Me’da osti bezining tuzilishi. Ingichka ichak - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	72.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Me’da osti bezining tuzilishi. Ingichka ichak

Купить

Me’da osti bezining tuzilishi . Ingichka ichak
Reja:
1. Atcinar hujayralar
2. Me’da osti bezining limfa sistemasi
3. Ingichka ichakda oziq moddalarning parchalanishi va so’rilishi
4. Ingichka ichakning tuzilishi

Anatomik jihatdan bezning bosh, tana va dum qisml ar i tafovut qilinadi. Bezni
qoplovchi yupqa kapsula biriktiruvchi to’qimadan iborat bo’lib, u bezning
ichkarisiga kirib borib, bo’laklarga ajratadi. Biriktiruvchi to’qimadan qon tomirlar,
chiqaruv naylari, limfa tomirlari va nervlar joylashadi.
Bo’laklar e k z o k r i n va e n d o k r i n qismlardan tashkil topgan. Bez
massasini 97% ga yaqini ekzokrin, 3% ga yaqini endokrin qismdan iborat (217-
rasm).
Bezning ekzokrin qismi. Bezning bu qismi atcinuslar (254- rasmga q.) va
chiqaruv naylarining yig’indisidan iborat. Me’da osti bezi ekzokrin qismining
struktura-funktcional birligi bo’lib atcinus (acinus pancreaticus; hisoblanadi. U
oxirgi sekretor bo’lim va kiritma naylarini o’z ichiga olib, updan chiqaruv
. Me’da osti sezi. Gematoksilip-eozitc bilan bo’yalgpn. 06. 10, ok. 10.1 -
bezning ekzokrin qismi; a - atcinuslar; 2 - qon tomir; 3 - endokrin qnsm -
Langergans orolchasi.
Naylari boshlanadi . Tashqaridan atcinus kattaligi 100-150 mkm bo’lgan
qopchani eslatadi. Atcinuslar orasida retikulin tolalar, qon kapillyarlari hamda
vegetativ nerv sistemasining nerv tolalari va nerv tugunlari joylashadi. Atcinuslar
7-12 ta yirik ekzokrin pankreatotcitlar yoki atcinotcitlardan (acinocytus) va bir
necha mayda nay hujayralari yoki tcentroatcinoz hujayralardan tashkil topgan.
Atcinar hujayralarda apikal zimogen va bazal (gomogen) zonalari aniq ajralib
turadi. Elektron mik-roskopda atcinar hujayralar piramida shakliga ega bo’lib,

uning keng asosi bazal membranada yotadi (218-rasm). Hujayralarning yon
yuzalari tcitolemmasi biriktiruvchi kompleks va desmosomalar hosil qiladi.
Atcinar hujayralarning apikal (zimogen) zo-nasi kislotali bo’yoqlar bilan, ya’ni
oksifil bo’yaladi. Zimogen zona asosan yirik (diametri 80 nm gacha) o’rtacha
elektron zichlik-dagi zimogen granulalar bilan to’lgan bo’ladi. Ular orasida
kamroq elektron zichlikka ega bo’lgan prozimogen (etilmagan) donalari ham
uchrab turadi. Gomogen zonada asosan membranalarida juda ko’p ribosomalar
tutgan donador endoplazmatik to’r elementlari joylashgan. Ular parallel’
joylashgan yassi qopcha-lardan iborat bo’lib, pankreatik shiraning fermentlari shu
er-da sintezlanadi. Bazofil ribosomalar ko’p bo’lganligi sababli bu zona bazofil
bo’yaladi.
Atcinar hujayralarning 1-2 ta yadrocha tutgan dumaloq yadro-si ularning
bazal qismiga yaqin joylashadi. YAxshi rivojlangan
Atcinar hujayralarning sekretor faoliyati tciklik jarayon bo’lib, unda quyidagi
bosqichlarni kuzatish mumkin: 1) ferment-lar sintezi uchun zarur bo’lgan oddiy
birikmalarning hujayra-ga kirishi; 2) donador endoplazmatik to’rda sintez bo’lishi;
3) sekretning Gol’ji kompleksida «etilishi»; 4) tayyor sekret mahsulotining
prozimogen va zimogen holida yig’ilishi; 5) sekret mahsulotining hujayradan
chiqishi. Sekretor tcikl o’rtacha 1,5- 2 soat davom etadi. Ammo organizmning
hazm fermentlariga bo’l-gan fiziologik ehtiyojiga qarab qisqarishi va, aksincha,
uzayi-shi mumkin.
Atcinar hujayralardan ajralgan sekret kiritma nay (ductus-intercavatus ) ga
tushadi. Uning devorini tashkil qilgan mayda hujayralar ba’zan atcinar
hujayralarning yon tomonida zich yopishib, ular bilan umumiy bazal membranada
joylashadi. Ba’-zi hollarda esa kiritma nayi hujayralari atcinus bo’shlig’iga suqilib
kiradi va atcinar hujayralarning apikal yuzasida yota-di. Bunday joylashgan holda
ular tcentroatcinoz hujayralar cellulae centracinosae) deb ataladi. (219-rasm).
TCentroatci-noz hujayralar noto’g’ri yassi ko’rinishga ega bo’lib, oval shakli-dagi
yirik yadrosi oqish tcitoplazmasining yupqa qatlami bilan o’ralgan. TCitoplazmada

organellalar juda kam. Hujayralarning atcinus bo’shlig’iga qaragan erkin yuzasida
onda-sonda mikrovor-sinkalar uchraydi.
Kiritma naylari bo’lakchalar ichi naylari (dictus interlobula res) ga o’tadi.
Ularning devori bir qavatli kubsimon epiteliy bilan qoplangan. Hujayralar
tcitoplazmasida oz miqdorda mi-toxondriyalar va erkin ribosomalar, unchalik
rivojlanmagan Gol’ji kompleksi va donasiz endoplazmatik to’r elementlark bor.
Bo’lakchalar ichi naylari me’da osti bezida unchalik rivoj-lanmagan va shu
belgisiga qarab quloq oldi bezidan yaqqol aj-ratish mumkin. Qiritma va
bo’lakchalar ichi naylari hujayrala-ri pankreatik shira tarkibidagi bikarbonatlar,
tuzlar va suv sekretciyasida ishtirok etadi.
Bo’lakchalar ichi naylari bez bo’laklari orasidagi birikti-ruvchi to’qimali
to’siqlarda joylashgan bo’lakchalararo naylar (ductus interlobularis) bo’lib davom
etadi. Ular esa o’z navbatida me’da osti bezining umumiy, chiqaruv nayiga qo’shi-
ladi. Umumiy nay bezning dum qismidan bosh qismigacha davom etib, bu erda
umumiy o’t yo’li bilan birgalikda o’n ikki barmoq ichak bo’shlig’iga ochiladi. Bu
naylar devori shilliq parda bilav qoplangan. SHilliq parda baland prizmatik epiteliy
va birik-tiruvchi to’qimadan iborat xususiy plastinkalardan tashkil top-gan.
Umumiy chiqaruv nayining qo’shilish joyida aylana joylash-gan silliq mushak
hujayralari bo’lib, ular nayning sfinkteri-ni hosil qiladi.
CHiqaruv nayi epiteliysida qadahsimon hujayralar hamda> pankreozimin va
xolitcistokinin gormonlarini ishlovchi endokrin hujayralar uchraydi. Bu gormonlar
ta’sirida me’da osti bezi
atcinar hujayralarining sekretor faoaliyati va jigardan o’t ajralishi kuchayadi.
Bezning endokrin qismi. Endokrin qism bez bo’lakchalari ichi-da joylashgan
pankreatik orolchalar (Langergans orol-chalari) dan iborat (217, 220- rasmlar).
Ko’pchilik orolchalar odatda atrofdagi to’qimalardan biriktiruvchi to’qimali parda
bilan ajralgan. Lekin ayrim orolchalarning, ayniqsa, mayda •orolchalarning
kapsulasi bo’lmaydi va ekzokrin parenxima bilan qo’shilib ketadi. Orolchalarning
soni bezning bosh - tana - dum yo’nalishida ortib boradi. Ularning umumiy soni 1
mln dan 2 mln gacha bo’ladi.

Pankreatik orolchalar (Insulae pancreaticae) endokrin hujayralar- insulotcitlar
(insulocyti) dan tashkil topgan. Ular o’rtasida fenestr-langan sinusoid tipidagi qon
kapilyarlari joylashadi. Qon kapilyar-lari atrofida perikapillyar bo’shliq bo’lib,
insulyar i ormonlar avva-lo shu bo’shliqqa, so’ngra kapillyarlar devori orqali
qonga tushadi.
Insulotcitlar atcinar hujayralarga qaraganda kichikroq bo’-lib, ularning
tcitoplazmasida donador endoplazmatik to’r o’rtacha rivojlangan bo’lsa-da, Gol’ji
kompleksi yaxshi rivojlangan, mayda mitoxondriyalar va sekret donachalari ko’p
(220-rasm). Sekret donachalarining fizik-kimyoviy va morfologik xususiyat-lariga
qarab insulotcitlarning 5 turi farqlanadi: V- (bazo-fil) hujayralar, A- (atcidofil)
hujayralar, D- (dendritik) hujayralar, Di-(argirofil) hujayralar va RR-hujayralar.
Pankreatik orolchalar hujayralarining ko’pchiligini (70- 75%) V-hujayralar
tashkil qiladi. Ular asosan orolcha marka-zida joylashadi. V-hujayralarning sekret
donachalari suvda erimaydi, ammo spirtda butunlay erib ketadi. Sekret donacha-
larining kattaligi 275 nm atrofida bo’lib, ular bazofillik xususiyatiga ega va
al’degidfuksin, gentcian fiolet bilan ko’k rangga bo’yaladi. Sekret donachalarining
o’rab turgan membranasi bilan ichidagi moddasi orasida keng yorug’ gardish
(oreola) bor. V-hujayralarning sekret donachalari insulin gormonidan ibo-rat.
Insulin to’qimalar hujayralari tomonidan glyukozani o’zlashtirishni kuchaytiradi
va qondagi qand miqdorini kamay-tiradi. Uzlashtirilgan glyukoza hujayralarda,
ayniqsa, jigar va mushak hujayralarida glikogenga aylanadi va to’planadi. SHuning
uchun organizmda insulin etishmaganda to’qimalarda glyukoza miqdori kamayib,
qonda uning miqdori ko’payib ketadi, Bu esa qandli diabet kasalligiga olib keladi.
A-hujayralar pankreatik orolchalar hujayralarining 15- 20 protcentini tashkil
qiladi va ular ko’pincha orolchaning chek-kalarida joylashadi. Bu hujayralar sekret
donachalarining kattaligi 230 nm atrofida bo’lib, ular spirtda erimaydi, ammo
suvda eriydi. V-donachalar oksifil xususiyatga ega, shu sababli kislotali fuksin
bilan och qizil rangga bo’yaladi. V-hujayralar sekret donachalaridan farqli o’laroq,
A-donachalarning qoram-tir markazi bilan uni o’rab turgan membranasi orasidagi
yorug’ gardish (oreola) tor bo’ladi. A-hujayralar sekret donachalari-da glyukogon

gormoni topilgan. Glyukogon insulinning antagonis-ti hisoblanadi va uning
ta’sirida to’qimalarda glikogenning glyujozaga parchalanishi kuchayadi, natijada,
qondagi qand miq-dori oshadi. SHuning uchun organizmda glyukogon kamayib
ketganda qondagi glyukoza miqdori kamayib ketishi mumkin. SHunday qi-lib,
insulin va glyukogon qondagi glyukoza miqdorining doimiy-ligini ushlab turadi va
to’qimalardagi (birinchi navbatda ji-gardagi) glikogen miqdorini belgilaydi.
D -xujayralar insulotcitlarning 5-10% ini tashkil qiladk. Bu hujayralar
noksimon, ba’zan, yulduzsimon shakldagi hujay-ralar bo’lib, asosan, pankreatik
orolchalarning chetida joyla-
shadi. D-hujayralarning sekret donachalari kattaligi 325 nm atrofida, o’rtacha
zichlikda bo’ladi va yorug’ gardish (oreola) tutmaydi. D-hujayralar somatostatin
gormoni ishlab chiqaradi. Bu gormon A- va V-hujayralardan insulin bilan
glyukogon aj-ralishini to’xtatadi hamda bezning atcinar hujayralaridagi fermentlari
sintezini pasaytiradi. Pankreatik orolchalarda oz miqdorda Di - hujayralari ham
uchraydi. Bu hujayralar ju-da zich markazi atrofida tor yorug’ gardishi bo’lgan
mayda (160 nm) argirofil donachalar tutadi. Di-hujayralar vazoaktiv yantestinal
polipeptid (VIP) ishlab chiqaradi. VIP arterial bosimni pasaytiradi, me’da osti bezi
shirasi va gormonlar ajralishini kuchaytiradi.
RR-hujayralar insulotcitlar orasida juda kam (2-5%) -bo’lib, ular me’da va
me’da osti bezi shiralari ajralishini kuchaytiruvchi pankreatik polipeptid ishlaydi.
RR-hujayralar poligonal shaklda bo’lib, tcitoplazmasida juda mayda (140 nm
gacha) donachalar tutadi. Bu hujayralar odatda bezning bosh qismidagi pankreatik
orolchalarning chetlarida, bundan tashqa-ri, orolchalardan tashqarida, ya’ni
ekzokrin bo’limlar va chiqa-ruv naylari orasida ham uchraydi.
Me’da osti bezi bo’laklarida yuqorida aytib o’tilgan, atci-nar va endokrin
hujayralardan tashqari, sekretor hujayralar-ning yana bir turi - oraliq yoki
atcinoinsulyar hujayralar uch-raydi (221-rasm). Ularning kelib chiqishi to’liq
o’rganilmagan. Atcinoinsulyar hujayralar to’da-to’da bo’lib ekzokrin qism ora-sida
joylashadi. Bu hujayralarning o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, ularning
tcitoplazmasida ikki xil donachalar: atcinar hujayralarga xos bo’lgan yirik zimogen

donachalari va endokrin hujayralarga xos - mayda sekret donachalari uchraydi.
Mayda sekret donachalari A- V- yoki D -hujayralardan birining sekret
donachalariga o’xshash bo’ladi. SHu sababli atcinoinsulyar hujayralarni A, V, va
D turlarga klassifikatciya qilish tavsiya qilingan. Atcinoinsulyar hujayralarning
ko’pchiligi qonga ham endokrin, ham zimogen donachalarini ajratadi. Kamdan-
kam hollarda har ikki xil sekret donachalari bezning chiqaruv nayi-ga tushadi.
Me’da osti bezining qon bilan ta’minlanishi. Me’da osti bezi arteriya qoni
bilan qorin arteriyasi va yuqori ichak tutqichi arteriyasi tarmoqlari hisobiga ta’-
minlanadi. Yirik arteriya tarmoqlari bo’lakchalararo birikti-ruvchi to’qimalarda
mayda arteriyaolalarga ajraladi. Bu tar-moqlar atcinuslar atrofida kapillyarlar
to’rini hosil qiladi. Kapillyarlar yig’ilib, venulalarga o’tadi. Langergans orolchala-
rining qon bilan ta’minlanishi bundan keskin farq tciladi.
Me’da osti bezi bo’laklarida tomirlarning darvoza (portal) sistemasi mavjud
degan fikrlar ham bor. Bu fikrga ko’ra olib keluvchi arteriola avval pankreatik
orolchalar kapillyarlariga tarmoqlanadi, so’ngra ular olib chiqaruvchi arteriolaga
yig’ila-di, undan esa ekzokrin qism atcinuslarini qon bilan ta’min-lovchi yangi
(ikkilamchi) kapillyarlar to’ri boshlanadi. Me’da osti bezidan oqib chiqadigan
venoz qon darvoza venasiga quyi-dadi.
Me’da osti bezi ning limfa sistemasi atcinuslar va orolcha-lar atrofidagi
kichik limfa kapillyarlaridan boshlanadi va yirik limfa tomirlariga birlashib,
regionar limfa tugunlar-ga quyiladi.
Innervatciyasi. Me’da osti bezi parasimpatik va simpatik nerv sistemalari
bilan juda boy ta’minlangan. Vegetativ nerv sistemasi tarmoqlari, masalan,
adashgan nerv, yuqori qorin va quyoshsimon chigal tarmoqlari me’da osti bezi
atrofida chigal-lar hosil qiladi. Bu chigalning ko’pgina tarmoqlari qo’shni duo-
denal jigar, me’da chigallari va boshqa chigallar bilan bog’lan-' gan holda bo’ladi.
Adashgan nerv impul’slari ta’sirida me’da osti bezidan shira ajralishi ko’payibgina
kolmasdan, balki fermentlarning sintezlanishi ham oshadi va tezlashadi.
Orolcha hujayralari ekzokrin hujayralardan farqlanib, nerv tolalari va ularning
oxirlariga o’ta boydir. SHuning uchun ham ularni neyroinsulyar kompleks deb ham

yuritiladi.
Me’da osti bezi ga simpatik nervlar katta va kichik qorin nervi tarkibida kirib
keladi. Katta qorin nervi ta’sirlansa, me’da osti bezidan sekret ajralishi kamayadi.
Xuddi shuningdek, simpatik nerv sistemasi mediatori (adrenalin, noradrenalin)
ta’sirida ham sekretciyaning tormozlanishi kuzatiladi. Effs-rent tolalardan tashqari,
bo’laklar orasidagi biriktiruvchi to’qimada ko’pgmna efferent nerv oxirlari (Fater -
Pachini nerv oxirlari) uchraydi.
Regeneratciyasi. Me’da osti bezi hujayralarining mitotik aktivligi juda past,
shuning uchun hujayralarning fiziologik yangilanishi asosan hujayra ichi
regeneratciyasi bilan boradi. Me’da osti bezining reparativ regeneratciyasi esa
regeneratcion tipertrofiya tarzida o’tadi. Me’da osti bezida reparativ rege-«eratciya
regeneratcion gipertrofiya tipida o’tadi.
Ingichka ichakda oziq moddalarning parchalanishi va so’rilishi : bilan
bog’liq turli xil jarayonlar amalga oshadi. Bu erda hamma oziq moddalar - oqsillar,
yog’lar va karbonsuvlar ximiyaviy jihatdan qayta ishlanadi, ya’ni parchalanadi.
Oqsillarni qayta ishlashdan oddiy oqsillarni parchalovchi - e n t e r o k i n a z a,.
kinazogen va tripsin, peptidlarni aminokislotalargacha parchalovchi - erepsin
(peptidazalar aralashmasi) va murakkab oqsillar- nukleoproteidlarni parchalovchi -
nukleaza fermentlari ishtirok etadi. Qarbonsuvlarni parchalashda - amilaza,
mal’taza, saxaroza, laktaza va fosfataza, yog’larni parchalashda-lipaza fermentlari
qatnashadi. Ichakning evakuatciya faoliyati uning mushak pardasining peristal’tik
qisqarishi hisobiga bajariladi. Bundan tashqari» ichak endokrin vazifani ham
bajaradi va serotonin, gnstamin, motilin, sekretin, enteroglyukagon,
xoletcistokinin, pankrezimin, gastrin va gastrinni ingibitori kabi biologik aktiv
moddalarni ishlab chiqaradi.
Taraqqiyoti. Embrion rivojlanishining 5-haftasida birlamchn ichak nayi o’rta
qismining oldingi bo’limidan o’n ikki barmoq, o’rta bo’limidan och ichak,
yombosh va yo’g’on ichaklar paydo bo’lsa, orqa bo’limi to’g’ri ichakni hosil
qiladi. Vorsinkalar, kriptalar epiteliysi va duodenal bezlar ichak endodermasidan

hosil bo’-ladi. Homila taraqqiyotining dastlabki bosqichlarida ichak nayn yirik
kubsimon entodermal hujayralari bilan qoplangan. 5 haftalik homila ingichka ichak
epiteliysi ikki qator prizmatik bo’lsa, faqat 7-8 haftadan keyingina bir qavatli
tcilindrsi-mon ko’rinishda bo’ladi. Taraqqiyotning 3-oylari davomida ichak
yuzasida ko’ndalang chuqurchalar bilan alohida qabariqlarga bo’-linuvchi uzun
burmalar paydo bo’ladi. SHu qabariqlar bo’lajak vorsinkalar o’rnidir. 4-oylarga
kelib ham ingichka, ham yo’g’on ichaklar ichki yuzasi vorsinkalar bilan qoplanadi.
Ingichka ichak-da vorsinkalar soni ortib boradi, yo’g’on ichak vorsinkalari esa
taraqqiyotining 9- oyi davomida asosidan to uchiga qadar bir-bi-ri bilan tutashib
ketadi. Vorsinkalarni ajratib turuvchi bo’sh-liq shilliq parda hosil qilgan
chuqurchalar holida bo’lib, Li-berkyun bezlari yoki kriptalar deb ataladi.
Ingichka ichak vorsinkalari uzunasiga uning yarmigacha tutash-ganligidan bu
erda kriptalar chuqur bo’lmaydi. Un ikki barmo^ ichakning xususiy bezlari
(Brunner bezlari) homila hayotining 4-oylarida kripta epiteliysining shilliq osti
pardasiga o’sib kirishidan hosil bo’ladi.
SHilliq pardaning xususiy qatlami va shilliq osti
parda embriogenezning 7-8- haftalarida
mezenximadan taratcqiy eta-di.
Mushak parda qatlamlari bir vaqtda hosil bo’lmaydi,
dastav-val 7-8-haftalarda ichakning ichki mushak
qatlami, so’ng tashqi uzunasiga yo’nalgan qatlam
rivojlanadi. Mushak parda embrion
Ingichka ichak devorishshg tuzilpshi. Gematoksilii-
eozin bi-
lai bo’yalgan. 06. 3,5, ok. 10. 1 -shilliq parqa: a -
so’rrichlar (vor-u-inkalar); b - kriptalar; 2 – shilliq
osti pardasi; 3 - mushak parda; 4 - serez parda.
hayotining 7-8 oylarida to’la hosil bo’ladi. Seroz
parda pusht taraqqiyotining

5- haftalarida embrional biriktiruvchi to’qimadan paydo bo’ladi.
Ingichka ichakning tuzilishi
Ingichka ichak devorida shilliq, shilliq osti, mushak va seroz pardalar tafozut
etiladi (206-rasm).
SHillitc, parda epiteliy, xususiy va mushak qatlam-lardan iborat bo’lib, unda
aylana burmalar, vorsnnka (so’rg’ichlar) hamda kripta-lar borligi uchun ingichka
ichakka xos bo’lgan manzara-ni yaratadi. Bu tuzilmalar ikgichka ichakning
umumiy yuzasini oshiradi va uning asosiy vazifalarini baja-rishga yordam beradi.
A y l a n a burmalar (plicae circulares) shilliq va shilliq osti pardalari hisobi-ga
hosil bo’ladi.
Vorsinkal ar (villi in-testsinales) shilliq pardaning barmoqsimon bo’rtmalari
bo’-lib, ichak bo’shlkg’ida erkin holda chiqib stadi. Ingichka ichakda vorsinkalar
soni juda ko’p. Vorsipkalar miqdori va balandligi ingichka ichakpiing butun
uzunasi bo’ylab bir xilda bo’lmay, o’rta hisobda o’n ikki barmoq ichakiing 1 mm 2
yuzasida 22- 40, yonbosh ichakda zsa 18 dan 25 tagacha bo’ladi. O’n ikki barmoq
ichakda vorsinkalar serbar va kalta (balandligi 0,2 - 0,5 mm), och va yonbosh
ichaklarda esa ingichka-poi^, lekin baland (0,5-1,5 mm gacha) bo’ladi.
Vorsinkalarning hosil bo’lishida shilliq pardaning hamma kavatlari ishtirok etadi.
Vorsin-kalar hamda burmalar hisobiga ichak yuzasi 10 martagacha oshadi.
Kriptalar yokiichak b e z l a p i (criptae seu glandulae intestina-les)
epiteliyning xususiy plastinkaga botib kirishidan hosil bo’lgan naysimon
tuzilmalardir. Ular vorsinkaler orasiga ochiladi. Ingichka ichakning 1 mm 2
yuzasida 100 tagacha kripta bo’lib, ularning umumiy soni 150 mln dan oshadi. Har
bir kriptanning uzunligi 0,25-0,5 mm diametri esa 0,07 mm atrofida bo’ladi.
Ingichka ichakda kriptalar-ning umumiyyuzasi 14m 2
ga etadi. Vorsinkalar va
kriptalarning yuzasi bir qavatli prizmatik epiteliy bilan qoplangan. Vorsinkalar epi-
teliysi 3 xil: «jiyakli» prizmatik (enterotcitlar), qadahsimon va endokrin
hujayralardan tashkil topgan. Kriptalarda esa yuqorida ko’rsatilganlardan tashqari,
Panet xujayralari va ixtisoslashmagan, «jiyaksiz» hujayralar ham bo’ladi. Limfoid
follikulalar sohasida-gi epiteliy tarkibida ba’zan «tukli» - neyroepitelial va M-

hujay-ralar uchrab turadi.
Hoshiyali p r i z m a t i k h u j a y r a l a p (enterotcitlar) baland, tcilindrsimon
bo’lib, cho’zinchoq yadrosi hujayraning past-ki '/z qismida joylashgan. Bu
hujayralarning apikal plazma-tik membranasida «jiyak» (hoshiyalar) ko’rinadi.
Elektron mik-roskop «jiyak»ning tcitoplazmatik o’siqchalar - mikrovorsinka-
lardan iborat ekanligini ko’rsatadi (7, 44(G)- rasmlarga q.). Har bir prizmatik
hujayra 2-3 ming mikrovorsinkaga ega. Mik-rovorsinkalarning uzunligi 0,65-1,5
mkm, eni esa 0,1 mkm. Mik-rovorsinkalar hisobiga ichakning so’rilish yuzasi 30-
40 marta oshadi.
Har bir mikrovorsinka uch qavatdan tuzilgan plazmatikmem-brana bilan
qoplangan. Mikrovorsinkalar matriksi tcitoplaz-maga nisbatan hiyla zich bo’lib,
mikronaychalar va fibrillalar tutadi. Ular yuqorida apikal membrananing ichki
elektron zich qavati bilan bog’langan bo’lib, terminal to’rda tamom bo’ladi.
«Jiyakli» hujayralar mikrovorsinkalarida fosfataza, aminO-peptidaza, invertaza,
nukleoziddifosfataza, glikozidaza, mal’-taza, laktaza, saxaraza va boshqa
fermentlarning ko’pligi aniq-langan. Bu ma’lumotlar mikrovorsinkalar faqatgina
hujayra-ning so’rish yuzasinigina oshirib qolmay, balki so’riladigan moddalarni
parchalashda ham aktiv ishtirok etishini ko’rsatadi.
Ular hujayrannng apikal qismida cho’zinchoq bo’lsa, bazal qism sari dumaloq
shaklga ega bo’lib boradi va betartib joylashadi. Prizmatik hujayralarda Gol’ji
kompleksi yaxshi rivojlangan va, asosan, hujayra yadrosining ustida joylashgan.
Donador endoplazmatik to’r hujayra tcitoplazmasida bir xpl tarqalgan. Erkin
ribosoma va polisomalar butun tcitoplazma bo’ylab joylashadi. Endoplazmatik to’r
va Gol’ji kompleksi at-rofida ribosomalarning yirik to’plamlari joylashgan.
Prizma-tik hujayralarning yadrosi oval bo’lib, hujayraning pastki qismida
joylashadi.
Qadahsimon h u j a y r a l a p (exocrinocyti caliciforrnes) ichak-ning
boshlanishidan oxmrigacha mavjud bo’lib, prnzmatik hujayralar srasida yakka-
yakka joylashgan (207-rasm). Ingichka ichak vorsinkalari asosida, kriptalarning
kjori qismlarida qadahsimon hujayralar an-chagina ko’p bo’ladi. O’n ikki barmoq

ichakdan yonbosh ichakka qarab ularning soni ortib boradn.
Qadahsimon hujayralar karboksil tutuvchi, sul’fatlangan,. kislotali
glikozaminglikanlar, sialomutcin va neytral gliko-zamimglikanlar komplekslaridan
iborat shilliq sekret ishlab chiqaradi. Sekret bilan to’lgan hujayra qadah shaklini
oladi, yadro va boshqa organellalar, hujayraning ingichkalashgan bazal qismiga
qarab siljigan bo’ladi (207- rasmga q.). Hujayradan sekret apikal membrananing
yorilishi bilan chiqadi. Hujayra-lardan sekret chiqishi bilan sekretor tcikl yaia
qaytariladi. Le-kin sekreti chiqib ketgan ayrim hujayralar emirilib ketishi ham
mumkin. Qadahsimon hujayralar kriptalarning differentci-allashmagan
hujayralaridan taraqqiy etadi.
Endokrin hujayralar maxsus bo’yoqlar yordamida bo’-yalganda ko’rinadi. Bu
hujayralar asosan kriptalarda joylash-gan bo’lib, vorsinkalar epiteliysida ham
uchrab turadi. Kumush tuzlari bilan bo’yalganda endokrin hujayralarning asosi
keng, apikal qismi esa toraygan bo’lib, ko’pincha, epiteliy yuzasiga etib
bormaganligi yaxshi ko’rinadi. Bu hujayralar o’simtalarga ega bo’lib, o’simtalari
epiteliy hujayralari orasiga tarqaladi. Endokrin hujayralar tcitoplazmasi oqish
bo’lib, o’zining bazal qismida ko’plab sekret donachalari tutishi bilan ajralib tura-
di (208-209-rasmlar). SHuning uchun ba’zan bazal donabor (Qul’chitckiy)
hujayralar deb ham yuritiladi. Ichakda endokrin hujayralarning bir necha turi
uchraydi. Ularning ko’pchiligini serotonin, motilin va R-moddani ishlab
chiqaruvchi EC- hujay-ralar tashkil qiladi. Enteroglyukagon ishlaydigan A-
hujayra-lar juda kam. Sekretin ishlaydigan S-hujayralar esa ichakning har xil
bo’limlariga bir xil tarqalmagan. Bundan tashqari, ichakda xoletcistokinin va
pankreozimin ishlovchi 1-hujayralar, gastrin ishlovchi S-hamda aktiv peptidlar
ishlaydigan D va D
r hujayralar topilgan.
Hujayralar tcilindrsimon bo’lib, apikal yuzasida kalta, siyrak
mikrovorsinkalar va tcitoplazmasida yaxshi rivojlangan donador endoplazmatik
to’r tutadi.
«Tukli» yoki tutamli hujayralar (tuft cells) lim-foid follikullari sohasidagi
epiteliyda uchrab, noksimon ko’-rinishga ega. Bu hujayralarning apikal yuzasida

uzunligi 0,6- 1,0 mkm va eni 0,2-0,3 mkm bo’lgan ko’pgina mikrovorsinkalar
mavjud. «Tukli» hujayralar mikrovorsinkalarining tcitolem-masidan hujayra
yadrosi tomon mikronaychalar va ko’pgina mik-rofibrillalar yo’nalgan (211-rasm).
Mikronaychalar devori 6- 8 nm qalinlikka ega bo’lib, tarmoqlanmaydi, o’zaro
anastomozlar hosil qilmaydi. Neyroepitelial hujayralar tcitoplazmasida organellalar
kam bo’ladi. Hujayra yadrosi yirik va yumaloq bo’-lib, hujayraning kengaygan
asosida joylashadi. «Tukli» hujay-ralar o’zining atrofidagi boshqa hujayralar bilan
biriktiruv-chi kompleks va desmosomalar hosil qiladi. «Tukli» hujayralar
tuzilishining umurtqalilar retceptor (sezuvchi) xujayralari tuzilishiga o’xshashligi
hamda limfoid follikullar ustida joy-lashganligi ham ularning retceptor
(neyroepitelial) hujayra-larga oidligini ko’rsatadi.
Ular yakka-yakka yoki guruhlar hosil qilib joylashishi mumkin. Solitar
(yakka-yakka joylashgan) limfoid follikullar (folli-culi lymphatici solitar) ingichka
ichakning hamma erida uchraydi. Ular-ning diametri 0,5 - 3 mm atrofida bo’ladi.
Ingichka ichakning dis-tal bo’limlarida follikullar yirikroq bo’lib, shilliq pardaning
mushak plastinkasiga ham kirib boradi, qisman shilliq osti pardada ham joylashishi
mumkin. 3 yoshdan 13 yoshgacha bo’lgan bolalar ingich-ka ichagining devorida
15000 tagacha solitar follikula bo’lishi mum-kin. YOsh ulg’aygan sari ularning
soni kamayib boradi.
Limfoid follikullar guruhlari (folliculi lymphatici aggregati) yoki i Peyer
pilakchalari (blyashkalari) o’n ikki barmoq va och ichaklarda ham uchrasa-da,
asosan, yonbosh ichakda joylasha-di. Ularning soni va kattaligi yoshga qarab
o’zgaradi. 5 va undan ortiq limfoid follikul tutgan Peyer pilakchalari 12-16 yoshli
o’smirlar ingichka ichagida ayniqsa ko’p bo’ladi. Un ikki barmoq ichakda Peyer
pilakchalari mayda bo’lib, yonbosh ichakka borgan sari ular kattalashib,
tarkibidagi limfoid follikullarining soni ortib boradi. YOnbosh ichakda 900
tagacha limfoid follikul tutgan Peyer pilakchalari uchraydi. Peyer pilakchalarida
uch qism: limfoid follikullar, gumbaz qismi va follikullar ora-sidagi T-ga bog’liq
zona tafovut qilinadi. Gumbaz qismi fol-likulni yuqoridan o’ragan bo’lib, ichak

bo’shlig’iga turtib chiqib turadi. Peyer pilakchasi joylashgan sohadagi ichakning
shilliq qavatida vorsinka va kriptalar bo’lmaydi. Bu joyning epiteliysida jiyakli,
kam ixtisoslashgan jiyaksiz va ba’zan qadahsimon va edokrin hujayralar uchraydi.
Bundan tashqari, gumbaz qism epiteliysida yuqorida aytib o’tilgan «tukli»
hujayralar va maxsus M-hujayralar uchraydi. M-hujayralar baland prizmatik
shaklga ega bo’lib ularning apikal yuzasida glikokaliks yo’q, mikrovorsinkalar
deyarli uchramaydi, faqat har xil burmalar va mayda o’siqlar mavjud. Terminal
to’r yaxshi rivojlanmagan. M-hujayralarning yadro usti qismida silliq
endoplazmatik to’rning naylari va pufakchalari, mayda mitoxondriyalar va to
pofibrillalar ko’plab uchraydi. YAdro oval shaklida bo’lib, hu-jayraning ba’zal
qismida joylashgan. Ba’zan bu hujayralar tcitoplazmasida mul’tivezikulyar
tanachalar ham uchraydi. Hozirda M-hujayralarning o’zidan makromolekulalarni,
reoviruslar-ni va bakteriyalarni o’tkazish xususiyatiga ega ekanligi aniqlan-gan.
Demak, Peyer pilakchalari organizm immun sistemasining muhim qismi bo’lib
antigenlar bilan aloqa qilishda va sek-retor immunoglobulinlar ishlab chiqarishda
etakchi rol’ o’y-naydi.
SHilliq pardaning mushak qatlami ikki qavat: ichki-aylana, tashqi - uzunasiga
yo’nalgan silliq mushaklardan tashkil top-gan. Ichki mushak qatlamidan vorsinka
va kriptalarning xususiy qatlami tomon ayrim mushak hujayralari yo’naladi. Bu
joyda mushaklar so’rg’ich stromasi va bazal membrana bilan bog’lanuvchi
argirofil tolalar bilan o’ralgan bo’ladi. SHu mushakning qisqa-rishi vorsinkaning
kaltalashishi va so’rilgan moddaning shilliq parda tomirlari tomon so’rilishiga
sabab bo’ladi.

Adabiyotlar:
1. Narziyev D.X., T.: “Mexnat”1986
2. Kodirov E. “Gistologiya” T.: “O’qituvchi” 1994
3. Alimov D.A. Gistologiya va Embriologiya. T. “ O’q ituvchi”
4. Vrakin V.F. “Morfologiya selskoxozyaystvennix jivotnix” M.: “Kolos”
1984.
5. Sidorova M.V. M.: VO “Agropromizdat” 1991
6. Narziyev D.X., T.: “Mexnat”1986
7. Kodirov E. “Gistologiya” T.: “O’qituvchi” 1994
8. Alimov D.A. Gistologiya va Embriologiya. T. “ O’q ituvchi”
9. Vrakin V.F. “Morfologiya selskoxozyaystvennix jivotnix” M.: “Kolos”
1984.
10. Sidorova M.V. M.: VO “Agropromizdat” 1991

Me’da osti bezining tuzilishi. Ingichka ichak

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish