Mehnat bozori infratuzilmasining tartibga solish mexanizmlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	58.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mehnat bozori infratuzilmasining tartibga solish mexanizmlari

Купить

MEHNAT BOZORI INFRATUZILMASINING TARTIBGA SOLISh
MEXANIZMLARI
REJA
1. Mehnat bozorida ishchi kuchiga talab va taklifni tartibga solishning
mexanizmini asosiy shakllari, usullari va vositalari
2. Mehnat shartnomalarining mehnat bozorini tartibga solishdagi o‘rni
3. Mehnat bozorini tartibga solishning mintaqaviy usullari
4. Mehnat bozorini davlat tomonidan tartibga solish yo‘nalishlari

1. Mehnat bozorida ishchi kuchiga talab va taklifni tartibga solishning
mexanizmini asosiy shakllari, usullari
va vositalari
Mehnat bozorini tartibga soluvchi asosiy sub’ekt davlat bo‘lganligi
uchun, u mehnat bozorini tartibga solishni amalga oshira olmaydigan boshqa
sub’ektlarning umumiy va o‘ziga xos funksiyalarini bajaradi. Aynan davlat hamma
mamlakatlarda ishsizlik darajasini ko‘zatadi va tartibga soladi.
Shundan kelib chiqqan holda, davlat tomonidan tartibga solish iqtiso-
diy mexanizmi mehnat bozorini tartibga solishning eng muhim qismi hisoblanadi.
Ushbu mexanizmni ishlab chiqish iqtisodiyotni tartibga solishning asosiy
vazifalaridan biri hisoblanadi. Bunda mehnat bozorini davlat tomonidan tartibga
solishni iqtisodiy mexanizmi mehnat bozorini turli hil parametrlariga davlat
ta’sirini shakllantirish ijtimoiy-iqtisodiy usullari asosida mehnat munosabatlar
shakllanish tizimini ifodalaydi. U mehnat bozori elementlari va omillariga, ularga
ta’sir qiluvchi turli xil shakllar, usullar va vositalar yordamida ta’sir qilish
yo‘llarini aks ettiradi.
Davlat tomonidan tartibga solish bo‘yicha mehnat bozoridagi
siyosatining asosiy yo‘nalishlarini ishlab chiqadi. Mehnat bozorini ijtimoiy-
yo‘naltirilgan tartibga solish qo‘yidagi iqtisodiy va ijtimoiy davlat tadbirlari
bilan tavsiflanadi:
1. Milliy mehnat bozorida u qo‘yidagilarni amalga oshiradi: ish haqining
oshishiga yo‘naltirilgan raqobatni kuchsizlantirish maqsadida yuqori daromadli
firmalarning daromadini ushlab turishga va nisbatan kam daromadli korxona va
firmalarni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan soliq solishning yuqori darajasini
o‘rnatilishi; kichik tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashga: ish o‘rinlari sonini
kengaytirish, ya’ni mehnatga bo‘lgan talabni rag‘batlantirish maqsadida soliq
imtiyozlari va kredit- lar berish; turmushni moddiy va o‘y-joy sharoitlarini
yaxshilash shart- lari bilan, bo‘sh ish joylari mavjud bo‘lgan hududlarga ishchi
kuchi ortiqcha bo‘lgan hududlardan oilasi bilan ko‘chib o‘tishga subsidiya va

kreditlarni berish yo‘li orqali ishchi kuchi kasbiy harakatchanligini oshirish; global
moliyaviy iqtisodiy inqiroz davrida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi va qayta
ishlash sanoati sektorlarining asosiy mahsulotlariga davlat buyurtmasini belgilash;
raqobatbardosh bo‘lmagan qishloq ishchilarni davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlash; qishloq ishsizlarining umumta’lim darajasini oshirish, mehnat bozorida
turg‘un talab mavjud bo‘lgan kasblarga o‘qitish va qayta o‘qitish.
2. Hududiy darajada qo‘yidagilardan iborat: asosan yollangan
ishchilarning himoyasiz guruhlari uchun hududiy ish bilan bandlikni faollashtirish
yo‘llarini izlash maqsadida jamoat ishlarini tashkillashtirish; nogironlar, yoshlar va
boshqalar uchun yangi ish o‘rinlarini yaratayotgan korxonalarga imtiyozlar berish;
hudud iqtisodiyoti tuzilmasini hisobga olgan holda asosan ishni yangidan
boshlagan tadbirkorlar, kichik korxonalar uchun soliq va kredit imtiyozlarini
berish; hududiy iqtisodiyotning talablarini hisobga olgan holda inson kapitaliga
qo‘yilmalarni tartibga solish.
3. Ichki mehnat bozorida qo‘yidagilar nazarda tutiladi: korxonalarning
moliyaviy holatidan qat’iy nazar, teng mehnat xizmatiga teng ish haqi kafolati; ish
beruvchilar va yollanma ishchilar o‘rtasida iqtisodiy rag‘batlar bo‘yicha
shartnomaviy munosabatlarni tartibga solish; mehnatga haq to‘lashning umumiy
tarifini yaratish.
Shunday qilib, mehnat bozorini ijtimoiy-yo‘naltirilgan tartibga solinishi
to‘liq ish bilan bandlik va ishsizlikning imkon qadar past darajasiga erishishga
yo‘naltirilgan. Yangi texnologiyalarni qo‘llanishi va ishlab chiqarishni qayta
tashkillashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan samarali ish bilan bandlikga erishish mehnat
bozorini rivojlantirish dasturini ishlab
chiqishda davlat va uning institutlariga ko‘maklashishga korxonalarning
qiziqishi, ushbu turning davlat tomonidan tartibga solishning muhim xususiyati
hisoblanadi. Ijtimoiy-yo‘naltirilgan tartibga solinish qo‘llanadigan mamlakatlarda
mehnat bozorini moliyalashtirish kasbiy tayyorgarlikka (unga tartibga solish faol
siyosatining o‘rtacha 24% mablag‘lari ishlatiladi), yangi ish o‘rinlarini yaratishga

