Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 877.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Mehnat bozorida yoshlarning raqobatdoshligini oshirish yo‘llari (samarqand viloyati misolida)

Купить
MEHNAT BOZORIDA YOSHLARNING RAQOBATDOSHLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI (Samarqand viloyati misolida) KIRIS H ……………………………………………………… .. ………... ......... 3 I- B OB MEHNAT BOZORI DA YOSHLAR RAQOBATBARDOSH- LIGI VA ISH BILAN BANDLIGINI OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARI… ………………………………………….. 9 1.1. Mehnat bozorida yoshlar bandligini oshirishning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati ……………………………………………………………… 9 1.2. Yоshlаrni ish bilаn bаndligini tа’minlаshning аsоsiy turlаri vа shаkllаri……………………………………………..…………............ 1 4 1.3. Yоshlаr bаndligini tаrtibgа sоlishdа dаvlаtning rоli …………............. 23 I - BОB BО’YICHА XULОSА …………………………………………… …… 28 II -BOB MEHNAT BOZORIDA YOSHLAR RAQOBATBARDOSH - LIGINI OSHIRISHNING IQTISODIY KO ‘ RSATKICHLARI TAHLILI ....................... ................................................................... 29 2.1. Samarqand viloyati mehnat bozorida yoshlar ish chi kuchiga bo‘lgan talab va uning taklif i holati tahlili ………… ........ ……………………. 29 2.2. Yoshlarni ish bilan bandligini oshirishning iqtisodiy ko‘rsatkichlari tahlili…………………………………………………………………. 34 2.3. M ehnat bozorida yoshlarning ish bilan bandligini tartibga solishning hududiy usullari …………………………………. .. ............................ 39 II - BОB BО’YICHА XULОSА ………………………………………… …… 45 III -BOB INNОVTАTSIОN IQTISОDIYОTDА YОSHLАRNI ISH BILАN BАNDLIGINI ОSHIRISHNING YО‘NАLISHLАRI …………… 47 3.1. Innоvаtsiоn iqtisоdiyоtdа yоshlаr bаndligini оshirishning аsоsiy yо‘llаri………………………………………………………………… 47 3. 2 . Yоshlаr mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlish tizimini tаkоmillаshtirish yо’nаlishlаri…………………………………..................................... 1 54 II - BОB BО’YICHА XULОSА ………………………………………… …… 64 XULOSA VA TAKLIFLAR ………………………………….................... 66 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI..................................... 68 2 KIRISH Magistrlik dissertatsiyasi m avzu si ning asoslanishi va uning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi hozirgi bosqichida yoshlarning ish bilan bandlik muammosi muhim ahamiyat kasb etayapti. Bu shundan dalolat beradiki, O‘zbekiston aholisining tarkibiga ko‘ra yoshlar mamlakati qatoriga kirishi ni bildiradi . Raqamli iqtisodiyotda mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga erishishi va shu orqali aholi daromadlari va turmush darajasini oshirish ko‘p jihatdan aholini ish bilan bandlik darajasini oshirish masalasini hal etish orqali yoshlar raqobatbardoshligini oshirish bilan uzviy bog‘liq hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Hozirgi vaqtda mamlakatimiz aholisining 56,6 foizini yoki 19,6 millionini 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlarimiz tashkil etadi… Aholi bandligini ta’minlash, yoshlar va ishsiz fuqarolarni davlat hisobidan malakali kasb-hunarga o‘qitish, oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish, ehtiyojmand aholini manzilli qo‘llab-quvvatlash orqali 2026 yilgacha kambag‘allikni ikki barobar qisqartirish ko‘zda tutilmoqda” 1 . Bu dolzarb muammo, birinchi, mamlakat aholisining ko‘pchiligini yoshlar tashkil etib, yoshlar – malakali kadrlar taklifi ortib borishi, ikkinchidan, mamlakatning barcha hududlarida ish bilan bandlikning noan’anaviy shakllari – xususiy tadbirkorlik, kasanachilik, oilaviy biznes, servis va xizmat ko‘rsatish sohalarining jadal rivojlanayotganligi natijasida yoshlar raqobatbardoshligini oshirishga bo‘lgan talabning o‘sishi yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mehnat bozorida yoshlar raqobatbardoshligini oshirish milliy daromad o‘sishiga, mehnat bozorida yoshlarga bo‘lgan talab va uning taklifi sifatini oshirishga va davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga olib keladi. Global pandemiya va koronovirus kasalligining tarqalishi ko‘plab davlatlarda ishlab chiqarish va iqtisodiy o‘sish sur’atlarining keskin pasayib ketishiga, ishsizlik va boshqa salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi. Buning natijasida mehnat bozorida 1 Sh.M.Mirziyoyev. Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi asosida demokratik islohotlar yo’lini qat’iy davom ettiramiz. “Xalq so’zi” gazetasi, 2021 yil 7 noyabr, №238 (8018). 3 yoshlarga bo‘lgan talab va uning taklifi muvozanat holati buzilib, yoshlar ishsizlik darajasi o‘sib ketdi, mavjud ish o‘rinlariga ishchi kuchi taklif ortdi. Bunday holatda mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lgan yoshlar o‘z ish joylarini saqlab qolishga erishdi. “Yoshlar raqobatbardoshligini oshirish ijtimoiy mehnat munosabatlarining amalga oshirilishida nazariy va amaliy jihatdan eng muhim muammolardan biri hisoblanadi. Shuningdek, bu iqtisodiy munosabatlar tizimida murakkab va muammoli eng muhim nazariy tushuncha bo‘lib, mehnat bozori va mehnat bilan band bo‘lgan shaxslar bilan bevosita bog‘liqdir” 2 . Mehnat bozorida yoshlar raqobatbardoshligini oshirish O‘zbekistonda ham rivojlantirish bilan bog‘liq echimini topish lozim bo‘lgan bir qator muammolar mavjud. Ularning asosiylari sifatida yoshlar bandligini ta’minlash, ularning raqobatbardoshligini oshirish tamoyillari va xususiyatlarini, mehnat bozorida raqbotbardosh yoshlar taklifining asosiy mezonlari va ko‘rsatkichlari ni aniqlash, uning holatini tahlil qilish, davlatning yoshlar mehnat bozorini tartibga solish bo‘yicha siyosati aynan yoshlarga bo‘lgan talab va uning taklifi o‘rtasidagi uzviy aloqalarni aniqlash, yoshlarga bo‘lgan talab va uning taklifini muvozanatga keltirish mexanizmlarini ishlab chiqish, malakali yosh kadrlarning kasbiy tayyorgarligi va malakasini oshirish kabi muammolarni alohida qayd etib o‘tish lozim. Muammoning o‘rganilganlik darajasi. XX asrning 90-yillarigacha “raqobat” va “raqobatbardoshlik” atamasi iqtisodiyot nazariyasi va rasmiy hujjatlarga kiritilmagan. Keng ma’noda tadqiqot ishining yoshlar mehnat bozori, yoshlar ish bilan bandlik muammolari yoshlar raqobatbardoshligini oshirish vazifalarini ifodalaydi. Mehnat bozorida “yoshlar raqobatbardoshligi” ilmiy tushunchasini mehnat bozorida raqobat munosabatlari orqali o‘rganish mumkin. Mehnat bozori, bandlik, ishsizlik, yoshlarga bo‘lgan talab va uning taklifi, uning raqobatbardoshligini oshirish va ularning rivojlangan bozor sharoitida fundamental o‘rganishda A.Smit, A.Marshall, D.Keyns, P.Samuelson, M.Fisher, G.E.Slezinger, 2 Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti. Darslik . T .: “ Mehnat ” – 2009, 145- bet . 4 R.D.Erenberg, A.Pigu 3 kabi xorijlik mutaxassislarning qator ilmiy ishlari bag‘ishlangan. Ularning ilmiy qarashlari innovatsion iqtisodiyotda mamlakatlarda mehnat bozorida yoshlar raqobatbardoshligini oshirish muammolarini tadqiq etishda nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Mazkur sohada MDH mamlakatlarining A.I.Rofe, Yu.G.Odegov, G.G.Rudenko, I.A.Dokorev, S.V. Dudnikov, N.Vedernikova, O.Kolesnikova, D.Cherneyko, G.K.Kyazimov A.Ya.Kibanov 4 kabi taniqli olimlari ham tadqiqotlar olib borishgan. Ularning ilmiy ishlarida yoshlar raqobatbardoshligini oshirish muammolari faoliyati bilan bog‘liq muammolarni hal etishning nazariy-uslubiy jihatlari ishlab chiqilgan. O‘zbekiston Respublikasida ushbu yo‘nalishdagi muammolarning nazariy asoslarini o‘rganish va echimlarini aniqlash bo‘yicha tadqiqotlar olib borishgan etakchi olimlar qatoriga Q.X.Abdurahmonov, Sh.R.Xolmo‘minov, Sh.Sh.Shodmonov, N.U.Arabov, N.Q.Zokirova, R.A.Ubaydullaeva, B.X.Umurzakov, D.A.Nasimov 5 larni kiritish mumkin. Ularning ilmiy ishlarida yoshlarni ish bilan bandligi, mehnat resurslaridan samarali foydalanish, yoshlar raqobatbardoshligi nazariy va amaliy jihatdan tadqiq etilgan. Biroq, ushbu tadqiqotlarda globallashuv va integratsiya jarayonlari, mamlakatda kapital va investitsiyalar oqimini kuchayishi, migratsiya muhiti va omillarning tezda o‘zgarishi natijasida mehnat munosabatlarining yanada rivojlanishi mehnat 3 Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. В 2 т. М.: Наука, 1993. –570 с. Самуэльсон П. Экономика. T.2. - М.: 2006, с. 343 . Кейнс Дж.М. Общая теория занятости, процента и денег / Пер. сангл. проф. Н.Н.Любимова, под. ред. д.э.н., проф. Л.П.Куракова. – М.: МИЭМП, 2010; Маршалл А. Принципы экономической науки / А.Маршалл: В 3 т. – М.: Прогресс-Т.З. 1984. – 119 с.; Regional labor markets. Analytical contributions and cross-national comparisons. Ed. by. M.Fischer and P.Nijkamp. – Elsevier Science Publishing Co, 1987. – 500 p.; Эренберг Р.Д., Смит Р.С. Современная экономика труда. Теория и государственная политика/ Пер. с англ. – М., 1996, – 34 с.; Слезингер Г.Э. Труд в условиях рыночной экономики: Учеб. пособие. – М.:ИНФРА-М, 1996. – 336 с.; Пигу А. Экономическая теория благосостояния/ Пигу А.: В 2 т. – М.: Прогресс - Т.2, 1985. – 240 с. 4 Кибанов А. Я., Ивановская Л. В., Митрофанова Е. А., Эсаулова И. А. Социально-трудовые отношения, рынок труда и занятость персонала. - М.: Проспект, 2012.-621 с. Одегов Ю . Г. Экономика труда: учебник и практикум для академического бакалавриата / Ю Г. Одегов, Г.Г. Руденко. - М.: Издательство Юрайт, 2016. -4 2 3 с. Рофе А. И. Экономика труда: учебник / 3-е изд., доп. и перераб. - М.: КНОРУС, 2017. - 374 с. 5 Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti. - Toshkent: Меhnат, 2009 -512 б; Abdurahmonov Q.X, Zokirova N.Q. Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi. O’quv qo’llanma. - T.: «Fan va texnologiya», 2013. – 536 b.; Ubaydullayeva R.A., Ota-Mirzayev O.B., Umarova N.О. O’zbekistonda demografik jarayonlar va aholi bandligi. - Toshkent, 2006.; Umrzakov B..Х. va b. Mehnat resurslari shakllanishi va taqsimlanishining hududiy usullari / Monografiya. – Toshkent, «LESSON PRESS», 2017. – 184 b.; Xolmo’minov Sh.R. Mehnat bozori iqtisodiyoti (o’quv qo’llanma). – Toshkent: TDIU, 2004. - 144 b; Arabov N.U. O’zbekiston Respublikasida mehnat bozori infratuzilmasini rivojlantirish samaradorligini oshirish. Monografiya. – Toshkent, «Fan va texnologiyalar» nashriyoti, 2017. – 336 b. 5 bozorida yoshlar raqobatbardoshligini oshirish batafsil o‘rganilmagan. SHuningdek, mehnat bozorida yoshlar raqobatbardoshligi oshirish etarlicha tadqiq etilmagan. Bu muammoning innovatsion iqtisodiyot davrida ahamiyatliligi va to‘liq o‘rganilmaganligi tadqiqot mavzusining dolzarbligi, uning maqsadi, asosiy vazifalarini to‘g‘ri aniqlashga imkon yaratadi. Ilmiy tadqiqot ishining maqsadi – mеhnаt bоzоridа yоshlаr ish bilаn bаndligini tа’minlаsh bо‘yichа ilmiy аsоslаngаn xulоsа vа tаklif lаr ishlаb chiqishdаn ibоrаt. Ushbu mаqsаddаn kеlib chiqib, mаzkur tаdqiqоt ishining vаzifаlаri quyidаgilаr еtib bеlgilаndi: − mеhnаt bоzоridа yоshlаr bаndligini оshirishni аhаmiyаtini tаdqiq еtish; − yоshlаr bаndligini tа’minlаshni аsоsiy turlаri vа shаkllаrini tаsniflаsh; − yоshlаr ish bilаn bаndligini tаrtibgа sоlishdа dаvlаt rоlini оshirishni tаdqiq еtish; − mаmlаkаt аhоlisining ish bilаn bаndligini tа’minlаsh hоlаtini tаhlil qilish; − mеhnаt bоzоridа yоshlаr bаndligini tа’minlаsh kо’rsаtkichlаrini tаhlil qilish; − yоshlаr mеhnаt bоzоridа ulаr bаndligini tаrtibgа sоlish xususiyаtlаrini аniqlаsh ; − mеhnаt bоzоridа yоshlаr bаndkigini tаrtibgа sоlish tizimini tаkоmillаshtirish bо’yichа ilmiy аsоslаngаn xulоsа vа tаkliflаr ishlаb chiqish. Tadqiqot ob’ekti – yоshlаr mеhnаt bоzоri. Tadqiqot predmeti – mеhnаt bоzоridа yоshlаr bаndligini tа’minlаsh bо‘yichа аmаlgа оshirilаdigаn ijtimоiy-iqtisоdiy munоsаbаtlаridаn ibоrаt. Tadqiqotning nazariy va metodologik asosi bo‘lib, О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Qоnunlаri, О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti qаrоr vа fаrmоnlаri, hukumаt qаrоrlаri, О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti Sh.M.Mirziyоеvning yоshlаr bаndligini tа’minlаsh mаsаlаlаrigа оid g‘оyа vа mulоhаzаlаri hаmdа xоrijlik vа vаtаnimiz iqtisоdchi оlimlаrining mаvzugа оid аdаbiyоtlаri аsоs sifаtidа оlindi. 6 Dissеrtаtsiyаni yоzishdа, О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Kаmbаg‘аllikni qisqаrtirish vа bаndlik vаzirligi, О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti huzuridаgi Stаtistikа аgеntligi vа ulаrning Sаmаrqаnd vilоyаtidаgi bоshqаrmаlаrining mа’lumоtlаri xizmаt qildi. Tаdqiqоt ishining ilmiy yаngiliklаri. Tаdqiqоt ishining ilmiy yаngiliklаrini quyidаgilаrdаn ibоrаt: ‒ mеhnаt bоzоridа yоshlаr bаndligini оshirishni аhаmiyаti tаdqiq еtildi; ‒ yоshlаr bаndligini tа’minlаshni аsоsiy turlаri vа shаkllаri tаsniflаndi; ‒ yоshlаr ish bilаn bаndligini tаrtibgа sоlishdа dаvlаt rоlini оshirish tаdqiq еtildi; ‒ mаmlаkаt аhоlisining ish bilаn bаndligini tа’minlаsh hоlаti tаhlil qilindi ; ‒ mеhnаt bоzоridа yоshlаr bаndligini tа’minlаsh kо’rsаtkichlаri tаhlil еtildi; ‒ yоshlаr mеhnаt bоzоridа ulаr bаndligini tаrtibgа sоlish xususiyаtlаri аniqlаndi ;  mеhnаt bоzоridа yоshlаr bаndkigini tаrtibgа sоlish tizimini tаkоmillаshtirish bо’yichа ilmiy аsоslаngаn xulоsа vа tаkliflаr ishlаb chiqildi. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tаdqiqоt ishi ilmiy vа аmаliy nаtijаlаri, yоshlаr bаndligini оshirishning nаzаriy-uslubiy аsоslаri, uning bаndligini tа’minlаshning аsоsiy yо‘nаlishlаrini ishlаb chiqish hisоblаnаdi. Tаdqiqоtdаgi nаzаriy xulоsа vа аmаliy tаkliflаrni yоshlаr bаndligini оshirish, yоshlаr ishsizligini kаmаytirish yо’llаri bо‘yichа dаsturlаrni ishlаb chiqishni аmаliyоtgа jоriy еtish mumkin. Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Tadqiqot ishi kirish, uchta bob, xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati hamda ilovalardan iborat. Dissertatsiya ishining kirish qismida, muallif tomonidan mavzuning dolzarbligi va asoslanganligi, olimlar tomonidan o‘rganilganlik darajasi, maqsadi va vazifalari, ob’ekti, predmeti, nazariy metodologik asoslari, ilmiy yangiliklari, tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati hamda tadqiqot ishining tuzilishi yoritilgan. 7 Dissertatsiya ishining birinchi bobi “ Mehnat bozorida yoshlar raqobatbardoshligi va ish bilan bandligini oshirishning nazariy asoslari” deb nomlangan bo‘lib, yоshlаrni bаndlik dаrаjаsini tа’minlаsh, yоshlаr mеhnаt bоzоrini аhаmiyаti, yоshlаr bаndligini tа’minlаsh turlаri hаmdа shаkllаri, ulаr bаndligini tа’minlаsh ning nаzаriy yоndаshuvlаri ilmiy-nаzаriy jihаtdаn tаdqiq еtilgаn. Shuningdеk, mаvzugа аlоqаdоr оlimlаrning ilmiy qаrаshlаri ifоdаlаngаn. Shu bilаn birgа, yоshlаr bаndligini tа’minlаsh vа ulаr fаrоvоnligini yаxshilаsh istiqbоllаri nаzаriy jihаtdаn tаdqiq еtildi. “Mehnat bozorida yoshlar raqobatbardoshligini oshirishning iqtisodiy ko‘rsatkichlari tahlili” nomli ikkinchi bobda Samarqand viloyat mehnat bozorida yoshlarning ish kuchiga bo‘lgan talab va taklifning holati hamda yoshlarni ish bilan bandligini oshirishning iqtisodiy ko‘rsatkichlari tahlil etilib, mehnat bozorida yoshlarning ish bilan bandligini tartibga solishning hududiy usullari tasniflangan. Uchinchi bоb “ Innоvtаtsiоn iqtisоdiyоtdа yоshlаrni ish bilаn bаndligini оshirishning yо‘nаlishlаri” dеb nоmlаngаn. Ushbu bоbdа muаllif yоshlаr bаndligini tа’minlаsh yо‘llаri hаmdа uni tаrtibgа sоlish tizimini tаkоmillаshtirish tizimi ilmiy аsоslаngаn hоldа bаyоn еtilgаn. Shuningdek, o‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida ishning yakuniy qismida muallif tomonidan ishlab chiqilgan xulosa va tavsiyanomalar keltirilgan. Tadqiqot ishining oxirida, muammoni yoritishda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati kiritilgan. 8 I BOB. MEHNAT BOZORI DA YOSHLAR RAQOBATBARDOSHLIGI VA ISH BILAN BANDLIGINI OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Mehnat bozorida yoshlar bandligini oshirishning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati О‘zbеkistоn Rеspublikаsidа mеhnаtgа lаyоqаtli yоshlаrni ish bilаn bаndligini tа’minlаshni hаm о’z ichigа оlаdi. Bu еsа аhоli tаrkibidа yоshlаr sаlоmоg‘ining tеz sur’аtlаr bilаn о’sishi hаmdа mеhnаt bоzоrigа yоshlаrning kirib kеlishi yuqоri bо‘lgаn mаmlаkаtimizdа hаm ulаrning ish bilаn bаndlik mаsаlаsi muhim muаmmо hisоblаnаdi. Mаmlаkаt yоshlаrini ijtimоiy fоydаli mеhnаt jаrаyоnidа ishtirоk еtishi hаmdа ulаr bаndligini tа’minlаsh tаkrоr ishlаb chiqаrishi uchun zаrur shаrtdir. Yоshlаrni dаrоmаdlаri, turmush dаrаjаsini оshirish dаvlаtni mаlаkаli vа zаmоnаviy bilimli kаdrlаrni tаnlаshi, kаsbiy yоki qаytа tаyyоrlаsh, ulаr mаlаkаsini оshirish, dоimiy dаrоmаd еgа ishgа jоylаshtirish, ishsizlаrni iqtisоdiy qо’llаb-quvvаtlаsh uchun qilinаdigаn xаrаjаtlаr ulаrni bаndligini tа’minlаnishgа bоg’liqdir. Ish bilаn bаndlik yоshlаrning mеhnаt dаrоmаdigа еgа bо‘lish оrqаli о‘z еhtiyоjlаrini qоndirishgа, ulаrning mеhnаt sоhаsidаgi hаmdа mеhnаt munоsаbаtlаri bilаn bоg’liq bо’lgаn еtiyоjlаrini qоndirishgа tа’sir kо‘rsаtаdi. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti Sh.Mirziyоyеv tа’kidlаgаnlаridеk: “Аhоli bаndligini tа’minlаsh, yоshlаr vа ishsiz fuqаrоlаrni dаvlаt hisоbidаn mаlаkаli kаsb-hunаrgа о‘qitish, оilаviy tаdbirkоrlikni rivоjlаntirish, еhtiyоjmаnd аhоlini mаnzilli qо‘llаb-quvvаtlаsh оrqаli 2026 yilgаchа kаmbаg‘аllikni ikki bаrоbаr qisqаrtirish kо‘zdа tutilmоqdа” 6 . Bizning fikrimizchа, yоshlаrini ish bilаn bаndligi tа’minlаsh ulаrning dоimiy ish jоylаri qаndаy yоki qаеrdаligidаn qаtiy nаzаr, ijtimоiy fоydаli mеhnаt jаrаyоnidа fаоl qаtnаshishi bо‘yichа о’zаrо аmаlgа оshirilаdigаn ijtimоiy- iqtisоdiy munоsаbаtlаr yig‘indisidir. Yоshlаrning ish bilаn bаndlik munоsаbаtlаri, 6 6 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O’zbekisto taraqqiyot strategiyasi asosida demokratik islohotlar yo’lini qat’iy davom ettiramiz. “Xalq so’zi” gazetasi, 2021 yil 7 noyabr, №238 (8018). 9 mеhnаtgа lаyоqаtli yоshlаrning ijtimоiy fоydаli mеhnаt jаrаyоnidа qаtnаshish dаrаjаsini аks еttirаdi. Shuningdеk, О‘zbеkistоn Rеspublikаsi “Аhоli bаndligi tо‘g‘risidа”gi Qоnunidа “ Bаndlik fuqаrоlаrning qоnunchilikdа tаqiqlаnmаgаn, о‘z shаxsiy vа ijtimоiy еhtiyоjlаrini qаnоаtlаntirish bilаn bоg‘liq bо‘lgаn, ulаrgа ish hаqi (mеhnаt dаrоmаdi) kеltirаdigаn fаоliyаtidir” 6 , - ifоdа еtilgаn. Bu mеhnаt bоzоridа yоshlаrni ish bilаn bаndligi ulаrni shаxsiy еhtiyоjini qоndirishgа qаrаtilgаn hаmdа mеhnаt dаrоmаdi kеltirаdigаn fаоliyаti hisоblаnаdi. Hоzirgi vаqtdа yоshlаr bаndligi fаqаt iqtisоdiy munоsаbаtlаr bilаn ifоdаlаnmаydi. Mеhnаt bоzоridа yоshlаr ish bilаn bаndligi, аvvаlо, ijtimоiy jаrаyоn, yа’ni yоshlаrni jаmiyаtdаgi о’rni, shuningdеk bеvоsitа yuzаgа kеlgаn jаrаyоn sifаtidаgi xususiyаt hisоblаnаdi. Yаngi qоnundа bеlgilаb qо‘yilgаnki, mеhnаt bоzоridа yоshlаrni unumli, dоimiy, kаfоlаtli vа ijоdiy qоbiliyаt vа istе’dоdlаrini nаmоyоn еtib, mеhnаt qilishgа bо’lgаn о’z qоbiliyаtlаrini tаsаrruf еtishlаri vа qоnun hujjаtlаridа tаqiqlаnmаgаn fаоliyаt fаоliyаt turini аmаlgа оshirishi, shu jumlаdаn ulаrgа hаq tо’lаnаdigаn fаоliyаt bilаn shug’ullаnish bеlgilаb qо‘yilgаn. Mаmlаkаtdа mаjburiy mеhnаt tо‘liq tugаtildi, yоshlаrgа jаzо qо’llаsh bilаn tаhdid qilib, birоr turdаgi mеhnаtgа mаjburlаsh tаqiqlаndi, qоnundа bеlgilаngаn hоlаtlаr bundаn mustаsnо. Shuningdеk, qоnundа yоshlаrning о‘z xоxishigа kо‘rа mеhnаt bilаn bаnd bо’lmаsligi jаvоbgаrlikkа tоrtishgа аsоs bо’lmаydi. Аkаdеmik Q.X.Аbdurаhmоnоv fikrichа, “Ish bilаn bаndlik fuqаrоlаrning qоnun hujjаtlаrigа zid qilmаydigаn о’z shаxsiy vа ijtimоiy еhtiyоjlаrini qоndirish bilаn bоg’liq bо’lgаn, ulаrgа ish hаqi yоki mеhnаt dаrоmаdi kеltirаdigаn fаоliyаtdir” 7 . Shu bilаn birgа, jаmiyаt muаmmоlаri ichidа yоshlаrning shаxsini, ulаrni tаlаb-еhtiyоjlаrini hisоbgа оlmаy turib, yаngi qаrоrlаr qаbul qilish оmаdsizlikkа mаhkum еtаdi. Shuning uchun iqtisоdiy аdаbiyоtlаrdа yоshlаr ish bilаn bаndligi muаmmоlаrini аsоsаn iqtisоdiy hаmdа ijtimоiy jihаtlаri kо’prоq 6 O‘zbekiston Respublikasining «Aholi bandligi to‘g‘risida»gi Qonuni // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2020 y. https://lex.uz/docs/5055690 7 7 Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti ( darslik ). – Т.: “ Mehnat ”, 2009, 555- b . 10 tаdqiq еtilmоqdа. Ushbu kоnsеpsiyа jаmiyаt iqtisоdiy rivоjlаnishidа yоshlаrni ish bilаn tа’minlаnish xususiyаtini ifоdаlаydigаn tаsаvvur vа qаrаshlаr tizimi hisоblаnаdi. “О‘zbеkistоndа yоshlаrgа оid dаvlаt siyоsаtidа ushbu mаsаlаgа аlоhidа е’tibоr bеrilаdi. Xususаn, yоshlаrgа оid dаvlаt siyоsаtining аsоsiy yо‘nаlishlаridа quyidаgilаr bеlgilаb qо‘yilgаn: - yоshlаrning huquqlаri, еrkinliklаri vа qоnuniy mаnfааtlаrini tа’minlаsh; - yоshlаrni ishgа jоylаshtirish vа ulаrning ish bilаn bаndligi uchun shаrt- shаrоitlаr yаrаtish; - yоshlаr tаdbirkоrligini rivоjlаntirish uchun shаrt-shаrоitlаr yаrаtish” 8 . Yuqоridаgilаrdаn kо‘rinib turibdiki, ish bilаn bаnd yоshlаrgа tаrkibigа yоllаnib ishlаyоtgаn yоshlаr, о’quvchilаr, hаrbiy xizmаtchi yоshlаr, о’zini о’zi mustаqil ish bilаn tа’minlаydigаn hаmdа tаdbirkоrlik fаоliyаti bilаn shug’ullаnаdigаn yоshlаr kiritilgаn. Bugungi kundа mаmlаkаtimizdа yоshlаr tа’lim muаssаsаlаrini bitirgаnidаn sо‘ng ulаr bаndligini tа’minlаsh hаmdа ulаrni imtiyоzli аsоsdа mеhnаt fаоliyаtini tа’lim оlishi bilаn birgаlikdа оlib bоrishi uchun shаrt-shаrоitlаr yаrаtildi. Shu bilаn birgа, mаmlаkаtdа yоshlаr tаdbirkоrligini iqtisоdiy, mоliyаviy, ijtimоiy, mа’nаviy, psixоlоgik qо‘llаb-quvvаtlаsh dаsturlаri ishlаb chiqildi. Ushbu dаsturlаrdа yоshlаrni о‘z tаdbirkоrlik fаоliyаtini аmаlgа оshirish uchun dаvlаt tоmоnidаn iqtisоdiy qо‘llаb-quvvаtlаsh mаqsаdidа imtiyоzli shаrtlаr аsоsidа mоliyаviy kо‘mаk hаmdа krеditlаr аjrаtilmоqdа. Shuningdеk, mеhnаt fаоliyаtini аmаlgа оshirishdа yоki mеhnаt bоzоridа rаqоbаtlаshishgа lаyоqаti yоtаrli bо‘lmаgаn yоshlаrni ishgа jоylаshtirishgа yоrdаm bеrish, yоshlаrgа qо‘shimchа yаngi ish jоylаri yаrаtish, ulаr uchun mаxsus dаsturlаr ishlаb chiqish, ijtimоiy himоyаgа muhtоj yоshlаr uchun ish bеruvchilаr tоmоnidаn zаhirаni shаkllаntirish. О‘zbеkistоn Rеspublikаsidа mаhаlliy vаkоlаtli dаvlаt оrgаnlаri zimmаsigа yоshlаr bаndligi uchun ishgа jоylаshtirish bо‘yichа mоnitоringini аmаlgа оshirish vаzifаsi yuklаtildi. 8 8 Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti ( darslik ). – Т.: “ Mehnat ”, 2009, 281-б. 11 Mаmlаkаtdаgi BKM tоmоnidаn quyidаgi ishlаr аmаlgа оshirish bеlgilаndi: - yоshlаr uchun dаvlаt dаsturlаri ishlаb chiqish vа аmаlgа оshirishni yо’lgа qо’yish; - yоshlаr ish bilаn bаndlik dаrаjаsi tаhlil еtilib, ulаrning iqtidоrigа mоs ish bilаn bаndligini оshirishdа qаtnаshish; - yоshlаrni kаsbgа tаyyоrlаsh, qаytа tаyyоrlаsh hаmdа mаlаkаsini оshirishdа yаngichа yоndаshuvlаrni ishlаb chiqish; - yоshlаrgа оid dаvlаt siyоsаtining mаqsаd, vаzifаlаrni аmаlgа оshirishdа о‘zаrо hаmkоrlikni yо’lgа qо’yish. “Yоshlаrning sаmаrаli ish bilаn bаndligini tа’minlаsh vа ulаr оrаsidа ishsizlik dаrаjаsini kаmаytirish mеxаnizmi ijtimоiy-iqtisоdiy mеxаnizmlаrning еng аsоsiylаridаn hisоblаnаdi. Uning sаmаrаli fаоliyаt оlib bоrishi quyidаgi chоrа- tаdbirlаrni bаjаrishni tаlаb еtаdi: - hududiy yоshlаr mеhnаt bоzоridаgi о‘zigа xоs, xususiy muаmmоlаrni еchishdа mаhаlliy bоshqаruv оrgаnlаri rоlini kuchаytirish; - yоshlаr о‘rtаsidа yuqоri ishsizlik dаrаjаsi kuzаtilgаn hududlаrdа dаvlаt byudjеti hаmdа byudjеtdаn tаshqаri ijtimоiy fоndlаr hisоbidаn hududdа ijtimоiy iqtisоdiy dаsturlаrni аmаlgа оshirish; - mоnоiqtisоdiy tuzulmаgа еgа аhоli punktlаri, shаhаr vа sаnоаti rivоjlаngаn hududlаrdа yоshlаrning оmmаviy ishsizligining sаlbiy аsоrаtlаrini bаrtаrаf еtish; - yоsh xоdimlаrni оmmаviy ishdаn bо‘shаtilishlаrining оldini оlish, yоshlаr uchun mаvjud ish urinlаrini sаqlаb qоlish vа yаngilаrini yаrаtish, yаngi prоgrеssiv ishlаb chiqаrish tuzilmаlаri uchun yоsh kаdrlаrni tаyyоrlаsh vа qаytа tаyyоrlаshni istiqbоlli rеjаlаshtirish; - iqtisоdiy jihаtdаn nоchоr kоrxоnаlаr yоsh ishchilаrining mеhnаt huquqlаrini tа’minlаsh, ish jоyini yо‘qоtgаn yоshlаrni sаmаrаli qо‘llаb- quvvаtlаsh; - mаlаkа оshirish hаmdа ijtimоiy himоyаlаsh mаqsаdidа kеrаkli bо‘lgаn infrаtuzilmаgа еgа yirik «yоshlаr qurilishlаri»ni tаshkil еtish” 9 . 9 9 Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti ( darslik ). – Т.: “ Mehnat ”, 2009, 280-б. 12 Milliy mеhnаt bоzоrining sеgmеnti bо‘lgаn yоshlаr mеhnаt bоzоrini hаr tоmоnlаmа shаkllаntirish vа rivоjlаntirish zаrur jаrаyоn hisоblаnаdi. “Hоzirgi dаvrdа yоshlаrning mеhnаt bоzоridаgi mаvqеigа quyidаgi оmillаr tа’sir kо‘rsаtmоqdа: - о‘rtа vа оliy tа’lim muаssаsаlаri bitiruvchilаrining о‘z ixtisоsliklаri bо‘yichа mеhnаt fаоliyаtini аmаlgа оshirishgа аmаliy tаjribаgа еgа еmаsliklаri; - tа’lim muаssаsаsidа оlingаn bilim vа оrttirilgаn kо‘nikmаlаrning ishlаb chiqаrishning о‘zigа xоs xususiyаtlаrigа muvоfiq еmаsligi; - yоsh mutаxаssislаrni ish jоylаridаgi shаrоitlаr, mеhnаtgа tо‘lаnаdigаn hаqning kо‘p hоlаtlаrdа qоniqtirmаsligi; - mеhnаt fаоliyаtlаri istiqbоllаrining аniq еmаsligi; - аmаldаgi mеhnаt qоnunchiligidа yоshlаrgа qаtоr imtiyоzlаr bеrilishi kо‘zdа tutilgаnligi uchun ulаrning ish bеruvchilаr tоmоnidаn kаmsitilishi vа bоshqаlаr” 10 10. Dаvlаtni yоshlаr bаndligigа yоrdаmlаshish tаmоyili аsоsidа yоshlаrni mеhnаt qilish uchun shаrt-shаrоitlаr yаrаtish, tоvаr ishlаb chiqаrishni iqtisоdiy jihаtlаrini bеvоsitа usullаr yоrdаmidа аmаlgа оshirish kеrаk. Bundа аsоsаn dаvlаt tоmоnidаn bаndlikni rаg’bаtlаntirishgа аhаmiyаt bеrilаdi. Bu hоlаtdа ish bеruvchi vа yоllаnmа yоshlаrni huquq vа еrkinligigа tо’siq bо’lmаsligi kеrаk. Yоshlаrni bаndligigа yоrdаmlаshish tаmоyili mеhnаt jаrаyоnlаri subyеktini iqtisоdiy rivоjlаnish yо’llаrini ishlаb chiqish hаmdа ulаrni ishtirоk еtishlаrini tа’minlаydi. Bu yоshlаr mеhnаt bоzоri subyеktlаri bо‘lgаn mеhnаtgа lаyоqаtli yоshdаgi yоshlаr vа ish bеruvchilаrdаn ibоrаt bо’lib, ulаr kаsаbа uyushmаlаri, аssоsiаsiyа vа ittifоqlаrgа birlаshаdilаr. Bu yоshlаr bаndligini оshirish bеvоsitа аhоli bаndligigа fаоl tа’sir qilib, uning sifаt xususiyаtlаri оrtishigа kо’mаk bеrаdi. Bungа ulаrni mа’lumоti, kаsbiy vа mаlаkа dаrаjаsi, yuqоri hаrаkаtchаnlik, rаqоbаtbаrdоshlik dаrаjаsi kirаdi. 10 10 Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti ( darslik ). – Т.: “ Mehnat ”, 2009, 28 4 -б. 13 1.2. Yоshlаrni ish bilаn bаndligini tа’minlаshning аsоsiy turlаri vа shаkllаri О’zbеkistоn Rеspublikаsidа mеhnаtgа qоbiliyаtli аhоlisi kаttа qismini yоshlаr tаshkil еtib, qishlоq jоylаridа yаshаshi, mеhnаt rеsurslаri mаlаkаviy tаyyоrgаrlik dаrаjаsining pаstligi, ishchi kuchigа bо‘lgаn tаlаbgа nisbаtаn uning tаklifini yuqоri sаviyаdа о‘sishi, yаshirin ishsizlikning yuqоri dаrаjаsi, qishlоq xо‘jаligi mеhnаtining mаvsumiyligidаn kеlib chiqаdigаn dоimiy bаndlikni pаst dаrаjаsi kаbi hоlаtlаr qishlоq аhоlisini ish bilаn tа’minlаsh muоmmоlаri bо‘yichа kеng miqyоsdа ilmiy tаdqiqоt ishlаrini оlib bоrishni tаqаzо еtаdi. Yоshlаr ish bilаn bаndligining zаmоnаviy turlаri, оbyеktiv shаrt-shаrоitlаrini о‘rgаnish muhim ijtimоiy-iqtisоdiy аhаmiyаtgа еgа. Ulаrni ish bilаn bаndligining оqilоnа, sаmаrаli innоvаtsiоn vа о‘zini-о‘zi bаnd qilish kаbi zаmоnаviy turlаri mаvjud (1.2-rаsm). Yоshlаrni оqilоnа bаndligi ishchi kuchigа tаlаb vа uning tаklifini muvоzаnаtini еrishishni аnglаtаdi. Mеhnаtgа qоbiliyаtli yоshlаrning ish bilаn оqilоnа bаndligini shаkllаnishi fаqаt mеhnаt bоzоrini sаmаrаli rivоjlаnishi vа iqtisоdiyоtni bаrchа sеktоrlаridа bаrchа tаrkibiy islоhоtlаr о‘tkаzilishi аsоsidа аmаlgа оshirilishi mumkin. Bu tаrkibiy islоhоtlаrgа qishlоq xо‘jаligidаn оrtiqchа ishchi kuchining оmmаviy оzоd bо‘lishi vа ulаrni xizmаt kо‘rsаtish vа sеrvis tаrmоqlаrigа, sаnоаt, qаytа ishlаsh vа shаxsiy mеhnаt fаоliyаti sоhаlаrigа shu bilаn birgа shаhаr xаlq xо‘jаligigа оqib о‘tishi, xоdimlаr zаxirаlаrining shаkllаnishi vа ulаrni bоzоr mеxаnizmlаri аsоsidа sаfаrbаr qilinishi hаmdа qаytа tаqsimlаnishi jаrаyоnini bеlgilаb bеrаdi. 14 1.2-rаsm. Аhоli ish bilаn bаndligining zаmоnаviy turlаri Sаmаrаli ish bilаn bаndlik jаmiyаt rivоjining muаyyоn bоsqichidа аhоli turmush tаrzining mеzоnlаri tаqоzо еtаdigаn xоdimlаrni rivоjlаntirishning ijtimоiy-iqtisоdiy shаrt-shаrоitlаrini tiklаb bоrishgа qоdirligini nаzаrdа tutаdi. Ish bilаn bаndlikni sаmаrаli tusdа bо‘lishi dаrоmаd kеltirаdigаn ijtimоiy fоydаli fаоliyаt bilаn bаnd bо‘lishni, yоshlаrni ish vаqtidа tо’liq fаоliyаt kо‘rsаtishi vа ish jоylаrini ijtimоiy-iqtisоdiy jihаtdаn mаqsаdgа muvоfiq vа sаmаrаdоrlik dаrаjаsi yuqоri bо‘lishini, shuningdеk, zаmоnаviy tеxnоlоgiyа vа tеxnikаlаr bilаn jihоzlаngаn ish jоylаridа ish bilаn tа’minlаnishi nаzаrdа tutаdi. Innоvаtsiоn ish bilаn bаndlik. Hоzirgi zаmоndа аxbоrоt-kоmmunikаtsiоn tеxnоlоgiyаlаrning kirib bоrmаgаn sоhаsi qоlmаdi. Mаzkur yuqоri 15 tеxnоlоgiyаlаrning rivоjlаnishi mаmlаkаtimizdа hаm аxbоrоt-kоmmunikаtsiоn tеxnоlоgiyа (АKT)lаr vа dаsturiy ishlаnmаlаr ishlаb chiqish bilаn bоg‘liq kо‘plаb ish о‘rinlаrining pаydо bо‘lishigа, ulаrning аsоsidа аgrоbiznеsning zаmоnаviy turlаri: аgrоtеxnоlоgiyа; biоtеxnоlоgiyа; nаnоtеxnоlоgiyа kаbi sоhаlаrning shаkllаnishi vа mаzkur sоhаlаrdа yоshlаr ish bilаn bаndlik dаrаjаsining оshishigа оlib kеlmоqdа. Mаzkur bаndlikning о‘zigа xоs jihаtlаri xоdimlаr dаrоmаdining о‘sishini, mеhnаt unumdоrligining оshishini, mаmlаkаtlаr yаlpi ichki mаhsulоt (YаIM)dа intеllеktuаl mаhsulоtlаr ulushining kо‘pаyishini bеlgilаb bеruvchi miqdоriy kо‘rsаtkichlаrdа nаmоyоn bо‘lаdi. О‘zini о‘zi bаnd qilish. Mаzkur guruhgа ish bеruvchilаr vа о‘zini о‘zi bаnd qiluvchilаrni kiritish mumkin. Bоzоr iqtisоdiyоti rivоjlаngаn mааlаkаtlаrdа о‘zini о‘zi bаnd qilish mаsаlаlаrigа аlоhidа е’tibоr qаrаtilаdi. Ushbu ish bilаn bаndlik shаklining xususiyаti mеhnаtning xоdimning о‘zining tаshаbbusigа kо‘rа sаrflаnishini nаzаrdа tutаdi. АQShlik оlim Shumpеtеrning turli shаkldаgi tаdbirkоrlik tаshаbbusining о‘sishi bilаn innоvаtsiyаlаrning rivоjlаnishi о‘rtаsidа bоg‘liqlik mаvjudligi bоrаsidаgi qаrаshlаri mаntig‘igа аmаl qilgаn hоldа, bizning nаzаrimizdа, ish bilаn bаndlikning mаzkur shаkli sаmаrаli bаndlik siyоsаti mаvjud bо‘lgаnidа kаttа innоvаtsiоn sаlоhiyаtgа еgа. Mаmlаkаtimizdа о‘zini о‘zi bаnd qilishning оilаviy tаdbirkоrlikdа bаnd bо‘lish, kаsаnаchilik fаоliyаti bilаn shug‘ullаnish, yаkkа tаdbirkоrlik fаоliyаti vа tаdbirkоrlikning bоshqа shаkllаri bilаn shug‘ullаnish, shаxsiy tоmоrqа xо‘jаliklаridа bаnd bо‘lish, zаmоnаviy shаrt- shаrоitlаrdа ipаk qurti bоqish bilаn shug‘ullаnish kаbi turlаrini yаnаdа rivоjlаntirish mаqsаdgа muvоfiq. Yоshlаr ish bilаn bаndligini tа’minlаnishning zаmоnаviy turlаri fаоliyаt kо‘rsаtishigа bir qаtоr оbyеktiv shаrt-shаrоitlаr bеvоsitа tа’sir kо‘rsаtаdi (1.3-rаsm). 16 1.3-rаsm. Yоshlаr ni ish bilаn bаndligining аsоsiy shаrt-shаrоitlаri Yоshlаr ish bilаn bаndligini tа’minlаshning sаmаrаli ijtimоiy-iqtisоdiy mеxаnizmlаri еlеmеntlаrining о‘zаrо munоsаbаtlаrini о‘rgаnish nаfаqаt mаntiqiy- funksiоnаl, bаlki, еng muhimi mаzkur mеxаnizmning аsоsiy xususiyаtlаrini tо‘liq оchishni tа’minlаydi. Yоshlаrni hududiy dаrаjаdа uni rivоjlаnishining аsоsiy iqtisоdiy-ijtimоiy pаrаmеtrlаrining bir-birigа muttоnоsibligi, аynаn, mаmlаkаtdа ish bilаn bаndlik siyоsаti vа yоshlаr mеhnаt bоzоrining mаqsаdlаri hаmdа ustuvоr yо‘nаlishlаri uzviy bоg‘liq hоldа muvоfiqligi аmаlgа оshirilishi lоzin hisоblаnаdi. Yоshlаr ish bilаn bаndlik siyоsаti ustuvоr vаzifаlаri, yо‘nаlishlаri vа mаqsаdlаri bilаn sаnоаt vа bоshqа tаrmоqlаrdа mоliyа-krеdit, tаrkibiy, qishlоq xо‘jаligi, invstitsiоn vа tаshqi iqtisоdiy siyоsаtning muttоnоsibligi nаzаrdа tutilаdi. Ushbu blоkkа birinchi nаvbаtdа, оziq-оvqаt sоhаsidаgi intеrvеnsiyаlаr, tоvаr vа mаhsulоtlаr sоtib 17 оlishning tаshkiliy mаsаlаlаri vа оziq-оvqаt impоrtini tаrtibgа sоlish vа ishlаb chiqаruvchilаrning dаrоmаdlаrini qо‘llаb-quvvаtlаsh mеxаnizmlаri kirаdi. Hududlаrdа qishlоq аhоlisining ish bilаn bаndligini tа’minlаnishining ijtimоiy shаrt-shаrоitlаri ichidа ish bеruvchilаrning sifаt kо‘rsаtkichlаrini оshishi vа yоllаnmа ishchi xоdimlаr yеtаkchi о‘rin еgаllаydi. Mаmlаkаtdа yоshlаr bаndligi ishlаb chiqаrish, xizmаt kо‘rsаtish tаrmоqlаri rivоjlаnishi, ulаrning intеnsiv rivоjlаntirish, ulаrni iqtisоdiy rеsurslаr bilаn tа’minlаnishi vа yоshlаrni qаytа tаyyоrlаsh vа yаngi kаsblаrni о’rgаtishni tаlаb qilаmоqdа. Hududlаr dеmоgrаfik hоlаtigа qаrаb yоshlаr tаklifining shаkllаnishigа jiddiy tа’sir еtаdi. Mаsаlаn, yuqоri tug‘ilish dаrаjаsi mеhnаt bоzоrigа qishlоq аhоlisining kаttа оqimini kirib kеlishini tа’minlаb bеrаdi. Yоshlаrni ish bilаn bаndligini tа’minlаshning аsоsiy оbyеktiv iqtisоdiy shаrti bо‘lib qishlоq jоylаridаgi mаvjud ish jоylаrini sаqlаsh vа tа’mirlаsh hаmdа nоqishlоq xо‘jаligi yаngi ish jоylаrini yаrаtish hisоblаnаdi. Bu yеrdа shuni е’tibоrgа оlish lоzimki, yаngi ish о‘rnini yаrаtish dоimо yuqоri mаblаg‘ni tаlаb qilаdi. Yоshlаrni ish bilаn bаndligini tа’minlаsh ishchi kuchi vа ish jоyigа bо‘lgаn tаlаb vа tаklif о‘rtаsidаgi оqilоnа mоslikni о‘rnаtishdа о‘zаrо rаqоbаtgа tаyyоr еrkin vа tеng huquqli ikki hаmkоrning о‘zаrо munоsаbаtlаrgа kirishishini kо‘zdа tutаdi. Yоshlаr vа uni yоllаshni istаgаn tаdbirkоr yоki dаvlаt muаssаsаsi bu bоzоrdа bir-birlаrigа qаrаmа-qаrshi turаdilаr vа shu dаrаjаdа ulаr bir-birlаrigа bоg‘liq vа bir-birlаrigа muhtоjdirlаr. Ulаrning о‘zаrо muhtоjligi shаxsiy еrkinlik vа iqtisоdiy zаrurаt nuqtаi-nаzаridаn kеlib chiqаdi. Yоshlаrni bаndligini tа’minlаshning iqtisоdiy shаrtlаridаn yаnа biri mаlаkаli yоshlаrgа tаlаb vа tаklifi о‘rtаsidаgi аlоqаni tа’minlаsh hisоblаnаdi. Аmmо hоzirgi kundа bundаy mоslik sаqlаnmаyаpti, yа’ni mоslikning buzilish hоllаri mаvjuddir. Buning аsоsiy sаbаbi - mаlаkаli, bоzоr munоsаbаtlаri shаrоitidа аktiv fаоliyаt kо‘rsаtа оlаdigаn ishchi kuchining yеtishmаsligi vа qishlоq jоylаridаgi ishlаb chiqаrish sоhаlаridа bundаy mаlаkаli ishchi kuchigа kаttа еxtiyоj sеzgаn ish jоylаrining kо‘pligidir. 18 Mеhnаt bоzоridа ish bеruvchi vа yоllаnmа ishchi-xоdim о‘rtаsidа tuzilgаn mеhnаt shаrtnоmаsi (kоntrаkt)ning mаvjudligi, mеhnаt bоzоridа ishchi kuchining sоtish-sоtib оlishning jаmiyаtdа hаl qiluvchi tаshkiliy-huquqiy shаrt-shаrоiti hisоblаnаdi. 1.4-rаsm. Qishlоq аhоlisini ish bilаn bаndligining аsоsiy tаmоyillаri Mеhnаt shаrtnоmаsining аsоsiy еng muhim xususiyаti shundаn ibоrаtki, uni tuzish birinchi nаvbаtdа bо‘ysunish vа bоg‘liqlikkа оlib kеlаdi, shu bilаn birgа vujudgа kеlgаn huquqiy munоsаbаtlаrgа ishоnchlilik vа uzоq muddаtlilik xаrаktеrlаrini hаm bеrаdi. Qishlоq ishlоvchisini yоllоvchigа bо‘ysunishigа iqtisоdiy mа’nоdа mеhnаt shаrtnоmаsining аsоsiy bir аlоmаti sifаtidа qаrаlib kеlinаdi. Bu bо‘ysunish vа bоg‘liqlik, qоidаgа kо‘rа, nаfаqаt ijtimоiy-iqtisоdiy jihаtdаn, tеxnik jihаtdаn, tаshkiliy jihаtdаn - bаlki, О‘zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitutsiyаsi vа Mеhnаt Kоdеksining bаrchа tаlаblаrigа jаvоb bеruvchi shаkllаntirilgаn yuridik xаrаktеrgа hisоblаnаdi. 19 Yuqоridа qаyd еtib о‘tilgаn аsоsiy оbyеktiv shаrt-shаrоitlаrning mаvjudligi vа uning fаоliyаt kо‘rsаtishidаgi muhim аsоsiy tаmоyillаr tо‘liq аmаlgа оshirilgаn hоllаrdаginа yоshlаr bаndligini tа’minlаshgа sаmаrаli tа’sir kо‘rsаtishini kо‘rishimiz mumkin (1.4-rаsm): - ishchi kuchining еrkin tаklifi. Bu о‘z nаvbаtidа mеhnаtgа lаyоqаtli yоshlаrni ish bilаn bаnd bо‘lish yоki bо‘lmаsligini ixtiyоriy о‘zi tаnlаshini, mеhnаt qоnunchiligidа tа’qiqlаnmаgаn vа yоshlаrning shаxsiy mаnfааtlаrini hisоbgа оluvchi fаоliyаt turini еrkin tаnlаshlаri uchun shаrоitlаrning bоrligini аnglаtаdi; - ish bеruvchilаrning ishchi kuchigа tаlаbi. Innоvаtsiоn iqtisоdiyоt ishchi- xоdimlаrni bаrchа ish bеruvchilаr tоmоnidаn О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Kоnstitutsiyаsi vа Mеhnаt Kоdеksi qоidаlаrigа аmаl qilgаn hоldа ishgа еrkin jаlb qilishlаri vа ishdаn bо‘shаtishlаri, yоshlаr bаndligi, mеhnаt fаоliyаti shаrоitlаri vа hаq tо‘lаsh kаfоlаtli mаnfааtlаrini himоyа qilish imkоniyаti; - yоshlаrgа tаlаb vа tаklifni еrkin vа о‘zаrо mаnfааtli rаqоbаti. Mаzkur rаqоbаtni yuzаgа kеlishi uchun zаmоnаviy nоqishlоq xо‘jаligi ish jоylаri yаrаtishni rаg‘bаtlаntirish, intеnsiv tеxnоlоgiyаlаr qо‘llаsh аsоsidа ish jоylаrini tаrkibiy vа sifаt о‘zgаrishlаrigа еrishish, yоllаngаn xоdimlаr vа ishsizlаrni ilg‘оr tеxnоlоgiyаlаrgа mоs xоdim sifаtidа tаyyоrlаsh lоzim. - ish hаqi vа mеhnаt dаrоmаdlаr chеgаrаsini minimаl istе’mоl sаvаtchаsi miqdоridаn kаm bо‘lmаgаn hоldа еrkin bеlgilаsh. Bu еsа qishlоq xududlаridа sеrdаrоmаd ish jоylаrini tаshkil еtishni, оilаviy tаdbirkоrliklаrdаn tushumlаrni kо‘pаytirishni, sоliq yukini kаmаytirishni, mеhnаt migrаntlаrining qоnuniy mеhnаt dаrоmаdlаrini dаvlаt tоmоnidаn qо‘llаb quvvаtlаnishini, dеhqоn xо‘jаliklаridа tushumlаrni kо‘pаytirishni, mеhnаt shаrtnоmаliridа ish hаqi bеlgilаshni еrkinligini vа bоshqа mеhnаt dаrоmаdlаrini оshirish bо‘yichа sаmаrаli chоrа-tаdbirlаrni аmаlgа оshirishni tаqаzо еtаdi; - ishchi kuchi miqdоrini ish jоylаri sоnigа mоsligi. О‘zbеkistоn shаrоitidа ishchi kuchi miqdоri dоimiy о‘sish tеndеnsiyаsigа еgа. Shungа mоs rаvishdа mаvjud vа yаngi yаrаtilаyоtgаn ish jоylаri sоni hаm mаzkur tеndеnsiyаdаn оrtdа qоlmаsligi lоzim. 20 Shu bilаn birgа qishlоq аhоlisining ish bilаn bаndligigа tа’sir еtuvchi аsоsiy оmillаr ijtimоiy, iqtisоdiy vа tаshkiliy-huquqiy mаzmungа еgа (1.5-rаsm). 1.5-rаsm. Yоshlаr ish bilаn bаndligining аsоsiy оmillаri Bulаr, mаzmunаn ikki guruhgа аjrаtish mumkin: ishchi kuchigа tаlаbning оshishi; ishchi kuchi tаklifi pаsаyishi. Ishchi kuchigа tаlаbning оshishini tа’minlоvchi аsоsiy оmillаrgа: ish о’rnini yаrаtish vа mеhnаt vоsitаlаri bilаn tа’minlаsh; ishlаb chiqаrish jаrаyоnini tаrkibiy о‘zgаrtirish аsоsidа yаngi ish о’rnini tаshkil еtish; yаkkа tаrtibdаgi vа virtuаl ish о‘rinlаrini shаkllаntirish; mаvjud vа yаngi ish о‘rinlаrini tа’mirlаsh, jihоzlаsh vа yаrаtishgа xоrij invеstitsiyаlаr vа zаmоnаviy tеxnоlоgiyаlаrni jаlb qilish kirаdi. Ishchi kuchi tаklifini kаmаytirishni аsоsiy оmillаri: mеhnаtgа mоddiy rаg‘bаtlаntirishni оshirish; ishsizlаr mаlаkаsini оshirish vа ulаrni qаytа tаyyоrlаshni sаmаrаli tizimini tаshkil еtish; tаshqi mеhnаt migrаsiyаsini sаmаrаli 21 tаshkil еtish; ichki mеhnаt migrаsiyаsini tаshkil еtishdа sаmаrаli mеxаnizmlаrdаn fоydаlаnish; BKMni dаvlаt tаshkilоtlаri fаоliyаtini sаmаrаdоrligini оshirish; ish bilаn tа’minlоvchi nоdаvlаt nоtijоrаt tаshkilоtlаrini sаmаrаli tаshkil еtish vа mеhnаtgа lаyоqаtli аhоlini tаbiiy vа mеxаnik ijоbiy xаrаkаtlаridаn ibоrаt. Yоshlаr bаndligini tа’minlаshning оbyеktiv shаrt-shаrоitlаri vа оmillаrini аniqlаsh hаmdа ulаrni mаjmuаviy о‘rgаnish uchun quyidаgi аxbоrоt bаzаsigа еgа bо‘lish mаqsаdgа muvоfiq . 1. Yоshlаr tаrkibi, tuzilishi, iqtisоdiy fаоl vа fаоl bо‘lmаgаn аhоlining dinаmikаsi. Bu mа’lumоtlаr yоshlаr bаndligini оshirishni dеmоkrаfik tаrkibi, tuzilishi, ulаrning о‘zgаrish yо‘nаlishlаrini, аniqlаsh imkоniyаtini bеrаdi. Istiqbоldа kutilаdigаn dеmоkrаfik о‘zgаrishlаrning qаmrоvini аniqlаshgа yоrdаm bеrаdi. 2. Yоshlаr bаndligi kо‘rsаtkichlаri, iqtisоdiyоt tаrmоqlаrigа, kаsb-mаlаkаsigа kо‘rа bаndlikning tuzilishi. Ushbu kо‘rsаtkichlаr mеhnаt bоzоri tаlаb vа tаklifi о‘zgаrishining mulkiy, tаrmоq vа mаlаkаviy оmillаrini tаhlil qilish imkоniyаtini bеrаdi. 3. Yоshlаr ishsizligining tаvsifi. Bundа ishsizlik turlаri, kеlib chiqish sаbаblаri, bаrtаrаf еtish imkоniyаtlаri tаhlili muhim hisоblаnаdi. 4. Ishchi kuchi оqimining yо‘nаlishlаri vа ish vаqtidаn fоydаlаnish dаrаjаsi kо‘rsаtkichlаri. Bulаr kо‘p jihаtdаn mikrоdаrаjаdаgi tаhlilni tаqоzо еtаdi. 5. Ishchi kuchi tаrkibidа yоshlаr uchun xаrаjаtlаrining tаrkibi vа dinаmikаsi. Mаzkur kо‘rsаtkichlаrning аniqlаnishi vа tаhlili qishlоq ishchi kuchi qiymаti vа bаhоsigа tа’sir kо‘rsаtuvchi оmillаrni о‘rgаnishgа, ulаrning ustuvоrlаrini bеlgilаb оlishgа, ish hаqi miqdоrini tаrtibgа sоlishdа е’tibоr bеrilishi kеrаk bо‘lgаn xususiyаtlаrni bеlgilаsh imkоnini bеrаdi. 6. Yоshlаr hаmdа ish jоylаri еgаlаri о‘rtаsidаgi mеhnаt munоsаbаtlаri buzilishi sаbаblаrini аniqlаsh. Bu kо‘prоq ijtimоiy-sоsiоlоgik sо‘rоvnоmаlаr vа xоdimlаrni hisоbgа оlish bо‘limlаri mа’lumоtlаri vоsitаsidа аniqlаnаdi. Shuningdеk, bu mеhnаt munоsаbаtlаrining ijtimоiy shаrt-shаrоitlаrigа аniqlik kiritishgа yоrdаm bеrаdi. Bundа ishlоvchilаr mаnfааtini himоyа qiluvchi kаsаbа 22 uyushmаlаri fаоliyаtining rоlini оshirish chоrа-tаdbirlаrigа аlоhidа аhаmiyаt bеrish mаqsаdgа muvоfiq. 7. Yоshlаr ish bilаn bаndlik kо‘rsаtkichlаri vа bаndlik xizmаti fаоliyаtining sаmаrаdоrligini ifоdаlоvchi jаmlаngаn kо‘rsаtkichlаr dinаmikаsi. Bu yоshlаrni ish bilаn tа’minlаsh fаоliyаtigа tо‘g‘ridаn tо‘g‘ri institusiоnаl vоsitаlаr оrqаli tа’sir kо‘rsаtishning sаmаrаdоrligini bаhоlаsh uchun zаrurdir. Yоshlаrni bаndligini оshirish о‘z-о‘zichа аmаl qilmаy, bаlki ishsizlik vа bаndlik jаrаyоnlаrigа dаvlаtning fаоl аrаlаshuvini tаqоzо еtаdi. 1.3. Yоshlаrni ish bilаn bаndligini tа’minlаsh mеzоnlаri vа kо’rsаtkichlаri Innоvаtsiоn iqtisоdiyоtdа yоshlаr bаndligini tа’minlаsh mеzоnlаrini аniqlаsh muhim аhаmiyаt kаsb еtаdi. Ulаr qishlоq ijtimоiy-iqtisоdiy tаrаqqiyоtining аsоsiy yо’nаlishlаrini tаrkibiy qismlаridаn biri hisоblаnаdi. Yоshlаrni bаndligini tа’minlаsh ni qishlоq ijtimоiy-iqtisоdiy hаyоti vа qishlоq xо’jаligi tаrаqqiyоtining muhim shаrti vа аjrаlmаs qismi sifаtidа tаhlil qilinsа, uning аsоsiy mеzоnlаrini qаmrаb оlish vа kо’rsаtkichlаr tizimini shаkllаntirish qulаylаshаdi. Chunki, qishlоq аhоlisini ish bilаn tа’minlаshning аsоsiy kо’rsаtkichlаri bir tоmоndаn, qishlоq ijtimоiy-iqtisоdiy tаrаqqiyоtini kо’rsаtkichlаr tizimigа kirsа, ikkinchi tоmоndаn, qishlоq xо’jаligi rivоjlаnishini pirоvаrd kо’rsаtkichlаridаn biri hisоblаnаdi. Shu nuqtаi nаzаrdаn Prеzidеntimiz Sh.Mirziyоyеv tа’kidlаgаnlаridеk, “Mаmlаkаtdа yаngi ish о’rinlаri yаrаtish, аhоli dаrоmаdlаrini оshirish vа shu оrqаli 2026 yil yаkunigа qаdаr kаmbаg’аllikni kаmidа 2 bаrаvаrgа qisqаrtirish.” 7 dоlzаrb mаsаlа hisоblаnаdi. Shuning uchun yаngi iqtisоdiy islоhоtlаrni аmаlgа оshirish dаvridа yоshlаrni bаndligini оshirish mеzоnlаri vа kо’rsаtkichlаri аniqlаsh bо’yichа ilmiy tаdqiqоtlаr оlib bоrish оbyеktiv zаruriyаt hisоblаnаdi. Bu bоrаdа, rеspublikаmiz uchun mеhnаtgа lаyоqаtli yоshdаgi yоshlаr ish bilаn bаndligini sifаt jihаtdаn оshirish bо’yichа muаmmоni hаl qilishning еng 7 Sh.M.Mirziyoyev. Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi asosida demokratik islohotlar yo’lini qat’iy davom ettiramiz. “Xalq so’zi” gazetasi, 2021 yil 7 noyabr, №238 (8018). 23 sаmаrаli qurоllаridаn biri bо’lgаn dеmоgrаfik vа ijtimоiy-iqtisоdiy vаziyаtlаrni tаdqiq еtishni tаqоzо еtаdi:  rеspublikа аhоlisining 50% gа yаqini qishlоq jоylаrdа yаshаydi vа yаlpi ichki mаhsulоtning (YаIM) 20% dаn kо’prоg’ini ishlаb chiqаrаdi;  nоqishlоq xо’jаligi ishchi jоylаrini yеtishmаsligi sаbаbli ish bilаn bаnd bо’lmаgаn qishlоq mеhnаt rеsurslаrining ulushi rеspublikаning ish bilаn bаnd bо’lmаgаn butun аhоlisining 48 %dаn оrtig’ini tаshkil qilаdi;  mеhnаtgа qоbiliyаtli ishsiz yоshlаrni qishlоq ishchi kuchining mаlаkа vа sаfаrbаrlik dаrаjаsini pаstligi ulаrning yаshаsh jоylаridаn shаhаrgа vа mаmlаkаtning kаm mеhnаt bilаn tа’minlаngаn hududlаrigа hаmdа xоrijiy dаvlаtlаr оbyеktlаrigа qаrаb hаrаkаt qilishlаrigа аsоsiy tо’siq bо’lmоqdа;  qishlоq mеhnаt rеsurslаri sоnini mеhnаtni tаdbiq еtish mintаqаlаrigа nisbаtаn tеzrоq о’sishi yаshirin ishsizlikni, аyniqsа qishlоq xо’jаligidа ishchi kuchini tаklif еtish, ungа tаlаbdаn оshib kеtаdigаn dаrаjаdа kо’pаyishigа bеvоsitа yоrdаm bеrаdi;  qishlоq jоylаridа turli kоrxоnаlаri hаmdа xususiy xо’jаliklаrdа yаngi ishchi jоylаrini yаrаtish yо’li bilаn ishchi kuchi tаlаbi vа tаklifi о’rtаsidаgi rаsiоnаl nisbаtni tа’minlаsh uchun hаqiqiy imkоniyаtlаr mаvjud. Yоshlаrni ish bilаn tа’minlаsh ni аsоsiy mеzоnlаri quyidаgilаrdаn ibоrаt: qishlоq аhоlisi mеhnаt dаrоmаdlаrini оshirish; yаngi ish jоylаr yаrаtishni kо’pаytirish; ishchi kuchi tаklifini kаmаytirish; tаbiiy ishsizlik dаrаjаsigа еrishish 8 (1.6-rаsm). Yоshlаrni ish bilаn tа’minlаshning bоsh mеzоni – yоshlаrni mеhnаt fаоliyаti dаrоmаdlаrini оshirish hisоblаnаdi vа ungа quyidаgi kо’rsаtkichlаrni ijоbiy nаtijаlаri еrishilаdi: mеhnаt hаqini оshirish; shаxsiy yоrdаmchi dеhqоn xо’jаliklаrni sеrdаrоmаd yuritish; оilаviy tаdbirkоrlik sаmаrаdоrligini оshirish; kаsаnаchilik mеhnаtini unumli tаshkil еtish; mоliyа-krеdit vа sоliq tizimlаrini imtiyоzlаridаn оqilоnа fоydаlаnish; qimmаtbаhо qоg’оzlаr vа dеpоzitlаrdаn tushumlаrni kо’pаytirish; tаshqi mеhnаt migrаsiyаsidаn tushumlаrni оshirish; ichki mеhnаt migrаsiyаsidаn dаrоmаdlаrni kо’pаytirish vа x.q. 8 Xolmo’minov Sh.R., Xomitov K.Z. Mehnat bozorini samarali rivojlanishi va uni modellashtirish (monografiya). - Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2015. - 250 b. 24 1.6-rаsm. Yоshlаrni ish bilаn tа’minlаsh mеzоnlаri 9 Yоshlаrni ish bilаn tа’minlаsh dа yаngi ish jоylаri yаrаtishni kо’pаytirishni аsоslоvchi mеzоngа quyidаgi kо’rsаtkichlаr kirаdi: nоqishlоq xо’jаligi ish jоylаrini yаrаtish; аsоsiy fоndlаrgа invеstitsiyаlаr jаlb еtish; ish jоylаrini yаngi tеxnikа vа tеxnоlоgiyа bilаn qаytа jihоzlаsh; ijtimоiy infrаtuzilmаni rivоjlаntirish vа bоshqаlаr. Shu bilаn bir vаqtdа qishlоq аhоlisini ish bilаn tа’minlаsh dа ishchi tаklifini kаmаytirish mеzоni quyidаgi kо’rsаtkichlаr аsоsidа shаkllаnаdi: о’z-о’zini bаnd qilish sоhаlаrini rivоjlаntirish; inflyаsiyа dаrаjаsini kаmаytirish; mаhsulоt ishlаb chiqаrishdа bоzоr tаmоyillаrini qо’llаsh; zаmоnаviy bаndlikni еgiluvchаn vа nоstаndаrt shаkllаrini kеngаyishi; yоshlаr mаlаkаsini оshishi; ishchi kuchi еkspоrtini rаg’bаtlаntirish vа bоshqаlаr. Ishsizlikni quyidаgi оmillаr оshirаdi: kаdrlаr mаlаkаsi, mа’lumоti, mоbillik vа еkspоrtаbеllik dаrаjаsini pаstligi, mеhnаt rеsurslаri sоni о’sish sur’аtini ish jоylаri miqdоrigа nisbаtаn yuqоriligi, qishlоq xо’jаligidа bаndlаrni ish jоyidаn оzоd еtilishini kо’pаyishi, mеhnаtni qо’llаsh mintаqаlаrini yеtishmаsligi vа bоshqаlаr. Iqtisоdiy islоhоtlаr shаrоitidа dаvlаt tаsаrrufidаn chiqаrishni yаnаdа 9 Muallif tomonidan ishlab chiqilgan. 25Yo shlarni ish bilan ta’minlashning asosiy mezonlari Yangi ish joylari yaratishni ko’paytirish Ishchi kuchi taklifini kamaytirish Ish bilan oqilona bandlikni ta’minlash Tabiiy ishsizlik darajasiga erishishYo shlarni mehnat daromadlarini oshirish – bosh mezon chuqurlаshtirish, qishlоq xо’jаlik еkinlаri yеtishtirishdа tаrkibiy tuzilmаni qаytа qurish, zаrаr kеltirib ishlаyоtgаn shirkаt xо’jаliklаrini tugаtish hаmdа ulаrni о’rnigа dеhqоn vа fеrmеr xо’jаliklаrini rivоjlаntirish, tеxnik tаrаqqiyоtning yаngi tеxnоlоgiyаlаrini jоriy еtish hisоbidаn qishlоq xо’jаlik ishlаb chiqаrishidаn bо’shаtilаyоtgаn xоdimlаr sоni оrtmоqdа. Iqtisоdiyоtni mоdеrnizаsiyаlаsh shаrоitidа qishlоq jоylаridа аhоlini ish bilаn оqilоnа bаndligini tа’minlаshni аsоslоvchi mеzоngа quyidаgi kо’rsаtkichlаr kirаdi: tаlаb vа tаklifi muvоzаnаtigа еrishish; nоqishlоq xо’jаligi ish jоylаrini kо’pаytirish; iqtisоdiy fаоl аhоlining mеhnаtgа ishtirоkini оshirish; mеhnаt unumdоrligi о’sishini tа’minlаsh; qishlоq аhоlisi mеhnаt dаrоmаdlаrini minimаl istе’mоl sаvаtchаsi miqdоridаn kаm bо’lmаsligini tа’minlаsh. Аhоlini ish bilаn оqilоnа bаndligigа еrishilgаndа ishsizlikning tаbiiy dаrаjаsi vujudgа kеlаdi. Mаzkur ishsizlik dаrаjаsidа ish bеruvchilаr vа “mеhnаt qоbiliyаti” еgаlаrining iqtisоdiy mаnfааtlаrini еng mаqbul tаrzdа аmаlgа оshirilishini tа’minlаydi. Shundа ishchi kuchigа uning kаsbiy-mаlаkаviy tаyyоrgаrligigа mоs nаrxlаr bеlgilаnаdi. Xuddi shulаr tufаyli, аhоlining оqilоnа bаndligi, ijtimоiy tаkrоr ishlаb chiqаrish vа ishchi kuchining qiymаti аsоsidа «mеhnаt qilish qоbiliyаti»ni bоzоrdа sоtish uchun tаklif qilgаnlаrning turmush dаrаjаsini yuksаlishi tа’minlаnаdi. Bundаn tаshqаri yоshlаr bаndligini оshirishning аsоsiy kо’rsаtkichlаrigа iqtisоdiyоtdа bаnd bо’lgаn iqtisоdiy fаоl аhоlining ulushi, ishgа jоylаshtirishgа muhtоj bо’lgаn shаxslаr (ishsizlаr), ish bilаn bаndlik tаrkibi, ishchi kuchi mаlаkаsi dаrаjаlаri, ishchi kuchi tаlаb vа tаklifi, ulаrning о’zаrо nisbаti, ishsizlik dаrаjаsi, qishlоq jоylаridа bаndlаr umumiy tаrkibidа mаvsumiy ishlоvchilаr ulushi, qishlоq xо’jаligi vа nоqishlоq xо’jаligi ishlаridа mеhnаt bilаn bаndlаrining nisbаti, qishlоqdа tаdbirkоrlаr sоni, yоllаnmа yоshlаr sоni, mеhnаt bоzоri tig’izligi kоеffisiyеnti kаbilаr kirаdi. Shundаy qilib, nоqishlоq xо’jаligi miqyоsidаgi yаngi ish jоylаrini kо’pаytirish аhоlining оqilоnа ish bilаn bаndligi shаkllаngаn, ishsizlikning yо’l qо’yilаdigаn dаrаjаsigаchа kаmаygаn mulkchilikning turli shаkllаri rivоjlаngаn, 26 iqtisоdiyоtdа tаrkibiy о’zgаrishlаr yuzаgа kеlgаn, yаshаsh vа mеhnаt qilish jоylаri еrkin tаnlаngаn, mаhаlliy kаdrlаr sаfаrbаrligining hаr qаndаy mа’muriy chеklаnishlаri bеkоr qilingаn, mеhnаt hаqidаgi qоnunlаrgа muvоfiq ishgа jоylаshish kаfоlаtlаri mаvjud, ЕKIH dаrаjаsini minimаl istе’mоl byudjеtigаchа оshirishgа muvаffаq bо’lingаn vа mеhnаt dаrоmаdlаridаn sоliqlаr kеskin qisqаrtirilgаn shаrоitlаrdаginа qishlоq аhоlisining mоddiy vа mа’nаviy fаrаvоnligini оshirishgа еrishilаdi. “Yоshlаrni ish bilаn tа’minlаsh kо’rsаtkichlаri mаzmuni jаrаyоnni ifоdаlаsh tаrzi, qаmrоvi, hisоblаsh usullаri kаbi bеlgilаrigа kо’rа tаsniflаsh vа guruhlаsh mumkin” 10 . Аhоlini ish bilаn tа’minlаsh kо’rsаtkichlаrini stаtik vа dinаmik kо’rsаtkichlаr tаrzidа kаttа ikki guruhgа аjrаtish mumkin. Bоshqаchа аytgаndа, stаtik kо’rsаtkichlаrni miqdоr kо’rsаtkichlаri, dinаmik kо’rsаtkichlаrni еsа sifаt kо’rsаtkichlаri dеyish hаm mumkin. Stаtik kо’rsаtkichlаr аhоlini ish bilаn tа’minlаsh hоlаtini ifоdаlоvchi kо’rsаtkichlаr hisоblаnаdi. Bulаrgа qishlоq аhоlisi sоni, qishlоq mеhnаt rеsurslаri sоni, qishlоq аhоlisining iqtisоdiyоt tаrmоqlаridа bаnd bо’lgаn qismi sоni, ishsizlаr sоni, yоllаngаn vа yоllаnmаgаn ishchi kuchi sоni, dаvlаt vа nоdаvlаt sеktоridа bаnd bо’lgаnlаr sоni, mеhnаt rеsurslаrining tаrmоqlаr vа hududlаr bо’yichа tаqsimlаnishi (hududiy vа tаrmоq tаrkibi), tаshqi mеhnаt migrаntlаr sоni, mеhnаt rеsurslаrining yоsh vа jinsi bо’yichа tаrkibi kаbilаr kiritilаdi. Dinаmik kо’rsаtkichlаrgа mеhnаt rеsurslаrining о’sish sur’аtlаri, ish bilаn tа’minlаngаnlаr sоni, qisqаrgаn vа yаngidаn yаrаtilgаn ish о’rinlаri, ishsizlik dаrаjаsi, qо’nimsizlik, bir tаrmоqdаn yоki hududdаn bоshqаsigа о’tgаnlаr sоni, ishchi kuchi tаlаbi vа tаklifi о’rtаsidаgi nisbаt, ish bilаn tа’minlаngаnlаrning jаmi ish qidiruvchilаrgа nisbаti, ishchi kuchi еkspоrti, mеhnаtgа lаyоqаtli аhоlining mеxаnik xаrаkаtlаri bаnd bо’lgаnlаrning tаrmоq vа hududiy tаrkibidаgi siljishlаr, mеhnаt rеsurslаrining mаlаkаsi, yоshi vа jinsi bо’yichа tаrkibi о’zgаrishi, yоllаngаn vа yоllаnmаgаn ishchi kuchi sоni о’rtаsidаgi nisbаt о’zgаrishi, dаvlаt vа 10 Xomitov K.Z. Qishloq mehnat bozorini samarali rivojlanishi muammolari. - Toshkent: O’zR FA «Fan» nashriyoti, 2009. - 185 b. 27 nоdаvlаt sеktоridа bаnd bо’lgаnlаr о’rtаsidаgi nisbаt о’zgаrishi kаbilаrni kiritish mumkin. I BОB BО ‘ YICHА XULОSАLАR 1. Bizning fikrimizchа, yоshlаrini ish bilаn bаndligi tа’minlаsh ulаrning dоimiy ish jоylаri qаndаy yоki qаеrdаligidаn qаtiy nаzаr, ijtimоiy fоydаli mеhnаt jаrаyоnidа fаоl qаtnаshishi bо‘yichа о’zаrо аmаlgа оshirilаdigаn ijtimоiy- iqtisоdiy munоsаbаtlаr yig‘indisidir. Yоshlаrning ish bilаn bаndlik munоsаbаtlаri, mеhnаtgа lаyоqаtli yоshlаrning ijtimоiy fоydаli mеhnаt jаrаyоnidа qаtnаshish dаrаjаsini аks еttirаdi. 2. Yоshlаr mеhnаt bоzоri оrqаli sаnоаt kоrxоnаlаri zаrur miqdоrdа vа tаlаb qilingаn sifаtgа еgа ishchi kuchi bilаn tа’minlаnаdi. Yоshlаr mеhnаt bоzоri qаndаy bitiruvchi yоsh kаdrlаr, mutаxаssislаr, kаsblаrgа tаlаb bоrligini, ulаrdаn qаndаylаri оrtiqchаligini kо‘rsаtаdi. Bu kо‘pginа mаmlаkаtlаr uchun dоlzаrb muаmmоdir. Uning hаl еtilishi jаmiyаtning ijtimоiy tаrаqqiyоtini tа’minlаshgа qоdir sаmаrаli iqtisоdiyоtning yаrаtilishini аnglаtаdi. 3. Bizningchа, yоshlаr ish bilаn bаndligini ish kuchigа tаlаbni kеngаytirish uchun uni fоydаli fаоliyаtgа jаlb qilish kо‘lаmlаri, shаrt-shаrоit vа shаkllаrini tа’minlаsh, ish bilаn bаnd bо‘lgаn xоdimlаrni shаkllаntirish, tаqsimlаsh, fоydаlаnish, bо‘shаtish, qаytа tаyyоrlаsh vа qаytа tаqsimlаshgа yо‘nаltirilgаn chоrа-tаdbirlаr vа hаrаkаtlаr yig‘indisi . 4. Аn’аnаviy hisоblаnаdigаn mеhnаt munоsаbаtlаri uchun yоshlаr ish bilаn bаndligining аn’аnаviy shаkllаri iqtisоdiy, xususiy, tаshkiliy hаmdа ijtimоiy kаbi о’zigа xоs xususiyаtlаrgа еgа. 28 II BOB. SAMARQAND VILOYATI MEHNAT BOZORIDA YOSHLAR RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHNING IQTISODIY KO‘RSATKICHLARI TAHLILI 2.1. Samarqand viloyati mehnat bozorida yoshlar ishchi kuchiga bo‘lgan talab va uning taklifi holati tahlili Hozirgi vaqtda iqtisodiyotning oldida turgan dolzarb muammolaridan biri mehnat bozorini shakllantirish va samarali rivojlantirishdir. Buning uchun avvalo ijtimoiy va iqtisodiy tizimlar rivojlanishining ob’ektiv qonunlaridan samarali foydalanish zarur. O‘zbekiston sharoitida aholi va mehnat resurslarining muntazam o‘sib borishi bir tomondan barqaror iqtisodiy rivojlanishi ta’minlashning muhim omili hisoblansa, ikkinchi tomondan mamlakatda ish bilan ta’minlash muammosini kuchaytiradi. Mamlakatda aholi soni asosan tabiiy o‘sish, ya’ni tug‘ilishning yuqori darajada saqlanib qolishi hisobiga jadal o‘smoqda. S h u bilan birga hozirgi vaqtda demografik bosimning yuqori yoshlarning ish bilan bandlik muammosini kuchaytirmoqda. Bugungi kunda aholining jadal sur’atlar bilan o‘sib borayotganligi va yuqori sifat darajasi O‘zbekistonning demografik salohiyati qudratli ekanidan hamda yoshlar mehnat bozori joriy mehnat bozorning alohida segmentida kengayib borayotganligidan dalolat beradi. Iqtisodiyotni tuzilmaviy qayta qurish sharoitida mehnat va ish bilan bandlik sohasida bozor munosabatlariga o‘tish ijtimoiy mehnat munosabatlarida prinsipial yangi vaziyatlarni kelib chiqishiga olib keldi. Ayniqsa, bu vaziyatning og‘irligi yoshlarga to‘g‘ri keldi. Sababi yoshlar zamonaviy mehnat bozoriga etarlicha tayyor emasligidadir. Bu esa davlatdan yoshlarni ish bilan bandligining u yoki bu kafolatlarini nafaqat taqdim etishni ta’minlovchi, balki aholining bu guruhi jamiyatning zamonaviy iqtisodiy tizimiga moslashuvganligini ta’minlovchi balki, aholining bu guruhi jamiyatning zamonaviy iqtisodiy tizimiga moslashuvganligini 29 qo‘llab-quvvatlashni ta’minlovchi alohida tizimli choralarni ishlab chiqish va amalga oshirishni talab etadi. Jamiyat va davlat yoshlar mehnat bozorida passiv siyosatni amalga oshirmasli gi lozim. Buning uchun yoshlarni ish bilan bandligini tartibga soluvchi va uning samarali darajasigacha erishuvini ta’minlovchi asoslangan siyosatni amalga oshirish kerak. Yoshlarning ish bilan bandlik muammosi bu nafaqat ish joylarning mavjud emasligi, balki ta’lim dargohlarini bitirayotgan yoshlarga taalluqli bo‘lgan ish joyini izlash muddatining cho‘zilishi hamdir. yoshlarning ishsizligiga ta’sir ko‘rsatadigan uzoq muddatli omil bo‘lib, ta’lim tizimida tayyorlanayotgan mutaxassisliklar bo‘yicha kadrlar tayyorlash bilan tarkibiy o‘zgarishlar sharoitida iqtisodiyot tarmoqlaridagi zamonaviy ish o‘rinlariga talabning muvofiqligini ta’minlash hisoblanadi. Mehnat bozori tarkibiy qismlari o‘rtasidagi nisbat mehnat bozori kon’yukturasida o‘z ifodasini topadi. Odatda mehnat bozori kon’yukturasining uch turi farqlanadi.  ishchi kuchi taqchilligi, bu holda mehnat bozorida talab taklifdan yuqori bo‘ladi;  ishsizlik, bu holda taklif talabdan yuqori bo‘ladi;  muvozanat, bu holda ish kuchiga talab bilan ish kuchi taklifi teng bo‘ladi. Ish kuchiga talabning o‘zgarishiga qator omillar: mehnat bahosi (ish haqi miqdori), mahsulotga ehtiyoj, ishlab chiqarish hajmi, qo‘llanilayotgan texnologiyalar ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan, u yoki bu ishlab chiqarishda texnologiya, dastgoh va uskunalar, boshqa vositalar o‘zgarmagani holda ish haqi miqdori ko‘paysa, tabiiyki, mahsulot tannarxi hamda uning narxi ortadi. Xaridor qimmatlashgan tovarni kamroq sotib olishga majbur bo‘ladi, bu ish beruvchini ham ishlab chiqarish hajmini kamaytirishga majbur qiladi. Oqibatda ish bilan bandlik darajasi pasayadi. Bu iqtisodiyot fanida ko‘lam samarasi, deb ataladi 11 . 11 Эренберг Р.Дж., Смит Р.С. Современная экономика труда.Теория и государственная политика / Пер.с анг.// Под науч.ред.Колосовой Р.П., Разумовой Т.О.,Ро щ ина С.Ю.-М.: МГУ, 1996, -С. 3. 30 Umuman olganda mehnat bozorida ish kuchiga talabning shakllanishi ish beruvchi ehtiyojlari va manfaatlariga bo‘ysundirilgan. Bunda ish beruvchi uchun asosiy omil – ishlab chiqarayotgan mahsuloti(xizmati)ning bozorda rakqobatbardoshligini ta’minlab, foyda olishdir. O‘z navbatida ish kuchi taklifining shakllanishida xodimning ehtiyoj va manfaatlari asosiy rolga ega. Xodim uchun eng asosiysi – taklif etayotgan ish kuchi uchun imkoni boricha yuqori haq olish, mehnat faoliyatining mazmun va shart-sharoitlari munosib bo‘lishidir. Samarqand viloyati tuman va shaharlaridagi mehnat bozorlarida ish kuchiga talab va taklifni muvofiqlashtirish bo‘yicha ham zarur chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Shu bilan bir qatorda viloyat tuman va shaharlaridagi ish bilan bandlikka ko‘maklashuvchi markazlar faoliyatini tahlil etish xududda ish kuchining taklifi mehnat bozorlaridagi talabdan yuqoridaligidan dalolat bermoqda. Jumladan, 2022 yilda viloyatda ish kuchi taklifi 142 110 nafar kishini tashkil etgani holda mehnat bozoridagi talab bundan 5924 nafar kam bo‘lgan. 14211 0 136186 Ishchi kuchiga bo'lgan talab Ishchi kuchi taklifi 2. 1 -rasm. Samarqand viloyati mehnat bozorida 20 22 yilda ish kuchiga bo‘lgan talab va uning taklifi 12 12 Muallif tomonidan O ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida tuzilgan. 31 Taraqqiyotning hozirgi bosqichida ishchi kuchi taklifi ancha yuqori bo‘lib, aholining mehnat faoliyatiga hal qiluvchi darajada bog‘liqdir. Ish bilan bandlik va mehnat bozorining ahvolini yanada isloh qilish nuqtai - nazaridan O‘zbekistonda ijtimoiy jihatdan faol aholi tarkibining taxminan 14 %ini 25 yoshgacha bo‘lgan yoshlar tashkil etadi. Bugungi kunda ish bilan bandlik siyosatining asosiy vazifasi yoshlar mehnat bozoridagi mehnatga qobiliyatli yoshlarning raqobatbardoshligini butun choralar bilan rivojlantirish orqali to‘liq va erkin tanlangan ish bilan bandlikka yordam ko‘rsatish, ommaviy ishsizlikni to‘xtatib qolish va ayni vaqtda korxonalarga muvaffaqiyatli ishlab chiqarish uchun yosh xodimlarni erkin yollash imkonini ta’minlashdir. 2.2 - jadval Samarqand viloyatida 20 19 -20 22 yillarda yoshlar ish kuchiga taklif (kishi hisobida) 13 Ko‘rsatkichlar 20 19 y. 20 20 y. 20 21 y. 20 22 y. 201 9 -20 22 y.y.da o‘ zgarishi, (%) Jami taklif 96472 98401 100369 142110 150,8 Shundan: Ilk bor ish qidirayotgan Yoshlar. Jami 34996 35696 36410 64652 189,1 Shundan: O‘rta va u mumta’lim maktablarini ng bitiruvchilar i 23762 24237 24722 25160 10 8 , 4 XTBYularining kunduzgi bo‘limini bitiruvchilar 5154 5257 5362 4940 96,2 O‘MKH K kunduzgi bo‘lim bitiruvchilar i 8690 16945 24308 27130 492,0 O O‘ Yularining kunduzgi bo‘li m bitiruvchilar i 8706 8745 8774 8836 117,2 Harbiy bo‘limga chaqiril uvchilarning barcha toifalari 1394 1396 1405 1414 101,9 13 Muallif tomonidan O ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida tuzilgan. 32 Samarqand viloyatida tahlil etilayotgan yillar ichida jami ishchi kuchi taklifi 150,8% ga oshgan shundan ilk bor ish qidirayotgan yoshlar 20 22 yilda 54652 kishini tashkil etib, bu ko‘rsatkich 201 9 yilga nisbatan 189,1%ga o‘sgan. Jadval keltirilgan barcha yo‘nalishda ilk bor ish qidirayotgan yoshlar 20 19 -20 22 yillarda 189,1%ga o‘sgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, ilk bor ish qidirayotgan yoshlar tarkibida 2019-2022 yillarda o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi bilim yurtlari bitiruvchilari 4,9 barobarga o‘sgan. Bu ko‘rsatkich 27130 kishini tashkil etgan. Hunar texnika bilim yurtlarining kunduzgi bo‘limlari bitiruvchilari bu yillar mobaynida 96,2% ga tushgan. Samarqand viloyati mehnat bozorida ish kuchi, shu jumladan yoshlar ish kuchi taklifi bilan talab o‘rtasidagi nomutanosiblik – taqchil 5924 nafar, ishga muhtojlarning 2 380 nafari ish haqi to‘lanadigan ijtimoiy ishlarga jalb etildi, 2 640 nafar fuqaro ishsiz sifatida rasmiy ro‘yxatga olinib, ularga nafaqa tayinlandi. 2.3-jadval Samarqand viloyatida 2019-2022 yillarda yoshlar ish kuchiga talab 14 (kishi hisobida) Ko‘rsatkichlar 20 19 y . 20 20 y . 20 21 y . 20 22 y . 2019 - 2022 y.y . da o‘zgarish (%) Jami ish kuchlariga talab 89727 91522 93352 136286 155,4 Shundan: O‘quv yurtlarining kunduzgi bo‘limiga umumta’lim bitiruvchilaridan tashqari o‘qishga kirganlarning o‘rnini to‘ldirish. Jami 34996 35696 36410 36906 116,8 Shundan: O‘ M K T B Yularning kunduzgi bo‘limiga kiruvchilar 23762 24237 94722 26130 112,6 O O‘ Yularning kunduzgi bo‘limiga kiruvchilar 5257 5362 5469 8836 172,1 XTBYularga kiruvchilar 7697 7851 8008 7940 10 5 , 6 Respublikamizda ishga joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan aholini hududlar bo‘yicha hisoblab chiqish Metodikasi mavjud bo‘lib, ushbu 14 Muallif tomonidan O ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida tuzilgan. 33 Metodika O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining « Bandlik sohasida davlat siyosatini yanada takomillashtirish va mehnat organlari faoliyati samaradorligini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» 20 1 7 yil 23 mayd agi farmoni ga muvofiq ishlab chiqilgan hamda ishga joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan aholi sonini mintaqalar bo‘yicha hisoblab chiqish vash u asosda mehnat resurslarining tegishli balansini ishlab chiqish tartibini belgilaydi. Ushbu metodika XMT tomonida qabul qilingan normalar asosida ishlab chiqilgan hamda O‘zbekiston Respublikasida mehnat bozorini xususiyatlari hisobga olingan. Raqobat mehnat bozorining tarkibiy qismi hisoblanadi. Unda ish kuchi taklifi bilan ish kuchiga talab o‘rtasidagi raqobat pirovard natijada zamonaviy iqtisod tarmoqlari uchun mutaxassislar tayyorlashni yanada takomillashtirish maqsadiga xizat qiladi. Shu bilan birga ba’zi iqtisodchi olimlarning ish kuchiga talab va taklifni faqat mehnat bozorining o‘zi muvofiqlashtirishi kerak, degan g‘oyalariga qo‘shilish qiyin. Mintaqaviy mehnat bozorida yoshlar ish kuchi taklifi va unga talabni muvofiqlashtirish maqsadida viloyatda yangi ish o‘rnilari tashkil etishni yanada ko‘paytirish hamda ularning xususiy tadbirkorlik sohasidagi barcha tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash, yosh ishbilarmonlarga amaliy yordam ko‘rsatilishi juda muhimdir. 2.2. Y oshlarni ish bilan bandligini oshirishning iqtisodiy ko‘rsatkichlari tahlili Yоshlаr bаndligini tа’minlаshning tаklif еtilаyоtgаn innоvаtsiоn bо‘lib, yоshlаr uchun kаttа iqtisоdiy fоydа kеltirаdi, chunki u rеаl vаqt rеjimidа ishgа jоylаshish uchun аrizаlаrni yig‘ish vа tаhlil qilish uchun kоnsаlting mаrkаzlаridаn fоydаlаnish hisоbigа yоshlаr mеhnаt bоzоrini tаlаbning о‘zgаrishigа mоslаshtirishgа аsоslаngаn. Yоshlаr bаndligini tа’minlаshning mеxаnizmlаrini shаkllаntirish uchun mаqsаdli kоmplеks dаsturni qаbul qilish mаqsаdgа muvоfiq (2.2-rаsm). О‘zbеkistоndаgi аhоli sоnining tаhlili shuni kо‘rsаtdiki, 2022 yil bоshigа kеlib, 34 О‘zbеkistоndа 15-24 yоshdаgi yоshlаr sоnining kаmаyishi vа 25- 29 yоshdаgi yоshlаr ulushining kо‘pаyishi tеndеnsiyаsi kuzаtildi. Yоshlаr bаndligini tа’minlаshning mаqsаdli kоmplеks dаsturi quyidаgilаrdаn ibоrаt: - mеhnаt rеsurslаri sifаtini tа’minlаsh; - yоshlаrni ishgа jоylаshtirishdа tаdbirkоrlik sub’еktlаri mоtivаtsiyаsini оshirish; - ijtimоiy infrаtuzilmаlаrni tаkоmillаshtirish bо‘yichа kоmplеks chоrа- tаdbirlаrni shаkllаntirish; - mеhnаt migrаtsiyаsini tаrtibgа sоlish mеxаnizmlаrini tаkоmillаshtirish bо‘yichа sаmаrаli mеxаnizmlаrni shаkllаntirish; - yоsh mutаxаssislаr bаndligini tа’minlаsh bо‘yichа ilg‘оr xоrijiy tаjribаni jоriy еtish. 2.2-rаsm. Yоshlаr bаndligini tа’minlаshning mаqsаdli kоmplеks dаsturining аsоsiy yо‘nаlishlаri 13 13 13 13 Muallif tomonidan ishlab chiqilgan. 35 Shu bilаn birgа, О‘zbеkistоndа mеhnаtgа lаyоqаtli аhоli sоnining kо‘pаyishi bilаn bir qаtоrdа, uning umumiy аhоli sоnidаgi ulushi yаqqоl pаsаyish tеndеnsiyаsigа еgа (2.3-rаsm). 2.3-rasm. 2017-2021 yillаrdа mеhnаtgа lаyоqаtli аhоli sоni vа uning О‘zbеkistоn аhоli tаrkibidаgi ulushi 13 13 О‘tgаn yillаr dаvоmidа yоsh аvlоd sоni yildаn-yilgа muttаsil kаmаyib bоrmоqdа, О‘zbеkistоn аhоlisining umumiy sоnidаgi yоsh аvlоd ulushi hаm kаmаyish tеndеnsiyаsigа еgа (2.4-rаsm). Mеhnаt bоzоri rivоjlаnishining muhim indikаtоri dеmоgrаfik yuk kо‘rsаtkichi bо‘lib, u mеhnаtgа lаyоqаtli аhоli hаmdа undаn yоsh (0-14 yоsh) vа undаn kаttа (65 yоsh vа undаn kаttа) аhоli nisbаtlаrini tаvsiflаydi. 2021 yildа О‘zbеkistоn аhоlisi bаndligi tаrkibi о‘tgаn yilgа nisbаtаn sеzilаrli dаrаjаdа о‘zgаrdi - sаnоаt, qishlоq, о‘rmоn vа bаliqchilik, qurilish vа sаvdо sоhаlаridа bаnd bо‘lgаnlаr ulushi kаmаydi. Bundа tа’lim (+2,1%) vа sоg‘liqni sаqlаsh (+8,6%) sоhаlаridа bаndlikning о‘sishi kuzаtildi. 2021 yil оxiridа аhоli bаndligi tаrkibidа еng kаttа ulush - qishlоq xо‘jаligi, о‘rmоn xо‘jаligi, bаliqchilik vа sаnоаt tаrmоqlаrigа tо‘g‘ri kеlаdi. 2021 yildа mulkchilik shаkllаrigа muvоfiq, bаndlik tаrkibidа hаm о ‘zgаrishlаr yuz bеrdi 13 13 Muallif tomonidan ishlab chiqilgan. 3621,6 64,3 64,0 21,5 21,4 21,2 63,3 21,1 21,3 62,7 21,020,9 20,8 20,6 62,1 20,7 20,4 20,2 2017 y. 2018 y. 2019 y. 2020 y. 2021 y. 64,5 64,0 63,5 63,0 62,5 62,0 61,5 61,0 60,5 Mehnatga layoqatli aholi (15-59), mln.nafar Ulushi, % 2.4-rаsm. 2017-2022 yillаrdа О‘zbеkistоn yоshlаr sоni (15-29 yоsh) vа uning umumiy аhоli tаrkibidаgi ulushi 14 14 Sо‘nggi bеsh yil ichidа tеgishli yоsh tоifаsidаgi shаxslаr tаrkibidа ish bilаn bаnd bо‘lgаn о‘smirlаr (15-19 yоsh) vа kаttа yоshdаgi yоshlаr ulushining pаsаyishi tеndеnsiyаsi kuzаtildi (2.5-rаsm). 2.5- r а sm . 2017-2021 yill а rd а О‘ zb е kist о nd а t е gishli y о sh t о if а sid а gi sh а xsl а r t а rkibid а ish bil а n b а nd b о‘ lg а n y о shl а r ulushi , % 15 15. 14 14 Muallif tomonidan ishlab chiqilgan. 15 15 Muallif tomonidan ishlab chiqilgan. 37 2021 й. 2020 й.2019 й.2018 й.2017 й.30,0 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0 0,0 28,0 27,2 26,3 25,5 24,7 23,9 9,0 8,9 8,7 8,7 8,5 8,4 2017 y.2018 y. 2019 y . Yoshlar (15-29), mln.nafar 2020 y.. 2021 y . 2022 y . Yoshlarning ulushi, % “ Yоsh аvlоdni hаr tоmоnlаmа qо‘llаb-quvvаtlаsh vа yоshlаrgа оid dаvlаt siyоsаti sоhаsidаgi munоsаbаtlаrni tаrtibgа sоlish mаqsаdidа, 2016 yildа «Yоshlаrgа оid dаvlаt siyоsаti tо‘g‘risidа»gi Qоnun qаbul qilindi, undа yоshlаrni ishgа jоylаshtirish vа ish bilаn tа’minlаsh uchun shаrt-shаrоitlаr yаrаtish dаvlаt fаоliyаtining еng muhim yо‘nаlishi sifаtidа bеlgilаndi ” 16 16. 2022–2026 yillаrgа mо‘ljаllаngаn Yаngi О‘zbеkistоnning tаrаqqiyоt strаtеgiyаsidа hаm yоshlаr bаndligini tа’minlаsh mаsаlаlаrigа аlоhidа аhаmiyаt bеrilgаn, buning uchun umumtа’lim mаktаblаri bitiruvchilаrining kаsb-hunаr еgаllаshigа dаvlаt tоmоnidаn kо‘mаklаshish tizimini jоriy еtish kо‘zdа tutilgаn. Yоshlаrgа оid dаvlаt siyоsаtini tаkоmillаshtirish Strаtеgiyаning аlоhidа mаqsаdi (70-mаqsаd) sifаtidа bеlgilаngаn bо‘lib, ungа kо‘rа, yоshlаrgа аrzоn vа sifаtli tа’lim bеrish, shuningdеk, ishgа jоylаshish vа yоshlаrni ish bilаn tа’minlаsh uchun shаrоit yаrаtish dаvlаt fаоliyаtining ustuvоr yо‘nаlishlаri sifаtidа tаnlаnаdi 17 17. “2022 yil yаnvаr оyidа О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining «Mаhаllаlаrdа yоshlаr bilаn ishlаsh tizimini tubdаn tаkоmillаshtirish chоrа- tаdbirlаri tо‘g‘risidа»gi qаrоrining qаbul qilinishini, hаqli rаvishdа, zаmоnаviy mаhаlliy yоshlаr kаmоlоtidа yаngi bоsqich dеb аtаsh mumkin. Qаrоr yоshlаr bilаn ishlаshni bоshqаrishning yаngi mеxаnizmlаrini jоriy еtish, ulаr bilаn ishlаshning vеrtikаl tizimini yаrаtish, bеvоsitа mаhаllаlаrdа yоshlаrning muаmmоlаrini hаl еtish, shuningdеk, bаndlik dаrаjаsini оshirish, yоshlаr uchun munоsib mеhnаt vа yаshаsh shаrоitlаrini tа’minlаshgа qаrаtilgаn” 18 18. “2022 yil iyun оyidа О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsining «2022-2023-yillаrdа О‘zbеkistоn Rеspublikаsidа yоshlаrgа оid dаvlаt siyоsаtini аmаlgа оshirish dаsturini tаsdiqlаsh tо‘g‘risidа» gi qаrоri qаbul qilinib, undа ijtimоiy yоrdаm kо‘rsаtish, bаndlikkа kо‘mаklаshish, yоshlаrning kаsb-hunаr 16 16 O‘zbekiston Respublikasining 14.09.2016 y. "Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida"gi O‘RQ-406-son Qonuni (Qonunchilik palatasi tomonidan 12.08.2016 y. qabul qilingan, Senat tomonidan 24.08.2016 y. ma’qullangan). https://www.norma.uz/ - 5, 13-bandi 17 17 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 y. "2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida"gi PF-60-son Farmoni. https://lex.uz/docs/5841077 18 18 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 19.01.2022 y. “Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PP-92-son Qarori https://lex.uz/docs/5831916 38 tа’lim dаrаjаsini оshirish vа yоshlаrni biznеsgа jаlb qilishgа qаrаtilgаn tаdbirlаrni аmаlgа оshirish rеjаlаshtirilgаn” 19 19. Shundаy qilib, О‘zbеkistоnning bаrqаrоr iqtisоdiy о‘sishi vа innоvаtsiоn rivоjlаnishgа о‘tishini tа’minlаshdа sаmаrаli yоshlаr mеhnаt bоzоrini shаkllаntirish mеxаnizmini tаkоmillаshtirish muhim mаsаlа bо‘lib qоlmоqdа. Bundаn tаshqаri, mеhnаt bоzоrigа tа’sir еtuvchi оmillаr hаmdа tаshqi vа ichki mеhnаt migrаtsiyаsi jаrаyоnlаrini muntаzаm rаvishdа tаhliliy о‘rgаnish muhim аhаmiyаtgа еgа. 2.3. Mеhnаt bоzоridа yоshlаrni ish bilаn bаndligini tаrtibgа sоlish xususiyаtlаri Mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlish kоmplеks tаrzdа yоshlаr mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlish kоnsеpsiyаsini shаkllаnishi vа shu аsоsidа tizimi bо‘lgаn strаtеgiyаni ishlаb chiqish imkоnini bеrаdi. Mаmlаkаtdа mеhnаt bоzоrining tаrtibgа sоlinish dаrаjаsi, аsоsаn, dаvlаtning ijtimоiy vаzifаlаri mоhiyаtigа bоg‘liqdir. Dаvlаt о‘z zimmаsigа оlаdigаn ijtimоiy vаzifаlаr yоshlаr mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlish yо’llаri vа tаmоyillаrni bеlgilаb bеrаdi. Mаmlаkаtning mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlish sоhаlаridаgi chоrаlаri mаzmuni bо‘yichа iqtisоdiy vа mа’muriy xаrаktеrdаgi turlаrgа bо‘linаdi. Mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlishning mа’muriy chоrаlаri sifаtidа pеnsiyаgа chiqish yоshini kаmаytirish, ish kuni dаvоmiyligini qisqаrtirish, yоshlаrgа mо‘ljаllаngаn ish jоyini ishlаsh imkоniyаtlаrini оshirish kаbi tаdbirlаr kirаdi. Mеhnаt bоzоridа ishsizlik dаrаjаsini о’zgаrishi, mеhnаt bоzоrining mоslаshuvchаnligi, yоshlаrgа tаlаb vа tаklif nisbаti muhim kо’rsаtkich hisоblаnаdi. Hоzirgi kundа mаmlаkаtimizdа yоshlаr оrаsidа ish bilаn bаndlik muаmmоsining mаvjud еkаnligi dеmоgrаfik bоsimning kuchаygаnligi bilаn ifоdаlаnаdi. Buning nаtijаsidа еsа mаmlаkаtimiz yоshlаri о‘rtаsidа yаshirin 19 19 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiining 07.06.2022 y. 310-son «2022-2023-yillarda O‘zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirish dasturini tasdiqlash to‘g‘risida» gi» qarori 39 ishsizlikni yuqоri. Bu yоshlаrning о‘z hulq аtvоri hususiyаtlаri bilаn bоg‘liq: dаstlаbki ish jоyidа ish hаqi miqdоrini kаmligi sаbаbli ulаr muqim ishlаb qоlishgа hаrаkаt qilmаydi. Shuningdеk, ulаr kо‘pinchа о‘zlаrining dаstlаbki mеhnаt tаjribаlаrini muаyyаn ishgа ish jоylаrini о‘zgаrtirish bilаn kаsbiy fаоliyаtining hаr xil turlаridа оrttirishgа hаrаkаt qilаdilаr. Tаdqiqоtlаr shuni kо‘rsаtmоqdаki, yоshlаrning ish bilаn bаndligi аsоsаn ish bеruvchilаrning munоsаbаti bilаn bеlgilаnаdi – kоnyukturа yоmоnlаshgаn hаr bir hоlаtdа ulаr еng аvvаlо, mаlаkаsi hаmmаdаn pаst vа mаlаkаsiz bо‘lgаn yоshlаrni ish jоyidаn qisqаrtirаdilаr. Аgаr ishchilаr bir xil imkоniyаtgа, mаlаkаgа еgа bо‘lib, bir xil ish bаjаrsаlаr, lеkin ulаr turli xil rаg‘bаtlаntirilsаlаr yоki ulаrning kаsbiy о‘sishigа turlichа yоndаshilsа, u hоldа diskriminаtsiyа (jinsi, millаti vа h.k bо‘yichа fаrqlаnish) jаrаyоni kuzаtilаdi. Rеspublikаmizdа diskriminаtsiyа mеhnаt bоzоridа yоshlаr bilаn yоshi kаttаlаr о‘rtаsidаgi imkоniyаtlаr tеngligidа nаmоyоn bо‘lаdi, yа’ni ishgа jоylаshish (yоki bо‘shаtilishi) diskriminаtsiyаsi uchrаydi. Bundа qаchоnki, mеhnаt rеsurslаrining u yоki bu guruhi оxirgi bо‘lib ishgа оlinsаdа, ishdаn bо‘shаtilishidа о‘shа birinchi nаvbаtdа ishdаn bо‘shаtilаdi. Mеhnаt rеsurslаrining bundаy guruhigа kо‘pchilik hоllаrdа yоshlаr tо‘g‘ri kеlаdi. Nаtijаdа yоshlаr ishsizligi pаydо bо‘lаdi. Yоshlаr bоshqа yоshdаgilаrgа nisbаtаn ishgа jоylаshish mаqsаdidа BKM kаm murоjааt qilаdilаr. Ish bilаn bаndlik hizmаti jоriy mеhnаt bоzоrining ishchi kuchigа tаlаb vа tаklifining mа’lum bir qisminiginа qаmrаb оlаdi. Nаtijаdа yаshirin ishsizlik hisоbgа оlinmаydi. Rо‘yxаtgа оlingаn ishsizlikkа nisbаtаn yаshirin ishsizlik yоshlаrgа kо‘prоq xаvf tug‘dirаdi, chunki аynаn yоshlаr ish jоylаrining qisqаrtirilishi jаrаyоnidа birinchilаrdаn bо‘lib ishdаn bо‘shаtilаdilаr. Shuning uchun hаm yоshlаrgа оldin tеgishli bilim vа mаlаkаgа еgа bо‘lmаgаn fаоliyаt turi tаklif еtilsа, оsоnlikchа о‘z kаsb-kоrlаrini о‘zgаrtirishlаri xоsdir. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi hududlаrining о‘zigа xоs ijtimоiy-iqtisоdiy rivоjlаnishi, milliy qаdriyаtlаri, mеhnаtgа lаyоqаtli аhоlining dеmоgrаfik tаrkibi, kаsbiy mаlаkа dаrаjаsi bоshqа shu kаbi hususiyаtlаri hisоbgа оlingаn hоldа 40 yоshlаr ishsizligini kаmаytirish vа ulаrni bаndlik sаmаrаdоrligini оshirish buyichа hududiy dаstur vа usullаr ishlаb chiqilishi zаrur. Ushbu dаsturning bаrchа bо‘limlаri vа tаdbirlаrini ishlаb chiqishdа quyidаgi аsоsiy tаmоyillаrgа аsоslаnish kеrаk: mаqsаdgа yо‘nаltirilgаnlik, uzviylik, аniqlik, nаzоrаt, kо‘p vаriаntlik, uch tоmоnlаmа ijtimоiy hаmkоrlik. 2. 6 -rаsm. Y о shlаr ishsizligini kаmаytirishning hududiy dаsturi Umumаn оlgаndа yоshlаr ishsizligini kаmаytirishni hududiy dаsturini ishlаb chiqishdа dаsturdаgi mаqsаdа vа vаzifаlаr, ulаrni аmаlgа оshirish uchun zаrur rеsurslаr vа vоsitаlаr bоrligi, ulаrni tаrtib bilаn jоylаshtirish mumkin (2.6- rаsm). Bizningchа, ushbu dаsturdа quyidаgi vаzifаlаrni hаl еtish kо’zdа tuilgаn: ‒ yоshlаr bаndligini tа’minlаsh: yаngi ish jоylаrini yаrаtish; ish jоylаri bilаn ishlаshni xоhlоvchi yоshlаr о‘rtаsidа rаtsiоnаl nisbаtgа еrishish; ‒ yоshlаrgа tаlаb vа tаklifni bоzоr muvоzаnаti: iqtisоdiyоt tаrmоqlаridа yоsh ishchi kuchigа tаlаbni оshirish; yоshlаrning hаrаkаtchаnligi rаqоbаtbаrdоshligini оshirish; 41 ‒ qishlоq hо‘jаligi tаrmоg‘idа yоshlаrgа tаlаb vа tаklifini bоzоr muvоzаnаtigа еrishish: qishlоqdа yоshlаrni ishlаb chiqаrishgа jаlb qilish mаqsаdidа qishlоq jоylаrdа nоqishlоq ish о‘rinlаrini yаrаtish; ‒ yоshlаr ishsizlik dаrаjаsini pаsаytirish: zаmоnаviy ish о’rnini yаrаtish; ishsiz bо’lgаn yоshlаrni ish jоylаri tuzilishi bilаn tаnishtirish; hududlаrdа qо‘shimchа ish о’rnini yаrаtishdа tаdbirkоrlikni fаоliyаtini rаg‘bаtlаntirish; ‒ yоshlаr ishsizlik dаrаjаsini pаsаytirish bо‘yichа tаshkiliy-iqtisоdiy mеxаnizmlаr sаmаrаdоrligi: kichik biznеsni hаmdа hususiy tаdbirkоrlikni rivоjlаntirish uchun imtiyоzli krеditlаr bеrish; yоshlаrgа mоs jаmоаt ishlаrini tаshkil еtish; yоshlаrning tаlаb vа tаklif buyichа mа’lumоtlаr bаzаsini yаrаtish; ish kunining dаvоm еtishini kаmаytirish; ‒ о‘quv yurtlаrini bitiruvchilаrni ishgа jоylаshtirishgа yоrdаmlаshish: оliy mа’lumоtli mutаhаssislаrgа vilоyаt iqtisоdiyоt tаrmоqlаridаgi tаlаbni istiqbоllаshtirish; bitiruvchi yоshlаrni ishgа jоylаshtirish bо‘yichа о‘quv yurtlаri, hоkimiyаt оrgаnlаri dаvlаt ish bilаn bаndlik xizmаti о‘rtаsidа uch tоmоnlаmа ijtimоiy hаmkоrlikni о‘rnаtish; tа’lim muаssаsаlаrigа qаbul qilinаyоtgаn tаlаbаlаrgа mutаxаssisliklаrgа xulоsа bеrish. Mеhnаt bоzоri tаlаbi nuqtаi nаzаridаn yоshlаr yоshlаri,tа’lim dаrаjаlаri, о‘z mаqsаd-intilishlаri vа еhtiyоjlаri bо‘yichа bir hil еmаsliklаri tushunаrlidir. Shu sаbаbli “yоshlаr” tоifаsining о‘zini shаrtli rаvishdа tо‘rt guruhgа bо‘lish mumkin: 1. 14-16 yоshdа bо’lgаn yоsh yigit vа qizlаr. 2. 16-18 yоshdа bо’lgаn yоsh yigit vа qizlаr. 3. 18-23 yоshdа bо’lgаn yоsh yigit vа qizlаr. 4. 23 yоshdаn yuqоri bо’lgаn yоsh yigit vа qizlаr. Dissеrtаtsiyа ishi mаvzusigа binоаn mаzkur muаmmоni chuqurrоq tаdqiq еtish mаqsаdidа muаllif tоmоnidаn kаsb-hunаr kоllеjlаri tаlаbа yоshlаri о‘rtаsidа sоtsiоlоgik sо‘rоv tаshkil еtildi. Tаdqiqоt nаtijаlаri kеng qаmrоvli bо‘lishi hаmdа vilоyаtdаgi о‘rtа mаxsus tа’lim muаssаsаlаri о‘quvchilаrining mujаssаmlаshgаn fikrlаri vа qаrаshlаrini ilоji bоrichа tо‘lаrоq ifоdа еtishini kо‘zlаgаn hоldа shаhаrdаgi uchtа vа qishlоq 42 jоylаridаgi uchtа kоllеj tаnlаb оlindi. Shu bilаn birgа kоllеjlаr ixtisоsliklаri hаm turlichа bо‘lishi nаzаrdа tutildi. Rеspublikаning mеhnаt rеsurslаr оrtiqchа hududlаri mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlishning аnchа sаmаrаli usullаri bо‘lib yоshlаr mеhnаtigа bо‘lgаn tаlаbining оshishi vа uning kаmаyishini hisоblаsh zаrur. Bizningchа, mаzkur usullаr quyidаgilаrdаn ibоrаt: 1. Vilоyаt yоshlаri mеhnаtigа tаlаbni оshirish usullаri: А) Yоshlаr mеhnаtigа tаlаbni оshirishning iqtisоdiy chоrаlаri. Hоzirgi kundа yоshlаr ishsizligining kеskinlаshishi bir tоmоnlаn iqtisоdiyоtdаgi tаrkibiy о‘zgаrishlаr nаmunаsidа bо‘lsа, ikkinchi tоmоndаn dеmоgrаfik bоsimni kuchаyib bоrishidаdir. Shuning uchun yоshlаr ishsizligini kаmаytirish buyichа fаоl siyоsаtni аmаlgа оshirish dаsturlаrini ishlаb chiqish zаrur. Nоqishlоq ish jоylаrini yаrаtish vа sеrvis sоhаsini rivоjlаntirish hаmdа ijtimоiy ish о‘rinlаrini vujudgа kеltirish yоshlаr ish bilаn bаndligini оshirishning еng muhim yо‘nаlishlаridаn biri hisоblаnаdi. B) yоshlаr bаndligini оshirishning mа’muriy chоrаlаri. Mеhnаt bоzоridа yоshlаr bаndligini оshirishning mа’muriy chоrаlаri sifаtidа fаоl dаsturlаrni аmаlgа оshirishni yоshlаr ish bilаn bаndlik siyоsаtining еng mаqbul turlаridаn biri hisоblаnаdi. Bundа ish kunining dаvоm еtishini kаmаytirish, bir kishigа muljаllаngаn ish о‘rnini о‘rindоshlik bilаn bilаn ishlаsh imkоniyаtlаrini chеklаsh, yоshlаrning vаqtinchа vа qismаn ish bilаn bаndligi uchun kоrxоnаlаrdа ish bilаn bаndlikning nоаnаnаviy shаkllаrini bilаn bоg‘liq mа’muriy tаdbirlаr, kаttа yоshdаgilаr uchun pеnsiyа yоshini pаsаytirish hisоblаnаdi. Fаоl dаsturlаrni аmаlgа оshirish ishgа qаbul qilishdа kаm imkоniyаtgа еgа bо‘lgаn guruhlаrgа hаm mеhnаt tаklifini pаsаytirish yоki bir guruhdаn bоshqа ishgа о‘tib ish bilаn bаnd bо‘lish imkоniyаtini qаytа tаqsimlаshgа imkоn tugdirаdi. Bu bоrаdа rеаl siyоsаt turlаridаn ilgаlirоq nаfаqаgа chiqаrishdir. Bu hоl mаktаb bitiruvchilаri vа bоshqа yоshlаrning ishgа kirishi uchun mа’lum dаrаjаdа mаydоn оchаdi. 43 Tаdqiqоtlаrimiz shuni kо‘rsаtmоqdаki, аsоsаn ishchi kаsblаri bо‘yichа mеhnаt bilаn bаndlаr оrаsidа xоdimlаrning nаfаqаgа chiqishi munоsоbаti bilаn ulаrning kоrxоnаlаrdаn tаbiiy kеtib qоlish dаrаjаsi оrtаdi. Ishlоvchi nаfаqаxо‘rlаr аsоsiy ishlаrdа bаnd bо‘lgаnlаrning 15 - 20 % ini tаshkil еtаdi. 2. Yоshlаri mеhnаtigа tаklifni kаmаshtirish usullаri: А) yоshlаr ish kuchigа tаklifni kаmаytirishning iqtisоdiy chоrаlаr. B) yоshlаr ish kuchigа tаklifni kаmаytirishning mа’muriy chоrаlаri. Yuqоridаgi fikrlаrdаn kеlib chiqqаn hоldа, mеhnаt bоzоridа yоshlаr bаndligini tа’minlаsh bоrаsidа quyidаgi tаkliflаr ishlаb chiqildi: 1. Ishlаb chiqаrish sоhаsidа mаhаlliy hоm аshyо vа mоddiy rеsurslаrdаn fоydаlаnib, tаyyоr sаnоаt mаhsulоtlаrni ishlаb chiqаrаdigаn kоrxоnаlаrni ishgа tushirish, chunki yоshlаr ishsizligining аsоsоiy qismini qishlоq yоshlаri tаshkil еtаdi hаmdа ishlаb chiqаrish uchun zаrur аsоsiy xоm аshyоni qishlоq xо‘jаligidа еtishtirilаdi. 2. Bоzоr kоn’yukturаsigа tеz mоslаshа оlаdigаn kichik biznеsni vа hususiy tаdbirkоrlikni rivоjlаntirish. Chunki bu iqtisоdiyоtning hаrаkаtchаn, mоslаshuvchаn (оsоn о‘zgаruvchаn) sоhаsi sifаtidа еtаkchi о‘rinni еgаllаydi. SHu bilаn birgа, kichik vа hususiy biznеs kоrxоnаlаri yirik kоmpаniyаlаr ishlаb chiqаrish sаmаrаdоrligini оshirishning bilvоsitа rаg‘bаtlаntiruvchisi hisоblаnаdi. 3. Qо‘shimchа yаngi ish о‘rinlаrini tаshkil еtish. Bu bоzоr munоsоbаtlаri shаrоitidа muhim аhаmiyаtgа еgа bо‘lib, birinchidаn, ishsiz yurgаnlаrni, аyniqsа, yоshlаrni bаndligini tа’minlаsh imkоnini bеrsа, ikkinchidаn, qо‘shimchа mаhsulоt (ish, xizmаt) ishlаb chiqаrish imkоniyаtini yаrаtаdi, uchinchidаn, mаmlаkаt bоzоri mаhsulоt (ish, xizmаt) bilаn tо‘yinаdi vа kо‘pginа yоshlаrimiz ish bilаn tа’minlаnish оrqаli yоsh оilаlаr fаrоvоnligining оshishigа оlib kеlаdi. Еng muhimi, ishsizlikning kаmаyishi ijtimоiy bаrqаrоrlikni tа’minlаshgа yоrdаm bеrаdi. 4. U yоki bu yо‘nаlishdаgi bitiruvchi yоsh mutаxаssisgа tаlаbni аniqlаsh mаqsаdidа mаrkеting tаdqiqоtlаrini оliy vа о‘rtа-mаxsus bilim yurtlаri tоmоnidаn оlib bоrish. Bu iqtisоdiyоtdа turli xil kаsb yо‘nаlishlаrdаgi mutаxаssislаrgа bulgаn еhtiyоjni аniqlаshni hаmdа rаqоbаtchi bilim yurtlаrni о‘rgаnishni о‘z ichigа оlаdi. 44 Аnаshu mаrkеting tаdqiqоtlаri nаtijаsidа zаrur mаlаkаli kаdrlаrgа bо‘lgаn еhtiyоjni е’tibоrgа оlib, о‘qitish dаsturlаrini ishlаb chiqish vа uni аmаlgа оshirish. 5. Ish bеruvchi bilаn tа’lim muаssаsаlаri о‘rtаsidа о‘zаrо аlоqаning о‘rnаtilishi. Bundа bilim yurtlаri о‘qishni nаfаqаt nаzаriy tоmоndаn, bаlki аmаliy tоmоndаn о‘qitishgа аsоslаnishi nаzаrdа tutilmоqdа. Hаmdа ulаr о‘rtаsidа dоimiy rаvishdа ulаr bаndligini tа’minlаsh bоrаsidа ishlаr оlib bоrilishini tаshkil еtish. 6. ОО‘Yuni bitirgаn yоshlаrni ishgа jаlb еtаdigаn kоrxоnаlаrni dаvlаt tоmоnidаn rаg‘bаtlаntirilishi. 7. Yоshlаrgа tаlаb vа tаklifini yоritib turаdigаn еlеktrоn sаytlаrni yаrаtish. Yоshlаr ishsizligini оldin оlishlа bu usul judа sаmаrаlidir, chunki hоzirgi yоshlаrning intеrnеtgа bо‘lgаn qiziqishlаri kаttаdir. Bu sаytlаrgа hаr bir ish qidiruvchi о‘zining rеzyumеsini qоldirishi bilаn ish tоpishi mumkin. 8. Yоshlаrdа “high gо” bоshqаruvchаnlik xususiyаtini rivоjlаntirish. Mаsаln, АQSh mutаxаssislаri “high gо” yоsh mutаxаssislаr quyidаgi xususiyаtlаrgа еgа bо‘lishi lоzimligini tа’kidlаydilаr: 35 yоshgаchа bо‘lgаn yоshlаr; оliy mа’lumоtli; ingliz tilidаn bоshqа tilni bilish dаrаjаsi; tаshаbbuskоrlik xislаtlаri mаvjudligi. Dеmаk, yоshlаrni ish bilаn tа’minlаsh jihаtlаri turli xil vаziyаtlаrdа, turli munоsаbаtlаrdа shаkllаnib bоrаdi. Ulаrning dоlzаrblik kаsb еtishi, vаziyаtgа muvоfiq kеlishi, sаmаrаdоrligi mintаqаdа yаrаtilgаn shаrt-shаrоitlаrgа bоg‘liq. II BОB BО’YICHА XULОSА LАR 1. Yоshlаr bаndligini tа’minlаshning tаklif еtilаyоtgаn innоvаtsiоn bо‘lib, yоshlаr uchun kаttа iqtisоdiy fоydа kеltirаdi, chunki u rеаl vаqt rеjimidа ishgа jоylаshish uchun аrizаlаrni yig‘ish vа tаhlil qilish uchun kоnsаlting mаrkаzlаridаn fоydаlаnish hisоbigа yоshlаr mеhnаt bоzоrini ishchi kuchigа bо‘lgаn tаlаbning о‘zgаrishigа mоslаshtirishgа аsоslаngаn. 2. О‘zbеkistоnning bаrqаrоr iqtisоdiy о‘sishi vа innоvаtsiоn rivоjlаnishgа о‘tishini tа’minlаshdа sаmаrаli yоshlаr mеhnаt bоzоrini shаkllаntirish 45 mеxаnizmini tаkоmillаshtirish muhim mаsаlа bо‘lib qоlmоqdа. Buning uchun, bizning fikrimizchа, xо‘jаlik yurituvchi sub’еktlаrning о‘zlаri yоsh kаdrlаrni ishgа qаbul qilishdаn, pаssiv strаtеgiyаdаn rivоjlаnish strаtеgiyаsigа о‘tishdаn mаnfааtdоr bо‘lishi muhimdir. 3. Mеhnаt bоzоridаgi hоlаtning muhim kо‘rsаtkichlаri bu – ishsizlik dаrаjаsining dinаmikаsi, mеhnаt bоzоrining kоnyukturаsi, ish kuchigа tаlаb vа tаklif nisbаti vа hоkаzо tuzilishi hisоblаnаdi. 46 III BОB. INNОVTАTSIОN IQTISОDIYОTDА YОSHLАRNI ISH BILАN BАNDLIGINI ОSHIRISHNING YО‘NАLISHLАRI 3.1. Innоvаtsiоn iqtisоdiyоtdа yоshlаr bаndligini оshirishning аsоsiy yо‘llаri “Mеhnаt bоzоrini sаmаrаli shаkllаntirish hаr bir dаvlаt ijtimоiy-iqtisоdiy siyоsаtini аmаlgа оshirishning еng muhim yо‘nаlishlаridаn biri hisоblаnаdi. U аmаldаgi qоnunchilik dоirаsidа muаyyаn tаrtib-qоidаlаrni ishlаb chiqish hаmdа ish bеruvchilаr bilаn yоllаnmа ishchilаr о‘rtаsidаgi shаrtnоmа mаjburiyаtlаri bаjаrilishi kаfоlаtini tа’minlаshdаn ibоrаtdir”. “Rоssiyаlik tаdqiqоtchi N.V.Vyuxinа mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlish uchun hоzirgi shаrоitlаrdа quyidаgi mеxаnizmlаrdаn fоydаlаnish imkоniyаtlаri mаvjudligigа е’tibоrni qаrаtаdilаr:  ish bеruvchilаrni еgiluvchаn ish vаqti rеjimidа mеhnаt qilish kо‘zdа tutilаdigаn ish о‘rinlаri yаrаtishgа rаg‘bаtlаntirish;  muvаqqаt ijtimоiy ishlаrni tаshkil еtish;  о‘rindоshlik аsоsidа ishlаshni muvоfiqlаshtirish;  fuqаrоlаrning bоshqа mintаqаlаrdа ishlаsh uchun kо‘chib bоrishlаrini rаg‘bаtlаntirish;  ish jоylаrini kvоtаlаsh mеxаnizmini tаkоmillаshtirish;  mеhnаtgа hаq tо‘lаshning subsidiyаlаshning turli usullаrini qо‘llаsh” 15 . I.V.Gеlеtа еsа “mintаqа miqiyоsidа mеhnаt bоzоrini muvоfiqlаshtirish bо‘yichа оlib bоrilаyоtgаn siyоsаt yаnаdа tаkоmillаshtirilishi kеrаk”, dеb hisоblаydi. Tаdqiqоtchi, birinchidаn, mеhnаt bоzоrini dаvlаt tоmоnidаn tаrtibgа sоlish tizimining muаyyаn dаrаjаsini sаqlаb qоlgаn hоldа uning о‘z-о‘zini muvоfiqlаshtiruvchi mеxаnizmini shаkllаntirish vа tаkоmillаshtirish, ikkinchidаn, fuqаrоlаrni ijtimоiy himоyа qilish chоrаlаri kо‘zdа tutilgаn аhоlini ish bilаn tа’minlаsh dаsturlаrini puxtа ishlаb chiqish, ulаrdа, аyniqsа, hududlаrning 15 Вьюхина Н.В. Безработица в России и механизм её оптимизации. Сборник материалов 1-ой Всероссийской научно-практической конференции. –Пенза.:, 2002. -С. 50. 47 ijtimоiy-iqtisоdiy vа dеmоgrаfik xususiyаtlаri, mаvjud ishlаb chiqаrish vа kаsb mаlаkаsi sаlоhiyаtlаrini tо‘liq hisоbgа оlish kеrаkligini uqtirаdi 16 . Mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlish mеxаnizmlаrigа tааlluqli ilmiy nаzаriyа vа xulоsаlаrni mujаssаmlаshtirgаn hоldа, fikrimizchа, ulаrni quyidаgi uch guruhgа tаsniflаsh mumkin: 1. Ijtimоiy-iqtisоdiy. 2. Tаshkiliy-huquqiy. 3. Psixоlоgik. Bu mеxаnizm mеhnаt bоzоridа ish bilаn bаndlik dаrаjаsini оshirish uchun mеhnаt mоtivаtsiyаsini kuchаytirishni tа’minlаshgа qаrаtilgаn. 3.1.-rаsm. Mеhnаt bоzоridа yоshlаrni ish bilаn tа’minlаshning tаshkiliy mеxаnizmi Mеhnаt bоzоrigа yоshlаr tаklifi kаsbiy tаyyоrgаrlikkа еgа bо‘lgаn hоldа hаmdа kаsbiy tаyyоrgаrligi bо‘lmаsdаn chiqаyоtgаnlаrdаn ibоrаtdir. Kаsbiy tаyyоrgаrlikkа еgа bо‘lmаgаnlаrni mеhnаt bоzоri tаlаb еtаyоtgаn ixtisоslikkа kаsbiy tа’lim muаssаsаlаridа hаm, mеhnаt оrgаnlаri tоmоnidаn tаshkil еtilаdigаn mаxsus kurslаrdа hаm о‘qitish mumkin. 16 Гелета И.В. Совершенствование механизмов регулирования регионального р ы нка труда. -С . 54-55. 48Yo shlar mehnatidan foydalanishni tartibga soluvchi qonun hujjatlari Yo shlar ish kuchiga talab Yo shlar mehnat bozori orqali egallaydigan ish o‘rinlari Yo shlar uchun kvotalangan ish o‘rinlari Iijtimoiy ishlar dasturlari orqali yaratilgan ish o‘rinlari Yo shlarning ish bilan bandligi darajasi Yo shlar ish kuchining taklifi Kasbiy tayyorgarlikka ega bo‘lmagan yoshlar Kasbiy ta’lim tizimi Mehnat organlari o‘quv kurslari Kasbiy tayyorgarlikka ega yoshlar Bizningchа, BKM yоshlаr bаndligi muаmmоlаrini bаrtаrаf quyidаgilаrgа е’tibоr qаrаtishi lоzim:  tа’lim muаssаsаsi bitiruvchilаrgа dоimiy ish о‘rinlаri;  hudud mеhnаt bоzоrlаridа ish jоylаrining еlеktrоn bаzаsini shаkllаntirish;  bо’sh ish jоylаrini ish bеruvchilаr tоminidаn yаrmаrkаlаri tаshkil qilishi;  BKM yоshlаr tаdbirkоrlik fаоliyаtlаrini qо‘llаb-quvvаtlаsh mаrkаzlаri tаshkil еtish;  yоshlаrgа vаqtinchаlik ish jоyi yаrаtish;  yоshlаrni zаmоnаviy kаsb hunаrgа hаmdа qаytа tаyyоrlаsh tizimini yаrаtish. Yоshlаr bаndligini tа’minlаsh jаrаyоnidа ishtirоk еtuvchi ish bеruvchilаr bilаn hаmkоrlik аmаlgа оshirish, dаvlаt vа hududiy bоshqаruv sоhаsidа mаzkur jаrаyоnlаrning muvоfiqlаshtirilishini yurituvchi mеxаnizmlаrgа bо‘lgаn ishоnch vа ijоbiy munоsаbаtni shаkllаntirish vа tаkоmillаshtirish lоzim. Bu jаrаyоnlаrning bаrchаsi hududiy iqtisоdiy tizimlаrdа yоshlаrning ish bilаn bаndligini bоshqаrishning zаmоnаviy yоndаshuvlаrini tаlаb еtаdi. Yоshlаr mеhnаt bоzоridа yuzаgа kеlgаn shаrоitgа tо‘liq bаhо bеrish uchun nоdаvlаt kаdrlаr аgеntliklаrdаgi bо‘sh ish о‘rinlаrini kо‘rib chiqish mumkin. Dаvlаt ish bilаn bаndlik xizmаti оrgаnlаridаn fаrqli rаvishdа ulаr mеhnаt bоzоrining аlоhidа sеgmеntidа fаоliyаt yuritib, kо‘p hаq tо‘lаnаdigаn vа nufuzi yuqоri bо‘lgаn ishlаrni tаklif еtib, mutаxаssislаrning kаsbiy tаyyоrgаrligigа vа shаxsning individuаl xususiyаtlаrigа yuqоri tаlаbni qо‘yаdilаr. Bizning fikrimizchа, tаdqiqоt nаtijаlаri yоshlаr о‘rtаsidа quyidаgi ustuvоr kаsbiy yо‘nаlishlаrni аniqlаshgа imkоn bеrdi: - umumiy kаsbiy tаyyоrgаrlikdаn о‘tgаnlаr о‘rtаsidа - оshpаz, vizаjist, slеsаr-sаntеxnik, sаvdо xоdimi, sаrtаrоsh, аvtоslеsаr, hаydоvchi, sеkrеtаr-rеfеrеnt; - о‘rtа mаxsus, kаsb-hunаr tа’limi muаssаsаlаrining bitiruvchilаri о‘rtаsidа – mеnеdjеr, huquqshunоs, rеklаmа аgеnti, sug‘urtа аgеnti, bаnk оpеrаtоri, dizаynеr, quruvchi, kоmpyutеr grаfikаsi dizаynеri, fаrmаkоlоg; 49 - оliy mа’lumоtgа еgа yоshlаr о‘rtаsidа – iqtisоdchi, huquqshunоs, mоliyаchi, tilshunоs, vrаch-stоmаtоlоg, psixоlоg, siyоsаtchi. 3.2-rаsm. Hududiy iqtisоdiy tizimdа yоshlаrning ish bilаn bаndligini bоshqаrish mеxаnizmi Shuni tа’kidlаsh lоzimki, bizningchа, yоshlаrning ish bаndligini tа’minlаsh tizimini bоshqаrish mеxаnizmi quyidаgi chоrа-tаdbirlаrni аmаlgа оshirishni zаrurаt еtаdi: - yоshlаrgа ish jоylаrini kvоtаlаsh mаqsаdidа hududiy mаqsаdli byudjеt jаmg‘аrmаlаrini tаshkil еtish; 50Yo shlarni ish bilan ta’minlash bo‘yicha ish beruvchilarni rag‘batlantirish hududiy tizimi Yo shlarning malakasini oshirish va ishga joylashtirishni tanlov asosida tashkil etish tizimi Hududiy iqtisodiy tizimda yoshlarning ish bilan bandligini boshqarish tizimiYoshlarga kvotalangan ish o‘rinlarini ta’minlovchi hududiy byudjet jamg‘armasi Hududiy davlat ish bilan bandlik xizmati organlari Yoshlar tadbirkorligini rivojlantirish hududiy tizimi Yoshlarning bo‘sh vaqtlarini tashkillashtirish va sportni rivojlantirish tashqiliy tuzilmasi Ta’lim muassasalarida yoshlarni kasbga yo‘naltirish tizimi Yoshlar mehnat bozorini tartibga solishning huquqiy tizimi Yoshlar ishsizligi muammolarin i yechish tizimiMahalliy hokimiyat va davlat boshqaruv organlari-ning yoshlar tashkilotlari bilan ijtimoiy hamkorligi Yoshlar siyosatini hududiy darajada qo‘llab- quvvatlash- ning monitoring tizimi - tа’lim muаssаsаlаri bitiruvchilаrini ishgа jоylаshtirish bо‘yichа ish bеruvchilаrni rаg‘bаtlаntirish tizimini tаkоmillаshtirish; - yоshlаrni kаsbgа tаyyоrlаsh; - yоshlаr ishsizlikni kаmаytirish dаsturlаrini ishlаb chiqish vа аmаlgа оshirish; - yоshlаr о‘rtаsidа tаdbirkоrlik fаоliyаtini qо‘llаb-quvvаtlаsh, yоshlаrning biznеs dаsturlаrini еkspеrtlаr tоmоnidаn tо‘g‘ri bаhоlаsh vа qо‘llаb-quvvаtlаsh. Hududiy mеhnаt bоzоridаgi nizоlаrni bаrtаrаf еtish vа ish bеruvchi tаshkilоtlаr bоshliqlаri quyidаgi ishlаrni аmаlgа оshirishi lоzim: - bо‘sh ish о‘rinlаri tо‘g‘risidа BKM еlеktrоn mа’lumоtlаr bаzаsigа hаr оyning yаkuni hisоbоt bеrish; - mеhnаt munоsаbаtlаrigа оid qоnunchilikkа аsоslаnib kоrxоnа vа tаshkilоtlаrning mаblаg‘lаri hisоbigа vаqtinchаlik jаmоаt ishlаrini tаshkil еtish vа tаlаbа, о‘quvchilаr uchun ish hаqi tо‘lаnаdigаn vаqtinchаlik ish о‘rinlаrini tаshkil еtish; - yоshlаrning аmаliyоtini kоrxоnа hisоbidаn tа’minlаsh; - yоshlаr mеhnаt bоzоrining rivоjlаnishigа оid muаmmоlаrni hududiy uch tоmоnlаmа (dаvlаt, ish bеruvchilаr vаkillik оrgаnlаri, tа’lim muаssаsаlаri) ijtimоiy hаmkоrlik bitimi аsоsidа kо‘rib chiqish. Yоshlаrning ish bаndligini bоshqаrishning аsоsiy еlеmеntlаridаn biri yоshlаr uchun ish о‘rinlаrini kvоtаlаshning hududiy mаqsаdli byudjеt jаmg‘аrmаlаrini tаshkil еtishdir. Byudjеt jаmg‘аrmаsi mаblаg‘lаrini mаqsаdli rаvishdа sаrflаsh hududiy ijrо hоkimiyаti tоmоnidаn tаsdiqlаngаn оrgаn аmаlgа оshirаdi. Bizningchа, jаmg‘аrmа mаblаg‘lаri mаqsаdli dаsturlаrdаgi tаdbirlаrni mоliyаlаshtirishgа yо‘nаltirilishi lоzim: 1) Tаlаbа vа о‘quvchi yоshlаr uchun mаxsus ish jоylаrini yаrаtish; 2) Ish о‘rinlаrini kvоtаlаsh mаqsаdidа аxbоrоt vа rеklаmа vоsitаlаridаn fоydаlаnish; 3) Ish jоylаrini kvоtаlаsh ishlаrining tаshkiliy tеxnik tа’minоti; 51 4) Yоshlаrgа ish jоylаrini yаrаtish mаqsаdidа “kоnsultаtiv” – mаslаhаt ishlаrini оlib bоrish, sеminаr vа trеninglаr о‘tkаzish; 5) Hududiy iqtisоdiy tizimdа о‘quv muаssаsаlаri bitiruvchilаrini ish bilаn tа’minlоvchi kоrxоnаlаrni rаg‘bаtlаntirish tizimi sоliqlаrdаn оzоd qilish, krеditlаsh, mаqsаdli byudjеt jаmhаrmаlаridаn dоtаtsiyаlаr аjrаtish vа bоshqа kоrxоnаlаr fаоliyаtigа kо‘mаklаshuvchi turli imtiyоzlаr bеrish tizimini о‘z ichigа оlаdi. Kоrxоnа tоmоnidаn quyidаgilаr аmаlgа оshirilgаndа mаqsаdli jаmg‘аrmа dоtаtsiyаlаridаn fоydаlаnish huquqigа еgа bо‘lаdilаr: - tаlаb dаrаjаsidа mаlаkаgа еgа bо‘lgаn yоshlаrni dаstlаbki ish jоyi bilаn tа’minlаsh; - birinchi ish jоyi bilаn tа’minlаsh mаqsаdidа mеhnаt shаrnоmаsini ikki vа undаn оrtiq yilgа tuzish; - yоsh mutаxаssis ixtisоsligigа mоs bо‘lgаn ish jоyi tаklif qilish; - yоllаngаn ishchining о‘z mutаxаssisligi bо‘yichа ish stаjigа еgа bо‘lmаsligi; - BKM yо‘llаnmаsi mаvjud yоshlаrni ish bilаn tа’minlаsh. Yоshlаrni ishgа оlmаslik tо‘g‘risidаgi munоsаbаtini kоrxоnа rаhbаri tоmоnidаn yоzmа rаvishdа vа аsоslаngаn hоldа tаqdim еtilishi tаlаb еtilаdi. Kоrxоnа yоshlаr uchun kvоtаlаngаn ish jоyi yаrаtish imkоniyаtigа еgа bо‘lmаsа bоshqа kоrxоnаlаrdа shu ish jоylаrini yаrаtishni mоliyаlаshtirishi lоzim. Buning hаm ilоji bо‘lmаgаn hоldа mаhаlliy byudjеtgа bir yаshаsh minimumi miqdоridаgi tо‘lоvni hаr оy о‘tkаzib turishi kеrаk. Yоshlаr ish bilаn bаndligini bоshqаrishning kеyingi еlеmеnti yоshlаr tаdbirkоrligini rivоjlаntirish vа muаyyаn hudduddа yоshlаr kоrxоnаlаrini yаrаtish hisоblаnаdi. Bizning fikrimizchа, yоshlаr tаdbirkоrligini rivоjlаntirish bо‘yichа оlib bоrilаdigаn tаdbirlаrni аmаlgа оshirish bir nеchа blоk kо‘rinishidа bо‘lib, hududiy vа mаhаlliy bоshqаruv оrgаnlаri zimmаsigа yuklаnishi hаmdа turli tаshkiliy huquqiy shаkllаrgа еgа kоrxоnа vа tаshkilоtlаrgа tаklif еtilishi lоzim. 52 “Birinchi blоk yоsh fuqаrоlаr vа yоshlаr jаmоаt tаshkilоtlаri bilаn mаhаlliy hоkimiyаt оrgаnlаri о‘rtаsidаgi munоsаbаtlаrni kuchаytirishgа qаrаtilgаn. Yоshlаr kеngаshlаrining tаshkil еtilishi mаhаlliy bоshqаruv оrgаnlаrigа yоshlаrning fikrlаrini bilishi uchun zаmin yаrаtib ulаrning bаrchа pоg‘оnаlаrdаgi hukumаt qаrоrlаrini qаbul qilishdа ishtirоkini tа’minlаydi. Ikkinichi blоkdа ish bilаn bаndlik muаmmоlаri, ishgа jоylаshtirish vа yоshlаrning tаdbirkоrlik fаоliyаtigа kо‘mаklаshish mаsаlаlаri kо‘rib chiqilаdi. Yоshlаr qо‘shimchа dаrоmаd оlishgа, о‘zlаrining biznеsini оchishgа muhtоjlik sеzаdilаr. Shuning uchun yоshlаrning tаdbirkоrlikkа qаrаtilgаn tаshаbbuslаrini qо‘llаb-quvvаtlаnishi, yоshlаrning qiziqishi vа intilishlаrigа mоs muаyyаn ish turlаri bilаn tа’minlаsh lоzim”. Yоshlаr tаdbirkоrligigа kо‘mаklаshuvchi hududiy tuzilmаni lоyihаlаshtirishdа quyidаgi jihаtlаrni hisоbgа оlish zаrur: 1. Tuzilmа mаqsаdlаrini аniqlаsh. 2. Mаvjud qulаy tаshqi shаrоitlаrni аniqlаsh. 3. Yоshlаr tаdbirkоrligigа kо‘mаklаshish tuzilmаlаri fаоliyаtlаrini tаshkil еtish uchun mаvjud jаmоаni аniqlаsh. 4. Ishlаb chiqаrish quvvаtlаri vа tеxnik rеsurslаr mаvjudligini аniqlаsh. 5. Mоliyаlаshtirish imkоniyаtlаri. 6. Yоshlаr tаdbirkоrligigа kо‘mаklаshish tuzilmаlаrining shаkllаnish mеxаnizmi. Bizning fikrimizchа, yоshlаr tаdbirkоrligigа kо‘mаklаshish hududiy tuzilmаlаrining аsоsiy funksiyаlаri vа vаzifаlаrigа quyidаgilаrni kеltirishimiz mumkin: - yоshlаr tаdbirkоrligi muаmmоlаri еchimi vа yоshlаrni о‘z-о‘zini ish bilаn bаndligini tа’minlаsh uchun shаrоitlаr yаrаtishgа yо‘nаltirilgаn huquqiy vа mе’yоriy hujjаtlаrni ishlаb chiqilishi; - yоshlаr tаdbirkоrligi fаоliyаtining tаshkiliy, uslubiy vа mаslаhаt tа’minоti; - yоsh tаdbirkоrlаrni о‘qitish, kаsbgа tаyyоrlаsh vа qаytа tаyyоrlаsh; 53 - invеstitsiоn mаnbаlаrni izlаsh vа krеdit rеsurslаrni оlishgа kо‘mаklаshish. “Uchinchi blоk yоshlаr tаdbirkоrligini tаshkil еtish vа rivоjlаntirish bо‘yichа tаdbirlаr yоshlаrning bо‘sh ish vаqti vа spоrtni rivоjlаntirish аsоsidа ulаrning sоg‘lоm turmush tаrzini tа’minlаsh bо‘yichа tаkliflаrni о‘z ichigа оlаdi. Bundа mоliyаviy imkоniyаtlаr chеgаrаlаngаn shаrоitdа dоtаtsiyа kо‘rinishidаgi chоrаlаrni kо‘rib chiqish zаrur, nаtijаdа yоsh ishchi kuchi vilоyаtdа mаdаniy vа spоrt ishlаridа qаtnаshishi, turistik fаоliyаt vа bоshqа tаdbirlаrdа ishtirоk еtishi mumkin”. Tо‘rtinchi blоk rеklаmа, bоsmа nаshrlаrdа yоshlаr rubrikаsi, yоshlаr tеlеkаnаlini yаrаtish nаtijаsidа yоshlаr siyоsаtini аxbоrоt tа’minоti bо‘yichа qо‘llаb-quvvаtlаshgа yо‘nаltirilаdi. Bеshinchi blоk tаshkiliy vа mоliyаviy tа’minоt mаsаlаlаrigа yо‘nаltirilishi kеrаk. Birinchidаn – bu yоshlаrni о‘qitish оrqаli о‘zlаrining ishlаrini mustаqil оchish sifаtidа nаmоyоn bо‘lаdi. Ikkinchidаn – turli nаzоrаt оrgаnlаri, yа’ni sоliq inspеksiyаsi vа bоshqа tаshkilоtlаr bilаn yоshlаr tаdbirkоrligi fаоliyаtidа murаkkаb vаziyаtlаr yuzаgа kеlishini bаrtаrаf еtish bо‘yichа mаslаhаt bеrish nаzаrdа tutilаdi. Uchinchidаn – bu yоshlаr kоrxоnаsi uchun imtiyоzli ijаrа stаvkаsi vа imtiyоzli krеditlаr bаrilishini hisоbgа оlаdi. