MDH davlatlari geosiyosiy va transport kommunikatsiya salohiyati - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	535.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

MDH davlatlari geosiyosiy va transport kommunikatsiya salohiyati

Купить

MAVZU: MDH DAVLATLARI GEOSIYOSIY VA TRANSPORT
KOMMUNIKATSIYA SALOHIYATI
REJA:
KIRISH
I BOB MDH DAVLATLARINING GEOSIYOSIY SALOHIYATI
1.1 MDHning tashkil topishi va rivojlanish xususiyatlari
1.2 MDH davlatlarining geosiyosiy ahamiyati va joylashuvi MDH
mamlakatlarining jahon iqtisodiyotida tutgan o’rni
1.3 MDH davlatlari o’rtasidagi geosiyosiy ziddiyatlar va muammolar
II BOB MDH DAVLATLARI DOIRASIDAGI INTEGRATSION
MUNOSABATLAR VA TRANSPORT KOMMUNIKATSIYA SALOHIYATI
2.1. MDH doirasidagi integratsion munosabatlar muammolari va istiqbollari
2.2. MDH va Sharqiy Yevropa davlatlari bilan transport aloqalari va yo’nalishlari
2.3. O’zbekiston va MDH mamlakatlari o’rtasidagi integratsion munosabatlarni
rivojlantirish yo’nalishlari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
ILOVALAR
1

KIRISH
Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi (MDH) sobiq Sovet Ittifoqi parchalanishi
natijasida tashkil topgan bo’lib, u o’z tarkibiga qator mustaqil davlatlarni qamrab
oladi. MDH tashkil topishi va uning rivojlanishi XX asr oxiri va XXI asr boshidagi
geosiyosiy jarayonlar bilan chambarchas bog’liqdir. Bugungi kunda MDH
davlatlari jahon siyosiy va iqtisodiy tizimida muhim o’rin tutadi, ulardagi
geosiyosiy va transport kommunikatsiya salohiyati esa hamdo’stlikning
barqarorligi va rivojlanishi uchun asosiy omillardan biridir.
Kurs ishi obyekti . MDH davlatlarining geosiyosiy va transport
kommunikatsiya salohiyati, ya’ni ushbu mamlakatlarning siyosiy, iqtisodiy va
transport sohalaridagi imkoniyatlari va ulardan foydalanish yo’llari hisoblanadi.
Kurs ishi predmeti. MDH davlatlarining geosiyosiy ahamiyati,
integratsion munosabatlari va transport kommunikatsiya salohiyatini o’rganish,
shuningdek, bu sohalarda yuzaga keladigan ziddiyatlar va muammolarni tahlil
qilishdir.
Kurs ishining maqsadi . MDH davlatlarining geosiyosiy va transport
kommunikatsiya salohiyatini o’rganish, bu sohalarning rivojlanishiga ta’sir etuvchi
omillarni aniqlash va integratsion munosabatlarni yanada mustahkamlash bo’yicha
takliflar ishlab chiqishdir.
Kurs ishi quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:
 MDHning tashkil topishi va rivojlanish xususiyatlarini o’rganish.
 MDH davlatlarining geosiyosiy ahamiyati va joylashuvini tahlil qilish.
 MDH davlatlari o’rtasidagi geosiyosiy ziddiyatlar va muammolarni aniqlash.
 MDH doirasidagi integratsion munosabatlar muammolari va istiqbollarini
tahlil qilish.
 MDH davlatlari va Sharqiy Yevropa o’rtasidagi transport aloqalari va
yo’nalishlarini o’rganish.
 O’zbekiston va MDH mamlakatlari o’rtasidagi integratsion munosabatlarni
rivojlantirish yo’nalishlarini belgilash.
3

Ushbu kurs ishi davomida MDH davlatlarining geosiyosiy va transport
kommunikatsiya salohiyati haqida keng qamrovli tushuncha hosil qilinadi.
Shuningdek, bu sohalarning rivojlanishidagi muhim jihatlar va ularga ta’sir etuvchi
omillar tahlil qilinadi. Integratsion munosabatlarni mustahkamlash va transport
aloqalarini rivojlantirish bo’yicha muhim tavsiyalar ishlab chiqiladi. Bu esa, o’z
navbatida, MDH davlatlarining barqaror rivojlanishiga ko’maklashadi va
hamdo’stlikning jahon maydonidagi o’rnini yanada mustahkamlaydi.
4

I BOB MDH DAVLATLARINING GEOSIYOSIY SALOHIYATI
1.1. MDHning tashkil topishi va rivojlanish xususiyatlari
1991-yilning 8-dekabrida Belorussiyaning Viskuli shahridagi hukumat
qarorgohida Rossiya Federatsiyasi, Belorussiya va Ukraina rahbarlari MDH
ittifoqini tuzish to’g’risida bitimni imzolashdi. Shu yilning 21-dekabrida Olma-ota
shahrida 11 ta suveren davlatlarning hukumat rahbarlari (Boltiqbo’yi davlatlari va
Gruziyadan tashqari) Ozarbayjon, Armaniston, Belorussiya, Qozog’iston,
Moldova, RF, Tojikiston, Turkmaniston, O’zbekiston va Ukraina MDHning teng
huquqli a’zolari ekanligini qayd etuvchi Bayonnomani imzolashgan edi. Keyinroq
1993-yilning dekabr oyida esa, Gruziya ham MDHga a’zo bo’lib kirdi. MDH o’z
a’zolarining suveren tengligiga asoslangan bo’lib, xalqaro huquqning mustaqil va
teng huquqli subyekti hisoblanadi.
MDH doirasidagi mamlakatlaming hukmronligi va uning muvofiqlashgan
institutlari bo’lib, davlat rahbarlari Kengashi, hukumat rahbarlari Kengashi, Ijroiya
kotibiyati hisoblanadi. MDH ustavida mamlakatlaming unga a’zo bo’lish shartlari,
maqsad va tamoyillari belgilab berilgan.
MDH tashkil qilingan dastlabki kundan boshlab, O’zbekiston qtisodiy
integratsiyani chuqurlashtirish, xo’jalik aloqalarini saqlash va kengaytirish, siyosiy
ishlarga aralashmaslik, bir-biriga sun’iy ta’sir qilmaslik tarafdori bo’lgan davlatlar
qatoridan o’rin oldi. MDH mamlakatlari bilan bo’lgan munosabatda 0
‘zbekistonning o’mi quyidagilardan iborat edi:
1. MDHning barcha ishtirokchilari manfaatlarini teng huquqli asosini
e’tiborga oigan holda iqtisodiy integratsiyaning ustuvor yo’nalishda bo’lishligi
sharti.
2. O’zbekiston Respublikasi o’zaro manfaatli hamkorlik qilishda intiluvchi
ixtiyoriyligi tamoyilini saqlash tarafdorligi va boshqalar.
MDH doirasidagi hamkorlikning iqtisodiy tahlillari shuni ko’rsatmoqdaki,
MDH davlatlari bilan ikkiyoqlama va shuningdek, har tomonlama olib
borilayotgan iqtisodiy munosabatlaming barcha sohalarida teng huquqli hamkorlik
qilish uchun barcha imkoniyatlar mavjud.
5

MDH yordamida katta yo’qotishlarsiz yangi mustaqil davlatlarning o’zaro
hamkorlik qilishlari uchun huquqiy va tashkiliy sharoitlar ham yaratib berilmoqda.
Jahon iqtisodiyotida MDH muhim tizim bo’lib qolaveradi. Unda 12 davlat,
umumiy va shuningdek, milliy davlat manfaatlarini hisobga oigan holda o’zaro
foydali hamkorlikni amalga oshirishi mumkin.
Davlatlararo hamkorlikning o’zaro iqtisodiy munosabatlari MDH
doirasidagi asosiy yo’nalishlardan biri hisoblanib, ular quyidagilardir:
— MDH doirasida maqsadlar amalga oshgunga qadar integratsiyaga sakrab
o’tmasdan, balki bosqichma-bosqich erkin savdo zonasini tashkil qilish;
— MDH doirasida savdo-iqtisodiy hamkorlik sohasidagi salohiyatni
ko’tarish;
— MDH doirasida tovarlarning erkin harakatini ta’minlash va boshqalar.
Jahon iqtisodiyotida MDH kordinator va axborotchi rolini o ‘ynab, barcha
a’zo davlatlar uchun yuqori darajadagi ijtimoiysiyosiy a madaniy xo’jalik
natijalariga erishish maqsadida iqtisodiy jarayonlami tartibga soluvchi platformaga
aylanishi maqsadga muvofiqdir. Ushbu jarayonlar MDH davlatlarining jahon
xo’jalik tizimiga bosqichma-bosqich kirishiga imkon beradi. Bunda samarali
faoliyat yuritayotgan erkin savdo zonasining yaratilishi MDHda to’laqonli bozor
infratuzilmasini va xo’jalik hamkorligini yuqori bosqichlarga o’tishning
shakllanishida obyektiv zaruriyat kasb etdi.
MDHga a’zo davlatlar jahon xo’jalik aloqalarida hamda iqtisodiy
hamnafaslik darajasiga bog’liq holda integratsion jarayonlaming keyingi
bosqichlarida va mintaqaviy birlashmalarida qatnashish to’g’risida mustaqil
qarorlar qabul qilishadi. Qabul qilingan qarorlarning amaliy bajarilishi esa MDH
doirasida samarali hamkorlikda namoyon bo’ladi. 1
1
Jahon iqtisodiyoti toshkent – “Ilm ziyo” - 2005
6

1.2 MDH davlatlarining geosiyosiy ahamiyati va joylashuvi MDH
mamlakatlarining jahon iqtisodiyotida tutgan o’rni
Fan-texnika taraqqiyoti natijasida xalqaro mehnat taqsimoti va
ixtisoslashuvining chuqurlashuvi mamlakatlar o ‘rtasida savdoiqtisodiy
aloqalaming rivojlanishiga, bir hududda joylashgan mamlakatlar o’rtasida
integratsion aloqalaming faollashuviga olib kelmoqda.
Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, hududiy integratsiya tashkilotlariga a’zo
mamlakatlarning globallashuv sharoitlariga moslashishi, xalqaro mehnat taqsimoti
imkoniyatlaridan foydalanishi samarali tarzda kechmoqda. Shu sababli
O’zbekiston Respublikasi turli xalqaro va hududiy integratsion tashkilotlar
faoliyatida ishtirok etish orqali mamlakatimizda mavjud tabiiy-iqtisodiy, mehnat va
moliyaviy resurslardan, xalqaro mehnat taqsimoti imkoniyatlaridan samarali
foydalanishga, jahon xo’jalik tizimida o’ziga xos o ‘rin egallashga harakat
qilmoqda.
Mustaqillik-yillarida O’zbekiston Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi,
Markaziy Osiyo hamkorlik tashkiloti, Shanxay hamkorlik tashkiloti, Iqtisodiy
hamkorlik tashkiloti kabi xalqaro va hududiy integratsiya tashkilotlariga a’zo
bo’lib kirdi. Bu esa respublikamiz uchun dolzarb hisoblangan ijtimoiy-iqtisodiy
muammolami hal etishga ijobiy ta ‘sir ko’rsatmoqda.
Sobiq Ittifoq davrida MDH respublikalari iqtisodiyotlari yuqori darajada
intgeratsiyalashgan, ko’p-yilIik tarixiy rivojlanish davomida respublikalar o
‘rtasida mustahkam hamkorlik munosabatlari shakllangan edi. Bugungi kunda ham
mamlakatlar iqtisodiyoti asosiy va yetakchi tarmoqlarining o’xshashligi, ularning
yaxlit hududiy birlikka ega ekanligi, suv va energetika manbalarining yagonaligi
va ulardan birgalikda foydalanish zaruriyati, yagona transport va kommunikatsiya
tizimining mavjudligi, ekologik muammolarning bir xilligi MDH respublikalari
o’rtasidagi iqtisodiy aloqalarning doimiy bo’lishini ta’minlaydi. Hozirgi paytga
kelib mustaqillikni mustahkamlash, iqtisodiyotga bozor munosabatlarini joriy
qilish va jahon xo’jalik tizimida o’z o ‘rnini egallash g’oyalari MDH
7

mamlakatlarining iqtisodiy, ma’naviy va intellectual salohiyatlarini birlashtirishni
taqozo qilmoqda.
Sobiq Ittifoq davrida MDll mamlakatlari iqtisodiyoti o’zaro kuchli
bogMiqligi bilan tavsillanar edi. Chunonchi, 1990-yilda respublikalararo tovar
aylanmasi sobiq Ittifoq yalpi ichki mahsulotining 20 foizini tashkil etgan bo’lsa,
Ycvropa Ittifoqida bu ko’rsatkich 14 foizga tcng bo’lgan, xolos63. Sobiq
Ittifoqning ayrim respublikalari, xususan, Rossiya, Ukraina, Belorus, Boltiqbo’yi
respublikalaridan respublika hududida ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotlarining
80 foizdan ziyodrog’i boshqa ittifoqdosh respublikalarga olib chiqilar edi.
1991-yilning dekabr oyida Belarus, Ukraina va Rossiya Federatsiyasi
davlat rahbarlari Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligini barpo etish to’g’risidagi
bitimni imzoladilar. Bu bitimda Sobiq Ittifoqning xalqaro huquq va geosiyosiy
tizim sifatida barham topganligi va MDH tashkil topganligi e’lon qilindi. Belarus,
Qozog’iston, Rossiya Federatsiyasi, Tojikiston, Turkmaniston va Ukraina MDHga
a’zo boMib kirdilar. 1992-yilda Armaniston, Moldova Qirg’iziston va 0 ‘zbekiston,
1993-yilda Ozarbayjon va Gruziya) MDHga a ‘zo bo’ldilar.
MDH faoliyatining dastlabki bosqichida (1991-1994-yillarda) MDHga a
‘zo mamlakatlar iqtisodiy siyosatida milliy manfaatlar ustuvor o’ringa ega bo’ldi.
Siyosiy mustaqqillikni qo’lga kiritgan respublikalar bir vaqtning o’zida ikkita
muhim vazifani hal etishlari lozim edi. Birinchidan, iqtisodiyotni bozor
munosabatlari asosiga ko’chirish, ikkinchidan, milliy iqtisodiyotda chuqur tarkibiy
o’zgarishlami amalga oshirish. Bu vazifalami bajarish yirik kapital mablag’larni
talab qilish bilan birga kishilar ongida bozor ruhiyatini shakllantirishni, eski
samarasiz aloqalardan voz kechishni, yangi iqtisodiy aloqalami esa bozor
munosabatlari asosida tashkil etishni taqozo etar edi. Buning natijasida MDH
respublikalari o’rtasida o’zaro tashqi savdo aloqalari sezilarli darajada zaiflashdi,
MDH mamlakatlarining aksariyati uzoq xorij mamlakatlari bilan iqtisodiy
hamkorlik munosabatlarini rivojlantirishga ustuvorlik berdilar.
Ekspertlar fikricha, Sobiq Ittifoq respublikalari o’rtasidagi xo’jalik
aloqalarining buzilishi natijasida pirovard mahsulot ishlab chiqarish hajmi 35-40
8

foizga kamaydi. MDH doirasida qabul qilingan dastlabki eng muhim hujjat
Iqtisodiy ittifoq to ‘g ‘risidagi Shartnoma hisoblanadi (1993-yil sentabr).
Mazkur hujjatda iqtisodiy integratsiya jarayonlarini chuqurlashtirishning
asosiy bosqicblari belgilab berildi:
- davlatlararo (ko’p tomonlama) erkin savdo uyushmasi;
- bojxona ittifoqi;
- tovarlar, xizmatlar, kapitallar va ishchi kuchi umumiy bozori;
- valyuta (pul) ittifoqi.
1994-yilning aprelida erkin savdo zonasi, 1994-yilning oktyabrida to ‘lov
ittifoqi va Iqtisodiy ittifoqning doimiy faoliyat ko’rsatuvchi organi sifatida
Davlatlararo iqtisodiy q o ‘mita (DIQ) tashkil etish to ‘g ‘risidagi bitim imzolandi.
Uzoq tarixiy rivojlanish mobaynida yuzaga kelgan chuqur integratsion
aloqalar, ishlab chiqarishning mamlakatlar bo’yicha ixtisoslashuvi, korxona va
tarmoqlar darajasidagi keng tarmoqli kooperatsiya, umumiy infratuzilmaning
majudligi MDH tashkil topishining obyektiv asosi hisoblanadi.
MDH ulkan tabiiy, mehnat va iqtisodiy salohiyatga ega bo’lib, ular
uyushmaga a ‘zo mamlakatlarga yirik raqobat afzalliklarini taqdim etadi va jahon
iqtisodiyotida munosib o ‘rin egallashga imkoniyat yaratadi. Yer shari hududining
16,3 foizi, jahon aholisining 5 foizi, jahon sanoat ishlab chiqarishining 10 foizi
MDH hissasiga to’g’ri keladi. Hamdo’stlik hududida jahon bozorida talab yuqori
hisoblangan tabiiy resurslarning yirik zaxiralari mavjud.
Faqat Rossiyada aniqlangan neft zaxiralari jahon neft zaxiralarining 13
foizini tashkil etadi. Ozarbayjonda bu ko’rsatkich 10 foizdan ko’proqqa,
Qozog’iston va Turkmanistonda qariyb 10 foizga teng.
Rossiyada jahon gaz zaxiralarining 35 foizi joylashgan bo’Isa, Ozarbayjon,
Qozog’iston, Turkmaniston va O’zbekistonda birgalikda qariyb 20 foiz gaz
zaxiralari joylashgan. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, bu ko’rsatkichlar nisbiy
bo’lib, ba’zi manbalarda MDH mamlakatlarining neft va gaz zaxiralariga yanada
boy ekanligi e’tirof etiladi. Ekspertlar fikriga ko’ra, Qozog’istonda neft zaxiralari
1-1,7 trln barrelni, yoki jahon neft zaxiralarining 2 foizini tashkil etadi. Boshqa bir
9

ma’lumotlarga ko’ra, birgina Markaziy Osiyoning butun neft-ga/. zaxiralarining
qivinati 3 trln AQSh dollaridan iborat. Agar bunga Kaspiyning qo’shni rayonlarini
ham qo’shib hisoblasak, astronomik ko’rsatkichlarga ega bo’lamiz.
Kaspiy dengizida tabiiy gazning umumiy zaxirasi 1,4 trln kub m ni,
aniqlangan neft zaxiralari 0,7-1 trln tonnani tashkil etadi. Boshqacha qilib
aytganda, neft va gazning umumiy zaxirasi bo’yicha MDH mamlakatlari Fors
ko’rfazidan so’ng ikkinchi o’rinni egallaydi.
Shu sababli ko’plab xorijlik mutaxassislar fikricha, dunyoda yangi siyosiy
va iqtisodiy tartib faol shakllanib borayotgan sharoitda jahondagi kuchlar nisbati
ko’p jihatdan yangi mustaqil davlatlar qanday yo’lni tanlashlariga bog’liq.
Toshko’mir va qo’ng’ir ko’mir ishlab chiqarish bo’yicha Rossiya, Ukraina
va Qozog’iston jahonda ikkinchi o’rinni egallaydi.
Olmos, boksit, mis, nikel, kobalt va qo’rg’oshin rudalarining asosiy
zaxiralari Rossiyada joylashgan bo’Isa, temir rudalari, boksitlar va mis
rudalarining yirik zaxiralari Ukraina, Qozog’iston va Gruziyada joylashgan.
Oltin zaxiralari bo’yicha Rossiya va 0 ‘zbekiston yetakchi o’rinlarda bo’lib,
O’zbekistondagi oltinning jami zaxirasi 40 dan ortiq konlarda 4 ming tonnaga teng.
Respublika oltin ishlab chiqarishning umumiy hajmi bo’yicha dunyoda 7-o’rinni,
oltin zaxiralari bo’yicha dunyoda 4-o’rinni, MDHda Rossiyadan keyin 2-o’rinni,
kishi boshiga ishlab chiqarish bo’yicha dunyoda 5-o’rinni, MDHda 1-o’rinni
egallaydi. Shuningdek, Qozog’iston, Qirg’iziston va Tojikistonda ham oltin konlari
mavjud. MDHda boshqa qimmatbaho metallar - platina (Rossiya, Qozog’iston va
O’zbekiston) va kumushning (Rossiya, Tojikiston va O’zbekiston) ham yirik
zaxiralari bor.
Qozog’istonda dunyodagi barcha uran zaxiralarining 10 foizi joylashgan.
O’zbekiston bu ko’rsatkich bo’yicha jahonda 7-8 o’rinda turadi. Tojikistondagi
uran zaxiralari ularga nisbatan birmuncha kamroq.
Kimyo sanoatini rivojlantirish uchun lozim bo’lgan qazilma boyliklar
xilma-xil. Fosforitning asosiy zaxirasi Qozog’iston hududida joylashgan. Rossiya
va Belarusda eng yirik o’rmon hududlari (yer sharidagi o’rmonlarning to’rtdan bir
10

qismi) va kaliy tuzining eng yirik zaxiralari mavjud. Yevropa va Janubiy-Sharqiy
Osiyoni tutashtiruvchi eng qisqa quruqlik va dengiz (Shimoliy Muz okeani orqali)
yo’li MDH hududidan o’tib, u XXI asrda eng muhim global iqtisodiy markazga
aylanadi.
MDHning raqobatbardosh resurslari jumlasiga, shuningdek, arzon ishchi
kuchi va energiya resurslarini kiritish mumkin. MDH bo’yicha har-yili jahon elektr
quvvatining 10 foizi ishlab chiqariladi va iqtisodiy o ‘sish uchun muhim shart-
sharoit bo’lib xizmat qiladi.
MDHga a ‘zo mamlakatlar iqtisodiy integratsiyasining strategik maqsadlari
bo’lib xalqaro mehnat taqsimoti imkoniyatlaridan maksimal darajada foydalanish,
barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash uchun ishlab chiqarish
ixtisoslashuvi va kooperatsiyasini rivojlantirish, Hamdo’stlikka kiruvchi barcha
mamlakatlar aholisi turmush farovonligini yaxshilash hisoblanadi.
MDH doirasida qabul qilingan bitimlar va shartnomalaming muvaffaqiyatli
amalga oshirish uchun quyidagi tamoyillarga amal qilinmoqda:
- integ-atsion aloqalami rivojlantirish ixtiyoriylik asosida va ham
ikkiyoqlama, ham ko’p tomonlama shartnomalardan foydalanish yordamida
bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda;
- hududiy integratsiya o’zaro manfaatdorlikka asoslanmoqda va hamkor
davlatlarga ziyon yetkazmaslikka alohida e’tibor qaratilmoqda;
- zaruriyat tug’ilganda MDH qatnashchilariga ularning mas’uliyati ostida
va aniq iqtisodiy natijalarni ko’zda tutib jamoaviy yordam ko’rsatilmoqda;
- hamkor mamlakat’ardagi iqtisodiy islohotlar rag’batlantirilmoqda va
ularga har tononlama yordam ko’rsatilmoqda;
- mamlakatlararo munosabatlarda bozor subyektlari orasidagi gorizontal
aloqalarga ustivorliY berilmoqda, mikrodarajadagi integratsion aloqalarni,
iqtisodiy hamkorlikning yangi-yangi shakllarini keng ko’lamda rivojlantirish
ko’zda tutilmoqda.
11

Garchi MDH doirasida iqtisodiy integratsiyani chuqurlashtirish sohasida
qator chora-tadbirlar amalga oshirilayotgan bo’lsada, MDH mamlakatlari
iqtisodiyollarining intcgratsiyalashuvi past darajada saqlanib qolmoqda. 2
1.3 MDH davlatlari o’rtasidagi geosiyosiy ziddiyatlar va muammolar
MDH (Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi) davlatlari o’rtasidagi geosiyosiy
ziddiyatlar va muammolar tarixan va siyosiy jihatdan murakkab hamda ko’p
qatlamli bo’lib, ularda bir qator asosiy omillar rol o’ynaydi. Quyida MDH
davlatlari o’rtasidagi ba’zi muhim ziddiyatlar va muammolar keltirilgan:
Rossiya va Ukraina: 2014-yilda Qrimning Rossiya tomonidan anneksiya
qilinishi va Ukrainaning sharqiy hududlaridagi mojaro MDH doirasidagi eng yirik
geosiyosiy ziddiyatlardan biridir. Bu mojaro hozirgi kunga qadar davom etib
kelmoqda.
Butun dunyo hamjamiyatining asosiy e tibori Rossiya va Ukraina harbiyʼ
mojarosiga qaratilgan. Albatta, bu bejizga emas. Ikkinchi jahon urushidan so ng bir
ʻ
demokratik davlat hududiga ikkinchi bir davlat harbiy intervensiya uyushtirishi
kuzatilmagandi. 1945-yil BMT tashkil topganidan so ng o rnatilgan yangi dunyo
ʻ ʻ
tartiboti o zagarish arafasida turibdi. Rossiyaning Ukraina bosqini g arb davlatlari,
ʻ ʻ
AQSH va NATO tomonidan keskin tanqid qilnmoqda va Rossiyaga agressiyasini
jilovlash uchun unga nisbatan iqtisodiy sanksiyalar paketini qo’llamoqda. Bu esa
Rossiya iqtisodiyoti jar yoqasiga olib borib qo yishi mumkin.
ʻ
Bugungi kunda dunyo siyosatshunoslari va analitiklar tomonidan Rossiya
va Ukraina harbiy mojarosining tub sabablari va uning oqibatlari borasida turli
fikr-mulohazalar bildirilmoqda. Rasmiy Moskvaning urush boshlashining asl
sabablari hozircha noma lum bo lib qolmoqda. Geosiyosiy nuqtai nazardan
ʼ ʻ
Rossiyaning bu urushni boshlash uchun boxona va sabablar yetarlicha. Birinchi
ingliz olimi H.Makkinder 1904-yili chop etilgan “Tarixning geografik o qi” nomli
ʻ
maruzasida quydagicha konseptsiyani ilgari suradi: “Dunyoning markazi
Yevrosiyo, uning markazi esa “Heartland”. Kim Sharqiy Yevropa ustidan
hukmronlik qilsa, u heratland ustidan hukmronlik qiladi, kim heratland ustidan
2
A.M.Alimov. Globallashuv va mintaqaviy iqtisodiy integratsiya jarayonlari. - Т .: «Fan va tcxnologiya», 2016, 276
bet.
12

hukmronlik qilsa, u dunyo orollarini boshqaradi. Dunyo orollarini boshqaragan
butun dunyo ustidan hukmronlik qiladi”. Makkinderning ushbu konseptsiyasidan
kelib chiqib AQSHning Milliy xavfsizlik bo yicha prezident maslahatchisiʻ
Z.Bjeniskiy o zining “Buyuk shaxmat doskasi” nomli kitobida AQSHning XX
ʻ
asrning 90- yillaridagi asosiy vazifa Sharqiy Yevropani o z ta sir doirasiga olish
ʻ ʼ
kerakligini ta kidlaydi. Sharqiy Yevropaning yuragi esa Ukrainadir. Demak AQSH
ʼ
va Rossiya manfaatlari Sharqiy Yevropa va Ukraina hududida to qnashishligi
ʻ
muqarrar edi.
Rossiya Federatsiyasining siyosiy elitasi va geosiyosatchilari tomonidan
ham Yevrosiyoni birlashtirish uchun alohida “Katta Yevrosiyo” konseptsiyasini
ishlab chiqilgan. V.Putin boshchiligidagi rasmiy Moskvaning “Katta Yevrosiyo”
konseptsiyasini amalga oshirish uchun Ukraina ta’sir doirasida bo lishligi kerak.
ʻ
Chunki Ukraina va Belorussiya Rossiyani Yevropa bilan bog lovchi “oltin ko prik”
ʻ ʻ
sanaladi. Agarda bu hududlar Rossiya ta sir doirasidan chiqsa, geosiyosiy jihatdan
ʼ
Rossiya Osiyo davlatiga aylanib qoladi. Bu esa Kremlning katta orzularidan biri
bo lgan “Katta Yevrosiyo” konseptsiyasini amalga oshirishni sarobga
ʻ
aylanishligini anglatadi.
2021-yil iyul oyida Putin Rossiya va Ukraina o rtasidagi mushtarak tarixni,
ʻ
ruslar va ukrainlarni “Bir xil tarixiy va ma naviy makonni” amalda egallagan “Bir
ʼ
xalq” deb ta rifladi.
ʼ
O sha yil davomida Rossiya o n minglab qo shinlarini Ukraina bilan
ʻ ʻ ʻ
chegarada, keyin esa ittifoqdosh Belarusga harbiy mashg ulotlar homiyligida
ʻ
to plandi. 2022-yil fevral oyida Putin yirik shaharlarni egallash maqsadida
ʻ
janubdan (Qrim), sharqdan (Rossiya) va shimoldan (Belarus) Ukraina hududiga
ikki yuz mingga yaqin qo shinni kesib o tib, keng ko lamli bostirib kirishni
ʻ ʻ ʻ
buyurdi. Putinning aytishicha, keng maqsadlar Ukrainani “De-nazifikatsiya” va
“De-militarizatsiya” shuningdek poytaxt Kiyevni va hukumatni ag darishdan
ʻ
iboratdir.
Biroq, bosqinning dastlabki haftalarida Ukraina qo shinlari qat’iy qarshilik
ʻ
ko rsatdi. Ko’pgina mudofaa tahlilchilarining t’kidlashicha, Rossiya qo shinlari
ʻ ʻ
13

ruhiy ahvoli past, moddiy-texnika ta’minoti yomonligi va Ukraina tez va oson
qulab tushadi, degan o ylangan harbiy strategiya noto g’ri bo lib chiqdi.ʻ ʻ ʻ
Mart oyiga kelib, ba zi g arblik kuzatuvchilar, jang maydonida yuz bergan
ʼ ʻ
kutilmagan muvaffaqiyatsizliklarni hisobga olgan holda, Moskva o z maqsadlarini
ʻ
cheklab qo yishi va 2014-yilda Donbasdagi kabi Ukraina janubini, masalan,
ʻ
Xerson viloyatining bir qismini kesib tashlashga harakat qilishi mumkinligini
aytishdi.
Rossiyaning siyosiy maqsadlari.
Kreml bu urush va uning natijasidan quydagicha narsani xohlaydi: NATO
kengayishiga chek qo’yish, oldingi kengayishning orqaga qaytishi, Amerika
yadroviy qurollarining Yevropadan olib tashlanishi va Rossiyaning ta’sir doirasi
belgilash. Kremlning asosiy maqsadi Belorussiya, Ukraina va Gruziya hech
qachon Moskva nazorati ostidagidan boshqa harbiy yoki iqtisodiy blokka
kirmasligini va Rossiya har uchala davlatning tashqi va xavfsizlik siyosatining
yakuniy hakami bo lishini kafolatlashdir.
ʻ
Putinning nuqtai nazari.
Putin nazarida bosqinni NATOning postsovetdan keyingi dastlabki yillarda
kengayishi va AQShning Iroq va Afg onistondagi keyingi intervensiyalari bilan
ʻ
to liq oqlaydi. “Putin chegaralarni kuch bilan ko chirishni oqladi, deb hisoblaydi,
ʻ ʻ
chunki uning fikricha, NATO ham shunday qilgan”, - deydi Loss DW nashrida.
Uning fikricha, NATO 1990-yillar davomida sobiq Yugoslaviyadagi chegaralarni
qayta chizish, Kosovoni Serbiyadan ajratib olish uchun Rossiyaning zaifligidan
foydalangan. G arb esa, Rossiyaning so nggi bir necha yil ichida xalqaro tartibni
ʻ ʻ
ko plab buzganini, jumladan, Kreml 2008 yilda Abxaziya va Janubiy Osetiya
ʻ
davlatlarni tan olganini, Gruziya ichki ishlariga aralashgani va Rossiyaning Qrimni
Ukrainadan anneksiya qilganiga ishora qilishi mumkin. Oxirgi harakat 1975
yildagi Xelsinki Yakuniy Aktini buzdi, bu esa chegaralarning muqaddasligini
ta’minlashga qaratilgan edi. 2004 yilda NATOga sobiq Sovet Boltiqbo yi
ʻ
respublikalari Estoniya, Latviya va Litva qo shildi. To rt yil o tgach, u yaqin
ʻ ʻ ʻ
kelajakda Ukrainaga a’zo bo’lishni taklif qilish niyatini e’lon qildi –bu Rossiya
14

uchun qizil chiziqni kesib o tilishi edi. Putin NATOning kengayishini ekzistensialʻ
tahdid, Ukrainaning G arb harbiy ittifoqiga qo shilish istiqbolini esa “dushmanlik
ʻ ʻ
harakati” deb hisobladi –u chiqishlarida Ukrainaning harbiy alyansga qo shilish
ʻ
intilishi dahshatli ekanini aytdi.
AQShning Ukrainadagi ustuvorliklari nima edi?
Ittifoqi parchalanganidan so’ng darhol Vashingtonning ustuvor yo nalishi
ʻ
Ukrainani – Belarus va Qozog istonni – yadroviy arsenalidan voz kechishga
ʻ
undash edi, shunda sobiq ittifoq qurollari faqat Rossiyada qoladi. Shu bilan birga,
Qo shma Shtatlar Rossiyadagi titroq demokratiyani mustahkamlashga shoshildi.
ʻ
O sha paytdagi ba’zi taniqli kuzatuvchilar Qo shma Shtatlar Rossiya bilan bunday
ʻ ʻ
uchrashishda barvaqt bo lgan va u sobiq Sovet Ittifoqining qolgan qismida
ʻ
geosiyosiy plyuralizmni rivojlantirish ustida ko proq ishlashi kerak edi, deb
ʻ
hisoblashgan. 1994 yil boshida AQShning Milliy xavfsizlik bo yicha sobiq
ʻ
maslahatchisi Zbignev Bjezinski sog lom va barqaror Ukrainani Rossiyaga qarshi
ʻ
muhim qarama-qarshilik va AQShning Sovuq urushdan keyingi yangi bosh
strategiyasi bo lishi kerakligini ta’rifladi. “Ukrainasiz Rossiya imperiya bo lishdan
ʻ ʻ
to xtaydi, lekin Ukraina bo ysunib, keyin unga bo ysunishi bilan Rossiya
ʻ ʻ ʻ
avtomatik ravishda imperiyaga aylanadi”, - deb yozgan u. Bjezinskiyning maqolasi
chop etilganidan bir necha oy o’tgach, Qo’shma Shtatlar, Buyuk Britaniya va
Rossiya Budapesht referendumi orqali Ukrainaning yadrosiz davlatga aylanishi
evaziga uning mustaqilligi va suverenitetini hurmat qilishga va’da berishdi.
Yigirma yil o’tgach, Rossiya kuchlari Qrimni egallab olishi bilan Ukraina
suverenitetini tiklash va mustahkamlash AQSh va Yevropa Ittifoqining tashqi
siyosatidagi asosiy ustuvor yo nalish sifatida qayta paydo bo ldi. 2022 – yilgi
ʻ ʻ
bosqindan keyin AQSh va NATO ittifoqchilari Ukrainaga mudofaa, iqtisodiy va
gumanitar yordamni keskin oshirdi, shuningdek, Rossiyaga nisbatan sanksiyalarni
kuchaytirdi.
Ukraina bugun dunyoning eng qaynoq geosiyosiy maydonlaridan bir bo lib
ʻ
qoldi. Bu geosiyosiy qarama-qarshiliklar natijasida ikkinchi jahon urushidan so ng
ʻ
o rnatilgan dunyo taribotini o zgartirishi mumkin.
ʻ ʻ
15

Rossiyaning 2022-yilda Ukrainaga keng ko’lamli bostirib kirishi sakkiz
yildan beri davom etayotgan mojaroning keskin kuchayishini va Yevropa
xavfsizligi uchun tarixiy burilish nuqtasini belgiladi. G’arb yordamini kengaytirib,
Ukraina Rossiya hujumining ko’p jihatlarini puchga chiqarishga muvaffaq bo’ldi,
biroq uning ko’plab shaharlari vayronaga aylandi va fuqarolarining to’rtdan bir
qismi boshqa hududlarga ketishga majbur bo ldi.ʻ 3
Armaniston va Ozarbayjon: Tog’li Qorabog’ hududi ustidan davom
etayotgan ziddiyat. 2020-yilda bu hududda katta harbiy mojaro ro’y berdi, bu
mojaro Turkiya va Rossiyaning vositachiligida imzolangan sulh bilan yakunlandi,
lekin ziddiyatning asosiy sabablari haligacha mavjud.
Sobiq Ittifoq tarqalganidan so’ng uning taribida bo’lgan respublikalar
mustaqillika erishgandan so’ng juda ko’p bahsli hududlar muammosi yuzaga keldi.
Ularning ba’zilari o’z yechimini siyosiy va diplomatik munosabatlar orqali topgan
bo’lsa, ayrimlari hanuzgacha o’z yechimini topmasdan faol siyosiy hududlarga
aylanib bormoqda. Masalan, ana shunday bahsli hududlardan biri Tog’li
Qorabog’dir. Mazkur mojaroda ikki qo’shni millat, ikki din vakillari, ikki prinsipial
raqiblar bo’lgan Ozarbayjon va Armaniston o’rtasida juda katta siyosiy
kelishmovchilik paydo bo’ldi va ba’zida ikki mamlakat o’rtasidagi urushning avj
olib ketishiga sabab bo’lmoqda. Tarixga nazar tashlaydigan bo’lsak, hudud uchun
dastlabki kurash 1918 - 1920 yillarda bo’lib o’tgan. Hozirga qadar ikki mamlakat
o’tasida bir necha marotaba qurolli ziddiyatlar bo’lgan. Afsuski mazkur
muammoning uzil - kesil yechimi topilmagan. Bugungi kunda xalqaro hamjamiyat
tomonidan tan olinmagan 11500 km.kv hududdan iborat bo’lgan bu respublikada
150 mingdan ortiq kishi yashaydi va davlat tili arman tili hisoblanadi. 4
Tarixan mazkur hudud Ozarboyjonga tegishli va hududiy jihatdan ham
uning tarkibida bo’lsada, lekin asosan arman millatiga mansub aholi istiqomat qilib
kelgan. Masalan 1923-yilda o’tkazilgan aholi ro’yxati vaqtida 94 foiz aholisi
armanlar bo’lib, qolgan 6 foizini ozorlar tashkil qilganligi to’g’risida ma’lumotlar
3
https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyaning-ukrainaga-bosqini-kelib-chiqish-
sabablari-va-uning-dunyo-tartibotiga-ta-siri
4
https://www.trt.net.tr/uzbek/dasturlar/2016/04/12/tog-li-qorabog-da-qachon-tinchlik-o-rnatiladi-469035
16

bor. Hozirgi vaqtda aholining asosiy qismini tashkil qiluvchi armanlar
Ozarbayjonni nazorati ostida bo’lishni istamaydi.
Tarixiy manbalarga e’tibor qaratadigan bo’lsak, Tog’li Qorabog’ning uzoq
asrlik tarixi borligi ma’lum bo’ladi. Bu o’lka o’z vaqtida Saljuqlar, keyinchalik
turkmanlarning Oq quyunli, Qora quyunli urug’lariga, undan so’ng Temuriylar
ixtiyoriga o’tadi. Amir Temur ham Qorabog’da bo’lgan va bu tog’li o’lkaning ob -
havosi unga juda ma’qul kelgan. XIX asrga kelib, Usmoniylar imperiyasi bilan
Rossiya imperiyasi o’rtasida bo’lib o’tgan urushlardan so’ng bu o’lka Rossiya
imperiyasi tarkibiga kiradi. Bu o’lkaga tarixan kimlar egalik qilgani bugun
unchalik muhim emas aslida. O’rta asrlarda dunyo batamom o’zgarib ketdi va
oqibatda kimlardir o’z yeridan ayrildi, kimlardir yangi yerlarga ega bo’ldi. Eng
muhimi shundaki, XX asrning 90 yillarigacha Kavkazda yashaydigan millatlar
o’rtasida jiddiy dushmanlik bo’lmagan. Ammo til boshqa, e’tiqod boshqa bo’lgani
uchun aloqalar uncha yaxshi ham emasdi. 5
5
https://daryo.uz/2020/09/30/togli-qorabogda-nima-bolyapti-ozarbayjon-prezidenti-va-armaniston-bosh-vaziri-
rossiya-telekanali-efirida-shu-haqda-sirtdan-bahslashdi
17

II BOB MDH DAVLATLARI DOIRASIDAGI INTEGRATSION
MUNOSABATLAR VA TRANSPORT KOMMUNIKATSIYA SALOHIYATI
2.1. MDH doirasidagi integratsion munosabatlar muammolari va istiqbollari
SSSR xarobalaridan vujudga kelgan Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi
chuqur inqirozga yuz tutdi. 1991 yilda yaratilgan va sezilarli o’zgarishlarga
uchramagan, u o’zining foydaliligini sezilarli darajada tugatgan. "Ajralish"
jarayoni amalda yakunlandi, yangi davlatlar - SSSR merosxo’rlari tomonidan
mustaqillikka erishish jarayoni ham sodir bo’ldi. Hamdo’stlikning inqirozli holati
1997-1998 yillarda ayniqsa keskinlashdi, buni Kishinyov (1997 yil oktabr) va
Moskva (1998 yil aprel) sammitlari muvaffaqiyatsizliklari tasdiqlaydi. 1998 yil
avgust oyida Rossiyada boshlangan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz MDHning o’zagi
bo’lgan postsovet hududidagi eng nufuzli va qudratli davlat iqtisodiyotining kasal
ahvolini aks ettirdi. Hamdo’stlikning barcha davlatlari u yoki bu darajada Rossiya
rublining qulashi ta’siri va oqibatlarini his qildilar, yakka o’zi yoki guruhlar bo’lib
Rossiya inqirozining ta’sirini kamaytirishga harakat qildilar.
MDH inqirozining sabablari XX asrning Sovet Ittifoqi kabi ulkan
geosiyosiy voqeligini yo’q qilish oqibatlari bilan bog’liq. MDH sobiq SSSR
respublikalari tomonidan tsivilizatsiyalashgan ajralish vositasi sifatida, qaynab
turgan sovet geosiyosiy qozonining portlashiga yo’l qo’ymaslik uchun xavfsizlik
klapan sifatida yaratilgan. Bugun butun dunyo ushbu geosiyosiy halokat
oqibatlarini boshdan kechirmoqda. Ularning barchasi SSSRning vorislari bo’lgan
davlatlar uchun ko’proq seziladi. Tabiiyki, bu qulashning oqibatlari va xarajatlarini
bir o’n yil ichida hal qilib bo’lmaydi.
MDHdagi inqiroz sabablarini tushunish uchun uning siyosiy va huquqiy
tabiati masalasi kam emas. MDH Nizomining 1-moddasiga ko’ra, "Hamdo’stlik
davlat emas va millatlardan yuqori vakolatlarga ega emas". MDHga a zo har birʼ
davlat o z suverenitetini to liq saqlab qoladi. Bu MDH davlatlari o rtasidagi
ʻ ʻ ʻ
munosabatlar asos bo ladigan shartlarni – bir-birining mustaqilligi, hududiy
ʻ
yaxlitligi va tanlash erkinligini hurmat qilish, ichki ishlarga aralashmaslik, umumiy
tadbirlarda ixtiyoriy ishtirok etishni nazarda tutadi. MDHni tuzishda yangi
18

mustaqil davlatlar SSSR tarkibidagi ittifoq markazining ayanchli tajribasini
inobatga olgan holda, uning ta’sis hujjatlaridan millatlararo organlar yoki davlat-
siyosiy integratsiya to’g’risidagi har qanday eslatmani olib tashlashga harakat
qildilar. MDH organlarini yaratish postsovet hududidagi umumiy integratsiya
jarayonlaridan orqada qolganligi ajablanarli emas.
MDHga a’zo davlatlar milliy davlatchilikni barpo etish, ichki va tashqi
siyosat asoslari va ustuvor yo’nalishlarini belgilash, davlat manfaatlarini
anglashning dastlabki bosqichini bosib o’tdilar. Aytishimiz mumkinki, ular bir-
birisiz yashashlari mumkin, garchi an’anaviy iqtisodiy, madaniy va oddiy insoniy
aloqalarni uzish ular uchun juda qiyin bo’lgan. Mustaqillik yillarida yangi davlatlar
qator hollarda alohida qo’shni MDH davlatlari orasida ham, Hamdo’stlikdan
tashqari davlatlar orasida ham eng yaxshi sheriklarni topa oldi. Natijada bugungi
kunda Rossiya va MDH davlatlari o’rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi atigi 1
foizni, MDH davlatlari o’rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi esa 3-4 foizni tashkil
etadi. Sobiq respublikalar o rtasida bo linish bor edi. Milliy elita boshqa kuchʻ ʻ
markazlariga (AQSh, G’arbiy Yevropa davlatlari, Turkiya va boshqa islom
davlatlari) e’tibor qarata boshladi, faqat prezidentlik va parlament saylovlari
paytida sobiq SSSRning keng hududida birga yashash g’oyalari va an’analariga
og’zaki hurmat ko’rsatdi.
MDHning inqiroz holatining sabablaridan biri postsovet hududida
davlatlarning manfaatli guruhlari (SBR, CAC, GUAM, Bojxona ittifoqi va
boshqalar) paydo bo’lishidir. MDHda ko’p tezlikli integratsiya tushunchasi
qonuniylashtirildi. Hozirda faqat Belarus va Rossiya barcha darajalarda -
davlatlararo, harbiy-siyosiy, iqtisodiy va hokazolarda yuqori darajada rivojlangan
integratsiyani xohlaydi. Ukraina va Qozog’iston kabi boshqa kuch markazlari
Hamdo’stlikning rivojlanish istiqbollari haqida o’z qarashlariga ega. Masalan,
Qozog’iston Respublikasi MDHga parallel integratsiya tuzilmasi bo’lgan, milliy
oliy organlarga ega Yevro-Osiyo Ittifoqini yaratish g’oyasi bilan chiqmoqda.
Ukraina MDH doirasidagi siyosiy va harbiy integratsiyaga mutlaqo qarshi bo’lib,
19

o’zaro hamkorlikni faqat iqtisodiy doirada cheklaydi. O’zbekiston MDHga a’zo
turkiyzabon davlatlar hamkorligini ustuvor vazifa deb biladi.
Aksariyat prezidentlar MDHdagi vaziyatdan noroziligini bildiradi.
1998-yil 5-6-yanvarda bo lib o tgan Markaziy Osiyo ittifoqi (OI)ʻ ʻ
sammitida Markaziy Osiyo respublikalari prezidentlari MDHning mavjud bo lish
ʻ
istiqbollari va uning normal faoliyatiga to sqinlik qilayotgan salbiy jihatlarga oid
ʻ
qarashlarini bildirdilar. . Turkmaniston prezidenti Saparmurod Niyozov “MDH o’z
natijalarini berdi”, dedi. Shu bilan birga, Turkmanboshining fikricha, Hamdo’stlik
“barcha a’zo davlatlar uchun majburiy bo’lgan qattiq qarorlar qabul qilmasligi
kerak”. Niyozov Turkmaniston betaraf davlat bo lgani uchun hech qanday
ʻ
tuzilmalarga, xususan, siyosiy xarakterga ega bo lgan tuzilmalarga qo shila
ʻ ʻ
olmaydi va qo shilishni niyat ham qilmasligini, agar shunday qilsa, faqat
ʻ
“kuzatuvchi” sifatida bo lishini ta kidladi.
ʻ ʼ
O’zbekiston Prezidenti Islom Karimov MDH Kotibiyati Hamdo’stlik
faoliyatini boshqarish emas, balki muvofiqlashtirish zarurligini ta’kidladi.
O’zbekiston prezidenti Bojxona ittifoqiga nisbatan salbiy munosabatini
yashirmadi, uni qattiq, samarasiz va qo’pol tuzilma sifatida baholadi. Karimov
Hamdo stlik doirasidagi harbiy-siyosiy hamkorlik imkoniyatlari haqida gapirar
ʻ
ekan, uning mamlakati “MDHning harbiy-siyosiy blokga aylanishiga qarshi va shu
munosabat bilan unga kiritilgan barcha davlatlarning umumiy munosabatini ifoda
etib bo lmaydi”, dedi. MDHda NATOning sharqqa tomon kengayishi haqida
ʻ
hammamiz o’z fikrimizga egamiz, shuning uchun O’zbekiston hech qanday
umumiy mudofaa makonining yoki boshqa shunga o’xshash tuzilmalarning bir
qismi bo’lmaydi.
Qozog’iston prezidenti Nursulton Nazarboyevning MDHdagi integratsiya
jarayonlariga tanqidiy munosabati azaldan ma’lum. "Yevrosiyo" integratsiyasining
ashaddiy tarafdori bo’lib, u Rossiyani postsovet hududida haqiqiy integratsiyani
amalga oshirishni istamaslikda tobora ko’proq ayblamoqda. Tojikiston prezidenti
Imomali Rahmonovning “MDHning qobiliyatsizligi”dan noroziligini bildirgan
bayonotlari kutilmagan edi. Ilgari asosan Rossiya bilan yaqin hamkorlikka e tibor
ʼ
20

qaratgan Rahmonov Markaziy Osiyo sammiti chog ida O HKni to liq qo llab-ʻ ʻ ʻ ʻ
quvvatlashi va Tojikistonning ittifoqqa to laqonli a zo bo lish niyatida ekanini
ʻ ʼ ʻ
ma lum qilgan edi. Bu Rossiyaning Markaziy Osiyodagi so’nggi ittifoqchisi MDH
ʼ
funksionalligiga ishonchini yo’qota boshlaganini anglatadi.
Minsk yaqinda Hamdo stlikni saqlab qolish istiqbollaridan xavotir bildirdi.
ʻ
Belarus prezidenti Aleksandr Lukashenko yaqinda MDHdagi rivojlanish
tendentsiyasi quvonarli emasligini aytdi. Belarus prezidentining so zlariga ko ra,
ʻ ʻ
“MDH inqirozining asosiy sabablari subyektivdir: sobiq ittifoq respublikalarining
barcha rahbarlari ham Hamdo stlikni samarali davlatlararo birlashma sifatida
ʻ
tashkil etishdan manfaatdor emas”. A.Lukashenko postsovet hududida yagona
hokimiyat markaziga qaytish endi mumkin emas deb hisoblasa-da, shunga
qaramay u MDHda markazlashuv va integratsiyaning ochiq tarafdori hisoblanadi.
MDHdagi hozirgi vaziyat nafaqat uning samaradorligiga ishonmaslik, balki
uning ayrim a zolarining Hamdo stlikdan chiqish istagi (hatto ko zbozlik bilan
ʼ ʻ ʻ
bo lsa ham) bilan tavsiflanadi. Shunday qilib, 1996 yil dekabr oyida Gruziya
ʻ
parlamenti Gruziyaning MDHda davom etishi mumkin bo’lganligini o’rganish
uchun komissiya tuzdi. Ushbu qadamning asosiy sababi sobiq SSSR hududida
tinchlikparvar operatsiyalarni o’tkaza olmaydigan Hamdo’stlik tuzilmalarining
samaradorligi pastligidan norozilikdir. Gruziya prezidenti Eduard Shevardnadze
Rossiyani Abxaziya va Janubiy Osetiya mojarolarini tinch yo’l bilan hal qilishga
hissa qo’shishni istamaganlikda bir necha bor ayblagan.
Hamdo’stlikning barcha a’zolari bundan hafsalasi pir bo’lib, ikki
tomonlama munosabatlarni keng rivojlantirishga yoki hech bo’lmaganda CAC,
GUAM yoki Belarus va Rossiya Ittifoqi kabi kichik ittifoqlar doirasida
integratsiyaga tobora ko’proq e’tibor qaratayotgani ayon bo’lmoqda. Asta-sekin
Qozog’iston, Qirg’iziston va O’zbekiston rahbarlari qarama-qarshiliklarni yengib,
samarali hamkorlikni yo’lga qo’ymoqda. "Kichik kasaba uyushmalari" rahbarlari
"MDH masalasini aql bilan chetlab o’tishga harakat qilgan holda" ularni
mustahkamlash uchun hamma narsani qilmoqdalar.
21

MDH doirasidagi to’laqonli va samarali hamkorlikka to’sqinlik qilayotgan
muammolarni sarhisob qilar ekanmiz, biz Hamdo’stlik organlarini isloh qilish
zarurati, bir qator MDH davlatlari hududidagi qurolli mojarolar, MDH doirasidagi
shartnoma va bitimlarning samarasizligi kabilarni alohida ta’kidlaymiz. MDH,
ko’p bosqichli integratsiyaning real faktini ob’ektiv idrok etmaslik, erkin savdo
zonasi bo’yicha cho’zilgan muzokaralarning befoydaligi, MDHga a’zo davlatlar
manfaatlari sohalaridagi farq, tushunishga turlicha, ba’zan qarama-qarshi
yondashuvlar. hamdo’stlikning mohiyati, maqsad va vazifalari, Davlat rahbarlari
kengashi majlislari qoidalaridagi kamchiliklar va boshqalar.
MDHning barcha ta’riflangan qiyinchiliklari va imkoniyatlaridan
umidsizlikka tushishiga qaramay, barcha mustaqil davlatlarning prezidentlari
Hamdo’stlik mavjudligi zarurligini tan oladilar, uning afzalliklarini tushunadilar va
bosqichma-bosqich samarali integratsiya yo’llarini izlashni xohlashadi. Bu jarayon
imkon qadar og’riqsiz va samarali bo’lishi uchun Hamdo’stlik oldida turgan
muammolarni tanqidiy tahlil qilish va ularni bartaraf etish imkoniyatlarini izlash,
shuningdek, MDH davlatlari ushbu tashkilotdan nimani xohlashini bilish zarur.
1993-yil 24-sentabrda Moskvada davlat rahbarlari tomonidan imzolangan
“Iqtisodiy ittifoq tuzish to g risida”gi shartnomada boshlanishi ko rsatilganʻ ʻ ʻ
MDHdagi iqtisodiy integratsiyaning asosiy maqsadi nafaqat siyosiy maqsadlar,
balki shuningdek, ilgari ixtisoslashuv va kooperatsiyaning qat’iy tizimida faoliyat
yuritgan korxonalar va tarmoqlar o’rtasidagi iqtisodiy aloqalarni qayta
integratsiyalash, etkazib beruvchilarning iste’molchilarga zaxiralarini biriktirish.
Sanoat kooperatsiyasi va MDH sanoatini rivojlantirishni qo llab-quvvatlashning
ʻ
umumiy shartlari va mexanizmi to g risidagi dastlabki kelishuvlardan biri 1993-yil
ʻ ʻ
23-dekabrda Ashxobodda imzolangan. MDH dan farqli o’laroq, MDHning
shakllanishi davrida tashqi, hatto keng ko’lamli moliyaviy yordam ham aniq
ifodalanmagan. Bundan tashqari, MDHning iqtisodiy integratsiyalashuvi
jarayonlariga yashirin va ochiq-oydin tashqi qarshilik mavjud.
MDH mamlakatlarida ishlab chiqarishning 1997 yil oxirida 1991 yil
darajasidan 20% gacha qisqarganligining asosiy sababi o’zaro iqtisodiy
22

aloqalarning uzilishi deb e’tirof etiladi. Shu bilan birga, iqtisodiyotning tuzilishi
tubdan o’zgardi. Yuqori darajada qayta ishlangan mahsulotlar ulushi, ayniqsa,
Rossiya, Ukraina, Belorussiya, asosan ishlab chiqarish sanoati rivojlangan
mamlakatlarda kamaydi. Butun MDH mamlakatlarida xomashyoga e’tibor
kuchaydi. Yoqilg’i-energetika kompleksi birinchi o’rinni egalladi. Sanoat ishlab
chiqarishining umumiy hajmida yoqilg’i-energetika kompleksining ulushi MDHda
1990 yildagi 16,5 foizdan (MDH tarkibiga kiruvchi sobiq Sovet respublikalari
bo’yicha ma’lumotlar) 1995 yildagi 31 foizga, shu jumladan Ozarbayjonda 68,3
foizga oshdi. %, Turkmanistonda - 55,4% gacha, Qozog’istonda - 38,7% gacha,
Rossiyada - 29,5% gacha. Hamdo stlikka a zo bo lmagan davlatlar bilan iqtisodiyʻ ʼ ʻ
hamkorlikka e tiborni kuchaytirish strategiyasi yangi davlatlarning tovarlarini
ʼ
jahon bozoriga olib chiqish va xorijiy kapitalning kirib kelishiga bo lgan umidlarni
ʻ
oqlamadi. 1998 yil boshiga kelib, MDH tabiiy resurslarining asosiy turlari
zahiralari jahon zahiralarining qariyb 25 foizini tashkil etdi, sanoat salohiyati esa
jahon darajasining atigi 10 foizini, jahon yalpi ichki mahsulotidagi ulushi esa 4
foizni tashkil etdi. . MDH davlatlarining resurslar va mineral xomashyo eksportiga
e’tibor qaratilishi Hamdo’stlikning jahon bozorining resurs qo’shimchasiga
aylanishining xavfli istiqbolini yaratadi. MDH doirasidagi narxlarning muqarrar
ravishda jahon darajasiga yaqinlashishi buzg’unchi jarayonlarni yanada
kuchaytiradi.
MDH mamlakatlari o rtasidagi muvaffaqiyatli hamkorlikning muhim sharti
ʻ
yaqin iqtisodiy aloqalarning mavjudligi hisoblanadi. Rossiya yalpi mahsulotining
20 foizigacha subvensiya va SSSRning boshqa respublikalari bilan teng bo’lmagan
tovar ayirboshlash shaklida uning chegaralaridan tashqariga chiqib ketgan vaziyat
o’tmishda qoldi. Biroq, bu shaklda ham SSSRning mintaqalararo iqtisodiy
kompleksi ancha barqaror edi. Iqtisodchilarning fikricha, hozirgi iqtisodiy
yo’qotishlarning yarmiga qadari respublikalararo iqtisodiy munosabatlarning
buzilishi natijasida yuzaga keladi. Bugungi kunda Rossiya, agar xohlasa ham,
o’zining yomon ahvoli tufayli MDHning boshqa mamlakatlari iqtisodiyoti uchun
na lokomotiv, na donor sifatida harakat qila olmaydi. MDH davlatlarining
23

Rossiyani chetlab o’tib, G’arb, Yaqin Sharq va jahon iqtisodiy kompleksi
mamlakatlari bilan to’g’ridan-to’g’ri aloqalarga do’stona yo’nalishi shundan.
Rossiya hamon MDH davlatlarining savdo sherigi sifatida, birinchi navbatda,
energiya resurslarini yetkazib berish hisobiga yetakchi o rinni egallab turibdi,ʻ
biroq MDH davlatlari va MDHga a zo bo lmagan davlatlar o rtasidagi hamkorlik
ʼ ʻ ʻ
jadal sur atlarda rivojlanmoqda (bu holatga Zaqafqaziya davlatlari misol bo la
ʼ ʻ
oladi). ). MDH mamlakatlaridagi G arb monopoliyalarining maqsadi kelajak uchun
ʻ
tabiiy resurslarni o zlashtirishda ularning ishtirokini ko zdan kechirishdir. Biroq,
ʻ ʻ
ular bugun, jumladan, go’yo jahon yoqilg’i va xomashyo bozorini beqarorlashtirish
haqidagi uzoq bahonalar bilan buni qilishga shoshilmayaptilar; ular uchun asosiy
vazifa bu sohadan Rossiyani asosiy shaxs sifatida chiqarib tashlashdir. Bularning
barchasi MDH doirasidagi ham siyosiy, ham harbiy aloqalarga, MDH
davlatlarining Rossiya bilan birgalikda muhim mudofaa majburiyatlarini qabul
qilishni istamasligiga ta’sir qiladi.
So’nggi paytlarda MDH mamlakatlari o’rtasidagi munosabatlarning
iqtisodiy tomoni tobora ko’proq e’tiborga tushmoqda. B.Berezovskiyning MDH
Ijrochi kotibi lavozimiga tayinlanishi iqtisodiy hamkorlik loyihalarini jonlantirish,
Hamdo stlik doirasida tadbirkorlikka (xususiy, davlat, aralash) e tiborni
ʻ ʼ
kuchaytirish va keyingi davrda Rossiya kapitalining mavqeini mustahkamlashdan
iborat edi. Sovet kosmik.
Ukraina va Qozog’iston MDHni mustahkamlashning asosiy vositasini
cheklovlarsiz erkin savdo zonasini yaratish deb hisoblaydi. Biroq hozircha o’n ikki
davlatdan faqat oltitasi qo’shimcha shartlarsiz ushbu iqtisodiy loyihada ishtirok
etishga tayyor. Qolganlari yo ikkilanishadi yoki liberallashtirishning yuqori
darajasini qabul qilib bo’lmaydigan deb hisoblaydilar. Masalan, Turkmaniston
erkin savdo zonasida ishtirok etishi 3000 million dollar zarar keltirishini hisoblab
chiqdi. har yili AQSh. Belarusiya ushbu g’oyani printsipial jihatdan qo’llab-
quvvatlab, uni amalga oshirish uchun tovarlar va moliya harakati ustidan hisob va
nazorat tizimini yaratish zarur deb hisoblaydi.
24

Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, mamlakatlarning iqtisodiy
integratsiyalashuvi, agar ularning iqtisodiy rivojlanish darajasi etarlicha yuqori
bo’lsa, haqiqatan ham mumkin va samarali. Qishloq xo’jaligi va xomashyo
mamlakatlari o’zaro savdodan deyarli manfaatdor emas; ular, qoida tariqasida, bir-
birini to’ldiruvchi iqtisodiy tizimlar sifatida emas, balki tashqi bozorlar va
moliyaviy yordam manbalari uchun kurashuvchi raqobatchilar sifatida harakat
qiladilar.
MDH rivojlanish tendentsiyalari va istiqbollari ko’p jihatdan ularda sodir
bo’layotgan iqtisodiy jarayonlar bilan belgilanadi. Va bu jarayonlarning zamonaviy
yo’nalishi yangi mustaqil davlatlarning nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy, madaniy va
gumanitar rivojlanish vektorlarini Rossiyadan boshqa, nufuzli kuch markazlariga
(AQSh, G’arbiy Evropa) qayta yo’naltirish istagida ifodalanadi. , Turkiya va
boshqa islom davlatlari).
Agar ichki integratsiya modelini yaratishning iloji bo’lmasa, u holda
Hamdo’stlik davlatlarini boshqa geosiyosiy moliyaviy-iqtisodiy integratsiya
guruhlari ta’sir zonasiga va ulardan ko’ra qiyinroq va xo’rlovchi sharoitlarda
bosqichma-bosqich jalb qilish muqobil bo’ladi. hozirda Iqtisodiy ittifoq doirasida
taklif qilinmoqda.
Butun MDH va uning alohida qismlaridagi geosiyosiy vaziyatni tahlil
qilishimiz harbiy xavfsizlik va barqarorlikni – o’zimizning va MDHdagi
hamkorlarimizni, asosan, noharbiy vositalar yordamida “provokatsion tarzda”
ta’minlash yo’llarini topishga qaratilgan. Chunki MDH davlatlari, tashqi muhit va
jahon hamjamiyati tomonidan boshqa yo l imperiya siyosati va Shimoliyʻ
Yevroosiyo geosiyosiy tuzilmasi doirasidagi gegemonlikka urinish sifatida
baholanadi. Shu bilan birga, bu erda, agar qarama-qarshilik bo’lmasa, unda
Rossiyaga nisbatan ehtiyotkorlik va umuman iqtisodiy, harbiy va siyosiy
reintegratsiya jarayonining urug’lari pishib bormoqda. O’z mustaqilligini
tasdiqlash va yana bir bor (o’zlariga va boshqalarga) namoyish qilish uchun MDH
davlatlari ko’pincha ularning fikricha, Rossiyadan uzoqligini ko’rsatish bo’yicha
"ishonchli" va jiddiy dalillarga ega emaslar.
25

G’arbning ma’qulligi va u yoki bu postsovet davlatlari bilan imtiyozli
munosabatlar o’rnatishdan manfaatdorligi ko’p jihatdan bu davlatning Moskvadan
uzoqligi darajasi bilan bog’liq. Afsuski, G’arb Rossiyaning Shimoliy Yevroosiyo
makonini tashkil etish va uning chegaralarida xavfsizlikni ta’minlashdagi rolini
yetarlicha baholamaydi. Bundan tashqari, inertsiya tufayli SSSRning o’tmishdagi
geosiyosiy ahamiyatiga ega bo’lgan "strategik soyabon" hali ham ko’p jihatdan
ishlaydi, bu bugungi kunda va kelgusi yillarda MDH mamlakatlari qo’shnilarining
postga nisbatan sezilarli cheklovini belgilaydi. -Sovet davlatlari, hatto
ekspansionistik rejalar mavjud bo’lganda ham. Bu MDH davlatlarining "tashqi
dushmanlari yo’q" va "haqiqiy" raqiblar aynan ularning MDHdagi qo’shnilari,
birinchi navbatda, "buyuk kuch Rossiya" ekanligi haqidagi tasavvurni yaratadi.
Yaqin kelajakda vaziyat o’zgarishi mumkin (Afg’onistondagi vaziyatning
keskinlashuvi bunga misol bo’la oladi), ammo hozircha bu MDH doirasidagi
koalitsiya o’zaro hamkorligini va koalitsiya yo’nalishini to’xtatuvchi haqiqatan
ham aniq tashqi dushmanning yo’qligi. MDH mamlakatlari Rossiyaga nisbatan
butun postsovet xavfsizlik tuzilmasining tizimni tashkil etuvchi elementi sifatida.
G’arb hozirda sobiq SSSR hududida Rossiya yetakchiligida bo’ladigan har
qanday reintegratsiya jarayonlarining oldini olishga bel bog’lagan. Rossiya va
G’arb o’rtasidagi munosabatlardagi "asal oyi" tugadi, uning asosi "demokratik
qadriyatlar mushtarakligi" va Rossiyaning G’arb siyosati ortidan ergashishi edi.
Yana imperator siyosati va SSSRni qayta tiklashga urinish ayblovlari eshitiladi.
Butun postsovet hududidan tashqarida, aynan Rossiya postsovet hududida
barqarorlikni mustahkamlashning tayanchi ekanligini tushunib bo’lmaydi.
G’arbning o’zi ham, NATOdagi yoki mintaqalardagi hamkorlari ham, Rossiya
Federatsiyasidan tashqari MDHning hech bir davlati bu vazifalarni o’z zimmasiga
olishga qodir emas. Va zahiradagi xavfsizlik tuzilmalari, shu jumladan harbiy
tuzilmalar yaratilmasdan, sobiq SSSR hududida ham mintaqaviy, ham global ta’sir
ko’rsatishi mumkin bo’lgan eng salbiy jarayonlar rivojlanishi mumkin. So nggiʻ
ikki yilda G arb o z e tiborini iqtisodiy va texnik hamkorlikni amalga oshirishga,
ʻ ʻ ʼ
Rossiyadan iqtisodiy yordam ko rsatishga MDHning boshqa davlatlariga (Ukraina,
ʻ
26

Qozog iston, Ozarbayjon) qaratdi, garchi Rossiya bu sohadagi G arb siyosatidaʻ ʻ
hamon hukmron o rinni egallab turibdi.
ʻ
So’nggi paytlarda G’arb ishtirokisiz bir qator MDH davlatlari Rossiyaga
siyosiy va harbiy-siyosiy hamkorlikning muqobil yadrolari sifatida harakat
qilishmoqda. Bu, birinchi navbatda, Kavkaz va Kavkazga nisbatan faol siyosat olib
borayotgan Ukrainaga tegishli. Markaziy Osiyoda O’zbekiston bir qator
muammolarni hal qilishda Rossiyanikidan farqli o’laroq vaziyatga o’z qarashlarini
taklif qilib, xuddi shunday vazifalarni bajarishga harakat qilmoqda. Bugungi kunda
ko’pchilik tashqi kuchlar postsovet makonini, Ittifoqdan keyingi merosni qayta
taqsimlashda ishtirok etishga allaqachon tayyor ekanligini, shu bilan birga bu
makon aholisi manfaatlarini o’ylamaganligini tushunmaydi.
Harbiy aloqalar, shuningdek, postsovet respublikalarining yangi o’ziga
xosligini, ularning yangi birligini izlashda muhim elementga aylanishi mumkin,
ammo faqat munosabatlarning butun majmuasining ko’rinishlaridan biri sifatida,
ehtimol asosiy munosabatlardan uzoqdir. Shuni ta’kidlab o’tamizki, bu yangi
o’ziga xoslik yangi mafkuraviy, siyosiy va iqtisodiy asosni talab qiladi, bugungi
kunda uning yaxlitligini ta’minlash nuqtai nazaridan hatto Rossiyada ham
etishmayapti. Bozor munosabatlarining rivojlanishi, sobiq SSSR respublikalarining
iqtisodiy manfaatlarining xilma-xilligi, hatto islohotlarning bir xil darajasi va
sur’atlari bilan ham siyosiy uyg’unlikning kuchayishiga umuman olib kelmaydi.
Aksincha, bu makon MDH doirasidagi aloqalar bilan cheklanib qolmasdan, tobora
ochiqlashib bormoqda. Keling, MDHdagi geosiyosiy vaziyatning rivojlanishida
G’arbning o’rni haqida batafsil to’xtalib o’tamiz. Aslini olganda, G’arb
Rossiyaning postsovet hududidagi rolini kuchaytirishdan, birinchi navbatda,
mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlikni mustahkamlashdan manfaatdor bo’lishi
kerak. Bundan tashqari, SSSRni tiklash imkoniyatlari, ayniqsa uning aniq fazoviy
yoki mafkuraviy doirasidagi qo’rquvlar aniq haqiqatga to’g’ri kelmasligini hisobga
olgan holda. Bundan tashqari, Shimoliy Yevroosiyo mintaqasining barqarorligi
atrofdagi hududlar barqarorligi, shuningdek, global barqarorlik uchun alohida
ahamiyatga ega. Postsovet makonini qo’pol, jadal qayta taqsimlashni amalga
27

oshirishga urinishlar Yaqin va O’rta Sharq, Janubiy va Markaziy Evropaning
qo’shni zonalarida, nisbatan kamroq darajada Osiyo-Tinch okeani mintaqasida
jiddiy, oldindan aytib bo’lmaydigan o’zgarishlarga olib kelishi mumkin.
Jahon hamjamiyati Rossiyaning ikki qutbli dunyodan yangi dunyoga
o’tishning eng qiyin davrida postsovet makonini tashkil qilishda tizimni tashkil
etuvchi elementi sifatida harakat qilishga urinib, o’z zimmasiga olgan yukni hali
to’liq baholagani yo’q. buyurtma. Sobiq SSSRning janubiy chegarasida Markaziy
Osiyo mintaqasiga nisbatan beqarorlik to lqini yaqinlashib kelayotganini vaʻ
birinchi navbatda, Rossiyaning sa y-harakatlari bilan (shu jumladan, manfaatlar
ʼ
uchun ham) jilovlanayotganini ko rmaslik mumkin emas. G’arbning Markaziy
ʻ
Osiyo mintaqasida hali o’z ta’sirini etarlicha kuchaytira olmagan - Rossiyaning
"chekinib ketishi" dan keyin paydo bo’lgan bo’shliqni to’ldirish). Eslatib o’tamiz,
birgina Afg’oniston bilan chegara MDH davlatlarida bir yarim ming
kilometrgacha. G’arb "global janub" (uning muhim qismi) bilan ijobiy o’zaro ta’sir
o’tkazish imkoniyatini topa olmadi (va hozircha qidirmayapti), faqat iqtisodiy
ta’sir va kuchli ta’sirdan foydalanishga urinishlar bundan mustasno. Ammo bu
holda "janub" bilan o’zaro tushunishga erishish uchun hech qanday mafkuraviy
asos mavjud va bo’lishi mumkin emas. Shu munosabat bilan, Rossiya, aslida,
tabiiy va nafaqat geografik amortizator bo’lib, u bir necha o’n yillar davomida
"global Shimoliy" va "global janub" ning (ehtimol muqarrar) to’qnashuvini
yumshata oladi.
SSSRning parchalanishi uning tarkibiga kirgan hududlarning, ilgari
umumiy tahdidlar tizimiga ega bo’lgan respublikalarning, qay yo’nalishdan
kelganidan qat’i nazar, geosiyosiy o’ziga xosligini yo’qotishiga olib keldi. Aslida,
faqat Rossiya SSSRning Yevroosiyo (Shimoliy Evrosiyo) supramintaqaviy
mulkining vorisi bo’ldi. MDHning boshqa mamlakatlari hozirgi vaqtda ularning
yashash joyi bo’lgan u yoki bu o’ziga xos mintaqa yoki submintaqa bilan bog’liq
bo’lgan "tabiiy" siyosiy xatti-harakatlari bilan ajralib turadi. Masalan,
Moldovaning Rossiyaning Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi muammolari bilan
umumiyligi juda oz va hokazo. MDH davlatlari nafaqat o’zlarining iqtisodiy va
28

harbiy-iqtisodiy imkoniyatlari doirasidan tashqariga chiqadigan, balki unchalik
katta bo’lmagan majburiyatlarni olishga moyil emaslar. mavjud sharoitlarda
oqilona xulq-atvor tamoyillariga mos keladi. Shu sababli, Rossiyaning kollektiv
xavfsizlik tizimini yaratishga urinishlari MDHning boshqa mamlakatlari
tomonidan rasmiy munosabat yoki qo’llarini bog’lash va xalqaro maydonda
siyosiy manevr qilish imkoniyatlaridan mahrum bo’lishni aniq istamaslik bilan
kutib olinadi. Bundan tashqari, agar bu jamoaviy hamkorlik Rossiyaning muqarrar
homiyligida bo’ladi deb taxmin qilinsa. MDH davlatlari Rossiya bilan harbiy va
harbiy-texnik sohada ikki tomonlama shartnomalar imzolashga ko’proq tayyor,
ammo ularni amalga oshirishda katta muvaffaqiyatlar yo’q.
SSSRni qayta tiklashdan qo’rqish, Rossiyaning reintegratsiyaga
intilishlariga to’sqinlik qilish istagi, "hamma narsani birdaniga" olish istagi sobiq
SSSR hududida paydo bo’lgan zaif xavfsizlik tuzilmalarini qayta tiklash umidisiz
yo’q qilinishiga olib kelishi mumkin. yaqin kelajakda mustahkam asosga ega
bo’lgan va haqiqiy yangi dunyo tartibi kontseptsiyasiga mos keladigan boshqa
narsa. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, bugungi kunda MDH davlatlari
Rossiyaning harbiy va harbiy-siyosiy koalitsiyadagi ishonchli, “ishonchli”
hamkorlari emasligini taxmin qilish mumkin. Biroq, ular ham uning harbiy
raqiblari emas. Bu juda mashhur "kulrang zona", Rossiya chegaralariga hududiy
jihatdan yaqinlashib, bugungi kunda Rossiyaning xavfsizligi ko’p jihatdan bog’liq
bo’lgan siyosatni boshqarish.
Mavjud vaziyat va tendentsiyalar ob’ektiv va tabiiydir, ularni hatto juda
yaxshi qarorlar qabul qilib bo’lmaydi; Bu borada eng yomoni, hamma narsani
sub’ektiv omil, rahbarlarning xatolari, "noto’g’ri" bayonotlar, Rossiyaning
MDHdagi sheriklarining chetga chiqishi, MDH Kotibiyatining yomon ishlashi,
siyosiy irodaning yo’qligi, tor korporativ manfaatlarni himoya qilishda ayblashdir.
Bularning barchasi mo’l-ko’l bo’lsa-da. Biroq, MDH muammolarini faqat shu
omillarga qisqartirish shunchaki haqiqiy vaziyatni noto’g’ri tushunishni va shuning
uchun uni o’zgartirish usullarini anglatadi. Bugungi kunda asosiy vazifa - bu
"halokatli" vaziyatni kelajak uchun ishlashga harakat qilish.
29

Bugungi vaziyatni "katarsis", "bir-birimizga haqiqatni aytish vaqti",
noto’g’ri umid va illyuziyalardan tozalash deb atash mumkin. Haqiqiy manfaat va
maqsadlarning oydinlashishi MDHda yangi munosabatlarni yangi asosda qurish
uchun real asos yaratdi, ayniqsa, o’tmishga qaytish yo’q va bo’lishi ham mumkin
emas. Rossiya "katta birodar" rolini o’ynash uchun iqtisodiy, siyosiy, harbiy va
diplomatik imkoniyatlarni jiddiy cheklab qo’ydi. Sovet davrida RSFSR YaIMning
beshdan bir qismini SSSRning boshqa respublikalariga topshirishga mahkum edi.
Bugungi kunda yalpi ichki mahsuloti 80-yillarning oxiriga nisbatan ikki baravar
kamaygan Rossiya, hatto qo’shni mamlakatlarda xavfsizlik va sodiqlikni "sotib
olish" uchun ham buni amalga oshirishga qodir emas. Boshqa tomondan, Moskva,
ayniqsa Chechenistondan keyin, SSSR parchalanishi va hududiy bo’linishi paytida
paydo bo’lgan MDH hududidagi bir qator mojarolarni kuch bilan hal qilishda
qatnashmoqchi emasligi aniq bo’ldi. Bundan tashqari, bunday ishtirok muqarrar
ravishda imperiya siyosati, xudbin manfaatlar va vaziyatni hal qila olmaslik
ayblovlarining yangi hujumiga sabab bo’ladi.
Xo’sh, MDHning kelajagi bormi yoki bu shunchaki sovet davri
qoldiqlarimi, o’zining so’nggi yillarini qurib ketish to’lqinida yashayaptimi?
Bizning fikrimizcha, hozirgi vaziyatni rivojlantirish uchun ikkita "umumiy" variant
mavjud. Birinchi variant eng kam talab qilinadigan va eng kam ehtimol. Bular
MDHning tezlashtirilgan qulashi, uning xarobalarida muqobil (jumladan,
Rossiyasiz - va hatto Rossiyaga qarshi) geosiyosiy tuzilmalarni yaratishga
muvaffaqiyatsiz urinishlar, o’zaro hududiy va boshqa da’volar, tashqaridan
kengayish va barqarorlikning kuchayishi. MDH maydoni. Hech kim bu variantni
jiddiy istamaydi, hatto unga so’z bilan amal qilish bilan tahdid qilayotganlar
orasida va bu har xil darajada bo’lsa ham, G’arb, Ukraina va boshqa davlatlar
homiylik qiladigan geosiyosiy nuqtai nazardan nisbatan "gullab-yashnagan" MDH
mamlakatlari uchun odatiy holdir. Qozog’iston, urushdan vayron bo’lgan
Tojikistonga. MDHdan tashqaridagi “manfaatdor kuchlar”, hatto bir qarashda
undan foyda ko’radiganlar ham bu variantga tayyor emaslar. Xavf juda katta,
30

oqibatlari juda noaniq. Ularning barchasi birgalikda, ehtimol, bunga yo’l
qo’ymaydi.
Ikkinchi variantning ehtimoli ancha yuqori. Kelgusi yillarda bu
Hamdo’stlik tuzilmalari va undagi munosabatlarning sust turg’unligining davom
etishiga olib keladi. Va bu holda, natijada MDH tuzilmalarining yumshoq demontaj
qilinishi mumkin va MDH mamlakatlari o’rtasidagi munosabatlar maxsus ustki
tuzilmalarsiz, ham hamkorlik, ham raqobat elementlari bilan yangi davlatlararo
sifatga o’tadi. Har holda, ba’zilar bashorat qilganidek, MDHning tez qulashi
bo’lmaydi. Hamdo’stlik barqarorlikning ma’lum resursiga ega.
Turg’unlik bosqichi MDH doirasidagi reintegratsiya jarayonlarining
muqaddimasi bo’lishi ehtimoli juda katta (aslida bu uchinchi variant). Albatta, ular
bir vaqtning o’zida ishlamasligi mumkin, bu barcha MDH mamlakatlari uchun
emas - va siz MDHga a’zo davlatlar sonining qisqarishiga, shu jumladan qaytarib
bo’lmaydigan qisqarishga tayyor bo’lishingiz kerak. Sobiq ittifoq respublikalarida
umumiy geosiyosiy xotira o’chib ketayotgani uchungina. Shuning uchun biz
bugungi "to’siqlar yo’lini" iloji boricha tezroq va MDHning tashkiliy tuzilmasi va
g’oyasi uchun minimal yo’qotishlar bilan engib o’tishga harakat qilishimiz kerak,
buning uchun butun kuchdan foydalanib, salbiy parchalanish va chalkashlik
jarayonlarini muzlatib qo’yishimiz kerak. (cheklangan bo’lsada) chora-tadbirlar va
vositalar majmui. Demak, MDHni hali oldinda bir necha juda qiyin yillar kutib
turibdi. Va shunga qaramay, Hamdo’stlikning kelajakdagi taqdiriga bizni optimistik
qarashga nima majbur qiladi? Tahlilchilarning fikriga ko’ra, keyingi o’n yillikning
boshida butunlay boshqa omillar kuchga kirishi mumkin.
Yagona Shimoliy Yevroosiyo geosiyosiy makon bu siyosatchilarning
injiqligi emas, balki o z muhitida yetarlicha ajralib turadigan, ma lum tuzilganʻ ʼ
tuzilishga ega bo lgan ob yektiv voqelikdir. Va uni jahon hamjamiyatining
ʻ ʼ
qarorlari bilan ham, MDH davlatlarining ayrim rahbarlarining bayonotlari bilan
ham “bekor qilib bo’lmaydi”. MDH makonida vaqt o’tishi bilan doimiy ravishda
ichki aloqalar va tashqi tahdidlar mavjud. Hozirgi tsikliklik, MDH doirasidagi
munosabatlarning tebranishlari, tashqi va ichki omillar kombinatsiyasi bosimi
31

ostida mavjud parchalanish tendentsiyalari qaytarilmas deb hisoblanishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, Rossiya imperiyasi, “Buzilmas ittifoq”, MDH yoki boshqa
tuzilma shaklida Shimoliy Yevroosiyo geosiyosiy makon mavjud bo’lgan va
mavjud bo’lib, tizimni tashkil etuvchi aloqalarning mos keladigan, muqarrar
o’zgarishi, ularning moslashuvi bilan. zamonaviy va istiqbolli sharoitlarga, yangi
vazifalarga. Birgalikda rivojlanish jarayonida, geosiyosiy omillar yig’indisi ta’siri
ostida Shimoliy Yevroosiyo makonida ob’ektiv ravishda umumiy yoki o’xshash
qadriyatlar tizimi va umumiy dunyoqarash shakllandi.
Ushbu geosiyosiy yaxlitlikning o’zagi, asosiy tizimni tashkil etuvchi
elementi sifatida Rossiyaga alternativa yo’q. MDHning boshqa hech bir davlati, na
geosiyosiy massasi, na geografik joylashuvi jihatidan bunga yaqqol mos kelmaydi.
G’arbiy, janubiy va sharqiy yo’nalishdagi ko’plab doimiy tahdidlar va tahdidlar
Shimoliy Yevrosiyo mintaqasida yashovchi xalqlarni Rossiya tomon "bosdi" va bu
ularning siyosiy, iqtisodiy, mudofaa va xulq-atvor yo’nalishini belgilab beradi.
Kelajakda bu holat, albatta, turlicha bo’lsa-da, davom etadi. Qolaversa,
Hamdo’stlikdan tashqaridagi MDH davlatlariga tashqi va harbiy tahdidlardan
xavfsizlik “soyabonini” ta’minlovchi “sovet” merosi ham yil sayin siyraklashib
bormoqda. Va tez orada MDHning ko’plab mamlakatlari o’zlarining harbiy va
iqtisodiy xavfsizligi, milliy mustaqilligi va turmush tarzi uchun yangi jiddiy
(jumladan, Hamdo’stlik uchun umumiy) muammolarga duch kelishi mumkin, bu
ularni o’zaro hamkorlik va sheriklikni mustahkamlashga xolisona undaydi. 6
2.2. MDH va Sharqiy Yevropa davlatlari bilan transport aloqalari va
yo’nalishlari
80-90-yillarda jahon iqtisodiyotida muhim iqtisodiy islohotlar amalga
oshirildi. O’tkazilgan ushbu islohotlarning asosiy maqsadi rejali iqtisodiyotning
ustun jihatlarini bozor iqtisodiyoti yutuqlari bilan birlashtirish edi. Bu davrda
bozor sotsializmi deb nomlangan g’oya yuzaga kelgan bo’lib, bu g’oya sobiq
Ittifoqda 1965- yilgi islohotlarda o’z ifodasini topgan edi. Uning mohiyati rejali
boshqaruvni bozor raqobatlari bilan uyg’unlashtirishga intilishdir. Jahon
6
https://evolutio.info/ru/journal-menu/1999-1/1999-1-gordeychik
32

iqtisodiyotida sobiq Yugoslaviyada o’tkazilgan bozor islohotlari yanada chuqurroq
xarakterga ega bo’lgan. Yugoslaviyada ishlab chiqarish korxonalari o’z-o’zini
boshqarish, erkin narx-navoni belgilash va tovarlarni sotish imkoniyatiga ega
bo’lib, raqobat kuchaygan edi. Buning oqibatida korxonalar raqobatga bardosh
berish uchun bozor sharoitiga moslashishga majbur bo’ldi. Yugoslaviya modeli
korxonalarning talabga moslasha olish, bozorni to’ldirish va mahsulotni nisbatan
yuqori sifatli bo’lishini ta’minlash imkoniyatiga ega ekanligini ko’rsatdi.
Mamlakat o’zining dastgohlarini zamonaviy yangilay olish imkoniyatini ham
namoyish etdi. Bunday yangilash korxonalar hisobidan amalga oshirildi. Biroq,
bozor sotsializmining yugoslavcha modeli mamlakatda ishsizlikning ko’payishi,
inflyatsiya jarayonlarining kuchayishiga olib kelgan edi.
60-yillarning oxirida bozor islohotlari Sharqiy Yevropaning boshqa
sotsialistik mamlakatlarida ham amalga oshirildi. Ularning iqtisodiyotida bozorga
oid tarkibiy qismlar Sobiq Ittifoq bilan solishtirganda yanada sezilgan bo’lsada,
biroq Yugoslaviya darajasiga yetib bormagan edi.
Vengriyada bozor sotsializmi modelini yaratish korxonalarning ishlab
chiqarish faoliyatiga mustaqillik berish yo’li bilan bog’liq bo’ldi.Ya’ni, ularga o’z
mahsulotlarini o’zlari sotishga ruxsat berildi. Ma’lumki, mamlakat yetarli darajada
kichik bo’lgan taqdirda bu jarayonga davlatning jiddiy aralashuvi talab etilmaydi.
Shuning uchun ham Vengriyada korxonalar ish haqi fondlarini saqlab qolgan
holatda bandlar sonini mustaqil belgilash huquqiga ega bo’lgan edi. Ishchilar
sonini kamaytirish hisobiga ish haqi fondi saqlab qolindi, natijada korxona bu
fondni qayta taqsimlash huquqiga ega bo’lganligi uchun ham ishlab chiqarishda
bandlarning ish haqini oshirish imkoniga ega bo’lgan edi.
Vengriyada o’tkazilgan iqtisodiy islohotlarning eng diqqatga sazovor
tomonlaridan biri shundaki, bu yerda ichki narxlar jahon narxlariga bog’lab
qo’yildi. O’tkazilgan ushbu islohotlar natijasida Vengriya iqtisodiyoti ma’lum
darajada qoloq, raqobatbardosh bo’lmagan ishlab chiqarishdan holi bo’lib,
raqobatda g’olib chiqqan korxonalar jahon bozori talablariga moslashgan edi.
Shunday qilib, 80-yillarning boshlarida amalga oshirilgan jiddiy iqtisodiy
33

islohotlar vengerlar tomonidan «iqtisodiy qon almashtirish» sifatida baholandi va
keyinchalik bu Vengriyaning bozor iqtisodiyoti tomon tashlangan jiddiy qadami
bo’ldi. Ushbu islohot Avstriya bilan bo’lgan davlat chegaralarini ochilishi
munosabati bilan yanada kuchaydi. Sanoat korxonalari ishlab chiqargan
mahsulotlar o’zining kapitalistik qo’shni davlatlari tomonidan kuchli raqobatni his
eta boshladi. Juda ko’p narxlar, ayniqsa, chorvachilik mahsulotlarning narxlari
Avstriya narxlariga yaqinlashtirildi. Bu esa o’z navbatida avstriyaliklar tomonidan
nisbatan arzon venger go’shtlarini ommaviy ravishda sotib olinishiga qarshi javob
bo’lgan edi. Xullas, Vengriya sotsialistik xo’jalik tizimi hukmronlik davridayoq
ochiq jamiyatni shakllantirish tomon, ya’ni jahon bozori xo’jaligi qonunlariga
moslashish tomon ildam qadamlar tashlangan edi.
1969 yilda Varshava shartnomasida mamlakat qo’shinlarining kiritilishi
munosabati bilan Chexoslovakiyada bozor sotsializmi tomon harakat bir muncha
qiyinlashgan edi. Shunday bo’lsa-da, Chexoslovakiyada markazdan turib
rejalashtirish ishlariga putur yetkazmagan holda, resurslarning narxlari har yili
o’sib, istehmol tovarlari narxlari esa pasayib bordi. 90-yilga kelib, Vengriyada narx
parametrlari va ularning tarkibi jahon standartlariga yaqinlashdi. Bu esa
mamlakatga bundan keyin ro’y berib turgan inflyatsiyalardan qutilib qolish
imkoniyatini bergan edi.
Jahon iqtisodiyotida Polshaning iqtisodiy rivojlanishi uchun siyosiy
nobarqarorlik xos bo’lib, bu mamlakatda har qanday iqtisodiy islohotlarni
o’tkazishni qiyinlashtirgan edi. Shunday bo’lsada, 80-yillarda hukmronlik qilgan
inflyatsiya Polshaning tarmoq tuzilmasini bir muncha yaxshiladi, bozor
iqtisodiyotiga mos keladigan bir qator qonun ishlab chiqildi. Bu holatni bozor
xo’jaligi uchun mamlakatda huquqiy poydevor o’rnatilishi deb qarash mumkin,
chunki bu poydevorsiz bozor iqtisodiyotini yaratish mumkin emas.
Polshada bozor iqtisodiyoti, mamlakatlarda bozor iqtisodiyoti amalda
bo’lishining moddiy shart-sharoitini yaratishdan boshlandi. Ya’ni, mamlakatda
erkin bozor narxlari masshtabining kengayishi, xususiy mulkchilikka nafaqat
34

qishloq xo’jaligida, balki qayta ishlash sanoatida ham ruxsat etilishi muhim
ahamiyat kasb etgan edi.
80 yillarda Polshada o’tkazilgan iqtisodiy islohotlar quyidagi yo’nalishlarni
nazarda tutgan edi:
markazdan turib rejalashtirishni davlat buyurtmalari tizimi bilan
almashtirish;
markazdan turib narx belgilashni qisqartirish (1989- yilning kuziga kelib

90 % narx erkinlashgan edi);
moddiy resurslarni markazdan turib taqsimlashni 45 % dan 1986-1988

yilga kelib 22 % gacha qisqartirish;
tarmoq vazirliklarini tugatish va yagona sanoat vazirligini tashkil etish

(Vengriya kabi);
ish haqini erkinlashtirish va mehnatga haq to’lash fondining oshishiga

qarab o’sib boruvchi soliqni joriy etish;
vositachilik va lizing shartnomalarini joriy etish;

qayta ishlash sanoatida xususiy mulkchilikka ruxsat berish;

xorijiy valyuta bozorini 1989 yildan boshlab erkinlashtirish va boshqalar.

Shunday qilib, 80-yillarning oxiriga kelib Sharqiy Yevropa
mamlakatlarining bozor iqtisodiyotiga o’tishini osonlashtiruvchi iqtisodiy shart-
sharoitlar yaratilgan edi. Sobiq Ittifoqda 1965- yilda o’tkazilgan iqtisodiy islohotlar
davom ettirilmasdan qolib ketgan edi. Iqtisodiyot rejali boshqaruv xo’jaligini
yanada markazlashtirish siyosatini kuchaytirish yo’lidan ketdi. Ishlab chiqarish
korxonalari amalda mustaqil faoliyat olib borish huquqiga ega bo’lmay qoldi. Ichki
bozorning narx tuzilmasi esa xalqaro standartlarga umuman mos kelmas edi.
Bozor islohotlari boshlangan bir davrda Sobiq Ittifoqda resurslar narxi
jahon narxining bor yo’g’i 1/3 qismini tashkil etgan edi. Bu esa inflyatsiya
jarayonlarining mamlakatda uzoq davom etishini va nihoyatda chuqurlashib
borishini ifoda etadi.
Sharqiy Yevropa mamlakatlarida davlat sotsializmining so’nggi yillarida
amalga oshirilgan chuqur iqtisodiy islohotlarni MDH davlatlari bilan
35

solishtirganda ushbu mamlakatlarda bozor islohotlarini o’tkazish uchun qulay
vaziyat yaratilganligini ko’rishimiz mumkin. Bunday qulay shart-sharoitlar bir
qator jihatlar bilan bog’liq. Masalan, Sharqiy Yevropa mamlakatlarida
iqtisodiyotning monopollashish darajasi MDH mamlakatlariga nisbatan pastligi,
aholining turmush farovonligi esa nisbatan yuqoriligi hamda ushbu mamlakatlarda
bozor mentaliteti saqlanib qolganligidir.
Kuzatuvchi sifatida MDHning ayrim tuzilishlarida qatnashuvchi davlat
Shtab kvartirasi Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi Belarus, Minsk
Rossiya bayrog’i Rossiya , Moskva
Suhbatlashish tili Rus tili
Ijro etuvchi kotib Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi Sergey Lebedev
Majlis o’tkazuvchi mamlakat Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi Rossiya
Federatsiyasi
Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi (MDH)-davlatlararo tashkilot. 1991 yil 8
dekabrda Minskda Belorussiya, Rossiya, Ukraina tomonidan tuzilgan. Ana shu
davlat rahbarlari imzo chekkan Bitimda SSSR chuqur tanazzulga uchrab
parchalanib ketish natijasida yo’q bo’lganligi qayd qilindi, uchala davlat siyosiy,
iqtisodiy, gumanitar, madaniy va boshqa sohalarda hamkorlikni rivojlantirishga
intilishini bayon etdi. 1991 yil 21 dekabrda Bitimga Ozarbayjon, Armaniston,
Qozog’iston, Qirg’iziston, Moldaviya, Tojikiston, Turkmaniston, O’zbekiston
qo’shildi, ular Belorussiya, Rossiya va Ukraina bilan birga MDH ning maqsad va
qoidalari to’g’risidagi Deklaratsiyaga Olma ota shahrida imzo chekdilar. 1993 yil
MDH ga Gruziya qo’shiddi. 1993 yil MDH Ustavi qabul qilindi, u davlatlarning
inson huquklari va erkinliklarini ta minlash, tashki siyosiy faoliyatiniʼ
muvofiqlashtirish, umumiy iqtisodiy makonni vujudga keltirish, transport va aloqa
tizimlarini rivojlantirish, aholi sog’lig’i va atrof mu-hitni muhofaza qilish, ijtimoiy
masalalar va immigratsiya siyosati, uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash,
mudofaa siyosatida hamkorlik qilish va tashqi chegaralarni qo’riqlashda birgalikda
faoliyat yuritishni nazarda tutadi. MDH haqiqiy a zolari bilan birga MDH
ʼ
faoliyatining ayrim turlarida qatnashuvchi a zolar bo’lishi mumkin. MDHning
ʼ
36

quyidagi organlari tashkil qilingan: Davlat boshliklari kengashi, Hukumat
boshliqlari kengashi, Tashqi ishlar vazirlari kengashi, Davlatlararo iqtisodiy
qo’mita, markazi Sankt-Peterburgda bo’lgan Parlamentlararo assambleya va
boshqa MDHning doimiy ishlovchi organi Minsk shahrida joylashgan
Muvofiqlashtiruvchi maslahat qo’mita hisoblanadi. Uning qoshida doimiy
kotibiyat ishlaydi. Davlat boshliqlari kengashi 1 yilda kamida 2 marta o’tkaziladi.
MDH organlarining faoliyati MDH Nizomi bilan tartibga solinadi.
MDH sobiq SSSR hududida fuqarolik urushi kelib chiqishining oldini oldi,
mamlakatlarni bosqichma-bosqich xalqaro munosabatlar tizimiga kirib,
mustaqilliklari, suverenitetini mustahkamlashga ko’mak berdi. MDH o’z faoliyati
davomida haddan tashqari ko’p qarorlar qabul qildi-yu, lekin aksariyat hollarda
ularning ko’pi bajarilmadi. Hozir MDH ga kiruvchi davlatlarning aholisi 283 mln.
kishini tashkil etadi. Bu aholining 120,5 mln. iqtisodiyotda mashg’uldir. Ularning
29,4 foizi sanoat va qurilishda, 21,5 foizi qishloq xo’jaligi, o’rmon va baliqchilik
sohasida ishlaydi.
O’zbekiston o’z milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda MDHda ishtirok
etmoqda. U MDHga davlatlar ustidan tuzilgan tashkilot sifatida emas, balki
mustaqil davlatlarning harakatlarini muvofiqlashtiruvchi organ sifatida qaraydi.
MDH hududida davlatlarning teng huquqligi asosida yagona iqtisodiy makonni
yaratish, tashkilotda umuman iqtisodiy munosabatlarning ustuvorligiga erishish,
davlatlar o’rtasida savdo iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish uchun harakat qiladi.
Rossiya aholisi soni 10 yil ichida birinchi marta kamaydi
11:43 24.01.2019(Yangilangan 11:44 24.01.2019)
2019 yil 1 yanvar holatiga Rossiya aholining umumiy soni 146 million 793
ming kishini tashkil qiladi.
TOSHKENT, 24 yanv-Sputnik. Rosstat idorasi Rossiya aholisining soni
to’g’risidagi ma lumotni e lon qildi.ʼ ʼ
O’tgan yil avgust oyida Rossiya prezidenti Vladimir Putin o’zining
telemurojaatida mamlakat 2020 yilda demografik muammolarga duch kelishi
37

haqida va O’zbekiston Prezidenti MDH davlatlari huquqni muhofaza qilish
organlari rahbarlarini qabul qildi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2019 yil 31 may
kuni Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi Ichki ishlar vazirlari kengashining shu
kunlarda Toshkent shahrida o’tayotgan tadbirlarida ishtirok etayotgan MDHga a’zo
davlatlar ichki ishlar vazirliklari va idoralari rahbarlarini qabul qildi.
Prezidentimiz Ozarbayjon, Armaniston, Belarus, Qozog’iston, Qirg’iziston,
Rossiya, Tojikiston va Turkmaniston delegatsiyalari rahbarlarini samimiy qutlar
ekan, Hamdo’stlik mamlakatlari huquqni muhofaza qilish organlari o’rtasidagi ikki
va ko’p tomonlama hamkorlik aloqalari tobora mustahkamlanib borayotganini
mamnuniyat bilan qayd etdi.
Bugungi kunda MDH Ichki ishlar vazirlari kengashi samarali hamkorlik,
ilg’or tajriba va bilim almashish, shuningdek, terrorizm, ekstremizm, narkotrafik,
uyushgan jinoyatchilik va odam savdosiga qarshi kurashishdagi sa’y-harakatlarni
yaqindan muvofiqlashtirish uchun muhim mexanizm ekani ta’kidlandi.
Hamdo’stlik hududida jinoyatlar soni keyingi besh yilda 25 foizdan
ziyodga qisqargani Kengash faoliyatining natijadorligidan dalolat beradi. Bundan
tashqari, birgina o’tgan yilda qo’shma operatsiyalar doirasida giyohvand
moddalarning noqonuniy aylanmasi bilan shug’ullangan 892 nafar shaxsning
faoliyatiga chek qo’yildi hamda 84 nafar jinoyatchi ushlandi.
Uchrashuvda MDHga a’zo davlatlar ichki ishlar organlari hamkorligini
yanada kengaytirish, jumladan, samarali idoralararo hamkorlikni yo’lga qo’yish,
qo’shma tadbirlar o’tkazish, kadrlar tayyorlash bo’yicha dasturlarni amalga
oshirish istiqbollari ko’rib chiqildi. Shuningdek, mintaqaviy xavfsizlikning dolzarb
masalalari, xususan, Afg’onistondagi vaziyatni tinch yo’l bilan hal etish va
transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurashishda sheriklikni mustahkamlash
yuzasidan fikr almashildi.
Delegatsiyalar rahbarlari Prezidentimizga samimiy mehmondo’stlik uchun
minnatdorlik bildirib, o’z davlatlari rahbarlarining salomini yetkazdilar.
38

Mamlakatimiz huquqni muhofaza qilish tizimida huquqbuzarliklarni
barvaqt oldini olish va profilaktika qilish bo’yicha samarali tizimni shakllantirish
borasida amalga oshirilayotgan islohotlar natijadorligi yuksak baholandi.
Hamdo’stlik mamlakatlari huquqni muhofaza qilish tuzilmalari o’zaro
qo’llab-quvvatlash hamda umumiy tahdid va xatarlarga qarshi kurashishda sa’y-
harakatlarni birlashtirish maqsadida faol hamkorlikni yanada rivojlantirishga
tayyor ekani alohida qayd etildi.
Mustaqil davlatlar hamdo’stligi (MDH) mamlakatlarida 2019 yilning
yanvar-may oylarida sanoat ishlab chiqarishi hajmi 2,5 foizga ko’paydi. Buni
MDH Statistika qo’mitasi ma’lumotlaridan bilib olish mumkin. 7
2.3. O’zbekiston va MDH mamlakatlari o’rtasidagi integratsion
munosabatlarni rivojlantirish yo’nalishlari
MDH respublikalari bilan teng huquqli va o’zaro
manfaatdorlikkaasoslangan hamkorlik munosabatlarini rivojlantirish
O’zbekistonda makroiqtisodiy barqarorlik va barqaror iqtisodiy o’sishni
ta’minlashning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Negaki, ushbu mamlakatlar
bilan savdo-iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirish bir qator muhim afzalliklarga
egadir.
Birinchidan, respublikamiz geografik nuqtayi nazardan anklav davlat
hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, O’zbekistondan bevosita eng arzon
transport turi hisoblangan dengiz yo’llariga chiqish imkoniyati mavjud emas. Bu
o’z navbatida transport xarajatlari bilan bo’g’liq muammolarni keltirib chiqaradi
hamda mahsulot tannarxi va uning raqobatbardoshlik darajasiga salbiy ta’sir
ko’rsatadi. MDH mamlakatlari bilan savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish esa
yirik transport xarajatlarini talab qilmaydi.
Ikkinchidan, MDH O’zbekistonda ishlab chiqarilayotgan tayyor
mahsulotlar uchun yirik bozor hisoblanadi. Respublikamizda ishlab
chiqarilayotgan tayyor tovarlar energiya va material sig’imining yuqoriligi, sifat
darajasining nisbatan pastligi ularning raqobatbardoshlik darajasiga salbiy ta’sir
7
Maxmudova M.J., Qo‘ldasheva M. Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi (O‘quv qo‘llanma).
NamDU, 2020 – 240 bet
39

ko’rsatadi. Shu sababli tayyor mahsulotlami uzoq xorij mamlakatlariga sotish
ancha murakkab. Ichki bozor yetarli darajada to’yinmagan MDH mamlakatlarida
esa O’zbekiston tayyor mahsulotlari raqobatbardosh hisoblanadi.
Uchinchidan, MDH mamlakatlarida bir turdagi tovarlarni katta miqdorda
ishiab chiqarish imkoniyatlari mavjud. Paxta, meva, sabzavot, ko’mir, gaz, neft,
oltin mintaqadagi davlatlarning deyarli barchasida ishlab chiqariladi. Ana shu
tarmoqlarda mahsulot miqdori va sifatini belgilash bo’yicha kelishuvlarga erishish,
bu mahsulotlarni qayta ishlash va ularni eksport qilish bo’yicha yagona siyosatni
yurgizish maqsadga muvofiqdir. Agar MDH respublikalari jahon bozoriga alohida
chiqsalar, ular o ‘zaro raqobatchilarga aylanadilar, ularning birgalikda harakat
qilishi rnamlakatlar iqtisodiyotini bozor konyunkturasiga bog’liqligini pasaytiradi
va mahsulotlarning raqobatbardoshligini oshiradi.
To’rtinchidan, MDH mamlakatlari bilan savdo-iqtisodiy aloqalarni
rivojlantirish boshqa sohalarda ham hamkorlik munosabatlarining faollashuviga
olib keladi. Natijada yirik mablag’lar talab etuvchi ulkan investitsiya loyihalarini
amalga oshirish uchun moliyaviy mablag’larni birlashtirish imkoniyati yuzaga
keladi.
Shu sababli MDII mamlakatlari bilan integratsion munosabatlarni
rivojlantirish respublikamiz tashqi iqtisodiy siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan
biri hisoblanadi.
MDH mamlakatlari bilan integratsion munosabatlami rivojlantirish bir
nechta yo’nalishda amalga oshirilishi mumkin:
Birinchidan, MDII respublikalari bilan savdo aloqalarini rivojlantirish. Bu
yo’nalish o’zaro savdo aloqalari hajmini oshirishni taqozo etib, boshqa hamkorlik
shakllari uchun esa asos bo’lib xizmat qiladi.U o’z ichiga mamlakatlar o’rtasidagi
ikki va ko’p tomonlama savdoda eng qulay sharoitlar rejimini tashkil qilish, ikki
tomonlama soliq solishga barham berish va ichki yoki o’zaro valyutalar
konvertatsiyasiga erishish haqidagi kelishuvlami qamrab oladi. Bunday
jarayonlaming amalga oshirilishi MDH davlatlari o’rtasidagi iqtisodiy hamkorlikni
40

sezilarli darajada rag’batlantiradi va o’zaro iqtisodiy aloqalar rivojlanishining
keyingi bosqichiga o’tishga imkon beradi.
Erkin savdo zonasining tashkil etilishi MDH mamlakatlari bilan savdo
aloqalarini rivojlantirishning ikkinchi yo’nalishi hisoblanadi. Yuqorida ta’kidlab
o’tilganidek erkin savdo zonasi sifat jihatdan yangi darajadagi savdo munosabatlari
rejimini tashkil etishga qaratilgan o ‘zaro imtiyozlar tizimini talab qiladi. Erkin
savdo zonasida mamlakatlar tarif va notarif chegaralashlarni, ya’ni bojxona to’lovi,
kvotalar va boshqa to’siqlarni olib tashlashni ta’minlaydilar. Yana shuni ta’kidlash
joizki, erkin savdo zonasi amal qilishining majburiy shartlaridan biri eksport-
import operatsiyalariga solinadigan egri soliqlarning simmetrik formulasidir.
Aynan erkin savdo zonasi shakllanishi davrida iqtisodiy munosabatlarni
o’zaro liberallashtirish bo’yicha ko’p tomonlama muzokaralarni boshqarishga
ehtiyoj tug’iladi.
MDH doirasida integratsion aloqalarni rivojlantirishning yana bir muhim
yo^nalishi bojxona ittifoqi hisoblanadi. Bojxona ittifoqi erkin savdo zonasidagi
mamlakatlaming uchinchi mamlakatlarga nisbatan kelishilgan siyosat yuritishini
ishlab chiqishdan boshlanadi.
Bu yerda so’z yagona bojxona tarifi, uchinchi mamlakatlardan qilinadigan
importga nisbatan yagona himoya chora-tadbirlari, va nihoyat, uchinchi
mamlakatlar va xalqaro iqtisodiy tashkilotlar bilan yagona savdo rejimi yuritish
haqida borayapti. Bojxona ittifoqining yuqori bosqichi - yagona bojxona hududi
hisoblanadi. U ichki bojxona chegaralarini asta-sekin bekor qilish va bojxona
ittifoqi boshqaruv organlarini tashkil qilishni ko’zda tutadi.
MDHda savdo-iqtisodiy aloqalarni chuqurlashtirish va integratsion
jarayonlami faollashtirishning yana bir yo’nalishi hisoblangan umumiy bozor
bojxona ittifoqi transformatsiyasi asosida zaruriy iqtisodiy sharoitlar pishib
yetilganlik darajasigi qarab shakllanadi. Umumiy bozor sharoitida tovarlar,
xizmatlar, ishchi kuchi va kapitallarning hudud bo’ylab erkin harakat qilishiga
keng yo’l ochib beriladi. Shuningdek, moliya, bank, sug’urta va boshqa sohalarda
41

muvofiqlashtirilgan siyosat yuritiladi. Bunda milliy qonunchiliklami unifikatsiya
qilish, iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda soliq siyosatini uyg’unlashtirish yakunlanadi.
Albatta ushbu chora-tadbirlami amalga oshirish uzoq vaqt va ko’p mablag’
talab qiladi. Ammo MDHga a’zo mamlakatlaming uzoq tarixiy vaqt davomida
birgalikda rivojlanganligi, ushbu mamlakatlar o’rtasida umumiy infratuzilmaning
mavjudligi, yer-suv va energetika manbalarining yagonaligi kabi omillar
integratsion munosabatlarning rivojlanishida qo’shimcha shart-sharoit bo’lib
xizmat qiladi.
O’zbekistonning MDH mamlakatlari bilan savdo-iqtisodiy aloqalarini
chuqurlashtirish ham ikki yoqlama, ham ko’p yoqlama hamkorlik shakllaridan
unumli foydalanishni taqozo etadi. Ayniqsa, Rossiya, Markaziy Osiyo
mamlakatlari bilan savdo-iqtisodiy munosabatlarni rivoj lantirishning kcng
imkoniyatlari mavjud.
Bugungi kunda O’zbekistonning Rossiya bilan tashqi savdo aylanmasi 7
mlrd dollardan oshgan bo’lsa-da, mavjud imkoniyatlardan to’liq
foydalanilmayapti.
Rossiya paxta xomashyosi, ip-kalava kabi O’zbekistonda yirik miqdorda
ishlab chiqariladigan to’qimachilik xomashyolari, mevasabzavotlar, meva
sharbatlari uchun yirik bozor hisoblanishi bilan birga milliy iqtisodiyotimiz uchun
muhim ahamiyatga ega bo’lgan tovarlar - yog’och, rangli metallar, yuqori sifatli
Icxnika va texnologiyalar yetkazib berish salohiyatiga ega yirik davlat hisoblanadi.
Bundan tashqari Rossiya bilan turli sohalarda qo’shma korxonalar barpo
etish, qo’shma loyihalarni amalga oshirish mumkin.
O’zbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan tashqi savdo
aloqalaridagi o’zgarishlar natijasida mintaqa mamlakatlari bilan o’zaro savdo
aloqalarining jami savdo aloqalaridagi salmog’ida tegishli ijobiy o’zgarishlar
kuzatilmayapti.
Tahlillar shuni ko’rsatadiki, 0 ‘zbekistonning mintaqa mamlakatlari bilan
o’zaro 2012 tashqi savdo aylanmasining jami tovar aylanmasidagi ulushi 1995-
42

yilda 19,7 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2012-yilga kelib bu ko’rsatkich deyarli 2
barobar pasaydi.
Bundan tashqari integratsion aloqalaming intensivligini ko’rsatuvchi
ikkinchi ko’rsatkich - o’zaro savdo aloqalarining YalMdagi ulushida ham pasayish
kuzatiladi. Taxminiy hisob-kitoblarga ko’ra, bugungi kunda Markaziy Osiyo
mamlakatlari bilan o’zaro savdo hajmining 0 ‘zbekiston YalMdagi ulushi, 1,2-1,4
foizni tashkil etadi, xolos. Vaholanki, XX asr 90-yillarining boshida mazkur
ko’rsatkich 6-6,5 foizga teng edi.
Yuqoridagi tahlil natijalaridan shunday xulosa chiqarish mumkinki,
O’zbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlariga bog’liqligi pasaymoqda. Bu esa
mintaqa bozoridan yetarli darajada foydalanilmayotganligidan dalolat beradi.
Shuni alohida ta’kidlash iozimki, O’zbekistonning Markaziy Osiyo
mamlakatlari bilan hamkorligi faqat savdo sohasi bilan chegaralanib qolmasligi
kcrak. Yirik miqdorda ishlab chiqariladigan tovarlar bo’yicha yagona eksport
siyosatini yuritish barcha Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun manfaatli
hisoblanadi. 8
8
A.M.Alimov. Globallashuv va mintaqaviy iqtisodiy integratsiya jarayonlari. - Т .: “Fan va tcxnologiya”, 2016, 276 bet.
43

XULOSA
Ushbu kurs ishi Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi (MDH)
davlatlarining geosiyosiy va transport kommunikatsiya salohiyatini chuqur
o’rganishga bag’ishlangan. Kurs ishi ikki asosiy bobdan iborat bo’lib, har bir bob
turli jihatlarni qamrab oladi va MDH davlatlarining rivojlanish jarayonlari,
integratsion munosabatlari hamda transport aloqalari haqida batafsil ma’lumot
beradi.
MDH davlatlarining geosiyosiy va transport kommunikatsiya salohiyati
haqida keng qamrovli bilimlar hosil qilindi. MDH davlatlarining strategik
joylashuvi va tabiiy resurslari, jahon iqtisodiyotidagi o’rni va transport aloqalari
hamda integratsion munosabatlari batafsil o’rganildi. O’zbekiston va boshqa MDH
davlatlari o’rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish yo’llari va istiqbollari ham kurs
ishining muhim natijalaridan biridir. Ushbu ma’lumotlar MDH davlatlarining
kelajakdagi rivojlanish yo’nalishlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega bo’ladi.
MDH davlatlari geosiyosiy va transport kommunikatsiya salohiyatini
o’rganish bugungi kunda dolzarb mavzulardan biridir. Ushbu kurs ishi davomida
MDH davlatlarining geosiyosiy holati, iqtisodiy aloqalari va transport
kommunikatsiya infratuzilmasi batafsil tahlil qilindi.
MDH davlatlarining geosiyosiy ahamiyati ulkan hududiy va iqtisodiy
salohiyatga ega bo’lganini ta’kidlash lozim. Ushbu davlatlar o’rtasidagi siyosiy va
iqtisodiy integratsiya jarayonlari nafaqat mintaqaviy, balki global miqyosda ham
muhim rol o’ynaydi. Har bir davlatning o’ziga xos geosiyosiy strategiyasi va
iqtisodiy resurslari mavjud bo’lib, ular umumiy maqsad va manfaatlar uchun
uyg’unlashishi mumkin.
MDH davlatlari o’rtasidagi transport kommunikatsiya tarmoqlarining
rivojlanishi mintaqaning iqtisodiy taraqqiyotida katta ahamiyatga ega. Temir
yo’llar, avtomobil yo’llari, dengiz va havo transporti tizimlarining
modernizatsiyasi va kengaytirilishi MDH davlatlari o’rtasidagi savdo hajmining
oshishiga va iqtisodiy aloqalarning mustahkamlanishiga zamin yaratmoqda.
44

MDH davlatlari transport kommunikatsiya infratuzilmasining
rivojlanishida bir qancha muammolar mavjud. Jumladan, transport yo’laklarining
notekis rivojlanishi, logistika xizmatlarining samarasizligi va ba’zi holatlarda
siyosiy ziddiyatlar bu sohada jiddiy to’siqlar tug’dirmoqda. Shunga qaramasdan,
mintaqa davlatlari bu muammolarni hal etishda faol ishtirok etmoqda va ko’p
tomonlama hamkorlikni rivojlantirish uchun qator loyihalar amalga oshirilmoqda.
Umuman olganda, MDH davlatlari geosiyosiy va transport
kommunikatsiya salohiyati katta imkoniyatlarga ega bo’lib, bu imkoniyatlardan
samarali foydalanish uchun mintaqaviy hamkorlik va integratsiyani yanada
kuchaytirish zarur. Bu esa nafaqat MDH davlatlarining iqtisodiy rivojlanishiga,
balki xalqaro maydondagi nufuzining oshishiga ham xizmat qiladi.
45

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Jahon iqtisodiyoti toshkent – “Ilm ziyo” – 2005
2. A.M.Alimov. Globallashuv va mintaqaviy iqtisodiy integratsiya jarayonlari.
-Т.: «Fan va tcxnologiya», 2016, 276 bet.
3. Maxmudova M.J., Qo’ldasheva M. Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy
geografiyasi (O’quv qo’llanma). NamDU, 2020 – 240 bet
4. https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyaning-ukrainaga-bosqini-kelib-
chiqish-sabablari-va-uning-dunyo-tartibotiga-ta-siri
5. https://www.trt.net.tr/uzbek/dasturlar/2016/04/12/tog-li-qorabog-da-
qachon-tinchlik-o-rnatiladi-469035
6. https://daryo.uz/2020/09/30/togli-qorabogda-nima-bolyapti-ozarbayjon-
prezidenti-va-armaniston-bosh-vaziri-rossiya-telekanali-efirida-shu-haqda-sirtdan-
bahslashdi
7. https://evolutio.info/ru/journal-menu/1999-1/1999-1-gordeychik
46

ILOVALAR
1 – ILOVA
Rossiyaning Ukraina hududiga bo lgan davolari ko rsatib o tilgan.ʻ ʻ ʻ
Manba: xarita internet saytidan olindi [4]
47

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB MDH DAVLATLARINING GEOSIYOSIY SALOHIYATI
1.1 MDHning tashkil topishi va rivojlanish xususiyatlari………………………… 5
1.2 MDH davlatlarining geosiyosiy ahamiyati va joylashuvi MDH
mamlakatlarining jahon iqtisodiyotida tutgan
o’rni…………………………………………………….. 7
1.3 MDH davlatlari o’rtasidagi geosiyosiy ziddiyatlar va muammolar……..……
12
II BOB MDH DAVLATLARI DOIRASIDAGI INTEGRATSION
MUNOSABATLAR VA TRANSPORT KOMMUNIKATSIYA SALOHIYATI
2.1. MDH doirasidagi integratsion munosabatlar muammolari va istiqbollari……
18
2.2. MDH va Sharqiy Yevropa davlatlari bilan transport aloqalari va
yo’nalishlari............................................................................................................ 32
2.3. O’zbekiston va MDH mamlakatlari o’rtasidagi integratsion munosabatlarni
rivojlantirish yo’nalishlari……………………………………………………...…
39
XULOSA………………………………………………………………………....
44
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………………………. 46
ILOVALAR…………………………………………………………………….. . 47
48

Купить