганликнинг психоген шаклида бола эрта ёшлигидан ноқулай,

3. Болага нисбатан қўпол муносабатда бўлиш, жисмоний жазолаш, қаттиқ қўллик қилиш, ота-оналарнинг алкоголизмга алоқадор тажоввузкорона муносабатлари болани мудом асабийлаштириб, руҳан ривожланишдан орқада қолишига сабаб бўлади. Бундай болаларда қўполлик, журъатсизлик,ташаббуссизлик, мустақилсизлик,қўрқоқлик ва бошқа ҳислатлар шаклланади. Буларнинг ҳаммаси ақл-идрокига, билиш фаолиятига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Руҳан суст ривожланганликнинг психоген шаклида ақил-идрок билиш фаолиятига алоқадор камчиликларга аксари нотўғри тарбия натижасида пайдо бўлган ҳислатлар ҳам қўшилиб пировард натижасида шахснинг ривожланиши издан чиқади, унда патологик ҳислатлар юзага келади. Ана шундай болаларни педагогик қаровсиз болалардан ажрата олиш лозим. Педагогик қаровсиз болаларнинг психикаси нормал бўли

2. Купроқ кайфияти паст бўлиб маьюс тортиб юрадиган болалар, уларда вазифани мустақил ҳал қила олмаслик, ташаббус кўрсата олмаслик, қўрқиш ҳолатлари кўрилади. Мияга алоқадор органик характердаги яна шу икки хил инфантилизм кЎп ҳолатларда қатор қўшимча ҳодисалар билан бирга давом этади.Буларга қуйидагилар киради: 1. Церебрал-эндокрин инфантилизм. Бунда асосан ички секреция безлари фаолияти бузилган бўлади.Натижада болаларда ҳис-туйғулар яхши ривожланмай невропатия ҳолатлари юзага келади. Боланинг уйқуси, иштаҳаси яхши бўлмайди, диспепсия ҳолатларига мойиллик пайдо бўлади. 2. Церебрастеник ҳолатлар, булар ҳам тез-тез учраб туради. Марказий нерв системаси тез чарчайди, нейродинамик Ўзгаришлар кузатилади. Натижада ақлий қобилияти сусайиб, хотира пасаяди, диққати тарқоқ бўлиб қолади, тез таъсир

5. Аффектив Ўзгаришлар – кайфу-руҳиятнинг айтарли сабабсиз айниб туриши, тажовузкорлик қилишга мойил бўлиш билан характерланади. 6. Психопатик Ўзгаришлар – ақлий фаолиятга рағбат пастлиги, Ўқишга салбий муносабатда бўлиш, Ўғрилик қилиш(клептомания), кЎпроқ ёлғон гапириш каби салбий хислатларни Ўз ичига олади. 7. Эпилептик бузилишлар – ҳар хил кўринишларда тутқаноқ тутиб туриши билан намоён бўлади. 8. Апатик-адинамик бузилишлар – ташаббускорлик пасайиши, ақлий фаолият сустлиги, хаддан ташқари эмоционал бўшанглик билан характерланади. Руҳий суст ривожланишнинг церебрал шакли мия шикастлари, менингит, менингоэнцефалит, гидроцефалия ва бошқа касалликлар натижаси бўлиб ҳисобланади. Руҳий ривожланиши сустлашган болаларни Ўқиши пасайиб кетади, бироқ бу ҳолат Ўз вақтида ва тўғри аниқланса,болаларг

Руҳий ривожланиши сустлашган болалар учун мамлакатимизда махсус мактабгача тарбия муассасалари интернатлари, куни узайтирилган мактабларда тенглаштириш синфлари ташкил этилган.Ушбу масалаларда таълим умумтаълим оддий боғча ёки мактаб дастури ва дарсликлари асосида олиб борилади,ҳимоялайдиган мулойим даволовчи махсус тартиб ташкил этилади. Таълим-тарбиявий ишлар болаларнинг фикрлаш қобилияти, диққати, иш қобилияти, хотираси, нутқи ва тафаккуридаги камчиликларни бартараф этишга қаратилган бўлиб,бундай болага билим беришда Ўқитувчи унинг Ўзига хос индивидуал хусусиятларини эътиборга олган ҳолда махсус шароитда, махсус усуллар билан ишлайди, тегишли ёрдам ташкил этади. Соғлиқни сақлаш вазирлиги қошидаги болалар ва Ўсмирлар гигиенаси институти ходимлари, жумладан Н.П.Вайзман ва бошқа олимларнин

Боғча тарбиячилари ва бошланғич мактаб Ўқитувчилари руҳий ривожланиши сустлашган болаларнинг махсус шароитда таълим-тарбия олишларига ёрдам беришлари керак, уларни Ўз вақтида аниқлаб, бошқа болалардан ажратиб олиб, ота-оналарга мутахассис психоневрологларга мурожаат қилишга маслаҳат беришлари лозим. Руҳий ривожланиши сустлашган болалар билан инклюзив соғлом тенгдошлари орасида ёки махсус муассасаларда даволаб, ҳимоя этиш ва руҳий фаолиятни ростлашни кЎзлаб алоҳида таълим-тарбия ишлари олиб борилади. 2.2.г ¥АРАКАТ – ТАЯНЧ АЪЗОЛАРИ ЖАРО¥АТЛАНГАН ВА МУЖАССАМ НУКСОНЛИ БОЛАЛАР. Ўар қандай ота-она Ўз оиласида соғлом фарзандни, жисмонан бақувват, руҳан тетик, фикрлаш қобилияти соғлом, иймон-эътиқолди бутун, билимли, маънвияти юксак, мард ва жасур,ҳар томонлама камол топишини истайди. Мустақиллиги

Республикамизда сЎнгги пайтларда болаларнининг соғлом туғилишини таъминлаш, аномалияларнинг олдини олиш ҳамда жисмоний ёки руҳий ривожланишда камчиликлари бўлган болаларни эртароқ аниқлаш чора- тадбирлари устида талайгина ишлр олиб борилмоқда. Бу масалани тез ва самарали ҳал бўлишини таъминлаш мақсадида онанинг хомиладорлик давридан бошлаб то бола вояга етгунга қадар унинг ривожланиши тиббиёт ходимлари, Ўқитувчи ва тарбиячилар, психолог, дефектологлар томонидан назорат қилиниб,»Соғлом авлод»дастурини тўғри амалга оширилишини таъминлаш чора-тадбирлари ишлаб чиқилмоқда, ташкил этилмоқда. Натижада, ҳаракат-таянч аъзолари жароҳатланган болалар ҳам аниқланиб, уларга махсус ёрдам кўрсатилмоқда. Ҳаракат -таянч аъзолари жароҳатланган болаларнинг кЎпчилигга ногиронлар аравачалари олиб берилганлиги

яхлит етилиши кечикади ва бузилади.Оқибатда боланинг умумий ҳамда нутқий моторикаси (ҳаракатчанлиги) фаолияти бузилади. Нутқнинг ривожланмаслиги эса интеллектуал ривожланишни секинлаштиради. Киши организмининг асосий функциялари – нафас олиш, қон айланиш, ютуниш, тана ҳаракати, нутқий ҳаракатлар ва бошқалар ҳаракат орқали – мушакларнинг қисқариш натижасида содир этилади. Ҳаракат лар ихтиёрий ва ихтиёрсиз бўлади. Аниқ мақсадни кЎзлаб бажарилган ихтиёрий харакатлар инсон хатти-ҳаракати, хиссий-иродавий қобилияти, билиш фаолиятини, ҳулқининг шаклланишида асосий рол Ўйнайди. Касалликнинг Ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳаракат бузулишлари болалар церебрал фалажида хар хил намоён бўлади.Адабиётларда болалар мия фалажининг қуйидаги шакллари қайд қилинган: спастик диплегия, спастик гемипле

олиб келади. Кинестезия – тана ёки тана қисмлари ҳаракатини сезиш демакдир. Кинестезия махсус сезувчи тўқималар – проприорецепторлар орқали содир бўлади. Бу тўқималар мушак, пай, бўғимларда жойлашган бўлади. Улар олий нерв системасига тана, қўл, оёқларнинг холати ҳақида, мушакларнинг қискариши ҳақида маълумот беради. Спастик диплегия шаклидаги болалар мия фалажи билан касалланган болалар интеллекти, фикрлаш қобилияти яхши ривожланмаган бўлади. Улар умумтаълим мактаблари дастурини аъло баҳолар билан Ўзлаштира олишлари мумкин.Бироқ бундай болаларнинг жисмоний ва ақлий ривожланишидаги Ўзига хос хусусиятлари,қийинчиликлари улар учун махсус ёрдамни ташкил этилишини талаб этади. Ҳаракат -таянч аъзолари жароҳатланган болалар учун Ўзбекистонда мактабгача ёшдаги болалар учун боғча ва мактаб ёшидаги

системасидаги компенсатор жараёнининг фаоллигини кучайтиришга йўналтирилади. Физиотерапевтик муолажалар мушак тонусини пасайтиришга, мушаклардаги қон айланишини яхшилашга қаратилади. Ортопедик тадбирлар ҳаракат-таянч аъзолари, бўйин, гавда ҳаракатини яхшилаш, керак бўлса ортопедик мосламалардан фойдаланишни,ҳар бир бола шахсий ортопедик режимга риоя қилишга Ўргатишга қаратилади. Мушакдаги гиперкинезлар боланинг нафақат умумий, балки нутқий моторикасига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Нутқ аппаратининг кам ҳаракатланиши (тил, лаб, жағ, ун пайчалари, кичик тил ҳаракати бузилади) нутқнинг фонетик томондан бузилишига, яъни товушлар талаффузидаги камчиликларга олиб келади. Мушаклардаги гиперкинезлар дизартрия ёки анартрия каби товушлар талаффузидаги камчиликларнинг келиб чиқишига сабаб бўлади. Диа

Нутқ аппаратининг иннервациясига бевосита боғлиқ бўлган калла суяк нервларининг жароҳатлари кЎп ҳолларда кЎз ҳаракати нервларининг жароҳатланиши билан бирга кузатилади. Натижада бола ғилай, кЎзи олайган, кЎз ҳаракати бузилади. Болалар Ўз қўз ҳаракатларини бир маромда бажара олмайдилар, мЎлжалга нигоҳ ташлай олмайдилар. Бундай камчиликлар логопедик ишни тўғри олиб боришга тўсқинлик қилади. Бола артикуляцион аппарат аъзолари ҳаракатини кузата олмайди, расмга қараб ишлаш, Ўқиш ва ёзишни Ўзлаштиришда қийналадилар. Медико-педагогик комиссиянинг хулосасига биноан, ҳаракат-таянч аъзолари жароҳатланган болалар инклюзив таълим олишга ёки махсус мактабгача ёшдаги болалар муассасасига мактаб-интернатларга юборилади. Бу муассасаларга Ўзлари ёки аравачада юра оладиган, Ўзгаларнинг қаровига муҳтож бўлма

bolalarga ta'lim-tarbiya berish, davolash, ijtimoiy hayotga tayyorlash borasida ota- onalarga, tarbiyachi va defektologlar hamda boshqa mutaxassislarga metodik yordam ko’rsatadi. Komissiya tarkibi xalq ta'limi organining vakillari, shifokorlar (psixonevrolog, otolaringolog, oftalmolog, psixolog, o’qituvchi - defektologlardan tashkil etadi. Bolalarni tekshirish va saralash, maxsus maktabgacha ta'lim muassasalarni tashkil etish O’zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligining yo’riqnomasi hamda maxsus Nizom asosida amalga oshiriladi. Bolalarning o’sishi va rivojlanishi doimiy nazoratda bo’ladi, ular orasida rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalarni aniqlash dastlab tibbiyot xodimlar zimmasiga yuklanadi. Yashash joyidagi xudud pediatri va hamshira bola tug’ib 14 yoshga to’lg

tekshirib o’z xulosalarini chiqaradi va eshitishda nuqsoni bo’lgan bolaga maktabgacha tarbiya muassasasi yoki maktab-internatda ta'lim olishi uchun yo’llanma beriladi. O’zbekiston Respublikasi "Ta'lim to’g’risida" gi qonunining 23-moddasida jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalarni o’qitish, tarbiyalash hamda davolash uchun ixtisoslashtirilgan ta'lim muassasalari tashkil etilishi, bolalarning ushbu ta'lim muassasalarga yuborish ota-onalarning roziligi bilan, psixolog-tibbiy-pedagogik komissiyaning hulosasiga binoan amalga oshirilishi e'tirof etilgan. Psixolog tibbiy-pedagogik komissiyasining asosiy vazifalari quyidagilardan iboratdir: -Bolada eshitish qobiliyati pasayishining sabablari va tabiatini aniqlash; -Bolaning psixik rivojlanish xususi

tekshirish, uning o’qishga moyilligini, maktabgacha tarbiya muassasasida tarbiyalash shart-sharoitlarini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni yashash shart-sharoitlarini o’rganish, ota-onalarning ta'lim- tarbiya jarayonida ishtirok etish imkoniyatlarini aniqlashiga katta e'tibor beriladi. 2. Psixolog-pedagogik tekshiruvni har tomonlama amalga oshirish. Psixolog- pedagogik tekshirishda bola psixikasining barcha jihatlarini, ya'ni bilish jarayonlari, nutqi, xissiy-irodaviy jabhalari, shaxsiy xususiyatlari o’rganiladi. Tekshiruv ma'lumotlari asosida eshituv pasayishining vaqti va sabablarini , eshituv holatini aniqlash, nutqini tekshirish va nutqni eshituv holati hamda intellektual rivojlanishi bilan solishtirish; bilish faoliyatini yoshiga mos e

4. Bolani doimiy ravishda dinamikada o’rganish tamoyili Mazkur tamoyilga asosan boladagi rivojlanish xususiyatlarini va xarakterini uzoq vaqt o’rganib borish, undagi o’ziga hosliklarni tahlil qilib borish talab etiladi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan ilk va maktabgacha yoshidagi bolalarning yosh xususiyalari rivojlanishidagi barcha jihatlarini qisqa vaqt ichida o’rganib, to’g’ri hulosalar chiqarishga har doim ham yo’l qo’ymaydi. Ko’p hollarda bolaning eshituv holati karlik va zaif eshituvchilik chegarasida bo’lsa, ular kar bolalarga tegishli nutq va eshituv reaksiyasiga ega bo’ladilar, biroq, bola doimiy dinamikada o’rganilib, eshitish qobiliyati o’stirib borilsa, atrofdagi tovushlarga bo’lgan munosabati, uning zaif eshituvchiligidan dalolat beradi. Shuningdek, bola defekti murakkab tuzilishda

6. Tekshiruv natijalarini sifatli tahlil qilish hamda bolalarning saloqiyatini aniqlash. Tekshiruv davomida topshiriqlarni bajarish natijalari bilan birga, bolaning qiziqishi, mustaqilligi, unga ko’rsatilgan yordamdan foydalanishi, tekshiruv davomidagi o’rganishga moyilligi hisobga olinadi. Shuningdek, natijalarni baholashda topshiriqlarni bajarish usullari, bu usullarning bola yoshiga mosligini hisobga olish zarur. Ayniqsa topshiriqlarni bajarish usullari bolaning psixik rivojlanishini baholashda muhim mezon bo’ladi. Psixolog-pedagogik tekshiruv jarayonida bola imkoniyatlarinig yuqori darajasi, ya'ni kattalar yordamida bajara oladigan topshiriqlari aniqlanadi. Bu bolaning "yaqin rivojlanish zonasi"ni, bolaning salohiyatini belgilab, ta'lim-tarbiya jarayonida ularni hisobga

4-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni psixologik-pedagogik tekshiruvi Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarni pedagogik- psixologik jihatdan o’rganish masalalariga N.A.Rau, T.A.Vlasova, N.G.Morozova, B.D.Korsunskaya, A.A.Kataeva, G.L.Vigodskaya, E.I.Leongard, L.P.Noskova, U.Fayzieva, F.Alimxodjaeva, X.Gaynutdinov, N.Bekmuratovlarning ilmiy tadqiqotlari bag’ishlangan. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning dastlabki tekshiruv usullari N.A.Rau tomonidan ishlab chiqilgan. N.A.Rau bolalarni eshituv holatiga ko’ra ikki toifa, ya'ni, kar-soqov va zaif eshituvchi bolalar toifasini ajratadi. Kar-soqovlarni karlik paydo bo’lish vaqtiga qarab, -tuqma kar-soqov bolalar, yoki nutqi shakllangunga qadar kar bo’lib qolgan bolalarni; -erta ( 2 yoshdan 5 yoshgacha bo’lgan davrda) k

2. O’rtacha darajadagi quloqi oqirlik. Bunday bolalar shivirlab gapirilayotgan nutqni 2 metr uzoqligida, so’zlashish balandligidagi nutqni 3-5 metrgacha bo’lgan masofadan eshitadilar. Eshituvning pasayishi ularning nutqiga ham salbiy ta'sir etadi. Nutqning ravonligi buziladi, so’z boyligi kambaqallashadi, grammatik va leksik kamchiliklar kuzatiladi. Bunday bolalar umumiy yo’nalishdagi maktabgacha tarbiya muassasasida tarbiyalanishi mumkin, lekin ularga nisbadan aloqida yondashuv talab etiladi. 3. Og’ir darajadagi qulog’i og’irlik. Bunday bolalar shivirlab gapirilgan nutqni 1,5 metr uzoqlikdan yoki quloq suprasi yonida gapirilganda eshitadi, baland gaplashish ovozdagi nutqni 2 metrdan uzoq bo’lmagan masofadan eshita oladi. Bu bolalar maxsus korreksion ta'lim muassasalarda, ovozni ku

diapazonda eshituvningpasayishi hsobga olingan holda zaif eshituvchilikning 3 ta darajasi farqlanadi: Zaif eshituvchilikning 1-darajasi -eshituvning pasayishi nutqiy dipazonda 50 db dan oshmaydi.Zaif eshituvchilikning 2-darajasi - eshituvning pasayishi nutqiy diapazonda 50-70 db dan oshmaydi.Zaif eshituvchilikning 3-darajasi - eshituvning pasayishi nutqiy diapazonda 70 db dan oshadi. Zaif eshituvchilikni aniqlash jarayonida eshituvdan foydalangan holda nutqni idrok etish imkoniyatlari aniqlanadi.Zaif eshituvchilikning birinchi darajasida, eshituvning pasayishi 50 db dan oshmaganda, bola 1-2 metrdan uzoq masofada gaplashish balandligidagi nutqni aniq qabul qila olgani sababli , nutqiy muomalaga kirisha oladi. Zaif eshituvchilikning ikkinchi darajasida, ya'ni eshituv 50-70 db gacha pasay

shu sababli ular kichik masofadan turli chastotali ovozlar( turli musiqa asboblar va o’yinchoqlar, hayvonlarning qattiq hayqirishi, ayrim mayishiy tovushlar: qo’ng’iroq, telefonning jiringlashi)ni idrok etib farqlay oladilar. 3-4- guruq kar bolalar tanish bo’lgan bir nechta so’z yoki bo’g’inlarni fayrlay oladilar.Shunday qilib, barcha kar bolalar turli miqdordagi eshitish qoldiqlariga ega bo’ladilar. Maxsus eshitish qobiliyatini rivojlantirish bo’yicha mashg’ulotlar borliqdagi tovushlarni bilishga xizmat qiladi hamda og’zaki nutqni rivojlantirishga yordam beradi. Hozirgi kunda tibbiyot muassasalarda eshituv holatni baholashda Xalqaro tasniflashdan foydalaniladi. Ushbu tasnifga ko’ra eshituvning o’rta pasayishi 500, 1000, 2000 Gs chastotalarda aniqlanadi. Zaif eshituvchilikning 1-darajasi-

2. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolaning rivojlanishini to’qri tushunish uchun, ular tomonidan mustaqil ravishda nutqni egallay olish imkoniyatlari hisobga olish muhimdir. Eshituv qobiliyatining cheklanishi nutqni egallanishiga va to’laqonli nutqiy muloqotga to’sqinlik qiladi. Og’zaki nutq rivojlanishining orqada qolishi yoki umuman yo’qligi, yozma nutqning egallanishiga, o’qiyotgan narsalarni tushunishiga, o’z fikrini yozma bayon etishiga, turli sohalardan bilim egallashiga to’sqinlik qiladi. 3. Eshituv holati va nutq o’zaro boqliqdir. Bir tomondan, eshituvning pasayishi nutqning tabiiy ravishda o’sishiga to’sqinlik qiladi; ikkinchi tomondan eshitish qobiliyatining to’laqonli ishlatilishi bolaning nutqiy saviyasiga boqliqdir. Nutq qanchalik yaxshi rivojlangan bo’lsa, eshituv qobiliyatidan f

asoratlarini oldini olish bo’yicha tibbiy, pedagogik tadbirlar, bilish faoliyati, nutqiy rivojlanishi va muloqoti, shaxs rivojlanishidagi yetishmovchiliklarni oldini olinishiga xizmat qiladi. Eshituv protezlaridan vaqtli foydalanishi, oilada nutqiy muhitning yaratilishi, umumiy rivojlantiruvchi hamda eshituv qobiliyatini o’stirish mashg’ulotlarning olib borilishi ham eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning har tomonlama kamol topishiga yordam beradi. Psixik rivojlanishining sustlashuvi, aqliy zaiflik, ko’rish qobiliyatining pasayishi va boshqa qo’shimcha kamchiliklar esa nutqiy jarayonlarni sezilarli susaytiradi. Bolaning shaxsiy xususiyatlari ham uning nutqiy rivojlanishiga xizmat qiladi: faol, kirishuvchan bolalar sust, uyalchanlarga nisbatan tezroq nutqni egallaydilar. Yuqorida ko’rsatil

sharoitlarni belgilaydi. Ajratilgan bolalar guruhlari uchun har xil turdagi maxsus maktablar tashkil etiladi: 1) Kar bolalar uchun maxsus maktablar; 2)Zaif eshituvchi va keyinchalik kar bo’lib qolgan bolalar uchun maktablar. Zaif eshituvchi bolalar maktabi ikki bo’limdan tashkil topadi: birinchi bo’lim nutqi yaxshi rivojlangan bolalar uchun, ikkinchi bo’lim og’ir nutq nuqsonli bolalar uchun. R.M.Boskisning psixolog-pedagogik tasnifi maktabgacha tarbiya muassasa guruhlariga kar va zaif eshituvchi bolalarni komplektlash, ularni maktab ta'limiga tayorlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bolalar bog’chasiga qabul qilish chog’ida bolaning shaxsiy xujjatlarini o’rganiladi, uning ota-onasi bilan suhbatlashiladi. Dastlabki tekshiruvda pedagog ota-onalardan quyidagi ma'lumotlar olinadi: UMUMIY

6. Bolaning psixik va motor rivojlanishi. 7.Ota-onasining kuzatishlari: A) Eshituv qolati haqida(tovushlarga bo’lgan munosabati) B) Nutqiy qolati (gugulash, huldirash, so’zlar, jumlalar) 8. Ota-onasi bilan muloqot usuli: A) tabiiy imo-ishoralar B) mimika V)daktilologiya G) yozuvli kartochkalar D) og’zaki nutq 9. Surdopedagog bilan shuqullanganmiq(qaerdaq qancha vaqtq natijasiq) Dastlabki tekshiruvda maxsus tasdiqlangan metodikadan foydalanib, quyidagi ko’rsatkichlar bayon etiladi: 1.Eshituv holati; 2.Nutqiy rivojlanishning holati; 3.Vibratsion (ovoz to’lqinlari)sezgining holati; 4.Ko’rish holati; 5.Harakatlar rivojlanishi 6.Aqliy rivojlanishi Bolalarning eshitish qobiliyati bola tekshiruvchini ko’rmay turgan paytida( o’yinchoq o’ynab turgan vaqtda yoki tekshiruvchi uning orqa tomonida turg

3. Bolaning eshitgan ovozga munosbati (so’zni qaytarish, aloqida tovushlar chiqarish) Eshituv holatini nutq yordamida tekshirish paytida, bola shivirlash balandligidagi nutqni 6 metr masofadan qabul qilgan holda, uning eshishish holati normal hisoblanadi. Agarda bola shivirlangan ovozni 1 metrdan kam bo’lgan masofadan eshitsa eshituvning keskin pasayishidan dalolat beradi, shivirlash ovozni umuman eshita olmasa, og’ir darajadagi zaif eshituvchilikdan dalolat beradi. Qattiq ovoz va musiqa tovushlariga munosabat bildirmagan bolalar kar hisoblanadi. Surdopedagog har bir bolaning eshitish qobiliyatining tekshiruvi natijalarini eshituv qobiliyatini rivojlantirish bo’yicha alohida-alohida mashg’ulotlarini rejalashtirishda qo’llaydi. Maxsus o’qitilmagan kar bolalar maktabgacha tarbiya muassasalar

3. So’zlashuv nutqni egallashdagi dastlabki darajasi.Bolalar alohida so’z va jumlalarni talaffuz eta oladi. So’zlarni asl talaffuziga yaqinlashtirib yoki g’uldirab gapiradilar. Biroq, atrofdagi narsalarning hammasini ham o’z nomi bilan ayta olmaydi. Masalan "pi-pi-pi" so’zi bilan chumchuq, tovuq, kapalakni ifodalashi mumkin. Uning muloqoti so’zlashuv nutq vositasida hamda imo-ishoralar yordamida amalga oshiriladi.Bolalarning nutqiy rivojlanishi o’yin jarayonida yoki maxsus tashkil etilgan sharoitlarda tekshiriladi. Tekshiruvchi bolalarning mustaqil nutqini, shuningdek, eshitib, eshitib- ko’rib talaffuz qilgan nutqni mavjud fonetik xatolari bilan qayd etishi kerak. Tekshiruv jarayonida olingan ma'lumotlar maxsus nutq o’stirish hamda alohida mashg’ulotlarda hisobga olinadi. Vibra

tashkil etishda, har xil faoliyatlar (korreksion va jismoniy mashqlar, mayda motorikani rivojlantirish, daktilologiyani o’rgatish)da e'tiborga olinadi. Bolaning intellektual rivojlanishi uning maktab ta'limiga tayyorligini aniqlash maqsadida tekshiriladi. Tekshiruvchi va bola o’rtasida muloqot osonroq o’rnatilishi uchun turli o’yin usullari va o’yinchoqlardan foydalaniladi. Bola pedagog ketidan turli o’yin mashqlar bajaradi, masalan, o’yinchoq minoracha, matryoshka, "lego" o’yinchoqni ajratib, qayta yig’adi, buyum va rasmni taqqoslaydi, juft rasmlarni topadi, hajmli geometrik shakllarni tegishli shakllarga tushuradi, qirqilgan rasmlarni yig’adi, namuna asosida narsalar quradi va q.k. Bolaning o’yin faoliyatida o’zini tutishi, diqqati, qiziqishi, topshiriqlarni tushunishi va

Eshitishda nuqsoni bo’lgan ilk va maktabgacha yoshidagi bolalar psixik rivojlanishining xususiyatlari Kar bolalarning nutqiy rivojlanishi Intellektual rivojlanishi me'yorda bo’lgan kar bolalarning nutqiy rivojlanishi eshitishi risoladagidek bo’lgan bolalarga nisbatan kechroq boshlanib, ravon gapirish bosqichiga yetmaydi. 1yoshdan 6 yoshgacha bo’lgan kar bolalarga turli tuman ovoz chiqarish, gugulash, inqillash, quldirash, lablarni cho’lpillatish, ovozsiz artikulyasiya qilish, turli xatti-harakatlar orqali o’z xoqish istaklarini, munosabatini bildirishga qarakat qilish o’ziga qos xususiyatdir. Odatda kar bolalar jarangdor ovozga, kulgiga, tabiiy yig’iga ega bo’ladilar. Ovozni qabul qilish qobilyati yo’qligi tufayli o’rgatilmagan kar bolalarda aksariyat holllarda ovozga (reaksiya) munosa

bolalarda tovush manbalariga munosabat reaksiyasi ham o’zgarib boradi. 2,5 yoshgacha bo’lgan bolalarda tovushga munosabat tusmollash tarzida bo’lib, bu munosabat tez sinuvchan bo’lib, tez orada yo’qoladi. 3 yoshli bolalarda tovushga tez va aniq reaksiya paydo bo’ladi. Biroq, tovushga tez ko’nikish jarayoni kar bolalarda maktabgacha tarbiya yoshidan o’tguncha ham davom etadi. Maktab yoshi bo’sag’asida bo’lgan bolalar ovozga tez ko’nikib ketish holati kuzatilib, ular odatda tovushga bir marta munosabat bildiradi, keyin tovushni qis qilsalarda, unga ahamiyat bermay qo’yadi. Nutqiy tovushlariga aksariyat kar bolalar munosabat bildirmaydi. Muayyan yoshgacha ular maxsus mashqlarsiz ham eshitish qoldiqlari vositasida tovushni his qiladilar. Sababi, bolalarda his qilish qobiliyati asta-sekin rivoj

,erkin yura boshlaydi, bu esa atrof muxit bilan bo’lgan munosabatlarini o’zgartirib yuboradi. Ular atrof muxitda harakat qilib mo’ljal olishi faollashadi, atrofdagi narsalar nima uchun kerakligini bilib oladilar. Zarur bo’lgan paytda kerakli predmetlarni olib kelish, kattalar qarakatiga taqlid qilib maishiy xatti-qarakatlarni bajarish ular uchun odatdagi xol bo’ladi.Bolalarning umumiy rivojlanish yo’nalishi normal eshituvchi bolalar taraqqiyoti bilan bir hilda kechadi: predmetlar bilan manipulyasiya harakatlarini bajarishi rivojlanadi, taqlid asosida predmetlardan funksional to’g’ri foydalana boshlaydi. Tahlid qilish qobiliyati idrok etishning asosida rivojlanadi.Hayotining ilk davrida eshitish qobiliyati pasaygan bolalar. Bola bir yoshdan o’tib ikki yoshga qadam qo’yishi bilan ular yurish

Bir qator kuzatilgan bolalar ikki yoshdan o’tganlaridan keyin ham predmetlar bilan faqat taqlid qilish harakatlarni amalga oshiradi. Tahlid qilish xususiyati kar bolalarda, sog’lom bolalardagiga nisbatan farq qiladi. Aksariyat hollarda bolalar o’ziga yaqin muhitga kuzatilgan harakatlarga tahlid qila oladilar. Bunday xulosa qilish mumkinki, maktab bo’saqasida ayrim bolalarning tahlid qilish saviyasi yetarli bo’lmaydi. Faqat ayrim bolalardagina namuna asosida to’g’ri harakat qilish kuzatiladi. Sog’lom bolalarda bu xislat ancha yuqori saviyadaligi ma'lum. Kuzatiyotgan ob'ektlarni ko’rish ularning rangi va hajmini aniq belgilashda ham me'yordan orqada qolishi bolalarning amaliy faoliyatida ko’zga tashlanadi. O’yinchoqlar bilan o’ynash jarayonida ham o’ziga hosliklar kuzatiladi. Ma

Predmetdan maqsadli foydalanish ularning o’yinchoqlar bilan munosabatida ham aks etiladi. Taqlidchilikning rivojlanishi shunga olib keladiki, bolalar kattalarga taqlid qilibgina emas, mustaqil ravishda predmetlarni qismlarga bo’lish, yiqishni ham o’rganib oladilar. Bolalar kattalarga tahlid qilish jarayonida predmetning xajmi, rangi, shakli, sig’imi va boshqa sifat va xossalarni ajrata oladilar, solishtiradilar. 4 yoshdan kichik bolalar bu jarayonlarni taqlid asosida ham hali uddalay olmaydilar. 4yoshdan kattaroq bolalar bu xatti-harakatlarni bajarganda predmetlar soni yoki turi 3-5 turdan oshmasligi kerak. Predmetlar sonining o’sib borishi bolalarni chalkashuvga olib kelishi mumkin. Masalan, bolaga 3 rangdagi qizilni qizil, ko’kni ko’k, sariqni sariq kubiklarga ajratib qo’yishi mumkin. K

Rang, qajm, o’lcham belgilashda kar bolalarning ko’rsatkichlari eshitish qobilyatini yo’qotmagan bolalar bilan hariyib bir xildir. Shuni ta'kidlash joyizki, bolalarning aqliy taraqqiyoti va sensor tarbiyasining saviyasi bola oldiga qo’yilgan vazifani aniq bajarganligi bilan ifodalanmasdan foydalangan usullar bilan belgilanadi. Kar bolalarning mo’ljal olish qobiliyati rivojlanishida quyidagi bosqichlar mavjud: A) Faqatgina ko’zlangan natijaga mo’ljal olish: bola ko’zlagan maqsadga erishish uchun amaliy sinab ko’rish yo’li bilan , predmetlarning o’ziga xos xususiyatlarini qisobga olmasdan jismoniy kuch ishlata olish yo’li bilan ham harakat qilishi mumkin. B) Tashqaridan mo’ljal olish hatti-harakatlari: bola yo mo’ljal olishga harakat qilib ko’radi yoki tusmollab chamalab ko’radi. Chunki

bolani mo’ljallashga o’rgatish funksional yo’nalishda olib boriladi: sodda topshiriqdan murakkabga o’tish chog’ida ko’z bilan chamalab harakat qilayotgan bola sinab ko’rish usuliga qaytishi mumkin. Maktabgacha tarbiya bo’sag’asida yoshdagi bolaning vazifani bajarishda mo’ljal olishning o’rtacha saviyasi-sinab harakat qilish. Qiyinroq vazifa berilganda, bu bolalar jismoniy kuch ishlatish yo’liga o’tib oladilar. Uch yoshdan katta bo’lgan bolalarda sinab harakat qilib ko’rishdan tashqari ko’z bilan chamalab ko’rishni ko’proq kuzatiladi. Ammo, bunday usul faqat 4 yoshdan kattaroq bolalarda yetakchi bo’lishi mumkin. Biroq, bu yoshdagi bolalar ham namunalarni tahlil qilish, qirqma rasmlarni yig’ib olish, kattaligiga ko’ra qatorga terish kabi har xil murakkab vazifalarni bajarishda ham ular "

2 oy kechikib rivojlanadi. Bunday orqada qolish o’tirish, turish, yurish ham namoyon bo’ladi. Yurishdagi kechikish muddatlari kamroq farq qiladi, boshni to’qri ushlab turishda orqada qolish muddatlarida kattaroq tafovut kuzatiladi. Ma'lumotlarga qaraganda mustaqil tarzda yurib ketishning kechikishi kar bolalarning 50% da kuzatiladi. Nuqsonning o’rnini qoplash(kompensasiyalash) shunday darajada bo’ladiki, ilk yoshdagi kar bolalar tashqi ko’rinishidan benuqsonga o’xshaydilar. Biroq xatti-qarakatlardagi beqarorlik, qat'iyatsizlik, harakatlarni yetarli boshqara olmaslik, muvozanatni saqlashdagi qiyinchiliklar aksariyat bolalarda butun maktabgacha tarbiya davrda yo’qolmaydi. Sakrash paytida aksariyat bolalar sakrab poldan o’z oyoqlarini baravariga ajrata olmaydilar. Koptokni irqitishda

mehnat malaka va ko’nikmalarini egallash uchun zarur bo’lgan qo’l va barmoq harakatlari rivojlantirilishi zarur. Maktabga tayyorlov guruhining tarbiyachisi va surdopedagogi jismoniy mashqlarni takomillashtirish, harakatlar faolligini rivojlantirish va korreksion-tarbiyaviy ishlar vositasida bolalarni maktabga jismoniy jihatdan tayyorligini ta'minlaydilar. Bolaning maktabga aqliy jiqatdan tayyorligi boqchada o’zlashtirgan bilim, malaka va ko’nikmalariga, fikrlash qobiliyatining darajasiga bog’liqdir. Maktabgacha tarbiya muassasi dasturiga bolalar uchun muhim bo’lgan 25 ta asosiy mavzu kiritiladi. Mavzular bolalarni qiziqtiradigan barcha so р alarni qamrab oladi (o’yinchoqlar, o’simliklar, kiyim- kechak, idish-tovoq, mebel, transport va h.k.). Aqliy tarbiya berish jarayonida surdopedagog

alohida tekshirilib, oldindan bolalar psixonevrolog, otolaringolog, audiolog tekshiruvidan o’tkaziladi, eshitish, nutqiy va umumiy rivojlanishining holati hakida hulosa chiqariladi, muassasaning turi (kar yoki zaif eshituvchi bolalar maktabi) tavsiya qilinadi.(tayyorlov yoki birinchi sinfi).Bolalar bog’chasi pedagogik jamoasi har bir bolaga psixologik-pedagogik tavsifnomani tayyorlaydi, shundan so’ng bola komissiya a'zolari o’tirgan xonaga taklif etiladi. Surdopedagog bola bilan suhbatlashadi,dasturga muvofiq topshiriqlar beradi, eshituv va nutqining holatini tekshiradi. Psixolog- tibbiy pedagogik komissiya muhokamadan so’ng bolaning kelajakda ta'lim olish imkoniyatlari va qaysi turdagi maktabda o’qishi haqida ota-onalariga tavsiyalar beradi. Komissiya faoliyatining yakunida barcha

surdopedagog va tabiyachilar bilan birgalikda tayyorlov gurux tarbiyalanuvchilarning dasturning barcha bo’limlar bo’yicha dastur talablarini o’zlashtirish darajasini tekshirib ko’radi. "Nutq o’stirish" bo’limini tekshirish eng murakkab hisoblanadi, chunki nutq dasturidagi barcha bo’limlarga tarkibiy qism sifatida kiradi. Tajribaning ko’rstishicha, kar va zaif eshituvchi bolalar yetti yoshga borib, bog’langan nutqni to’liq egallab olmaydilar. Nutqiy malakalar yaxshi rivojlanmaganligi sabablari og’zaki nutqni o’stirish kech boshlaganligi, bola kassaligi tufayli bog’chaga kam qatnaganligi, oilada nutqiy muloqotning etishmasligi, bola rivojlanishidagi alohida xususiyatlaridadir. Shu bois surdopedagog ayrim bolalar nutqining rivojlanish darajasini avvalgi yillardagi ta'lim dasturi b

darajasini tekshirish uchun oddiy savollar beriladi: "Isming nima" "Yoshing nechada" "Bugun qanday kun" "Bugun qaysi sana" "Bugun ob-qavo qanday", "hozir qaysi oy" "hozir qanday fasl", "Yaqinda qanday bayram bo’ladi", "Sen qaerda yashaysan", "O’qituvchingni ismi nima" va h.k. Turmushda va mashg’ulotlarda qo’llanadigan so’zlashuv nutqining rivojlanganligini tekshirish uchun quyidagi fe'llardan iborat topshiriqlar tuziladi: ol, so’ra, chiz, ilib qo’y, yiqishtir, yech, ko’rsat va boshqalar.Har bir bola 10 ta topshiriq bajaradi. "Qog’oz va qalamni ol" "Mendan rangli qalamlarni so’rab ol" "qizil tomli kichik uyni va chap tomonda katta daraxt rasmni chiz". "qalamlarni qutiga sol."

Maktabgacha bo’lgan davr eshitishda nuqsoni bo’lgan bola qayotining eng mas'uliyatli, muhim bir pallasidir. Hayotning dastlabki yillarida bolalarning jismoniy, aqliy, ahloqiy va estetik kamoloti asoslari tarkib topadi, nutq shakllanadi. Eshitishda mavjud bo’lgan nuqsoni bolaning umumiy ulg’ayishini sekinlashtiradi va uning nutqining normal rivojlanishiga yo’l qo’ymaydi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni erta korreksiya qilish zarurligi to’g’risidagi g’oya defektologiyada keng e'tirof etildi va hayotga tatbiq qilindi. Kar va zaif eshituvchi bolalar rivojlanishidagi nuqsonlarni o’z vaqtida aniqlab bartaraf etilishi va o’rnini to’ldirilishi, ularning maktabda o’qishga tayyorlik darajasini oshirishga yordam beradi. Maxsus maktabgacha tarbiya tizimini yanada takomillashtirilishi va m

chastotadagi tovushlarni idrok etish chegarasini aniqlash orqali eshituv holatini tekshirish. Audiogramma Audiometr yordamida eshituvni tekshirilishi haqidagi ma'lumotlarni maxsus blankda grafik tasvirlanishi. Bilingvizm ( ikki tillilik) Ikki tilni bir hil mukammal egallanishi. Kar bolalar va kattalarda, so’zli nutq, so’zlashuv imo ishorali nutq va kalkalangan ishorali nutqni qo’llash jarayonida so’zli-ishorali ikki tillilik, yoki bilingvizm yuzaga keladi. Binaural eshituv Ikki quloq va eshituv tizimining simmetrik bo’laklari yordamida nutqni idrok etish. Binaural eshituv tovush manbaasini aniqlashga yordam beradi. Verbal So’zli, so’zlar vositasida bayon etilgan Vibrasion sezgi Teriga ta'sir etayotgan qo’zg’atuvchilarni sezish holati Global o’qish Eshitish qobiliyati buzilgan bolal

buzilishlarning birga kelishi. Bunday buzilishlar bolaning psixik rivojlanishiga o’ziga hos ravishda ta'sir etib, maxsus korreksion ta'sirni talab etadi. Kompleks buzilishlari bo’lgan bolalarning o’sishi, mavjud kamchiliklarga qarab, o’ziga hos ravishda kechadi. Korreksiya: Rivojlanishdagi kamchiliklarni tuzatish. Mimika: Turli his- tuyg’u va emosiyalarni yuz muskulatura harakatlari bilan ifodalanishi. Muloqot: Ikki va undan ko’p bo’lgan kishilarning o’zaro birgalikdagi amaliy faoliyatida yuzaga keluvchi, bilishga doir yoki emosional xarakterdagi ma'lumotlarning almashuvi. Ontogenez:Individning tug’ilganidan boshlab, hayotining ohirigacha rivojlanishi. Takroriy nutq So’zlar va gaplarni biror bir kishi ketidan takrorlash. Otolaringologiya: Quloq, tomoq,burun kasalliklarining eti

muayyan ta'sirlarga bo’lgan yuksak sezgirligi. Ya'ni organizmning fiziologik jarayonlarning taraqqiy etishdagi eng maqbul davrlari. Sensor deprivasiya: Atrof muhit bilan bog’lanishning cheklanishi, yoki sezgi organlar funksiyalarining buzilishi oqibatidagi axborotlarning yetishmovchiligi. Sensor etalonlar: Insoniyat tomonidan ijtimoiy-tarixiy amaliyot jarayonida o’zlashtirilgan atrof muxitdagi predmet va hodisalarning sifatlari. Sensor etalonlar bolalar tomonidan o’zlashtirilib, ob'ektlarni o’rganish jarayonida namuna sifatida qo’llaniladi. Zaif eshituvchi bolalar: Nutqni egallashga va nutqiy muloqotga to’sqinlik qiladigan eshitishi pasaygan bolalar.. Zaif eshituvchi bolalarda eshituvning pasayishi turlicha bo’lishi, ya'ni shivirlash nutqni idrok etishdan boshlab, so’zlashu

Surdopsixologiya: Eshitish qobiliyati buzilgan shaxslarninng psixik rivojlanishidagi xususiyatlarini, kamchiliklarni korreksiyalash yo’llarini o’rganuvchi maxsus psixologiyaning tarmog’i. Surdologik kabinet: Eshitish qobiliyati buzilgan bolalar va kattalar uchun shifoxonalar qoshida tashkil etilgan maxsus xonalar. Mazkur kabinetlarda diagnostika, davolash, profilaktika ishlari, shuningdek kar va zaif eshituvchi shaxslarning dispanser xisoboti yuritilib, bolalar bilan korreksion mashg’ulotlar, ota-onalarga maslahat yordami tashkil etiladi. Zaif eshituvchilik: Nutqni idrok etishga to’sqinlik o’qituchi etishning turqun pasayishi. Zaif eshituvchilik konduktiv, sensonevral(neyrosensor) qamda aralash bo’lishi mumkin. Zaif eshituvchilik turili ko’rinishda bo’lishi mumkin: shivirlash nutqni idrok

NUTq O’STIRIShGA OID DIDAKTIK O’YIN VA KO’RGAZMALI qUROLLAR 1-& «LOTO» O’YINI Tasavvurlar va tushunchalarni aniqlash, so’z va so’z birikmalari ustida ishlash vositasida nutq o’stirish mashgulotlarda o’zlashtirilgan nutq mustaqkamlanib boriladi. Asosan nutqni mustaqkamlash mashqulotlarida didaktik o’yin va mashqlar qo’llanadi. quyida talimning barcha yillarida ishlatiladigan o’yinlar kеltiriladi. Eng kup qo’llanadigan "Loto" o’yiniga qo’shimcha "topshiriqli kartochkalari, topishmoq, savol kartochkalari qamda "o’ylab top" uyinlari o’tkaziladi. "LOTO" o’yini 1. Bolalarga rasmlar tagida yozuvi bor loto kartalari tarqatiladi. Bolalar ularni o’qishni mashq qiladilar, loto rasmlarida tasvirlangan narsalarning nomlarini yoki qarakatlar nomlarini mustaqkamlab oladilar. S

olinganini topishi kеrak bo’ladi. Stoldagi kartochkalarning nomini bolalar birma-bir"topib"chiqadilar. Prеdmеt nomini to’gri topgan bolaga kartochka bеriladi va uyin davom etadi. Ushbu o’yinda so’zlar ko’p marotaba takrorlanganligi tufayli ular esda yaxshi saqlanadi, to’gri talaffuzi mustaqkamlanadi. Lotoni qo’llash jarayonida quyidagi qoidalarga rioya qilish zarur: 1. Loto rasmlari asosan so’zlarni eslab qolish uchun ishlatiladi, asl prеdmеtlar bilan oldindan tanishtiriladi. 2. Mapnulotlarda tayyor lotolardan qam foydalanish mumkin, ba'zi lotolarga o’zgartirishlar kiritish qam bo’ladi. Lotodagi fе'lni ifodalovchi so’zlarni mustaqkamlash uchun, xabar maylidagi qarakatlarni ifodalaydigan fе'llarni buyruq mayli shaklidagi fе'ldan kеyin o’zlashtirilishi kеrak, ya'n

uchun tayyor yirma kitobchalardan foydalaniladi. Kitobning bеtiga oq qogoz yopishtiriladi, shundan kеyin qar bir varaqqa o’yinchoqlar rasmi yopishtiriladi. Rasm tagiga qalin qoqozdan ensiz cho’ntakcha yopishtirilib, unga uyinchoqlar nomi yozilgan jadvalchalar solinadi. Bola chiroyli rasmlarni ko’rib chiqadi va guruq xonasidan rasmi chizilgan narsani qidirib ko’rsatadi va rasm tagiga qo’yadi. Bola rasmga qarab uyinchoqni topadi va rasm tagidagi jadvalchaga diqqatini qaratadi. Daktil alifbosi o’zlashtirilgach, yozuvdagi tanish qarflarni ajrata oladi va o’yinchoqlar nomini daktillab tallafuz qiladi. Shuningdеk, mashgulotlarda o’yinchoq nomi yozilgan kartochka ko’rsatiladi, xuddi shu o’yinchoqni olib kеlish vazifasi bеriladi. Eng kichkina bolalar bilan ishlash jarayonida "bi-ba-bo", ya

"uxla" topshiriqini bеrish mumkin emas, chunki bola ko’zini yumib, boshini egadi. Xuddi shu tarzda: "qor bobo yasa", "ovqat pishir", "ko’ylak tik", kabi vazifalar bеrish mumkin emas. Bunda bola matn mazmunini tushunib uni bajara olmaydi va matnga mos taqlid qarakatlarni ko’rsata boshlaydi va bunday qol imo- ishorali nutqning rivojlanishiga olib kеladi. 2. Topshiriqli didaktik o’yinlar jadvalchalari tuzilayotganda bolalar so’zlashuv choqida duch kеladigan . yoki maxsus mashulotlarda bilib olgan so’zlarni ishlatish maqsadga movofiq bo’ladi. Masalan, kundalik qaеtda bolalar "Eshikni och" iborasiga duch kеladilar. "Och"so’zini mustaqkamlash, ma'nosini kеngaytirish uchun"shkafni och", "tortmani och", "sumkani och","

ishtirokida topshiriqli kartochkalar sеkinlik bilan kiritiladi. Masalan, jadvalchada birinchi marta "еch", "kiydir", so’zi bеriladi. "qo’qirchoqqa palto kiydir", "qo’girchoqqa shapka kiydir", "ayiqchaning ko’ylagini еch" kabi yozuvli jadvalchalar tuziladi. Ma'lum vaqtdan kеyin murakkabroq topshiriqlarni qam bеrish mumkin: "qo’girchoqning paltosini еch va ko’ylak kiydir". Jadvalchalar bilan ishlash tartibi quyidagicha: Boshida jadvalchalar yozma ravishda bеriladigan topshiriqlar yaxlit ravishda global qabul qilish uchun ishlatiladi. Ya'ni bola bajarishi kеrak bo’lgan qarakatni ko’rsatib jadvalcha bеriladi. Masalan "Ayiqchani olib kеl". Jadvalcha bilan bajariladigan birinchi mashqulotda topshiriqni bajarilishini kattalar ko’rsat

1. Oqzaki bеrilgan topshiriqlar jadvalchalar еrdamisiz bajariladi. 2. o’qishni o’rgangandan kеyin, bolalar o’zlari o’rtoqlariga topshiriq bеradilar. Avval bolalar topshiriqlarni jadvalchalarga qarab o’qiydilar. Asta sеkin jadvalchalar ovoz chiqarmasdan o’qiladi va topshiriqlar bajariladi. Kеyinchalik jadvlchalarga qaramasdan topshiriqlarni bеrishga va bajarishga o’tiladi. 3. Jadvalchalardagi еzuvlar mazmunini o’zlashtirib olganlaridan so’ng, fе'llarning yangi shakllarini o’rganishlari uchun ular yana o’sha jadvalchalarga qaytishadi. Katta guruq bolalaridan bajarilgan ish qaqida qisobot bеrish talab qilinadi. Dastlab qisobot jadvalchalarga qarab o’qib bеriladi. Topshiriqlar faqat mashgulotlarda emas, kundalik xaеtda, o’zaro muloqot qilaеtganda bеrilishi maqsadga muvofiqdir. Topshiriqni

3. Xamma prеdmеtlar avvaldan bolalar bilan ko’zdan kеchiriladi, kеyin olib qo’yiladi. Mana shu narsalardan biri topishmoq qilib bеriladi. Topishmoqni topaеtganda narsalarni ko’rmasdan еddan topadilar. 4. Narsalarning aloqida bеlgi va xossalariga qarab, taniy olishni o’rgangan xolda, bolalar ko’z oldidgi narsalarni tasvirlab bеradilar. Bu kabi eng oddiy topishmoqlar narsalarning oqzaki tasvirlanishiga qarab, taniy olishga xizmat qiladi, o’z fikrlarini so’z bilan ifodalashga o’rgatadi. Bunday topshiriqlar juda oddiy bo’ladi, topshiriqlarda faqat ko’zga tashlanadigan bеlgilar bo’ladi. Asta sеkin bolalarga narsalarning nimaga kеrakligi, ularning turgan joyi va nomi qo’shiladi. Masalan, «Shakli dumaloq, rangi qizil, uzi katta ,shkafda turibdi, uni o’ynasa bo’ladi, sakraydi. Bu nima q»- koptok.

1. «Loto» o’yininin qo’llash xususiyatlari. 2. Topshiriqli va savolli kartochkalar bilan qanday ishlanadiq 3. «Pochtachi», «Akvarium», «Ayiqcha chorlayapti» o’yinlari qanday olib boriladiq 4. «o’ylab top», «Nima yo’qoldi q» o’yinlar qanday olib boriladiq Ontogenez:Individning tug’ilganidan boshlab, hayotining ohirigacha rivojlanishi. Takroriy nutq So’zlar va gaplarni biror bir kishi ketidan takrorlash. Otolaringologiya: Quloq, tomoq,burun kasalliklarining etiologiyasi, patologiyasi, tashhis qilinishi, davolash va profilaktika qilish masalalarini o’rganuvchi tibbiyot tarmoqi. Taqlid qilish: Birorta shaxsning hatti-harakatiga ihtiyoriy va ihtiyorsiz ravishda tahlid qilish Kech kar bo’lib qolgan bolalar 3-4 yoshda , yoki undan ham kechroq davrda eshitish qobiliyati yo’qolgan, nutqi saqlanib q

Sensor etalonlar: Insoniyat tomonidan ijtimoiy-tarixiy amaliyot jarayonida o’zlashtirilgan atrof muxitdagi predmet va hodisalarning sifatlari. Sensor etalonlar bolalar tomonidan o’zlashtirilib, ob'ektlarni o’rganish jarayonida namuna sifatida qo’llaniladi. Zaif eshituvchi bolalar: Nutqni egallashga va nutqiy muloqotga to’sqinlik qiladigan eshitishi pasaygan bolalar.. Zaif eshituvchi bolalarda eshituvning pasayishi turlicha bo’lishi, ya'ni shivirlash nutqni idrok etishdan boshlab, so’zlashuv balandligidagi nutqni idrok etishdagi qiyinchiliklar bilan ifodalanishi mumkin. Zaif eshituvchi bolaning nutqiy holati eshituvning pasayish darajasi va vaqti, tarbiyalash sharoiti, uning o’ziga hos xususiyatlariga bog’liq bo’ladi. Kar va ko’r bolalar: Tug’ma yoki ilk yoshda yuzaga kelgan ko’rish

diagnostika, davolash, profilaktika ishlari, shuningdek kar va zaif eshituvchi shaxslarning dispanser xisoboti yuritilib, bolalar bilan korreksion mashg’ulotlar, ota-onalarga maslahat yordami tashkil etiladi. Zaif eshituvchilik: Nutqni idrok etishga to’sqinlik o’qituchi etishning turqun pasayishi. Zaif eshituvchilik konduktiv, sensonevral(neyrosensor) qamda aralash bo’lishi mumkin. Zaif eshituvchilik turili ko’rinishda bo’lishi mumkin: shivirlash nutqni idrok etishdagi kamchilikdan, so’zlashuv balandlikdagi nutqni qabul qilishdagi to’sqinliklargacha. Zaif eshituvchi bolalarning nutqi turli omillarga , ya'ni eshituvning buzilish darajasi, vaqti, bola o’sayotgan pedagogik sharoitlarga bog’liqdir. Og’zaki nutq: Talaffuz etiladigan va eshituv orqali qabul qilinadigan tashqi nutq. Og’zaki n

Купить