(faol siyosatga ajratilgan harajatlarning 18%), subsidiyalar (7%), ish bilan bandlik
xizmatlarini moliyalashtirishga (10%) va boshqa harajatlarga ajratiladi. 1

Qo‘yidagi vazifalarni bajarilishi ijtimoiy yo‘naltirilgan mehnat
bozorining shakllanishiga olib keladi: ishchi kuchiga talabni oshishi va uning
taklifini kamayishiga yo‘naltirilgan tadbirlarni oshirishni kuchaytirish; bandlik
xizmati va uning infratuzil- masida qudratli va tez rivojlanuvchi tizimni yaratish;
aholining oqilona ish bilan bandligini shakllantirish; ishsizlikni yo‘l qo‘yiladigan
darajasigacha qisqartirish; ish bilan band bo‘lmagan mahalliy xodimlar- ning
malakasini, raqobatbardoshligini, ijtimoiy himoyasi va eksportini oshirish; mehnat
bozori, ish bilan bandlik va ishsizlikni tartibga solishning samarali tashkiliy-
iqtisodiy mexanizmlarini yaratish va h. k 2
.
Mehnat bozorini tartibga solishning liberal turi tartibga solishning
passiv siyosatini ko‘proq darajada qo‘llashi bilan tavsiflanadi. U qo‘yidagi
tadbirlar orqali amalga oshiriladi:
- eng kam majburiy ish haqini o‘rnatilishi ;
- ishsizlik nafaqasini to‘lash ;
- hududiy va firmalar o‘rtasidagi ishchi kuchi yuqori kasbiy harakat-
chanligini ta’minlashni iqtisodiy choralar bilan amalga oshirish.
Ko‘pchilik iqtisodchilar tartibga solish usullarini iqtisodiy va
ma’muriy turlarga ajratishadilar 3
. Biz iqtisodiy va ma’muriy deganda kengroq
tushunchani nazarda tutamiz, ya’ni tartibga solish shakllari va bun- dan kelib
chiqadigan bo‘lsak, Mehnat bozorini davlat tomonidan tartibga solish- ning
usullarini qo‘yidagi mezonlar bo‘yicha tasniflash mumkin. Mehnat bozorini
tartibga solishning vazifalari bo‘yicha usullar ishsizlik darajasini pasayishiga,
mehnat resurslaridan samarali foydalanish, ishchi kuchiga qoniqmagan talabni
bartaraf qilish, ishchi kuchiga talab va taklifning eng maqbul nisbatiga va
1
OECD Employment Outlook, Paris, (2005 ва 2008 йиллар нашри)
2
Холмўминов Ш.Р. Қишлоқ меҳнат бозорининг шаклланиши ва ривожланишини
моделлаштириш // Дис. ... и.ф.д.-Т.: 1998.-258 б.
3
Чижова Л., Сергеева Г., Кулагина Н. Политика занятости в контексте макроэкономического
регулирования // Человек и труд.-2000.-№8.- Б .32; Якобсон Л.И. Государственный сектор
экономики: Экономическая теория и политика-М. 2001.- Б .65.

boshqalarga ta’sir qiladi. Mehnat bozorida davlat faoliyati turli hil vazifalarni
amalga oshirishi mumkin, u mehnat bozori elementlari va boshqa ob’ektlarni
tartibga solishga yo‘naltirilgan bo‘lishi mumkin. Tartibga solish vazifalari ular
yo‘nalti- rilgan tartibga solish ob’ektlari bilan yaqindan bog‘liqdir.
Tartibga solishning maqsadlari va vazifalariga bog‘liq holda davlat
mehnat bozoriga ta’sir qilishning qolgan usullari va vositalarini tanlaydi.
Mehnat bozorini tartibga solishning yo‘nalishlari bo‘yicha usullar
qo‘yidagilarga ajratladi: mehnat bozoriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiluvchi
(masalan, qonunchilik) yoki unga bilvosita ta’sir qiluvchi (soliq, byudjet, pul-
kredit siyosati; tashqi iqtisodiyotni tartibga solish va davlat tomonidan narx
shakllanishini tartibga solish orqali daromadlarni tartibga solish siyosati).
Bilvosita usullarni qo‘llagan holda, qishloq mehnat bozorini tartibga
solishda ish bilan bandlikni tarmoq va hududiy tuzilmasini shakllantirish orqali
davlat ahamiyatli rol o‘ynaydi. Moliyaviy rag‘batlar va davlat kapital qo‘yilmalari
yordamida shakllangan, alohida qishloq xo‘jaligi tarmoqlari va hududlar uchun
nisbatan yaxshiroq sharoitlarni ta’minlashi mumkin. Ayirim holatlarda uzoq
chuzilgan inqiroz holatida bo‘lgan hudud va xo‘jalik birliklariga yordam
ko‘rsatiladi; boshqa holatda – hudud va tarmoq ichida progressiv siljishlarga olib
keluvchi, ishlab chiqarish turlari va xo‘jalikning yangi tarmoqlarini rivojlantirish
ma’qullanadi. Bu esa ularda ish bilan bandlikni o‘sishini rag‘batlantiradi. Shu bilan
birga teskari maqsadda ishlab chiqarishni haddan ziyod konsentratsiyasini
pasaytirish bo‘yicha ham choralar qabul qilinishi mumkin.
Mehnat bozorini tartibga solishnig ko‘lami (masshtabi) bo‘yicha usullari
milliy, hududiy va ichki mehnat bozorini tartibga solishga yo‘naltirilgan. Ko‘pgina
usullar mehnat bozori turlarining bir nechtasini tartibga soladi. Msalan, mamlakat
miqyosida amalga oshiriladigan pul-kredit va investi- sion siyosat hududiy va ichki
mehnat bozorlari konyunkturasiga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Masalan, 2009 yilda
Respublikamiz miqyosida qabul qilingan umumdavlat “Qishloq taraqqiyoti va
faravonligi yili” davlat dasturi qishloq joylarda yangi ish o‘rinlarini yaratish bilan
bog‘liq chora-tadbirlarni yanada chuqurlashtirishga olib keladi.

Davlat tomonidan tartibga solishning sub’ektlari bo‘yicha
Mehnat vazirligi tomonidan markazlashgan holda hukumatning davlat organlari
topshirig‘i asosida qishloq mehnat bozoridagi hududiy dasturlarni ishlab chiqilishi,
ish beruvchilar vakillik organlari, kasaba uyushmalar va davlat bandlik xizmati
yordamida amalga oshiriluvchi usullar ijtimoiy hamkorlik mexanizmi asosida
amalga oshiriladi.
Ta’sir qilish obe’ktlari bo‘yicha tartibga solishda ish ko‘chiga
bo‘lgan talab yoki taklifga, yoki bir vaqtning o‘zida ikkalasiga ham ish haqi
darajasiga, raqobatli munosabatlarga, samarali bandlikka erishishga, ishsizlikka,
mehnat bozori egiluvchanligiga ta’sir qiluvchi usullarga ajratamiz. Berilgan usullar
mehnat bozorini tartibga solishdagi vazifalar bilan uzviy (yaqin) bog‘liq.
Moliyalashtirish manbasi bo‘yicha tartibga solish usullarini biz
qo‘ydagilarga ajratamiz:byudjet, ish beruvchilar, aholi mablag‘lari, davlat
dasturlari va bosh 4
.
Ta’sir qilish darajasiga ko‘ra biz qonunchilik, rag‘batlantiruvchi,
chegaralovchi, undovchi, nazorat qiluvchi, tashkiliy-institutsional usullar.
Ta’sir qilishning xarakteriga ko‘ra moliyaviy va narx
shakllantiruvchi usullarga ajratamiz.
Mehnat bozorini tartibga solishni ko‘pchilik usullarini bir nechta
mezonlar bo‘yicha tasniflash mumkin, masalan, iqtisodiy shakllarga tegishli
bo‘lgan ko‘pchilik usullar milliy darajada qo‘llaniladi va mehnat bozoriga bilvosita
ta’sir qiladi. Bular ikkita mezon bo‘yicha ajraladi: soliq solishning yuqori darajasi;
ayirim tarmoqlarda davlat mulkini oshishi (ko‘payishi), buning natijasida ishchi
4
Масалан, АҚШда меҳнат ресурслари касбий тайёргарлигига ва ривожланишига бўлган
ҳаражатларнинг кўлами ва интенсивлиги узлуксиз ўсиб боради ва ушбу муносабатда жамият
олдига қўйилган жорий ва узоқ муддатли вазифаларнинг даражаси билан аниқланади. Шу
муҳимки, бундай дастурларнинг ташкилотчиси сифатида, ҳар доимгидек, давлат билан
биргаликда мамлакатнинг энг олди корпорациялари меҳнаткашларнинг тарбиявий ва
маданий ривожланишини тўғридан – тўғри субсидиялашдан мафаатдордир. Меҳнатни
рағбатлантириш билан биргаликда, ушбу дастурлар ижодкорлик хос бўлган меҳнат
ресурсларини шакллантириш мақсадига эга ва умуман олганда инсон ҳаётининг бутун
давомида амалга оширилади;. Экономика труда и социально-трудовые отношения / Под ред.
Г.Г.Меликьяна, Р.П.Колосовой.-М.: Изд-во МГУ, Изд-во «ЧеРо», 1996.- Б 43.

kuchiga bo‘lgan talabning oshishi yoki qisqarishi, tarmoq bo‘yicha yoki hududda
o‘rtacha ish haqini o‘zgarishi mumkin.
Davlat ushbu usullar yordamida bilvosita ta’sir orqali mehnat
bozoridagi talab va taklif nisbatini kerakli yo‘nalishga o‘zgartirishga harakat
qiladi.
Tadqiq qilinayotgan mexanizmining muhim tarkibi bu tartibga
solishning vositalari hisoblanadi. Tartibga solish vositasi sifatida davlatning
mehnat bozorini tartibga solinuvchi elementlariga o‘ziga xos ta’sirning dastaki
sifatida qo‘llashi mumkin bo‘lgan ijtimoiy-iqtisodiy tizimning elementlari yoki
elementlari yig‘indisi tushuniladi. Mehnat bozorini tartibga solish vositalari asosan
davlat qo‘lida bo‘ladi. Mehnat bozorini tartibga solishning asosiy vositalari
qo‘yidagilar hisoblanadi: ishchilarning minimal va o‘rtacha ish haqini tartibga
solish, byudjet - soliq asosida tartibga solish, davlatning daromadlari va
harajatlarini hamda fuqoralarning daromadlarini tartibga solish, davlat tomonidan
dasturlash va boshqalar.
Davlatning qishloq mehnat bozoriga ta’sir qiluvchi vositalaridan biri
byutjet-soliq asosida tartibga solish hisoblanadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xo‘jalik
yuritishni tartibga solish byudjet yordamida amalga oshiriladi. Mehnat bozorini
tartibga solishga davlat harajatlarini qoplash uchun moliyaviy mablag‘lar bilan
ta’minlovchi asosiy vosita soliq hisoblanadi. Ular mehnat bozori sub’ektlarining
faoliyatiga ta’sir qilish uchun keng darajada qo‘llaniladi. Soliqlar yordamida davlat
tomonidan tartibga solish hal qiluvchi darajada soliq tizimining tanlanishiga, soliq
stavkalarining yuqoriligiga, hamda soliq imtiyozlarining turi va o‘lchovlariga
bog‘liq. 5
Soliqlar – davlat tomonidan tartibga solishda ikkita rolni o‘ynaydi:
davlatning mehnat bozoridagi harajatlarining asosiy moliyaviy manbai, hamda
tartibga solish vositasi ham hisoblanadi. Bundan, davlat byudjet organlari vazifasi
nafaqat byudjetni daromad manbalariga soliqlar solishdan iborat bo‘lmay, balki
mehnat bozori sub’ektlari hulqiga ta’sir qiluvchi nozik mexanizmni yaratishdir.
5
Рисин И.Е. Государственное регулирование экономики: Учеб. Пос. / И. Е. Рисин,
Ю.И.Трещевский, С.М.Сотников.-М.,2000.-С.138;

Mehnat bozorini tartibga solishning boshqa vositasi davlat tomonidan
dasturlash hisoblanadi. Inqiroz, ommaviy ishsizlik sharoitida mehnat bozorini
tartibga solish vositasi sifatida davlat tomonidan dasturlash qo‘llaniladi.
Favqulodda dasturlar og‘ir (kritik) holatlarda ishlab chiqiladi va ular ma’muriy
tartibga solish usullari orqali amalga oshiriladi. Amalda barcha bozor iqtisodiyotli
davlatlarda maqsadli dasturlar amalaga oshiriladi. Dasturlarning tuzilishiga, ularni
amalga oshirilishiga va ular ustidan nazoratga javobgar, davlat muassasalari
iqtisodiy dasturlashning sub’ektlari hisoblanadi. Dasturlar davlat hukumati
organlari tomonidan ishlab chiqiladi, xususan, respublikamizda, O‘zbekiston
Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy himoya qilish vazirligi tomonidan ishlab
chiqiladi. Moliya vazirligi ham dasturlarni moliyalashtirish rejasini ishlab chiqadi.
Dasturlarni ishlab chiqishga kasaba uyushmalar vakillari, tadbirkorlar uyushmasi,
markaziy bank, savdo-sanoat palatasi ham keng darajada jalb qilinadi. Milliy
darajada aholi ish bilan bandligiga ko‘maklashuvchi dasturlar va moliyaviy reja
har yili Vazirlar Mahkamasi, hududiy darajada bo‘lsa mahalliy hukumat organlari
tomonidan tasdiqlanadi. Davlat tomonidan iqtisodiy dasturlash mehnat bozorini
tartibga solishning bir qator muammolarini yechishda yetarlicha samarali
hisoblanadi. Mehnat bozorini liberal tartibga solishning modeli sharoitida
dasturlash maqsadli tavsiyaviy–undovchi xarakterni o‘zida mujassamlashtirishi
mumkin, shunga qaramay u turli darajadagi iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni
yechishning samarali vositasi hisoblanadi. Dasturlar kerakli yo‘nalishda mehnat
bozorini iqtisodiy rivojlanishini ta’minlaydi. Dasturlash davlatning barcha usul-
larini qo‘llashga va ayirim davlat organlarining tartibga soluvchi tadbirlarida
qarama-qarshiliklar va kelishmovchiliklarga yo‘l qo‘ymaslikka imkon beradi.
Iqtisodiy dasturlar doirasida davlat tomonidan moliyaviy rag‘batlantirish ayirim
ijtimoiy guruhlarning raqobatbardoshligiga sezilarli va notekis ta’sir ko‘rsatadilar,
hamda manfaatlari kamsitil- ganlarning qarshiliklarini keltirib chiqarishi mumkin.
Shu sababli davlat tomonidan dasturlash organlariga ayirim guruhlarning qarama-
qarshi manfaatlarini aks ettiruvchi xilma-xil ta’sirlar ko‘rsatiladi, hamda ularni
mafaatlarini hisobga olish ularning vazifasi hisoblanadi. Shunday qilib, ish bilan

bandlikka ko‘maklashish davlat dasturlarini tuzishda mehnat bozorini tartibga
solish mexanizmini umumiy tartibga solish tizimining elementi sifatida qarash
zarur.
2. Mehnat shartnomalarining mehnat bozorini tartibga
solishdagi o‘rni
Mehnat bozori munosabatlarini tartibga solish kompleks – shartnoma
tizimining qayishqoqligi, shuningdek, munosabatlari sohasida tenglik va ijtimoiy
adolat tamoyillarini ro‘yobga chiqarish haqidagi keng yoyilgan to‘g‘ri
tasavvurlarga ega bo‘ladi. Ayrim xodim muzokaralarda o‘zidan ancha kuchli
sherigi – ish beruvchiga nisbatan yakka tartibda amalga oshiradigan xatti-
harakatlari bilan qarshilik ko‘rsata olmaydi Boz ustiga, jamoaviy shartnomaga
ko‘ra, malakasi past hamda yetarli darajada yuqori unum bilan ishlay olmaydigan
ishchi kuchining ish joyi muayyan muddatga saqlab turadi. Jamoaviy shartnoma
mehnat munosabatlari barqarorligiga erishishda muhim ahamiyatga ega. Jamoaviy
shartnoma tizimi mehnat bozoridagi xo‘jalik sub’ektlarining o‘zaro
munosabatlaridagi mojarolarni o‘zicha bartaraf eta olmaydi. Chunki, ushbu
mojarolar asosini ijtimoiy manfaatlar, maqsadlar, intilishlar, talablardagi farqlar
tashkil etadi. Garchi, jamoaviy bitimlar tizimi manfaatlarni kelishib olish, o‘zaro
bir qarorga kelish va mojarolarni tezlik bilan bartaraf etish jarayonlarini ko‘zda
tutsada, muzokaralar jarayoni ancha maqbul natijalarga erishish imkoniyatini ham
yaratadi. Ayni paytda bitim shartlari shartnoma shaklini olib, ikki tomonni mazkur
shartlar asosida ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash maqsadida oxirgi
choralarni ko‘rmasdan, ya’ni, ish tashlash yoki ishdan bo‘shatishga yo‘l qo‘ymay,
harakat qilishga majbur etadi.
Kelajakda jamoaviy bitimlar, shuningdek, mehnat bozori faoliyatini,
kadrlarni o‘qitish va malakalarini oshirish hamda o‘zgartirish, ularning ish haqi va
ishsizlarni ish bilan ta’minlash ko‘rsatkichlarini tartibga solish masalalarini ham
qamrab oladi. Shuni qayd etib o‘tish kerakki, asosan jamoaviy mehnat shartnomasi
tizimi va bevosita davlatning tartibga solish tizim amal qilishiga qaramay, xodim
bilan ish beruvchi o‘rtasidagi munosabatlar yakka tartibda ham hal etilishi

mumkin.
Xodim bilan tuzilgan shaxsiy shartnoma ish beruvchi uchun ancha
foydalidir. Shaxsiy shartnoma tizimi yollanuvchining mehnat sharoiti va unga
to‘lanadigan ish haqini shu odamga qarab belgilash imkonini beradi. Jamoaviy
bitimlarga ko‘ra esa, bunday qilib bo‘lmaydi. Shu bilan birga, tuziladigan shaxsiy
bitim ko‘p hollarda yollanuvlarni ijtimoiy kafolatlarning kattagina qismidan
mahrum etadi.
Mehnat munosabatlarini shaxsiy uslubda tartibga solish va bandlikning
qayishqoq shakllarini joriy etish – yollanuvlar kuchidan foydalanish
(ekspluatatsi ya xarakterida ) , kuchaytirish hamda doimiy ishlovchi shaxslar uchun
ilgari mavjud bo‘lgan ijtimoiy kafolatlardan voz kechilishidan tashqari yana bir
qator salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin . Jumladan, rivojlangan
mamlakatlardagi mehnat bozorlarida doimiy ishchi kuchlarini vaqtincha yoki
to‘liqsiz ish vaqtida ishlovchi shaxslar (yoshlar, xotin-qizlar, nogironlar va hokazo)
bilan almashtirish qoida tusiga kirmoqda. Tabiiyki, mazkur ijtimoiy guruhlarning
vakillari ijtimoiy jihatdan kam muhofazalangan va jamoaviy shartnomalar bilan
qamrab olinmagan. Shu bois davlat, ayniqsa, xo‘jalik yuritishning bozor
munosabatlariga o‘tish sharoitlarida yollashning shaxsiy shartnoma shakllari
rivojini nazorat qilib borishi kerak. Aks holda, norozilik kuchayishi natijasida
davlat ishsizlik bo‘yicha ijtimoiy to‘lovlarni ancha ko‘paytirishga majbur bo‘lib
qoladi .
So‘nggi holatni alohida hisobga olishimiz lozim. Chunki, respublikamizda,
bir tomondan, tadbirkorlik, ishchilarni yollab ishlatish bo‘yicha hususiy
tadbirkorlik va biznes yaxshi rivojlanmagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan esa, kam
ta’minlangan hamda ijtimoiy jihatdan yetarli darajada himoya qilinmagan aholi
orasida ishsizlar soni oshib boryapti. Bularning hammasi mehnat bozoridagi
ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishning yangi, samarali hududiy
usullarini, ularni mehnat resurslari ortiqcha va ye tishmaydigan hududlarga bo‘lgan
holda, tadqiq etishni talab qilmoqda.
3. Mehnat bozorini tartibga solishning mintaqaviy usullari

Respublikaning mehnat resurslari ortiqcha hududlari, avvalo, Andijon,
Farg‘ona, Namangan, Toshkent, Samarqand, Q ashqadaryo, Surxondaryo,
Buxoro va Xorazm viloyatlari uchun mazkur bozorni tartibga solishning ancha
samarali usullari deb, ishchi kuchiga bo‘lgan talabning oshishi va uning taklifi
kamayishini hisoblash zarur.
Mazkur usullar nimalarda ifodalanishini batafsil ko‘rib chiqaylik.
Ishchi kuchiga talabni oshirish usuli. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish
sharoitlarida mulkni xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarish, ekinlarni
yetishtirishda tarkibiy tuzilmani qayta qurish, zarar keltirib ishlayotgan
korxonalarni tugatish, fan-texnika taraqqiyoti yutuqlari va intensiv
texnologiyalarni joriy etish hisobiga asosan qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishidan
bo‘shatilayotgan xodimlar soni tez ko‘paymokda.
Ishchi kuchiga bo‘lgan talabni oshirishni rag‘batlantirish usullarini tadqiq
etish mehnat resurslarining oqilona bandli gi ni ta’minlashga hamda mazkur hudud
uchun samarali tarmoqlarni rivojlantirishga qaratilgandir. Mahsulotlarni qayta
ishlash, saqlash va qayta qilish hamda servis xizmati ko‘rsatish va shaxsiy mehnat
faoliyati bo‘yicha ish joylarini yaratish, ishlab chiqarish kuchlari va bandlikning
noan’anaviy shakllarini rivojlantirish, agrar sektord a ishdan vaqtincha
bo‘shatilayotgan shaxslar uchun mavjud korxonalarni kengaytirish va qayta
ta’mirlash hamda yangi ish joylarini yaratish maqsadida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
investitsiyalar – sarmoyalar hajmini ko‘paytirishni rag‘batlantirish mazkur uslubni
qo‘llanishning asosiy yo‘nalishlaridir.
Ishchi kuchlariga talabni oshirishni mehnat resurslarini qayta taqsimlashdan
manfaatdor iqtisodiyot tarmoqlarida ish joylarini yaratish hamda mavjudlarini
qayta ta’mirlash va yangi, zamonaviy kasbla rni egalga sarmoyalarni to‘g‘ridan-
to‘g‘ri jalb qilish orqali tartibga solish mumkin. Dotatsiyalar, subsidiyalar va
kreditlarni agrosanoat majmui korxonalarini, ayniqsa, qayta ishlash korxonalarini
qurish, texnik jihatdan qayta qurollantirish va rekonstruksiyalashga, shaxsiy
mehnat faoliyatini rivojlantirish yo‘li bilan xizmat ko‘rsatish sohasini
kengaytirishga, shuningdek, ko‘p bolali ayollar, mehnatga layoqatli pensionerlar,

nogironlar, o‘smirlar va hokazolarga mos ish joylarini vujudga keltirishga
yunaltirish maqsadga muvofiqdir. Shu tariqa ortiqcha mehnat resurslarini
yuqorida aytib o‘tilgan tarmoqlarga va ayrim maxsus ish joylariga jalb etish, ayni
paytda ishchi kuchlarining kasb iy va malaka tarkibiga bevosita ta’sir o‘tkazish i
mumkin.
Muvaqqat ish joylarini yaratish va mulkchilikning turli shakllarini
rivojlantirishni rag‘batlantirish – aholi bandligini oshirishning eng muhim
yo‘nalishlaridan biri. U korxonalarning iqtisodiy manfaatdorligini oshirish, byudjet
to‘lovlari va xodimlarning vaqtincha va qisman bandligi uchun ijtimoiy sug‘urta
badallariíè kamaytirish, ularni ishga qabul qilish jarayonini yengillatish,
bandlikning noana’naviy shakllarini tashkil etish bilan bog‘liq sarf-xarajatlarni
to‘lash kabi chora-tadbirlar yordamida amalga oshiriladi.
Ishchi kuchlariga taklifni kamaytirish usuli. Ishchi kuchlariga bo‘lgan
taklifni kamaytirishga, shuningdek, ularning mehnat bozoriga oqib kelishini
qisqartirish va boshqa joyga ketishini rag‘batlantirish hamda ish vaqti va mavjud
ish joylarini ijtimoiy ishlab chiqarishda band bo‘lganlar o‘rtasida qayta taqsimlash
orqali samarali ta’sir etish mumkin. Respublikamiz a « K adrlar tayyorlash milliy
dasturi» asosida u mumta’lim dasturlarini kengaytirish va o‘qish muddatini
uzaytirish bilan kasbiy tayyorgarlikni yaxshilash, o‘quv yurtlarida kunduzgi ta’lim
olinadigan o‘qóâ o‘rinlarini ko‘paytirish va kechki hamda sirtqi o‘quvdagi talaba
o‘rinlarini qisqartirish, ishlab chiqarishdan ajralgan holda o‘qiyotganlarga
stipendiyalar miqdorini oshirish, ayollarga bola parvarishi uchun to‘lanadigan
nafaqalar va beriladigan ta’til muddatini ko‘paytirish, mehnat stajini hisoblashda
ularga imtiyoz berish; pensionerlar , nogironlar hamda ularni parvarishlaydigan
shaxslarning pensiyalarini oshirish mehnat bozorida ishchi kuchlarining oqib
kelishini kamaytirish chora-tadbirlari hisoblanadi.
Ish bilan bandlar orasida ish vaqti va ish joylari ishchi kuchlariga bo‘lgan
taklifni kamaytirish maqsadlarida qayta taqsimlanadi. Mehnat resurslari ish bilan
bandligining xususiy va vaqtinchalik shakllariga o‘tishlarini rag‘batlantirishga
ularga ham ish bilan to‘la band qilingan shaxslarga mo‘ljallangan ijtimoiy

ta’minotning o‘sha turlarini, ta’tillar va boshqa ijtimoiy kafolatlarning miqdorlarini
o‘rnatish, kafolatlangan eng kam mikdordagi ish haqi bilan ta’minlash, har yili
beriladigan ta’tilla rni o‘z vaqtida berish, ish kuni va ish haftasi davomiyligini
qisqartirish orqali erishish mumkin.
Mamlakatimizning mehnat resurslari yetishmaydigan mintaqalari (Jizzax,
Sirdaryo viloyatlari va Q oraqalpog‘iston Respublikasi) da ishchi kuchlariga
talabni kamaytirish hamda ular taklifini ko‘paytirish mehnat bozorini tartibga
solishning maqsadga muvofiq usullaridir.
Ishchi kuchlariga talabni kamaytirish usuli. Mazkur usulga hududiy
hokimiyatlarning u yoki bu mintaqalarda, tarmoqlar yoki kasb-hunarlar bo‘yicha
ishlab chiqaruvchi kuchlarni joylashtirish va yangi ish joylarini vujudga keltirishni
sekinlashtirishga oid quyidagi chora-tadbirlar: ortiqcha ishchi kuchlaridan
foydalanganlik uchun ko‘shimcha soliqlarni belgilash; qattiq kredit siyosatini
o‘tkazish; korxonaga xodimni ishga olganligi uchun bir martalik to‘lovni joriy
etish; ortiqcha ishchi va xizmatchilarni qisqartirishni rag‘batlantirish va hokazolar
kiradi. Bundan tashqari, ishchi kuchlariga talabni kamaytirishda mehnat
unumdorligini oshirish va tejamkorlikka erishish muhim ahamiyatga egadir.
Ishchi kuchlari taklifini ko‘paytirish usuli. Hozirgi shart-sharoitlarda
mehnat bozoriga ishchi kuchlari taklifini mutlaq ko‘paytirish, umuman, mumkin
emas. Ishchi kuchlari taklifini ko‘paytirish ga sanoat va xizmat ko‘rsatish
tarmoqlari va shaxsiy mehnat faoliyati sohalari ning rivoji jiddiy to‘siq bo‘lishi
mumkin.
Bundan tashqari, hozirgi paytda ishchi kuchi taklifi na kasb, na malaka
tuzilishi bo‘yicha iqtisodiyot tarmoqlaridagi jonli mehnatga talabning o‘sish
sur’atiga javob bermaydi. Shu bois ishchi kuchi taklifining sifat ko‘rsatkichlarini
o‘zgartirish hamda ularning mehnat bozoridagi raqobatbardoshligini oshirish
lozim. Buning uchun esa, bandlikning davlat xizmati tizimidagi va boshqa o‘quv
yurtlaridagi xodimlarning malakalarini oshirishni tashkil etish, korxonalarning
o‘zidagi maxsus kurslarda kasb-korga o‘rgatishni yaxshilash va ularga soliq
to‘lovida imtiyozlar berish mahalliy kadrlar raqobatbardoshligini oshirishning

maqsadli maxsus dasturèni ishlab chiqish kerak .
Ishchi kuchlari taklifini rag‘batlantirish xodimlarni ishga yollash va
joylashtirishga yordamlashish usullarini qo‘llanish orqali ham amalga oshiriladi.
Bu usullar tashkiliy tusda bo‘lib, bo‘sh ish joylari va ishga joylashish hamda qayta
o‘qitishga muhtoj fuqarolarning soni haqidagi ma’lumotlar bankini tashkil
etishni , aholini ishga joylashish imkoniyatlari haqidagi axborotlar bilan
ta’minlashni, ishsizlarni ro‘yxatga va hisobga olishni, kasbga yo‘naltirishga oid
chora-tadbirlarni ishlab chiqish va o‘tkazish kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi.
Mehnat resurslarini qayta taqsimlashning ancha samarali usullari orasida
turmush darajasini tartibga solishni alohida ajratib ko‘rsatish mumkin. Mazkur
uslublar hududlarning moliyaviy resurslari hisobidan xodimlarning mehnat va uy-
joy shart-sharoitlarèni hamda madaniy-maishiy xizmat ko‘rsatish darajalarini
yaxshilash kabi tadbirlarni o‘tkazib, ularni tartibga solish asosida tatbiq etiladi.
Mehnat bozorida ishchi kuchlarini yollashda erkin va samarali raqobat –
yollanuvchilar bilan ish beruvchilar o‘rtasida ishchi kuchlariga bo‘lgan erkin talab
va taklif tamoyilari asosida mehnat-tovarga o‘zaro manfaatli bahoni o‘rnatish.
B unda ishga yollash bozoridagi uning sifat ko‘rsatkichlari va raqobatbardoshligi,
mahalliy va xorijiy mehnat birjalari tomonidan turli guruhlar va kasblar bo‘yicha
bo‘sh ish joylari, ishchi kuchlarining narxlari haqidagi haqqoniy axborotning
berilishi, ish beruvchilarning yollanma ishning muddatlari va xarakteri yuzasidan
talablari va shartlari, mehnat shartnomalarini tuzish va bekor qilishning ijobiy
hàìäà salbiy oqibatlari va hokazolar hisobga olinadi.
Mehnat bozoridagi erkin raqobatda ishchi kuch larigina emas, balki shaxsiy
yoki jamoaviy mehnat shartnomasi asosida foydali narxda o‘zining «mehnat
qobiliyati»ni sotishga muhtoj kadrlar ham qatnashishi mumkin. Bu yerda mehnat
resurslari bilan ish joylari o‘rtasidagi munosabatlarning sifat ko‘rsatkichlari
yuzasidan erkin raqobat vujudga keladi.
12 .4. Mehnat bozorini davlat tomonidan tartibga solish yo‘nalishlari
Ishchi kuchi bozori ichki regulyatorlarining turli-tumanligi hamda uning
samarali amal qilishi ijtimoiy jihatdan ahamiyatga ega ekanligi tufayli mehnat

bozorida uni malakali ravishda taritbga solish talab etiladi. Bandlik sohasida
tartibga solishning bunday tizimini yaratish O‘zbekistonda o‘tkazilayotgan
islohotlarning asosiy ijtimoiy vazifalaridan biridir. Bu borada hozirda ayrim ishlar
qilinganligini aytib o‘tish kerak: mehnat bozori va munosabatlarining yangi
qonuniy asoslari (bandlik xizmatlari) tuzildi, ishsizlarni ro‘yxatga olish yo‘lga
qo‘yilmoqda. Bugungi kunda jumhuriyatimizda 200dan ziyod mehnat birjalari
(davlat bandlik xizmatlari) faoliyat ko‘rsatmoqda. Ulardan mehnat munosabatlari
bo‘yicha 2000 dan ortiqroq mutaxasis aholini ish bilan ta’minlash va faol ijtimoiy
muhofaza masalalarini hal qilish bilan shug‘ullanmoqda. Bunda ko‘pgina
rivojlangan mamlakatlar (A Q Sh, Rossiya va h.k.)ning sinalgan tajribasiga ham
suyanilmoq. O‘zbekiston hukumati imkoni bo‘lgan, huquqiy jihatdan asoslangan
barcha dasturlar yordamida respublikada mehnat bozori siyosatini olib bormoqda.
Ишсизликдан зарар кўрганларни манзилли
ижтимоий ҳимоя қилишни йўлга қўйиш. Ўз-
ўзига ёрдам тизимини яратиш.Ме ҳнат бозорини давлат томонидан тартибга
солишнинг асосий йўналишлари
Ме ҳнат органлари орқали банд
бўлмаган ащолини касбга тайёрлаш,
ишчи кучи рақо-батбардошлигини
оширишга кўмаклашиш Ме қнат муносабатларини ҳуқуқий
жиҳатдан таъминлаш. Эгилувчан
меҳнат бозорини шакллантириш
жараёнида ишчи кучи ва иш
берувчининг моддий ман-
фаатдорлигини таъминлаш

12 . 1-rasm. Mehnat bozorini tartibga solishning mantiqiy yo‘nalishlari.
Hozirgi paytda mehnat bozorini davlat tomonidan tartibga solishning to‘rtta
asosiy yo‘nalishini ajratib ko‘rsatish mumkin. Birinchidan , bu iqtisodiyotning
nodavlat sektorida bandlikning o‘sishini rag‘batlantirish va ish joylari sonini
ko‘paytirish dasturlari, ikkinchidan , ish kuchini tayyorlash va qayta tayyorlashga
yo‘naltirilgan dasturlar va uchinchidan , ishchi kuchini yollashga ko‘maklashish
dasturlari. Ulardan tashqari, to‘rtinchidan , hukumat ishsizlikni ijtimoiy sug‘urta
qilish borasida ham dasturlar ishlab chiqishga kirishmoqda, ya’ni ishsizlarga
nafaqa berish uchun mablag‘ jamg‘armasi tuzildi. Shu tarzdagi dasturlar doirasida,
masalan, AQShda urushdan keyingi yillarda davlat sektorida (ijtimoiy xizmatlar
sohasida – maorif, tibiiy xizmat ko‘rsatish, kommunal xo‘jalik hamda ijtimoiy
binolar qurilishi va ta’mirlash-tiklash ishlarida) yuz minglab ish joylari yaratilgan
edi. 2500 dan ko‘proq mahalliy agentliklarga (mehnat birjalariga) ega bo‘lgan
AQSh ishga joylashtirish xizmati ishsizlarni ro‘yxatga olish bilan shug‘ullanadi.
Ular bo‘sh ish joylari topishga harakat qilishadi, malakasini aniqlash maqsadida
ishga da’vogarlarni test sinovidan o‘tkazishadi va boshqa shunga aloqador
vazifalar bilan shug‘ullanishadi.
Kadrlarni tayrlash va qayta tayyorlash masalasiga kelganda esa,
AQShda uning asosiy bo‘g‘ini bo‘lib oliy va o‘rta maktab, xususiy
korporatsiyalarning o‘quv kurslari va markazlari hisoblanadi. Kasbga
tayyorlashning davlat tizimi bu yerda ancha zaif rivojlangan.
Mantiqan olganda uslubiy jihatdan bu yo‘nalishlar quyidagi
tamoyillarga suyanadi (12.1-rasmga qarang):
 davlat bandlik xizmatlari vositasida ish bilan ta’minlanmagan aholini
yangi kasblarga tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish;
 mehnat munosabatlarini huquqiy jihatdan uzluksiz tartibga solib borishni
yo‘lga qo‘yish;
 ishsiz qolganlarni yo‘naltirilgan ijtimoiy muhofaza qilish.

Tadqiqotlar ko‘rsatyaptiki, mehnat bozorini samarali tartibga solishning
yuqorida sanab o‘tilgan usullari orasida ishchi kuchlariga talabni ko‘paytirish va
uning taklifini kamaytirish usuli yetakchi o‘rinni egallaydi.
Qisqacha xulosalar
Mehnat bozorini tartibga soluvchi asosiy sub’ekt davlat bo‘lganligi uchun u
mehnat bozorini tartibga solishni amalga oshira olmaydigan boshqa sub’ektlarning
umumiy va o‘ziga xos funksiyalarini bajaradi. Aynan davlat hamma
mamlakatlarda ishsizlik darajasini ko‘zatadi va tartibga soladi.
Shundan kelib chiqqan holda, davlat tomonidan tartibga solish iqtiso-
diy mexanizmi Mehnat bozorini tartibga solishning eng muhim qismi hisoblanadi.
Ushbu mexanizmni ishlab chiqish iqtisodiyotni tartibga solishning asosiy
vazifalaridan biri hisoblanadi. Bunda mehnat bozorini davlat tomonidan tartibga
solishni iqtisodiy mexanizmi mehnat bozorini turli hil parametrlariga davlat
ta’sirini shakllantirish ijtimoiy-iqtisodiy usullari asosida mehnat munosabatlar
shakllanish tizimini ifodalaydi.

Davlat tartibga solishning mehnat bozoridagi siyosatining asosiy
yo‘nalishlarini ishlab chiqadi. Mehnat bozorini ijtimoiy-yo‘naltirilgan tartibga
solish bir qator iqtisodiy va ijtimoiy davlat tadbirlari bilan tavsiflanadi
Mehnat bozori munosabatlarini tartibga solish kompleks – shartnoma
tizimining qayishqoqligi, shuningdek, munosabatlari sohasida tenglik va ijtimoiy
adolat tamoyillarini ro‘yobga chiqarish haqidagi keng yoyilgan to‘g‘ri
tasavvurlarga ega bo‘ladi. Ayrim xodim muzokaralarda o‘zidan ancha kuchli
sherigi – ish beruvchiga nisbatan yakka tartibda amalga oshiradigan xatti-
harakatlari bilan qarshilik ko‘rsata olmaydi Boz ustiga, jamoaviy shartnomaga
ko‘ra, malakasi past hamda yetarli darajada yuqori unum bilan ishlay olmaydigan
ishchi kuchining ish joyi muayyan muddatga saqlab turadi.
Respublikamizda, bir tomondan, tadbirkorlik, ishchilarni yollab ishlatish
bo‘yicha hususiy tadbirkorlik va biznes yaxshi rivojlanmagan bo‘lsa, ikkinchi
tomondan esa, kam ta’minlangan hamda ijtimoiy jihatdan yetarli darajada himoya
qilinmagan aholi orasida ishsizlar soni oshib boryapti. Bularning hammasi mehnat
bozoridagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishning yangi, samarali
hududiy usullarini, ularni mehnat resurslari ortiqcha va yetishmaydigan hududlarga
bo‘lgan holda, tadqiq etishni talab qilmoqda
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.:O‘zbekiston, 2009.
2. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi.-T.:Adolat, 2007.
3. O‘zbekiston Respublikasining «Aholini ish bilan ta’minlash
to‘g‘risida»gi qonuniga sharhlar, -T.: “Sharq”, 2000.
4. O‘zbekiston Respublikasi “Axborotlashtirish to‘g‘risida” Qonuni. “Xalq
so‘zi”, 2004. 11 fevral, №29.
5. Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti (darslik). - T.: “Mehnat”, 2009.

6. Arabov N.U. Mehnat bozori infratuzilmasining rivojlanishi. 08.00.10.-
“Aholishunoslik va mehnat iqtisodiyoti” ixtisosligi bo‘yicha Iqtisod fanlari
nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiyasi. – T.: 2008.
7. Volgin N.A.Ekonomika truda: (sosialno-trudov ы e otnosheniya)/ Pod
red. N.L. Volgina, Yu.D.Odegova. M.: «EKZAMEN», 2009.
8. R ы nok truda:Uchebnoe posobie/Pod.obsh.red.Abduraxmonova K.X.,
Odegova Yu.G. – T.: TFREA, 2009.
9. Smirnov S.N., Sidorina T.Yu. Sotsialnaya politika (uchebnik). - M.:
Izdatel skiy dom “GUVShE”, 2004.
10. Xolmo‘minov Sh.R., Xomitov K. Malakali agrar mehnatbozorining
shakllanishi. - T.: “Fan”, 2003.
12. G‘ulomov S.S. Axborot tizimlari va texnologiyalari. - T.: “ Sharq ”, 2000.

Mehnat bozori infratuzilmasining tartibga solish mexanizmlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish