Mehmondo‘stlik industriyasini rivojlantirishda milliy hunarmandchilik korxonalarining o‘rni - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	2.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Mehmondo‘stlik industriyasini rivojlantirishda milliy hunarmandchilik korxonalarining o‘rni

Купить

Mehmondo’stlik industriyasini rivojlantirishda milliy
hunarmandchilik korxonalarining o’rni
Mundarija (reja)
1. Kirish.............................................................................. 3
1.1 Kurs ishi mavzusining dolzarbligi................................... 3
1.2 Kurs ishi mavzusining ob’ekti........................................ 3
1.3 Kurs ishi mavzusining maqsadi..................................... 4
1.4 Kurs ishi mavzusining vazifalari................................... 4
2 Asosiy qism..................................................................... 5
2.1 O‘zbekistonning turli hududlarida hunarmandchilik markazlari 5
2.2 Milliy hunarmandchilik korxonalarining mehmondo’stlik
sohasidagi roli 12
2.3 Xalq badiiy hunarmandchiligi va sovg‘alar ishlab chiqarish
korxonalari xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish
qoidalari 19
2.4 Turi zm infratuzilmasini tashkil etuvchi ishlab
chiqarish tarmoqlari 25
2.5 O‘zbekistonda hunarmandchilik rivojlan tirish 32
2.6 Xalq xunarmandchilik turlari, uning tarixi, rivojlanish
bosqichlari va hozirgi vaqtdagi imkoniyatlari.
3 Xulosa va takliflar 39
4 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 40
1

Kirish
Mehmondo’stlik – bu nafaqat o’zbek xalqining ajralmas qismidir, balki u
butun dunyo xalqlarining bir-biriga nisbatan do’stlik, mehr-oqibat va hurmat
muhitida birgalikda yashashini anglatadi. O’zbekistonning milliy hunarmandchilik
an’analari ham mehmondo’stlik madaniyatini shakllantirishda muhim rol o’ynaydi.
Ushbu sohada rivojlanish, o’z navbatida, milliy iqtisodiyotning barqaror o’sishiga
hamda xalqning madaniy merosining saqlanishiga yordam beradi.
Mehmondo’stlikni rivojlantirish jarayonida milliy hunarmandchilik
korxonalari o’ziga xos o’ringa ega. Ular, bir tomondan, xalqning qadimiy san’ati
va hunarlarini saqlab qolishga xizmat qilsa, boshqa tomondan, turizm, savdo,
ishlab chiqarish sohalarida yangi ish o’rinlari yaratishga, iqtisodiy rivojlanishga
hissa qo’shadi. Milliy hunarmandchilik mahsulotlari, o’zining yuqori sifatli va
noyobligi bilan mehmonlarga juda qadrli bo’lib, ular nafaqat mamlakat ichida,
balki xorijda ham talabga ega bo’ladi.
Kurs ishining dolzarbligi. Mehmondo’stlik industriyasining rivojlanishi
hozirgi kunda O’zbekiston iqtisodiyoti uchun muhim vazifalarni bajarishga
qaratilgan strategik yo’nalishlardan biridir. Mamlakatda turizm sohasining o’sishi,
tashqi va ichki turizmni rivojlantirish, shuningdek, milliy madaniyat va
hunarmandchilikni saqlash hamda rivojlantirish zarurati kuchaymoqda.
Mehmondo’stlik madaniyati nafaqat xalqimizning qadriyatlari, balki turizm,
iqtisodiyot va biznesni rivojlantirishdagi muhim vositadir.
Milliy hunarmandchilik korxonalari mehmondo’stlik industriyasining
ajralmas qismi bo’lib, ularning ahamiyati nafaqat san’at va madaniyatni saqlashda,
balki iqtisodiy o’sishda ham katta rol o’ynaydi. O’zbekistonning turli hududlarida
qadimdan shakllangan hunarmandchilik an’analari, ayniqsa, mehmondo’stlikka oid
mahsulotlar (masalan, keramika, zargarlik, gilamchilik, naqshinkor buyumlar)
xalqaro bozorga chiqishda va mamlakatning turizm salohiyatini oshirishda muhim
vosita bo’lib xizmat qiladi.
2

Shu bilan birga, milliy hunarmandchilikni rivojlantirishda bir qator
muammolar ham mavjud. Xususan, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish,
marketing va eksport strategiyalarini ishlab chiqish, shuningdek, hunarmandchilik
mahsulotlarining raqobatbardoshligini oshirish masalalari dolzarb bo’lib turibdi.
Shu sababli, mehmondo’stlik industriyasini rivojlantirishda milliy
hunarmandchilik korxonalari o’rnini chuqur tahlil qilish va ularning iqtisodiy,
madaniy hamda ijtimoiy ahamiyatini aniqlash juda muhimdir. Bu masalalarni
o’rganish, o’z navbatida, nafaqat mamlakat iqtisodiyotining o’sishiga, balki milliy
madaniyat va hunarmandchilikni saqlab qolishga ham katta hissa qo’shadi.
Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti – mehmondo’stlik
industriyasini rivojlantirishda milliy hunarmandchilik korxonalarining o’rni va
ahamiyatidir. Bu obyektda O’zbekistonning milliy hunarmandchilik sanoati, uning
iqtisodiyotdagi roli, turizm bilan o’zaro aloqasi, shuningdek, xalqaro bozorda
raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan strategiyalar o’rganiladi.
Mazkur obyektda quyidagi asosiy elementlar o’rganiladi:
1. Milliy hunarmandchilik korxonalari : O’zbekistondagi hunarmandchilik
sohasidagi kichik va o’rta biznes subyektlari, ularning ishlab chiqarish jarayonlari,
mahsulot turlari va rivojlanish istiqbollari.
2. Mehmondo’stlik industriyasi : O’zbekistonda mehmondo’stlik
madaniyatining rivojlanishiga hissa qo’shgan turizm, mehmonxona xizmatlari,
restavratsiya va boshqa sohalar bilan aloqasi. Bu sohada milliy hunarmandchilik
mahsulotlarining o’rni va ahamiyati.
3. Turizm va hunarmandchilikning integratsiyasi : Milliy hunarmandchilik
mahsulotlarining turistik tajriba va xizmatlar bilan birlashtirilishi,
mehmondo’stlikka oid mahsulotlarning turizm sohasida qanday ommaviylashgani
va turistik mahsulot sifatida eksporti.
4. Iqtisodiy ahamiyat : Milliy hunarmandchilik korxonalarining iqtisodiy
ta'siri, ishlab chiqarish va savdo yo'nalishlari, shuningdek, xalqaro bozorlar uchun
eksport imkoniyatlari.
3

Kurs ishida mehmondo’stlik industriyasining rivojlanishiga xizmat qiladigan
milliy hunarmandchilik korxonalari va ularning turizm va iqtisodiyotdagi o’rni
chuqur tahlil qilinadi. Bu obyektda e'tibor, ayniqsa, O’zbekistonning milliy
madaniyatini va hunarmandchilik an’alarini saqlash, shu bilan birga, global
bozorda ularga bo’lgan talabni oshirishga qaratiladi.
Kurs ishining maqsadi . Kurs ishining asosiy maqsadi – mehmondo ’ stlik
industriyasini rivojlantirishda milliy hunarmandchilik korxonalarining o ’ rnini tahlil
qilish va ularning iqtisodiyot , madaniyat va turizm sohalaridagi ahamiyatini
aniqlashdir . Ushbu ishda milliy hunarmandchilik korxonalari orqali
mehmondo ’ stlik madaniyatini rivojlantirish , turizm sohasidagi imkoniyatlarni
kengaytirish va global bozorlar uchun milliy mahsulotlarning eksport salohiyatini
oshirish yo ’ llari o ’ rganiladi .
Kurs ishining maqsadlariga quyidagi vazifalar kiradi:
1. Milliy hunarmandchilik korxonalarining tahlili : O’zbekistondagi milliy
hunarmandchilik sohasidagi korxonalar va ularning mahsulotlari tahlil
qilinadi, bu sohaning iqtisodiy ahamiyati va turizm bilan integratsiyasining
o’rni o’rganiladi.
2. Mehmondo’stlik madaniyatining roli : Mehmondo’stlik madaniyatining
rivojlanishida milliy hunarmandchilik mahsulotlarining qanday rol o’ynashi
va ularning mehmonlar uchun qadrli bo’lishi tahlil qilinadi.
3. Eksport salohiyatini oshirish : Milliy hunarmandchilik mahsulotlarini
global bozorlar uchun raqobatbardosh qilish, ularning eksportini oshirish va
turizm sohasiga jalb qilish yo’llari aniqlanadi.
4. Innovatsion strategiyalarni ishlab chiqish : Zamonaviy texnologiyalarni
joriy etish, marketing strategiyalarini yaratish va mahsulot sifatini oshirish
orqali hunarmandchilik korxonalarining rivojlanish istiqbollarini ko’rib
chiqish.
5. Turizm va hunarmandchilikni birlashtirish : Milliy hunarmandchilik
mahsulotlarini turizm xizmatlari bilan birlashtirib, mehmondo’stlik
industriyasini rivojlantirish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
4

Ushbu maqsadga erishish orqali mehmondo’stlik industriyasining
rivojlanishiga hissa qo’shadigan milliy hunarmandchilik korxonalarining o’rni va
iqtisodiyotdagi ahamiyatini yaxshiroq tushunish mumkin.
Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining asosiy vazifalari mehmondo’stlik
industriyasini rivojlantirishda milliy hunarmandchilik korxonalarining o’rnini
to’liq o’rganish va ularning iqtisodiy, madaniy hamda turizm sohalaridagi
ahamiyatini aniqlashga qaratilgan. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi
vazifalar belgilangan:
1. Milliy hunarmandchilik korxonalarini tahlil qilish : O’zbekistonning
milliy hunarmandchilik sanoatidagi asosiy tarmoqlar va ularning ishlab chiqarish
jarayonlarini o’rganish. Hunarmandchilik mahsulotlarining turi, sifati va bozor
talabiga javob berish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
2. Mehmondo’stlik madaniyatini rivojlantirishdagi rolini aniqlash : Milliy
hunarmandchilik mahsulotlarining mehmondo’stlik madaniyati bilan qanday
bog’liqligi, mehmonlarga taklif etiladigan mahsulotlar sifatida qanday ahamiyatga
ega ekanligi o’rganiladi.
3. Turizm bilan integratsiyani o’rganish : Milliy hunarmandchilik
mahsulotlarining turizm sohasidagi o’rni, turistlarga qaratilgan marketing
strategiyalari, turistlarga taklif etiladigan mahsulotlarning ahamiyati tahlil qilinadi.
4. Eksport salohiyatini oshirish yo’llarini aniqlash : Milliy hunarmandchilik
mahsulotlarining eksportini kengaytirish va xalqaro bozorlarda
raqobatbardoshligini oshirish uchun zarur strategiyalarni ishlab chiqish.
5. Innovatsion yondashuvlarni tahlil qilish : Milliy hunarmandchilik
korxonalarida zamonaviy texnologiyalar va innovatsion usullarni joriy etish, ishlab
chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va marketing strategiyalarini
takomillashtirish yo’llarini o’rganish.
6. Mehmondo’stlik va hunarmandchilikni birlashtirish : Mehmondo’stlik
madaniyati va hunarmandchilik mahsulotlarini integratsiyalash orqali yangi turistik
tajribalar yaratish, mehmonlarga milliy an’analar va san’atni taqdim etishning
samarali yo’llarini ishlab chiqish.
5

2.Asosiy qism.
2.1. O‘zbekistonning turli hududlarida hunarmandchilik markazlari
O‘zbekistonda ichki va xorijiy sayyohlikni rivojlantirish maqsadida keng
qamrovli amaliy choralarni ko‘rish rejalashtirilmoqda. Xususan, Buxoroda 42
yo‘nalishdagi hunarmandlik maktabidan iborat «Buxoroda milliy hunarmandlar
markazi» hamda gilamdo‘zlik muzeyi tashkil etish rejalashtirilgan.
Bu bilan O‘zbekistonga tashrif buyurayotgan sayyohlarni milliy
hunarmandchilik va gilamdo‘zlik an'analari bilan tanishtirish, gilamlarni
to‘qishning qadimgi usullaridan xabardor qilish hamda xohlovchilarga ushbu
jarayonda o‘zlari ishtirok etishlariga imkoniyat taqdim etish belgilangan.
O‘zbekistonning Farg‘ona viloyati Rishton tumanida kulolchilik markazi
tashkil etiladi. Mazkur chora sayyohlarga O‘zbekiston milliy kulolchilik san'ati,
oliy sifatli mahsulotlarni tayyorlashning qadimgi usullaridan ma'lumot berish,
istagan kishilarga shaxsan ishtirok etish imkonini beradi.
Bundan tashqari, Farg‘onaning Marg‘ilon shahrida Xonatlas markazi tashkil
etish rejalashtirilmoqda. Bu ham sayyohlarni o‘zbeklarning an'anaviy ipak matosi
bo‘lgan xonatlasni xorijlik sayyohlarga tanishtirish hamda uni YuNeSKOning
nomoddiy madaniy merosiga kiritish uchun sharoit yaratadi.
Shu bilan birga, Namangan viloyatining Chust tumanida temirchilik muzeyi
barpo etiladi. Ma'lumki, chust pichoqlari o‘zlariga xos shakli va sifati bilan
mashhurdir. Sayyohlarni ushbu pichoqlarning tayyorlanish jarayoni bilan
tanishtirish maqsadida muzey huzurida temirchilik sexlarini tashkil etish ko‘zda
tutilmoqda. Unda sayyohlar shaxsan ishtirok etishlari mumkin bo‘ladi.
Ushbu markaz va muzeylarning 2018 yil mart-iyun oylarida amalga
oshiriladi. Normativ-huquqiy hujjatlar muhokamasi saytiga joylashtirilgan
«O‘zbekiston Respublikasida o‘rta istiqbolda turizmni rivojlantirish bo‘yicha
Kontseptsiyasini hayotga tatbiq etish choralari to‘g‘risida»gi qarori loyihasida so‘z
yuritilgan.
6

2.2. Milliy hunarmandchilik korxonalarining
mehmondo’stlik sohasidagi roli
Milliy hunarmandchilik korxonalari mehmondo’stlik sohasida muhim o'rin
egallaydi, chunki ular O'zbekistonning turizm sanoatini boyitishda, madaniy
merosni saqlashda va milliy iqtisodiyotga hissa qo'shishda katta ahamiyatga ega.
Hunarmandchilik mahsulotlari nafaqat turistlarga esdalik sifatida taqdim etiladi,
balki mehmondo’stlik madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Milliy
hunarmandchilik korxonalari orqali mehmondo’stlik sohasidagi turli xizmatlar va
mahsulotlar bir-biri bilan uyg’unlashadi, bu esa mamlakatning madaniy va
iqtisodiy rivojlanishiga yordam beradi.
7

Milliy hunarmandchilik korxonalarining mehmondo’stlik sohasidagi asosiy
rollarini quyidagicha tasniflash mumkin:
1. Madaniy merosni saqlash va targ'ib qilish : Milliy hunarmandchilik
mahsulotlari O'zbekistonning boy madaniy va tarixiy merosining ajralmas
qismidir. Hunarmandchilik mahsulotlari, masalan, keramika, gilamlar, zargarlik
buyumlari, milliy kiyimlar va boshqalar, xalqning madaniy an'analarini aks
ettiradi. Bu mahsulotlar mehmondo’stlik xizmatlari orqali turistlarga taqdim
etiladi, shuningdek, mehmonlar uchun mamlakatning tarixiy va madaniy
xususiyatlarini tanitishning samarali vositasidir. Milliy hunarmandchilik
mahsulotlarini tanitish, shuningdek, turizmni rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi.
2. Turizm va hunarmandchilikni integratsiyalash : Milliy hunarmandchilik
mahsulotlari turizm va mehmondo’stlik sohasiga integratsiyalangan holda turistik
tajribani boyitadi. Turistlar uchun mehmonxona yoki sayohat xizmatlari bilan
birgalikda, ular uchun maxsus hunarmandchilik mahsulotlari va madaniy
dasturlarni taklif qilish turistlarga o'ziga xos va esdalik tug'diradigan tajriba
yaratadi. Bu, o'z navbatida, O'zbekistonning turizm salohiyatini oshirishga yordam
beradi.
8

3. Mahalliy iqtisodiyotni rivojlantirish : Milliy hunarmandchilik korxonalari,
asosan, kichik va o'rta biznes sifatida, mahalliy iqtisodiyotga hissa qo'shadi. Ular
ish o’rinlarini yaratadi, turizmga qaratilgan xizmatlar va mahsulotlar ishlab
chiqaradi, bu orqali xalqaro bozorda O’zbekistonning iqtisodiy salohiyatini
oshiradi. Bundan tashqari, hunarmandchilik korxonalari orqali mahalliy ishlab
chiqaruvchilar va turistlar o’rtasida o’zaro aloqalar o’rnatiladi.
4. Turistik brend yaratish : Milliy hunarmandchilik mahsulotlari
O'zbekistonning turistik brendini yaratishda muhim vosita hisoblanadi.
Hunarmandchilik mahsulotlarini xalqaro miqyosda tanitish va eksport qilish orqali
9

O'zbekistonning turizm bozoridagi o'rni mustahkamlash mumkin. O’zbek
gilamlari, keramika va boshqa san'at asarlari butun dunyo bo'ylab tanilgan va
xalqaro bozorda katta talabga ega. Shuningdek, turistik markalar va festivallarni
tashkil etish orqali bu mahsulotlar yanada ommalashadi.
5. Mehmondo’stlik xizmatlarini boyitish : Milliy hunarmandchilik
mahsulotlari mehmondo’stlik xizmatlarini boyitadi va turistlarga o’ziga xos
tajribalar taqdim etadi. Turistlar uchun mehmonxonalar, kafelar yoki restoranlarda
milliy hunarmandchilik mahsulotlari ko'rgazmalarini tashkil etish yoki ularga
mahalliy san’atni taqdim etish orqali mehmondo’stlik madaniyati kuchayadi. Bu
turistlar uchun nafaqat ma'naviy, balki iqtisodiy jihatdan ham foydali bo'ladi,
chunki hunarmandchilik mahsulotlari ko’pincha mehmonxona yoki restoranlarda
sotilishi mumkin.
2.3. Xalq badiiy hunarmandchiligi va sovg‘alar ishlab chiqarish korxonalari
xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalar i
Xalq badiiy hunarmandchiligi va sovg‘alar ishlab chiqarish korxonalari xodimlari
uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalarini tasdiqlash haqida
[O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2011-yil 28-yanvarda
ro‘yxatdan o‘tkazildi, ro‘yxat raqami 2186]
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-
son “Mehnatni muhofaza qilishga doir me’yoriy hujjatlarni qayta ko‘rib chiqish va
ishlab chiqish to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarining
to‘plami, 2000-y., 7-son, 39-modda) va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni
muhofaza qilish bo‘yicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish
to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2010-y., 28-29-
son, 234-modda) qarorlariga muvofiq buyuraman:
1. Xalq badiiy hunarmandchiligi va sovg‘alar ishlab chiqarish korxonalari
xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
10

2. Mazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan
o‘tkazilgan kundan boshlab o‘n kun o‘tgandan keyin kuchga kiradi.
Vazir A. XAITOV
Toshkent sh.,
2010-yil 27-dekabr,
204-B-son
O‘zbekiston Respublikasi mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirining
2010-yil 27-dekabrdagi 204-B-son buyrug‘iga ilova
Hunarmandchilik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
Milliy hunarmandchilik, xalq badiiy va amaliy san’atini rivojlantirish, soha
vakillarini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha amalga oshirilayotgan
kompleks chora-tadbirlar natijasida so‘nggi besh yilda mamlakatimizdagi usta
hunarmandlar soni 7 barobarga, shogirdlar 9 barobarga ko‘payib, sohada band
bo‘lganlar soni 230 ming nafarga yetdi.
Hunarmandlarning xalq amaliy san’ati milliy katalogi yaratilib, faxriy va xalqaro
ko‘rgazma hamda tanlovlarda g‘olib bo‘lgan 340 nafar ustalar ushbu katalogdan
o‘rin oldi. Shuningdek, 1,5 mingga yaqin hunarmandlar turizm reyestriga kiritilib,
ushbu soha rivojiga munosib hissa qo‘shib kelmoqda.
Shu bilan birga, mahallabay ishlash orqali foydalanilmayotgan imkoniyatlarni to‘la
ishga solish, hunarmandlar o‘rtasida o‘zaro tajriba almashish tizimini yanada
kengaytirish, hunarmandchilik mahsulotlari uchun yangi bozorlarni topish borasida
qo‘shimcha choralar ko‘rish talab etilmoqda.
Aholini hunarmandchilikka jalb qilish tizimini takomillashtirish, “usta-shogird”
an’analari asosida mahallalarda yoshlarga hunar o‘rgatish va bandligini ta’minlash,
shuningdek, kambag‘allikni qisqartirish hamda hunarmandchilikni rivojlantirish
bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlarni izchil davom ettirish maqsadida:
11

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 20-dekabrdagi “Oilaviy
tadbirkorlikni rivojlantirish va aholining daromad manbaini kengaytirishga doir
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-55-son qaroriga asosan, 2022-yilda
oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida:
loyihalarni moliyalashtirish uchun 10 trillion so‘m mablag‘ ajratilganligi;
imtiyozli kreditlar yillik 14 foiz stavkada “Hunarmand” uyushmasi a’zolariga
ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun asbob-uskuna, ehtiyot qismlar va xomashyo
materiallarini xarid qilish, hunarmandchilikni rivojlantirish markazlari, “usta-
shogird” maktablarini tashkil etish, uy-muzeylar va ustaxonalar qurish yoki shu
maqsadlarda bino va inshootlar sotib olish uchun — 3 yilgacha muddatga hamda
aylanma mablag‘larini to‘ldirish uchun 18 oygacha muddatga ajratilishi nazarda
tutilganligi ma’lumot uchun qabul qilinsin.
2. Belgilansinki:
2022-yilda oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilayotgan
mablag‘larning 500 milliard so‘mi hunarmandchilik loyihalarini moliyalashtirish
uchun yo‘naltiriladi;
imtiyozli kreditlar hunarmandchilik loyihalarini amalga oshirish uchun 6 oygacha
imtiyozli davr bilan 225 million so‘mgacha oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish
dasturlari doirasida ko‘zda tutilgan shartlarda ajratiladi;
imtiyozli kreditlar hunarmandning talabi bo‘yicha naqd pul olish imkoniyati bilan
taqdim etiladi;
oldingi yillarda hunarmandlarga ajratilgan imtiyozli kreditlarning so‘ndirilgan
qismidan hosil bo‘lgan mablag‘lar aynan hunarmandchilik loyihalarini
moliyalashtirish uchun qayta yo‘naltirib boriladi;
hunarmandlarga oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan
imtiyozli kreditlardan samarali foydalanilishi va ularning tijorat banklariga o‘z
vaqtida qaytarilishi yuzasidan “Hunarmand” uyushmasi tijorat banklari bilan
birgalikda doimiy monitoring va nazorat tizimini o‘rnatadi.
Bunda, oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida imtiyozli kredit
ajratish bo‘yicha “oilakredit.uz” elektron platformasida hunarmandlarni onlayn
12

navbatga qo‘yish va ularning loyihalarini kreditlash uchun alohida bo‘lim ishga
tushiriladi.
3. 2022-yildan boshlab Aholini tadbirkorlikka jalb qilish jamg‘armasi hisobidan:
“usta-shogird” an’analari asosida yoshlarga hunar o‘rgatayotgan hunarmandlarga
— shogirdlar tayyorlashi, zarur xomashyo sotib olishi va shogirdlarni ish haqi
bilan ta’minlashi uchun 6 oy davomida har oyda bazaviy hisoblash miqdorining
ikki baravaridan kam bo‘lmagan miqdorda;
shogirdlarga — mustaqil faoliyatini boshlashi uchun zarur asbob-uskuna va
jihozlarni sotib olishi, shuningdek, ustalarga — internet saytlarini tashkil etish, o‘z
mahsulotlarini jahon elektron savdo maydonchalariga chiqarish va reklama
xarajatlarining 50 foizi, biroq bazaviy hisoblash miqdorining yigirma besh baravari
miqdoridan oshmaydigan qismiga subsidiyalar ajratish tartibi joriy etilsin.
Bunda, subsidiya ajratiladigan hunarmandlar va shogirdlar hisobi “Hunarmand”
uyushmasi tomonidan yuritilib, Mahallabay ishlash va tadbirkorlikni rivojlantirish
agentligining “Onlayn mahalla” elektron platformasi bilan integratsiya qilinadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi huzuridagi Mahallabay
ishlash va tadbirkorlikni rivojlantirish agentligi Moliya vazirligi va “Hunarmand”
uyushmasi bilan birgalikda bir oy muddatda mazkur bandda nazarda tutilgan
subsidiyalarni ajratish tartibini Vazirlar Mahkamasiga kiritsin.
4. 2022-yildan boshlab “Hunarmand” uyushmasi a’zolari uchun:
ijtimoiy soliq stavkasi yiliga bazaviy hisoblash miqdorining bir baravari miqdorida
belgilanganligi ma’lumot uchun qabul qilinsin;
faoliyat yuritish joyidan qat’i nazar, kommunal infratuzilma xizmatlari (elektr
energiyasi, suv ta’minoti, kanalizatsiya, gaz ta’minoti va issiqlik ta’minoti) haqini
to‘lash aholi uchun belgilangan tariflar bo‘yicha va shartlar asosida amalga
oshirilishi belgilab qo‘yilsin.
5. Savdo-sanoat palatasi, “Hunarmand” uyushmasi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari tomonidan ishlab
chiqilgan 2022-yilda hunarmandchilikni rivojlantirish bo‘yicha “yo‘l xaritasi”
(keyingi o‘rinlarda — “Yo‘l xaritasi”) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
13

“Yo‘l xaritasi”da nazarda tutilgan chora-tadbirlarning o‘z vaqtida va sifatli amalga
oshirilishi yuzasidan Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi Raisi,
viloyatlar va Toshkent shahar hokimlariga shaxsiy javobgarlik yuklansin.
Savdo-sanoat palatasi, “Hunarmand” uyushmasi “Yo‘l xaritasi”da nazarda tutilgan
chora-tadbirlar ijrosi yuzasidan har chorakda Vazirlar Mahkamasiga axborot kiritib
borsin.
Xodimlarni o‘qitish, ularning bilimlarini sinovdan o‘tkazish va ularga yo‘l-
yo‘riq berishni tashkil etish
10. Tashkilot xodimlari o‘z kasblari va ish turlari bo‘yicha belgilangan tartibda
o‘qishlari, ularning bilimlarini sinovdan o‘tkazilishi va ularga yo‘l-yo‘riq berilishi
kerak.
11. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha bilimlarini sinovdan
o‘tkazish Mehnat muhofazasi bo‘yicha o‘qishlarni tashkil qilish va bilimlarni
sinash to‘g‘risidagi namunaviy nizomga (ro‘yxat raqami 272, 1996-yil 14-avgust)
muvofiq amalga oshirilishi lozim.
12. Ishlarni texnologik reglament bo‘yicha xavfsiz yuritish yo‘riqnomalari Mehnat
muhofazasi bo‘yicha yo‘riqnomalarni ishlab chiqish to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat
raqami 870, 2000-yil 7-yanvar) (O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat
qo‘mitalari va idoralarining me’yoriy hujjatlari axborotnomasi, 2000-y., 1-son)
muvofiq ishlab chiqiladi hamda tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu
yo‘riqnomalar bilan ta’minlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi.
Xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari
13. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 bo‘yicha xavfli va zararli ishlab chiqarish
omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga ta’sir qilish
xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari
to‘g‘risida to‘liq va xolisona ma’lumotga ega bo‘lishi lozim.
14. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda mehnat jarayonining xavfli va
zararli omillari to‘g‘risidagi ma’lumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik,
kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim o‘lchovi natijalari, shuningdek
mehnatning og‘ir sharoitlari attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim.
14

15. Yangi zararli moddalar paydo bo‘lishiga yoki xavfli va zararli omillar
yo‘qolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar o‘zgarishlarida yoki yangi ishlab
chiqarish asbob-uskunalarini joriy qilishda xavfli va zararli omillar to‘g‘risidagi
ma’lumotlarga tegishli o‘zgartirishlar kiritilishi lozim.
O‘ta xavfli kasblar va ishlar ro‘yxati
16. Tashkilot o‘ta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar ro‘yxatiga ega bo‘lishi
lozim. Ro‘yxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda,
ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan
ishlar, bug‘ va suv isitish qozonlari, yuk ko‘tarish mexanizmlari, bosim ostida
ishlaydigan sig‘imlar, elektr asbob-uskunalariga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq
ishlar va amaldagi tarmoq ro‘yxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart.
17. Barcha xodimlar o‘ta xavfli ishlarni bajarish topshirig‘ini olishdan oldin,
mehnat muhofazasi bo‘yicha yo‘l-yo‘riq olishi va ishlarni bajarish usullarini
o‘zlashtirib olishi shart.
18. O‘ta xavfli ishlarni bajarish, faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan
naryad-ruxsatnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
19. Tashkilot rahbariyati o‘ta xavfli ishlarni belgilangan talablarga muvofiq
rejalashtirishga, tashkillashtirishga va xavfsiz bajarishga to‘la javobgardir.
Jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalarini qo‘llash
20. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan himoya qilish
belgilangan standartlar va me’yorlar talablariga mos jamoaviy va yakka tartibdagi
himoya vositalaridan foydalanish orqali ta’minlanishi lozim.
21. Jamoaviy himoya qilish vositalariga quyidagilar kiradi:
ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini me’yorlashtirish
vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil
me’yorda saqlash va boshqalar);
ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorug‘ligini normallashtirish vositalari
(yoritish asbob-uskunalari, yorug‘likdan himoya qilish moslamalari va boshqalar);
shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda asbob-uskunalar
yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari;
15

mexanik va kimyoviy omillarning ta’siridan himoya qilish vositalari.
22. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari xonadagi
barcha xodimlarga ta’sir qilganda qo‘llanishi shart va tashkilotni qurish yoki
rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim.
23. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat
etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda yakka tartibdagi
himoya vositalari qo‘llanishi lozim. Bunday hollarda yakka tartibdagi himoya
vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi.
24. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni
qo‘llashi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati to‘g‘risida ma’lumotlarga
ega bo‘lishi lozim.
25. Tashkilotda quyidagilar ta’minlanishi shart:
yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi;
himoya vositalarini qo‘llash va to‘g‘ri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga
oshirilishi;
himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi;
yakka tartibdagi himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida
foydalanilganda ularni degazatsiya va dezinfeksiya qilinishi (bir marta
qo‘llaniladigan himoya vositalari bundan mustasno).
26. Xodimlar maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda
himoyalanish vositalari bilan belgilangan tartibda bepul ta’minlanishi lozim.
2.4. Turi zm infratuzilmasini tashkil etuvchi ishlab
chiqarish tarmoqlari
Turizm industriyasini rivojlantirishda iqtisodiyotning bir qator aralash
tarmoqlari ham anchagina sezilarli ijobiy ta’sir ko’rsat adi. Ular sanoat tarmoqlari,
yangi xo’jalik shakllarini joriy etish, aholining bandlik darajasi, kabilar shular
jumlasidandir. Bu aniq bir hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish kompleks
dasturini ishlab chiqishda ahamiyati kattadir.
16

O’zbekiston Respublikasi hududlarining an’analarini hisobga olgan holda,
bu yerda xalq badiiy hunarmandchiligi va badiiy sanoat sohasi, shuningdek
mahalliy xalq hunarmandchiligi tarmoqlari ko’proq istiqbolli yo’nalishlar bo’lishi
mumkin. Mamlakat va xorijiy turistlar oqimlarini istiqbolda kutilayotgan
ko’payishi sanoat ishlab chiqarishning bu sektorida sanoat asosida suvenirlarni
sifatli va assortimenti bo’yicha sezilarli darajada rivojlanishiga olib keladi.
Mahalliy sanoat tarmog’i. Mahalliy sanoat respublika iqtisodiyotida
xalq iste’mol mollari ishlab chiqarish bo’yicha ancha salmoqli o’rinni egallaydi.
Ushbu soha korxonalarida asosan mahalliy xom ashyo resurslaridan turli-tuman
xalq iste’mol mollari ishlab chiqaradi va respublikamiz ichki bozorini xilma-xil
tovarlari bilan to’ldirishda faol eshtirok etadi. Mahalliy sanoat tarkibida metalga
qayta ishlov berish, yog’ochni qayta ishlash (mebellar ishlab chiqarish, xalq
hunarmandchiligining zardo’zlik, tikuvchilik, to’quvchilik, pichoqchilik, badiiy
kashtachilik (so’zana, gulko’rpa, choyshab, zardevol, palak, kirpech),
do’ppido’zlik, to’nduzlik (chopondo’zlik), misgarlik, zargarlik, o’ymakorlik,
kulolchilik, o’zbek milliy cholg’u asboblarini yasash, kosibchilik kabilar alohida
o’rin egallaydi. Hozirgi kunda respublikamiz mahalliy sanoat tarmoqlarida uch
mingdan ortiq xilma-xil madaniy, maishiy, ro’zg’or va xo’jalik mollari ishlab
chiqarilmoqda.
Mahalliy sanoati tarmog’i ilk bor o’tgan XX asrning 20 yillaridan
hunarmandlar va kosiblar shirkatlari ko’rinishida paydo bo’lgandi. Mahalliy sanoat
tarmog’ining asosiy markazlari bo’lib, Shahrixon, Kosonsoy, Chust, Andijon,
Namangan, Marg’ilon, Oltiariq, Rishton, Toshkent, Shahrisabz, Kitob, Buxoro,
Samarqand, Urgut, Xiva, Jizzax shaharlari hisoblanadi.
Mamlakatimiz mahalliy sanoati ishlab chiqarishida kasanachilik alohida
o’rin egallaydi. Ya’ni u uyda ishlaydigan ishchilardan foydalanishga ixtisoslashgan
usul bo’lib, keyingi paytlarda keng rivojlanib bormoqda. Kasanachilik sohasini
yanada rivojlantirish maqsadida Respublika Prezidentining «Yirik sanoat
korxonalari bilan kasanachilikni rivojlantirish asosidagi ishlab chiqarish va
xizmatlar o’rtasida kooperasiyani kengaytirishni rag’batlantirish chora-tadbirlari
to’g’risida»gi farmoni (2006 yil 6 yanvar) muhim ahamiyatga ega bo’ldi.
Chinni – fayans sanoati ishlab chiqarish tarmog’i. Chinni, fayans va
boshqa nafis keramika mahsulotlari ishlab chiqaradigan sanoat tarmog’i bu
ro’zg’or idishlari: choynak, piyola, kosa, likopchalar, laganlar, bezak buyumlari,
guldon, haykalchalar, ko’zalar sovg’abop to’plamlar, me’morlik detallari,
sanitariya-gigiyena buyumlari va boshqalarga ixtisoslashgan.
17

O’zbekistonda chinni-fayans buyumlarini sanoat asosida ishlab chiqarish
1952 yildan boshlandi. O’sha yili Toshkentda chinni zavodi qurilib ishga tushirildi
va milliy bezakli chinni idishlari ishlab chiqarila boshlandi. 1970 yilda esa
Samarqand shahrida, 1978 yilda Quvasoy shahrida (Farg’ona viloyati) chinni
zavodlari qurilib ishga tushirildi.
«Toshkent chinni zavodi» aksiyadorlik jamiyati, Samarqand «Nafis» chinni
aksiyadorlik jamiyati va «Quvasoy chinnisi» aksiyadorlik jamiyati korxonalari
«Oq oltin», «Tong», «Uzum», «Tovus» kabi to’plamlari xalqaro ko’rgazmalarda
yuqori darajada baholanib, oltin medallarni olishga sazovor bo’lishgan.
Bulardan tashqari, respublikamiz turli viloyatlari va shaharlarida yog’och
o’ymakorligi, naqsh buyumlari, tabiiy ipakdan tayyorlangan shoyi buyumlar va
gazmollar, nafis zargarlik buyumlari, taqinchoqlar, yumshoq o’yinchoqlar, suvenir
qo’g’irchoqlar, sopol buyumlar, qandolatpozlik mahsulotlari, tayyorlangan turli xil
xalq iste’moli va madaniy tovarlarni ishlab chiqarish yo’lga qo’yilgan.
Ma’lumki, turistik infratuzilma tarkibiga yengil va shishasozlik sanoatlari,
badiiy hunarmandchilik ustaxonalari va boshqa tarmoqlar ham kiradi.
Xalq hunarmanchilik amaliy dekorativ san’atining keng, rang-barang shakllari
asosiy faoliyat sohasining ikki yo’nalishi bo’yicha guruhlanadi: xalq badiiy
hunarmandchiligi va xalq badiiy ishlab chiqarish sanoati sohasi.
Xalq hunarmanchiligi. Ushbu sohaga alohida xalq ustalarining
qishloqlardagi va shaharlardagi qo’l ijodiyoti tarmoqlarkiradi. Ko’pincha
hunarmand ustala rva tadbirkorlar uy sharoitida ishlashadi, an’anaviy yagona va
kam nusxada quyidagi yo’nalishda mahsulotlarni ishlab chiqarishadi:
• metallarni qayta ishlash (bog’lanish, chekanka qilish, bimetallga galvan
qoplama yugurtirish);
• kulolchilik va sopol buyumlari tayyorlash;
• yog’och lar ga o’yib ishlov berish;
• tilla va zar bilan xalq kashtachiligi (zardo’zlik sohasi) ;
• xorijiy turistlar uchun qiziqarli hisoblangan xalq kastyumlari va kiyim –
kechaklari tayyorlash;
• qadimiy masjid va madrasalar bezaklari, haykaltaroshlik nusxalari, kichik
va juda kichiklashtirilgan ko’lamda gipsli mahsulotlar tayyorlash;
• natural (tabiiy) yog’ochdan musiqiy asboblar va uy mebellari va boshq.
tayyorlash.
18

Ustalarning soni va ular tayyorlaydigan buyumlar tulari, mahsulotlarning
soni nafaqat keng bozordagi talabga qarab, balki tartibga solinmagan xususiy
buyurtmalar (individual) ga qarab ham o’zgarib turadi.
2.5. O‘zbekistonda hunarmandchilik rivojlan tirish
Ma'lumki yurtimizda hunarmandchilik qadimdan taraqqiy topgan, turli bejirim
buyumlar yaratish, kundalik hayotda asqatadigan jihozlar tayyorlash, shu orqali o‘z
mehnati bilan odamlarga naf keltirish qadriyat darajasiga ko‘tarilgan. Bugungi
kunda O‘zbekistonda hunarmandlar tomonidan ishlab chiqariladigan buyumlar va
tovarlar (ishlar, xizmatlar) yo‘nalishlari 25tadan 34taga yetdi. Hozirda ular ichki va
tashqi bozor uchun mahsulotlar ishlab chiqarishmoqda. Bu mahsulotlar o‘zining
sifati, badiiy jihatdan yuksakligi, tabiiyligi va milliy o‘zligimiz, tarixiy
an'analarimizni o‘zida uyg‘unlashtirgani bilan ham ahamiyatlidir.

19

Jahon bilan hamnafas
Hozirgi kunda hunarmandchilik mahsulotlarini chetga eksport qilish va
hunarmandlar faoliyatini yanada rivojlantirish maqsadida 2018 yilda dunyoning
20dan ortiq davlatida (Germaniya, Shveytsariya, Rossiya, Italiya, Angliya, Koreya,
Malayziya, Ozarboyjon, Latviya, Finlyandiya, Hindiston, Fransiya, Gretsiya,
Turkmaniston, Eron, AQSh, Ukraina, Turkiya, Xitoy, Ispaniya) 113ta ko‘rgazma
va yarmarka o‘tishi rejalashtirilgan.
PF-3393 - sonli Qarorning 5-bandida O‘z.SSP, “Hunarmand” uyushmasi
hunarmandchilik mahsulotlarini uzoqdagi tuman (shahar)lardan sotib olish va
kelgusida yirik shaharlarda sotish hamda eksport qilish uchun “Hunarmand”
uyushmasi huzurida savdo-xarid korxonalari tashkil etish vazifasi qo‘yilgan.

20

Uyushma ta'sischiligida “Sraft and art” MChJ tashkil etilgan bo‘lib, mazkur
korxona kelgusida Respublikaning turistik obektlari, diqqatga sazovor joylari,
hududlardagi hunarmandchilik markazlarida hamda bir qator bozorlarda “Art
salon”lar ya'ni amaliy va tasviriy san'at asarlarining savdo xarid ishlari bilan
shug‘ullanuvchi do‘konlar tashkil qilishni rejalashtirgan. Bundan tashqari korxona
chet el vakolatxonalari, galereyalar va turistik firmalar bilan hamkorlikda ish olib
borish, chet ellarda o‘z filiallarini ochish huquqiga xam egadir.
21

Yangi nizom
Shuningdek, bir qator tashkilot va vazirliklar bilan hamkorlikda “Xorijiy
mamlakatlarda o‘tkaziladigan ko‘rgazma, tanlov, yarmarkalarda namoyish etish
uchun hunarmandchilik mahsulotlarini olib chiqishning soddalashtirilgan tartibi
to‘g‘risidagi Nizom”ni ishlab chiqish belgilangan.
Nizomda qiymati 5000 AQSh dollarigacha bo‘lgan hunarmandchilik mahsulotlari
“Hunarmand” uyushmasi Badiiy Kengashi xulosasi va Madaniyat vazirligi
huzuridagi Badiiy ekspertiza boshqarmasining tegishli sertifikati asosida hech
qanday bojxona deklaratsiyalari va yuk xati rasmiylashtirmasdan olib chiqilishi
belgilandi. Mahsulotlarning qiymatini aniqlash hamda ko‘rgazma haqida
ma'lumotlar berish Badiiy Kengash zimmasiga yuklatildi hamda Kengash xulosasi
yuk xati sifatida qabul qilindi. Endilikda xorijga chiqmoqchi bo‘lgan hunarmandlar
to‘g‘ridan-to‘g‘ri “Hunarmand” uyushmasiga murojaat qilib, Uyushmaning o‘zida
Badiiy Kengash xulosasi va Badiiy ekspertiza sertifikatini rasmiylashtirib bojxona
organiga taqdim etilishiga tayyor hujjatlar bilan boradi.
Uyushma faoliyatiga nazar
Bugungi kunda “Hunarmand” uyushmasining respublika hududlarida 13ta
viloyat boshqarmasi va 92ta bo‘limlari mavjud bo‘lib, uyushma a'zolari soni 20
761 nafarni tashkil etadi. 3735 nafar hunarmandlarga imtiyozli kreditlar olib
berishga ko‘maklashildi. 2017 yil dekabr holatiga uyushma a'zolari soni 10 247
nafar bo‘lib, 2018 yilning o‘tgan to‘rt oyi davomida 10000dan ortiq hunarmandlar
uyushmaga a'zo qilindi.
2017 yilda hududiy bo‘linmalarda 1326ta “Usta-shogird” maktablari tashkil
etildi, unda 3846 nafar yoshlarga hunar o‘rgatildi. 2018 yilning birinchi choragida
usta-shogird maktablari soni 2000taga ko‘paydi. Shogirdlar soni esa 7356 nafarni
tashkil etdi.
Farg‘onada milliy matolar to‘qilishining yo‘lga qo‘yilishi (Rasuljon Mirzahmedov
tashabbusi bilan), Oqdaryo tumanida yog‘och o‘ymakorligi maktabining
shakllanishi va rivojlanishi, O‘zbekiston xalq ustasi xattot Salimjon Badalboyev
tomonidan yosh yigit qizlarga xattotlik sir asrorlari bo‘yicha, o‘rda hunarmandlar
22

markazida gilamchilik, kashtado‘zlik, kulolchilik sir-asrorlari bo‘yicha kasb hunar
o‘rganib kelishmoqda.
Usta - shogirdlar qonun himoyasida
Bugungi kunda uyushma tomonidan usta - shogird maktablari faoliyati
samaradorligini oshirish maqsadida Usta hunarmand va shogird o ‘ rtasidagi
hamkorlik to ‘ g ‘ risidagi shartnoma ishlab chiqildi . Endilikda usta va shogird
o‘rtasidagi munosabatlar qonuniy kuchga kiradi.
Uyushmaning barcha hududiy boshqarma va bo‘limlari tomonidan xotin-qizlarning
bandligini ta'minlashga ko‘maklashish maqsadida mehnatga layoqatli va hunar
egallash istagini bildirgan xotin-qizlarning ro‘yxatini shakllantirish hamda doimiy
yangilab borish ishlari olib borilmoqda.
Xattotchilik san'atiga e'tibor
Uyushma tashabbusi bilan joriy yilning 1–3 fevral kunlari poytaxtimizdagi
“Yoshlar Ijod saroyi” binosida “Hikmatlar olami” deb nomlangan I Respublika
xattotlik festivali o‘tkazildi.
23

Mazkur festival doirasida 100 nafarga yaqin xattotlar va hunarmandlarning ijodiy
ishlari ko‘rgazmasi tashkil etildi. Unda “Eng mohir xattot”, “Yangi yozuv turini
yaratgan eng mohir xattot”, Amaliy san'at asarlarida xattotlik namunalaridan
foydalangan eng mohir hunarmand”, “Eng yosh xattot”, “Nasx xati bo‘yicha eng
mohir xattot”, “Nasta'liq xati bo‘yicha eng mohir xattot”, “Suls xati bo‘yicha eng
mohir xattot”, “Devoniy xati bo‘yicha eng mohir xattot”, “Xattotlik bo‘yicha eng
mohir ustoz” kabi nominatsiyalar bo‘yicha g‘oliblar aniqlandi va ularga
uyushmaning maxsus sertifikatlari va diplomlari hamda qimmatbaho sovg‘alari
topshirildi.
Hayotga qaytayotgan qadimiy meros
Marg‘ilonlik hunarmandlarimiz eng qadimgi matolarimizdan Banoras va adraslarni
unutilib ketgan Kudin usulida ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ydilar. Buyuk
sohibqiron Amir Temur davridagi sipohlarning tagiga to‘shalgan gilam Farg‘onalik
24

hunarmandlar tomonidan qayta tiklandi. Bundan 100 yil ilgari ipakdan
to‘qiladigan G‘ajari bo‘g‘jama Boysun hunarmandlari tomonidan qayta tiklandi.
Samarqand viloyati “Hunarmand” boshqarmasi a'zosi Xolmamat Ismatillayev
tomonidan o‘rta asrlarda ishlatilgan bir tomonida pilik uchun cho‘zinchoq
burunchasi bo‘lgan yog‘ chiroqlar ( Qora chiroqlar) va o‘sha davrda
ishlatilgan siyohdonlar qayta yaratildi. Qadimiy uslubda ishlangan suv qaynatish
uchun samovar nusxasi samarqandlik usta-misgar Mehriddin Xaitov tomonidan
qayta tiklandi.
Usta-hunarmand Sharif Azimov II- III asrlarda yo‘qolib ketgan Kushon
davlati davrida yaratilgan kulolchilik mahsulotlarini qayta tikladi. Bu
mahsulotlarga oyog‘i uzun qadahlar, turli shakldagi va hajmdagi kosalar va
ko‘zalar kiradi. Bu mahsulotlarning asl nusxalari Surxondaryo viloyati hududidagi
Kushon va Afrosiyob xarobalarida olib borilgan qazilma ishlari vaqtida topilgan
hamda Respublika muzeylarida saqlanmoqda. O‘rganish ishlarini olib borgan
Sharif Azimov Kushon podsholigi davriga xos 40ga yaqin asarlar yaratdi va u bu
kulolchilik asarlarini yaratish vaqtida ularga rang va bezak berish usullarini ham
tikladi.
25

Farg‘ona viloyatining Marg‘ilon shahrida 1925-1952 yillar davrida faoliyat
yuritgan 1952 yildan boshlab unutilib ketgan chitgarlik hunari (Solijon ota
Axmadaliyevlar oilasi asos solgan) qayta tiklandi, Xiva tumanidan gilam to‘quvchi
hunarmand Madrim Matkarimov va bir guruh xivalik hunarmandlar tomonidan
iste'dodli rassom Begzod qalamiga mansub bo‘lgan tasvir aks ettirilgan gilam
qayta tiklandi. Ushbu dizayn XV asr miniatyurasidan olingan bo‘lib, she'riyat va
tarixiy kitoblarning nusxalariga bezak berish uchun ishlatilgan, bizning
dizaynlarimiz tomonidan bir qanchasi 500 yil ichida birinchi marta qayta
jonlantirildi.
Sohibqiron Amir Temur davridagi badiiy asarlarga chizilgan miniatyura asarlari
qayta tiklanib 30dan ortiq turdagi xalq amaliy san'ati asarlari poytaxtdagi Amir
Temur muzeyiga sovg‘a qilindi.
2.6. Xalq xunarmandchilik turlari , uning tarixi , rivojlanish bosqichlari va
hozirgi vaqtdagi imkoniyatlari .
Yodgorlik binolarining bezaklari xilma-xil va sermazmundir. Ular
binolarning fungsional vazifasi hajmiy mutanosibligiga mos kelib, xalq madaniy
an‘analarini o‘zida ifoda etadi. Me‘moriy binolar bezagida o‘simliksimon,
handasaviy va epigrafik naqsh turlari uyg‘unligida jozibali kompozitsiya
yaratilgan. O‘rta Osiyo san‘atida o‘rta asrlarda paydo bo‘lgan girih naqshlar keng
tarqalib, hozirgi yog‘och, ganch, tosh o‘ymakorligi, kulolchilik, g‘isht terish,
mozaika va devor naqshlarida foydalanilmoqda.
 Yodgorlik binolarining bezaklari xilma-xil va sermazmundir. Ular
binolarning fungsional vazifasi hajmiy mutanosibligiga mos kelib, xalq madaniy
an‘analarini o‘zida ifoda etadi. Me‘moriy binolar bezagida o‘simliksimon,
handasaviy va epigrafik naqsh turlari uyg‘unligida jozibali kompozitsiya
yaratilgan. O‘rta Osiyo san‘atida o‘rta asrlarda paydo bo‘lgan girih naqshlar keng
tarqalib, hozirgi yog‘och, ganch, tosh o‘ymakorligi, kulolchilik, g‘isht terish,
mozaika va devor naqshlarida foydalanilmoqda.
26

 Girih san‘ati, ayniqsa IX-XII asrlarda ravnaq topdi. U tekis va bo‘rtma
yuzalar hisobi usullarining takomillashuvi natijasida peshtoq hamda ravoq
kabilarni bezashda ham ishlatildi.
 XIV-XV asrlarda koshinkorlik san‘ati rivojlanib, bin ova inshoatlar serjilo
ranglar berib tayyorlangan koshin hamda parchinlar bilan qoplanib ajoyib naqshlar
bilan bezatildi. Masalan ko‘hna urganjdagi Torabekxonim maqbarasi,
Samarqanddagi Shoxi Zinda ansambili, Ishratxona, Oqsaroy va boshqa me‘moriy
yodgorliklar ana shunday uslubda sayqal topgan.
 Amir Temur davrida Samarqandni ilm-fan, san‘at va madaniyatsiz tasavvur
qilib bo‘lmaydi. Amir Temur yuksak madaniyat va ma‘naviyat homiysi bo‘lgani
uchun bepoyon davlati hududlaridan olimlar, shoirlar, musavvirlar, musiqachilar,
me‘morlar, iqtidorli usta, hunarmandlarni Samarqandga chorlaydi. Ularga
g‘amxo‘rlik qiladi.
 Amir Temur va temuriylar davrida Samarqand kulolchiligida badiiy
kulolchilik alohida ajralib turgan rang-barang bezaklar, bo‘yoqlar bilan bezatilgan
idish tovoqlar kundalik ro‘zg‘or idishlaridan ko‘ra ko‘proq san‘at namunalariga
yaqin turgan. Amir Temur va temuriylar davri badiiy kulolchiligiga nazar
soladigan bo‘lsak bu davrda yangi uslublar, shakllar, bezaklar kashf qilinganligiga
guvoh bo‘lamiz. Samarqand kulollari mahalliy koshin asosida oq-sutrang
xomashyo yaratib, unga kobalt bilan surat chizishni kashf qilishadi. Bunday usulda
yasalgan idishlar jarangi va nafisligi bilan Xitoy chinnisidan qolishmagan. Bu
davrdagi kulolchilik idishlari XII-XIII va XVI-XVIII asrlardagi spool idishlardan
alohida ajralib turadi. Ba O‘rta Sharq kulolchiligida o‘z o‘rniga ega. Shu sababli bu
uslub hunarmandchilik tarixida ―Temuriylar uslubi degan nom bilan alohida‖
e‘tirof etilgan.
 Metallga badiiy ishlov berish san‘ati Amir Temur davlatida, ayniqsa,
poytaxt Samarqandda juda rivojlangan. Tarixiy manbalarda va keying davrlarda
olib borilgan ilmiy tadqiqotlarda qayd etilgan. Mohir ustalar oltin, kumush, mis va
bronzadan har xil idish-tovoqlar, shamdonlar, qurol-yarog‘lar yasaganlar.
Qimmatbaho metallardan ishlangan idish-tovoqlar, qadah, ko‘za va oftobalar Amir
27

Temur uyushtirgan sayil, bazm, to‘ylarda hamda elchilarni qabul qilish
marosimlarida ishlatilgan. O‘sha davrda yasalgan qandillar juda hashamatli,
qimmatbaho bo‘lganini tarixchi Ibn Arabshoh yozib qoldirgan.
 Registon maydonida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar paytida topilgan
60dan ziyod metal buyum XIV-XV asrlardagi Samarqand chilangarchilik maktabi
yuksak cho‘qqilarga ko‘tarilganligini yaqqol isbotlaydi. Bu yerda topilgan bronza
va misdan yasalgan ko‘zalar, oftobalar, laganlar, kosalar, shamdonlar, eshik
dastalarining sirtiga ustalar nozik kumush iplardan ajoyib naqshlar solganki, bular
jilosi bilan kishini hayratga soladi.
 Amir Temur davrida Samarqandda zargarlik, shishasozlik, sangtaroshlik,
temirchilik ham yaxshi rivoj topgan. Ularning ayrim namunalari dunyoning turli
muzeylarida saqlanmoqda.
 Samarqandda yog‘och o‘ymakorligi ham taraqqiy qilgan. Yong‘oq va tut
kabi pishiq ashyolar (yog‘ochlar)dan yasalgan eshiklarning sirtiga geometric va
o‘simliksimon naqshlar solingan, husnixat bilan ishlangan yozuvlardan esa
qo‘shimcha bezak sifatida foydalanilgan. Samarqanddagi Shoxi Zinda va Amir
Temur maqbaralariga o‘rnatilgan yog‘och eshiklar yuksak darajadagi san‘at
asarlari sifatida qadrlanadi. Ularning ayrim namunalari bugungi kunda Angliyada,
Nyu-Yorkdagi Metropoliten, Ermitaj muzeylarida saqlanmoqda.
 Amir Temur oz fursat ichida Samarqandda san‘at va madaniyatni,
shaharsozlikni, me‘morchilikni yuksak cho‘qqilarga ko‘tardi. Bu yerdagi madaniy
jarayonlarning dunyo olmlari tomonidan ―Temuriylar renessansi deb baholanishi‖
ularning umumbashariy tafakkur rivojida qanchalik ulkan ahamiyat kasb etganini
haqqoniy e‘tirofidir.
Ganchkorlik san’atining rivojlanish bosqichlari.
 Ganchkorlik san’atining rivojlanish bosqichlari.
 Qadimiy san‘at turlaridan biri ganchkorlik o‘z jozibasini dunyo
me‘morchiligida, shu jumladan O‘rta Osiyo, Eron, Turkiya, Afg‘oniston,
Arabiston va boshqa Sharq mamlakatlari me‘morchiligida namoyon bo‘lib
28

kelmoqda. O‘ziga xos kompozitsion yechimi, badiiyligi va ishlanish uslubi bilan
O‘rta Osiyoda yaratilgan asarlar boshqalaridan farq qiladi.
 Ganch o ‘ymakorligi san‘ati asrlar davomida o‘ziga xos uslub bilan
rivojlanib keldi. Amaliy bezak san‘atining mazkur turini rivojlanish jarayonini
kuzatib, o‘rganib chiqadigan bo‘lsak har davrda bir-biridan mutlaqo farq qiladigan
shakl va ko‘rinishlarda namoyon bo‘lganligi e‘tiborga loyiqdir.
 Qadimgi ganch o‘ymakorligi hajmiy bo‘lib, realistic uslubda ishlangan
bo‘lib, odamlar, qushlar, hayvonlar tasviri tushirilgan. Eramizning birinchi
asrlaridayoq ajdodlarimiz ganchni ajoyib xususiyatlaridan foydalanib, qal‘alar,
karvonsaroy va boshqa joylarni bezaganlar. Janglar oqibatida hashamatli binolar
vayronaga aylanib, faqat qoldiqlari bizgacha yetib kelgan.
 Tuproqqal‘aning serhasham saroy mehmonxonalari (III asr) ganch
o‘ymakorligi bilan bezatilgan. Eng ahamiyatli III-IV asrlarda ishlangan ganch
o‘ymakorligi namunasi (Varaxsha) topilgan bo‘lib, unda o‘simliksimon,
xandasaviy (geometrik) shakldagi naqshlar tushurilgan. Ayniqsa, gorel‘efda
ishlangan baliq tasviri o‘z davri ganch o‘ymakorligi uslubining o‘ziga xosligini
namoyon etadi.
 Varaxsha (VII-VIII asrlar) topilmalarida qushlar, hayvonlar, baliqlarni,
o‘simliksimon va geometrik shakllarni o‘yma namunalarini ko‘rish mumkin.
 Buxorodagi Ismoil Somoniylar maqbarasida ganch o‘ymakorligi
namunalarida to‘lqinsimon ishlangan naqshlar topilgan. Unda naqshning islimi turi
ko‘p ishlatilgan.
 Naqqoshlik, yog‘och, tosh va ganch o‘ymakorligi X-XI asrlarda yanada
rivojlandi. Bu davrda murakkab abstrakt tasvirdagi naqshlar paydo bo‘ldi. Ganch
o‘ymakorligi binolarning ichki (inter‘yer) van am tegmaydigan tashqi (ekster‘yer)
qismida ham qollanilgan. Hatto o‘ymakorlik elementlari ishtirokisiz g‘isht, har xil
geometric shakllarda naqshsimon qilib terilishi o‘ziga xos uslubda bo‘lib, betakror
joziba namoyon etgan. Yuqorida qayd etigan Somoniylar maqbarasi ana shunday
noyob yodgorlik namunasi hisoblanadi.
29

 Afrosiyobda arxeologik qazishmalar natijasida X-XI asrlarda ishlangan
saroylarning qildiqlari topilgan. Izora (panel) ganchida geometric va
o‘simliksimon naqshlar chuqur o‘yma uslubida ishlangan naqshning o‘yma
chuqurligi 2-3 santimetrgacha borgan. Ganch devorga qalin suvalib, naqsh tasviri
devorning sirtiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chizilib o‘yilgan. Binolarning tashqi qismiga
esa quyma asosida ganch ishlari bajarilgan.
 Ganch o‘ymakorligida murakkab naqshlardagi o‘simlik va hayvonlarning
soddalashtirilgan tasvirlarini tushurib ishlatilishi III asrda paydo bo‘ldi. Bino tashqi
qismiga namoyon, ustun va peshtoqlariga ganch o‘ymakorligi kompozitsiyalari
ishlangan. Ganchkorlik san‘ati ayniqsa Movorounnahrda rivojlangan bo‘lib,
me‘morchilikning asosiy bezagi darajasiga ko‘tarilgan.
 ishlangan. Ganchkorlik san‘ati ayniqsa Movorounnahrda rivojlangan bo‘lib,
me‘morchilikning asosiy bezagi darajasiga ko‘tarilgan.
 Ganch o‘ymakorligi san‘atining yuksak rivojini Termiz maqbaralari
namunalarida ko‘rish mumkin. XII asrda muqarnas(stalaktita)lar yuzaga kelib
ko‘pgina binolarda qo‘llanila boshlandi. Muqarnaslar bino ichkarisida taxmon va
boshqa joylarni bezashda ishlatilishi e‘tiborga molikdir.
 Ganchkorlik san‘ati VIII asrda yanada yuksaldi. Bu Afrosiyobda topilgan
ajoyib ganch o‘ymakorligi ishlarida namoyon bo‘ladi. Binolar ichki qismlarini
ganchkorlik san‘ati bilan bezashning XIV-XVIII asrlarda o‘ziga xos kompozitsion
yechimlari mavjud. Bu davrlarda yangicha naqsh turlari yaratilib, binolarda ganch
o‘ymakorligi, uzviy bog‘langan koshinlar va toshdan yasalgan bezaklar keng
ishlatila boshlandi.
 XVIII asr oxiri XX asrning boshlari ganchkorlik rivojining o‘ziga xos davri
bo‘lib, uslub va texnikasi ancha murakkablashdi. Ganchkorlikda rang uygunligi
o‘ziga xos joziba kasb etdi. Bezaklarning hamma turlariga xos aniq kompozitsion
qonunlar ishlab chiqildi. Buxoro, Samarqand, Toshkent, Farg‘ona, Marg‘ilon,
Namangan, Qo‘qon va Xiva ganchkorlik maktablari o‘ziga xosligi bilan
shakllandi. Ganch o‘ymakorligi texnikasining mukammalligi yuksak darajaga
30

ko‘tarildi. Yaxlit ko‘rinishli Marg‘ilon guldor bezaklari, Toshkentniki qat‘iy va
aniq ritm asosida tuzilganligi, Xivaning dinamik o‘ma naqshlari o‘ziga xos
spiralsimonligi bilan ajralib turadi.
 Buxoroda amir Ahmad tomonidan Sitorai Moxi-Xosa (1913-1914yy)
qurildi. Oq uy mehmonxomasi ichki qismida oyna zaminida bajargan ganch
o‘ymakorligi o‘zining nozikligi, jimjimador qilib bezatilganligi bilan kishini
hayratga soladi.
 Gilamdo’zlik san’ati tarixi.
 O‘zbekiston mustaqillikka erishgach hayotning barcha jabhalarida islohatlar
jadal suratlarda olib borildi. An‘anaviy ma‘naviy qadriyatlar qayta tiklanishi
tufayli Islom tafkkurining turli jihatlariga qiziqish o‘sib bormoqda. Har kungi besh
vaqt ibodat chog‘ida foydalanish uchun maxsus joynamoz tayyorlangan. Haftaning
juma kunlari masjidda ibodat qilishadi. Qolgan kunlari namoz o‘qish uchun
masjidga o‘xshash ramziy kichik gilamchali joynamozlar o‘taganlar.Uning xajmi
kishi tik turgan va tizzasi bukilgan xollari xisobga olinib tayyorlangan. Oilaning
har bir kishisi o‘z ibodat gilamchasiga ega bo‘lgan.
 O‘rta asrlarda islom mamlakatlarida namoz uchun gilamchalar tayyorlangan.
Namoz o‘qish uchun mo‘ljallangan kichik gilamchalarning ilk namunalari XIV asr
birinchi yarmi va XV asr ikkinchi yarmi Italiya uyg‘onish davri rassomlari
J.Belliki,V.Karpaggo,L.Lotto o‘z kartinalarida turk gilamchalarini ko‘p marta
tasvirlashgan. XVI-XVII asrlarda e‘ron ibodat gilamchalarining ajoyib nusxalari
tayyorlangan.
 Ibodat gilamchalari turli mamlakatlarda turlicha atalgan. E‘ronda ular -
Joynamoz, Tagi nomi bilan ma‘lum. Arabiston va Turkiyada kichik ibodat
gilamchalari Sajjod, Katta joynamoz, ―Namozlik, O‘rta osiyoda esa ―Joynamoz
va ―Namozlik deb yuritiladi. Ibodat gilamchalari saroy ustaxonalarida,
qishloqlarda ham rassom naqqoshlarning xomaki chizmalari asosida tayyorlangan.
Lekin ibodat gilamchalari kim va qayerda tayyorlangan bo‘lishidan qatiy
nazar ,unga albatta peshtoqli mexrob tasvirlanishi shart bo‘lgan.
31

Masjidlarning mexrobi qiblani Makka tarafiga qurilgan. Musulmonlarning asosiy
ilohiy maskani – Ka‘ba joylashgani bois Makka barcha musulmonlar uchun
muqaddas shaxar xisoblangan. Musulmon madaniyatiga birmuncha ramziy
ma‘nodagi eshikni iloxiy darvoza deb qarashgan. Undan,yerdagi mavjud hayotdan,
muqaddas va ilohiy hayotga o‘tiladi deb tushunilgan. Joynamozdagi
peshtoqlaraynan shunday vazifani o‘tagan. Gilamchalarning pastgi qismi
budunyoni bildirsa, yuqori peshtoq osti qismi u dunyoni bildirgan.
 Masjidlarning mexrobi qiblani Makka tarafiga qurilgan. Musulmonlarning
asosiy ilohiy maskani – Ka‘ba joylashgani bois Makka barcha musulmonlar uchun
muqaddas shaxar xisoblangan. Musulmon madaniyatiga birmuncha ramziy
ma‘nodagi eshikni iloxiy darvoza deb qarashgan. Undan,yerdagi mavjud hayotdan,
muqaddas va ilohiy hayotga o‘tiladi deb tushunilgan. Joynamozdagi
peshtoqlaraynan shunday vazifani o‘tagan. Gilamchalarning pastgi qismi
budunyoni bildirsa, yuqori peshtoq osti qismi u dunyoni bildirgan.
 Safoyi nomini olgan joynamozlar o‘zining ajoyib ko‘rinishi va bajarilishi
uslubi, material va bezaklarga boyligi b-n ajralib turadi.Ular amir amaldorlarga
mo‘ljallangan bo‘lib, junli ziynatai rassomlar ko‘rsatmalari asosida bajarilgan
bo‘lib ular ollohga iltijo qilishni ifoda etgan. Bunda asosan qurondagi olloh va
payg‘ambarlar madx etilgan oyatlar yozilgan. Albatta bu Quron oyatlari
gilamchaning yuqori qismida, peshtoqning ostida ―Yuqori dunyoda
joylashtirilgan. Chunki so‘z va uning tasviri musulmonlar uchun muqaddas
sanalgan. Kishilar arab yozuvlari go‘zalligidan bexudaga xayratlanishmagan. Ular
(arabcha yozuvdagi harflar) o‘zlarida Ollox go‘zalligini timsollashtirgan. ―Saroy‖
joynamozlari bezaklarida asosiy o‘rin tutuvchi nafis-jozibador o‘simliksimon
naqshlarning ramziy vazifasini ta‘kidlaydi.Oddiy kishilar foydalangan xomaki
movut joynamoz amaldorlar foydalangan joynamozlardan keskin ajralib turgan.
Gilamchalarning bu guruhi XIX asr oxiri XX asr boshlariga taalluqlidir.
Joynamozlarni tayyorlashda yaxshi ma‘lum bo‘lgan an‘anaviy gilamlar
tasvirlaridan foydalanilgan.
32

 Chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi qabilalar orasida ilohiy kuchlar
an‘anaviy tarzda totem (qabila sig‘inadigan mavjudot yoki buyum) jonivor va qush
deb tushunilgan. Shuning uchun ularning joynamozi mexrobli peshtoq ostida
qo‘chqor shoxi yoki qushlar tirnog‘i tasvirini tez-tez uchratish mumkin.
 Xomaki movutdan tayyorlangan joynamozlarning o‘ziga xos yana bir
xususiyati ularda sajda qilish xolati aniqlashtirilganidadir. Ularda ibodat
qiluvchilarning qo‘li va boshi tushiriladigan joy ko‘rsatilgan. Gilamlar bezaklarida
ibodat xarakatini ifodalovchi turlicha ramzlar paydo bo‘la boshladi. Saroy ibodat
gilamchalarida zikrning mavxumiy xolatlarini aks ettiruvchi naqsh unsurlari
yetakchi o‘rinni egallagan bo‘lsa, oddiy kishilar ibodat gilamchalari anchagina
soddaligi b-n ajralib turgan.
 Xomaki movutdan tayyorlangan joynamozlarda erkaklar va ayollar
qiyofalarini xam uchratishimiz mumkin. Bu jonli mavjudot tasvirini taqiqlovchi
diniy qoidaga ba‘zan amal qilinmaganligini bildiradi. ―Saroy joynamozlarida xam
jonivorlarning nafis tasvirlariga duch kelamiz.
 O‘rta osiyoda joynamoz ishlab chiqarish shaxar axolisi va o‘troq hayot
kechiruvchi yoki endigina o‘troqlasha boshlagan katta qabilalar orasida keng
tarqalgan. Bu o‘troq qabilalar tashqi ta‘sirni ko‘proq qabul qilishini, ko‘chmanchi
qabilalar esa diniy ta‘sirni o‘z an‘analari doirasida qabul qilishini bildiradi.
 Turkman joynamozi asosan Amudaryoning o‘rta oqishi xududida yashovchi,
chorvachilik va dexqonchilikni xamisha birga olib boruvchi ―Ersari qabilasi
kishilari tomonidan tayyorlangan. Turkman ibodat gilamchalarida mexrob taxmoni
doimo xayvon shoxi tasviri bilan bezatilgan. Ularda o‘simliksimon va gulli
bezaklar ko‘p bo‘lishiga qaramay, uslubi jixatidan Saroy gilamchalariga xos
xandasaviy uslubidan keskin farq qiladi.
 Naqqoshlik san atining turlari‟
 San‘at tarixida Kamoliddin Behzod davri nafaqat miniatyura rangtasvirning
balki naqqoshlik san‘atining ham mislsiz rivojlangan davri bo‘lib keldi. Behzod
singari boshqa miniatyurachi-rassomlar ham kompozitsion miniatyuralar yaratish
33

sir asrorlarini mukammal egallab olgan edilar. Shuningdek, bu davrda faqat
naqqoshlik bilan shug‘ullanuvchi rassomlar bo‘lib, ular qo‘lyozmalarning
sarvaraqlari, unvonlari va sahifa matnidan tashqari bo‘sh joylarni naqshlar bilan
bezatishgan. Eng mohir naqqoshlar mahobatli binolar, gilamlar, matolar,
kandakorlik buyumlarni bezab turuvch naqshu nigorlarning andozasini chizib
berishgan. Natijada, bezak ishlarining umumiy uslubi Sharq musulmon san‘atining
barcha turlarini birlashtiruvchi yagona bezak uslubi vujudga kelgan. Naqsh
ma‘lum hudud badiiy madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlarini namoyon etuvchi
muhim manba bo‘lib kelgan. Uning umumiy tarzda tarqalishi ilohiyatni sheriyatda
ifodalangan singari qiyofalashtirish bilan bog‘liq bo‘lib, bu islom dinining muhum
xususiyatidir: Olloh inson singari aniq bir qiyofaga emas ekan rassomlar
tasavvuridagi olam ham mavhum shakllar orqali timsollashtirilgan. Islomda
borliqni tasirlash man etilgan. Aksicha islom madaniyatida naqshlarda ideallarni
mujassamlashtirilgan shaklda timsollashtirilishi talab etilgan.
 Islom san‘ati uchun xos naqshlar uslubi X-XII asrlarda yuzaga kelgan.
Dastlabki naqsh andozalari qo‘lyozmalarni bezash uchun mo‘ljallangan. Bir
vaqtning o‘zida naqsh me‘moriy binolar tekisliklarini ham zabt etdi. Nihoyat XIV-
XVI asrda yangi texnalogiya qo‘llanilishi tufayli san‘atning barcha turlarida naqsh
ifodalana boshlandi. Shunday qilib XIV asrdan e‘tiboran me‘moriy inshootlarda
sirlangan g‘isht va kamsonli o‘yma qismlar bilan bir qatorda, devor sathini to‘la
egallaydigan murakkab shaklli o‘simlik shoxlari va gullarini tasvirlashga imkon
beradigan yangi turdagi sirli spool mozaika va guldor sirli sopollar qo‘llanila
boshlangan. Gilamchilikda esa XV asrda girihiy naqshlar o‘rniga egiluvchan, nafis
chiziqlardan iborat o‘simliksimon naqshlar ishlatilgan.
 Islomda ikki xil naqsh uslubi mavjud; xandasaviy-girihiy (girih-arabcha-
tugun ) va o‘simliksimon-islimiy. Xandasaviy naqshlar asosan me‘moriy‖
inshootlarda qo‘llanilgan. Binolar devorlarini bezashda ular shakl uyg‘unligi va
aniq hisobga erishish imkonini bergan. Girihiy naqshning mukammallashishi
matematika fani taraqqiy etishi bilan bog‘liqdir. Nafis va jozibador o‘simliksimon
naqshlardan san‘atning deyarli barcha turlarida foydalanilgan. Musilmon olamida
34

turli davrlarda o‘simliksimon naqshlar muhim va yetakchi o‘rin egalladi; dastlabki
bosqichlarda uEvropa madaniy an‘anasida rangtasvir qanday o‘rin egallagan
bo‘lsa, aynan shu ahamiyatni kasb etdi. Farq shaklu-shamoyil va kompozitsiyaning
qonuniyligida bo‘lsada, uslubning o‘ziga xosligi, ideal go‘zallik haqidagi
tasavvurlarga o‘xshash edi. Tabiatiga ko‘ra islimiy naqsh Sharq musiqasi va
she‘riyati singgari Sharqqa xos xususiyatlarning mahsuli edi. Naqishlarning nafis
o‘yinlari, to‘lg‘onayotgan chiziqlarning osuda harakati maqomlarning zikriy
ohanglariga, g‘azal va ruboiylar hijolariga hamohang bo‘lib, ular vazmin va
mushohadakor Sharq hayot tarzining umumiy manzarasini namoyon etadi.
 Islomda ikki xil naqsh uslubi mavjud; xandasaviy-girihiy (girih-arabcha-
tugun ) va o‘simliksimon-islimiy. Xandasaviy naqshlar asosan me‘moriy‖
inshootlarda qo‘llanilgan. Binolar devorlarini bezashda ular shakl uyg‘unligi va
aniq hisobga erishish imkonini bergan. Girihiy naqshning mukammallashishi
matematika fani taraqqiy etishi bilan bog‘liqdir. Nafis va jozibador o‘simliksimon
naqshlardan san‘atning deyarli barcha turlarida foydalanilgan. Musilmon olamida
turli davrlarda o‘simliksimon naqshlar muhim va yetakchi o‘rin egalladi; dastlabki
bosqichlarda uEvropa madaniy an‘anasida rangtasvir qanday o‘rin egallagan
bo‘lsa, aynan shu ahamiyatni kasb etdi. Farq shaklu-shamoyil va kompozitsiyaning
qonuniyligida bo‘lsada, uslubning o‘ziga xosligi, ideal go‘zallik haqidagi
tasavvurlarga o‘xshash edi. Tabiatiga ko‘ra islimiy naqsh Sharq musiqasi va
she‘riyati singgari Sharqqa xos xususiyatlarning mahsuli edi. Naqishlarning nafis
o‘yinlari, to‘lg‘onayotgan chiziqlarning osuda harakati maqomlarning zikriy
ohanglariga, g‘azal va ruboiylar hijolariga hamohang bo‘lib, ular vazmin va
mushohadakor Sharq hayot tarzining umumiy manzarasini namoyon etadi.
 Musulmon hukmdorlari saroylari qoshidagi, shuningdek, badavlat homiylar
ustaxona-kutubxonalarida ishlayotgan rassomlar naqshlar tuzilishini ishlab
chiqarish bilan mashg‘ul bo‘lishgan. Bunday ustaxonalar o‘ziga xos ijodiy tajriba
maskani bo‘lgan. Musilmon san‘ati ravnaqida saroy ustaxonalarining o‘rni va
ahamiyati beqiyosdir. O‘ziga xos bezak uslubiga ega, namunali kompozitsiya va
35

naqsh unsurli, o‘ta nafis va nozik chiziqlarga boy islom san‘atining mumtoz
namunalari aynan shu joyda yaratilgan. Yagona din va o‘ziga xos yagona
estetikaning joriy etilishi natijasida barcha musilmon davlatlarida yagona uslubga
erishilgan. Bunda ustalarning o‘z davlatlaridan boshqa davlatga ko‘chib o‘tishlari
ham muhim ahamiyat kasb etgan. Naqshning paydo bo‘lishi ijtimoiy va siyosiy
jihatdan turlicha bo‘lgan musulmon olamidagi yagona estetik ideallar talabi bilan
bevosita bog‘liqdir.
 O‘rta asrda yashagan mashhur olim Qozi Ahmad ―Xattotlar va rassomlar
haqida risolasida naqsh haqida so‘z yuritib, quyidagilarni yozadi: ―Yozuvdagi olti
uslub singari san‘atda ham islimiy, xitoyi, farangi,fasali, abr, akri, salami singari
yeti uslub qadrlanadi. Bu haqda uning zamondoshi Sodiqbek Ashurov-Qonun us-
suvor risolasida: -Naqsh asosi yettitadan ortiq emas-islimiy, xitoyi, abr, vaq,
nilufar, farangi. Ularning har birini eslab qol hamda bandi-rumi haqida ham
unutma ,-deb yozadi. Islimiy, xitoyi, abr, farangi naqsh turlarining har ikkala‖
muallif risolasida ta‘kidlab o‘tganligi ular rassomlar uchun muhim sanalganligi,
qolgan naqsh usullari esa yordamchi xususiyatga ega bo‘lganligidan dalolatdir.
 Islimiy deyarli barcha kompozitsiyalarda uchraydigan naqsh turidir-
(Yevropa adabiyotlarida arabisk deb yuritiladi). Islomiy-ayri barg singari-qo‘sh
naqshning bir-biriga yaqinlashgan joyi gullayotgan palma va o‘simlik barglari
bilan bezatilgan yirik turunjga asoslangan o‘simliksimon kompozitsiyadir.
Ayribarg mavzusi qadimiy mavzular sirasiga kiradi. Unga o‘xshash unsurlarni ellin
naqshdir, sak-skif san‘ati namunalarida uchratamiz. Biroq islom badiiy
madaniyatida barg muhim ahamiyat kasb etgan. Naqshning islimiy deb
nomlanishi, albatta, dinning nomi bilan ham bog‘liq. Islimiy naqsh ko‘rinishi
go‘zallik va nafosat haqida tasavvur uyg‘otadi, shu boisdan islimiy ilohiy olam,
jannat bog‘i bilan aloqador, deyiladi. Islimiy naqsh unsurlarining tabiatdagi
mavjud shakllardan boshqacha (tabiatda islimidagi barg nusxasini toppish mumkin
emas) ko‘rinishi islom estetikasi bilan bog‘liq.
36

XULOSA VA TAKLIFLAR
Mehmondo’stlik industriyasini rivojlantirishda milliy hunarmandchilik
korxonalarining o’rni (Xulosa)
O’zbekistonda mehmondo’stlik industriyasining rivojlanishida milliy
hunarmandchilik korxonalarining o’rni katta ahamiyatga ega. Hunarmandchilik
o’zining tarixiy, madaniy va iqtisodiy ahamiyati bilan mehmondo’stlik sohasining
ajralmas qismiga aylangan. Milliy hunarmandchilik nafaqat mamlakat ichidagi
turizm sohasini rivojlantirishga, balki xalqaro miqyosda O’zbekistonning madaniy
merosini tanitishga katta hissa qo’shadi.
1. Madaniy meros va turizmni rivojlantirish:
Milliy hunarmandchilik mahsulotlari, masalan, keramika, gilam to'qish, ipak
sanoati, milliy kiyimlar va zargarlik buyumlari mehmondo’stlikning muhim
tarkibiy qismlarini tashkil etadi. Bu mahsulotlar mehmonlarga nafaqat
O’zbekistonning madaniy va san’at an’analarini namoyish etadi, balki turizm
sohasini rivojlantirishga yordam beradi. Mehmondo’stlik madaniyati orqali
hunarmandchilik mahsulotlari mamlakatga tashrif buyurgan turistlarga unutilmas
tajribalar taqdim etadi.
2. Iqtisodiy rivojlanish va ish o’rinlari yaratish:
Milliy hunarmandchilik korxonalari mehmondo’stlik industriyasining
rivojlanishiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Hunarmandchilik ishlab chiqarish va
sotish orqali yangi ish o’rinlari yaratiladi, bu esa xalqning turmush sharoitlarini
yaxshilashga va iqtisodiy o’sishga hissa qo’shadi. Shuningdek, milliy
hunarmandchilik mahsulotlarini eksport qilish orqali O’zbekistonning iqtisodiy
salohiyati oshadi.
3. Ijtimoiy va madaniy ahamiyat:
Hunarmandchilik korxonalari O’zbekistonning madaniy merosini saqlash va
rivojlantirishda katta rol o’ynaydi. Milliy hunarmandchilikning ahamiyati, nafaqat
iqtisodiy, balki ijtimoiy jihatdan ham kattadir. O’zbek xalqining madaniy
an’analari, urf-odatlari va san’atlari hunarmandchilik orqali saqlanadi va yangi
37

avlodlarga yetkaziladi. Hunarmandchilik, shuningdek, milliy birlashishni va
jamiyatdagi bir-birini hurmat qilishni mustahkamlashga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, mehmondo’stlik industriyasini rivojlantirishda milliy
hunarmandchilik korxonalarining o’rni juda katta. Hunarmandchilik mahsulotlari
mehmondo’stlik sohasida O’zbekistonning madaniy boyliklarini taqdim etish,
iqtisodiy o’sishni ta’minlash va turizmni rivojlantirishda muhim omil bo’lib xizmat
qiladi. Shuningdek, bu soha ijtimoiy va madaniy ahamiyatga ega bo’lib, xalqning
qadriyatlarini saqlash va yangi avlodga yetkazish uchun zarur vosita hisoblanadi.
Shunday qilib, milliy hunarmandchilik korxonalari mehmondo’stlik sohasining
asosiy yo’nalishlaridan biri sifatida rivojlanishga davom etishi lozim. Milliy
hunarmandchilik korxonalarining mehmondo’stlik industriyasini rivojlantirishdagi
o’rnini kuchaytirish uchun quyidagi tavsiyalarni ko'rib chiqish mumkin:
1. Hunarmandchilikni turistlar uchun jozibador qilish:
 Milliy hunarmandchilik mahsulotlarini turistlar uchun maxsus yodgorlik
sifatida taqdim etish va ularning milliy madaniyatga oid ahamiyatini
tushuntiruvchi ko'rgazmalar tashkil qilish.
 Mahalliy hunarmandlar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar bilan
mehmonxonalar, restoranlar va boshqa turistik joylarni bezatish.
2. Mahsulotlarning sifatini oshirish:
 Mahalliy hunarmandchilik korxonalariga texnik yordam va zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish orqali sifatli mahsulotlar yaratishni ta’minlash.
 Hunarmandchilik mahsulotlarining xalqaro standartlarga mosligini
ta’minlash orqali eksport imkoniyatlarini kengaytirish.
3. Hunarmandchilik va mehmondo’stlik industriyasini bog’lash:
 Turizm sohasi bilan hamkorlikda milliy hunarmandchilik mahsulotlarini
sotish bo‘yicha tarmoq tuzish va turistlar uchun maxsus hunarmandchilik
ustaxonalarini tashkil qilish.
 Mehmonxonalar va turistik ob'ektlarda hunarmandchilik ko'rgazma-
yarmarkalarini o'tkazish.
4. Mahalliy hunarmandchilikka bo‘lgan qiziqishni oshirish:
38

 Hunarmandchilik mahsulotlarining tarixi, ishlatilgan usullari va milliy
ahamiyati haqida turistlarga keng ma'lumot beradigan master-klasslar va tajriba
ustaxonalarini tashkil qilish.
 Hunarmandchilik bo'yicha tajriba almashinuvi dasturlari orqali mahalliy
hunarmandlarning kasbiy o'sishini rag'batlantirish.
5. Hunarmandchilik sohasida biznes imkoniyatlarini kengaytirish:
 Hunarmandchilik korxonalariga moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va marketing
bo‘yicha maslahat xizmatlarini taklif etish.
 Turizm va mehmondo’stlik sohasidagi tadbirkorlarga hunarmandchilik
mahsulotlaridan foydalangan holda yangi xizmatlarni joriy etishga ko‘maklashish
(hunarmandchilik mahsulotlari bilan uy-joylar va turar joylarni bezash, interyer
dizayni va boshqalar).
Bu tavsiyalar milliy hunarmandchilik korxonalarining mehmondo’stlik
industriyasini rivojlantirishda muhim rol o‘ynashiga yordam beradi.
39

Foydalanilgan adabiyotlar
1. O’zbekiston respublikasi pirizdentining 2016-yil 2-dekabrdagi “O’zbekiston
Respublikasi turizm sohasini jadal rivojlantirish ta’minlash chora-tadbirlari
to’grisida”gi Farmon.
2. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni Turizm to‘g‘risida Qonunchilik palatasi
tomonidan 2019-yil 16-aprelda qabul qilingan
Senat tomonidan 2019-yil 21-iyunda ma’qullangan
3. “Turizm: nazariyasi va amaliyoti” I.S.Tuxliyev va S.A.Abduhamidov
Internet saytlar
https://kun.uz/
https://lex.uz
40

Mehmondo‘stlik industriyasini rivojlantirishda milliy hunarmandchilik korxonalarining o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish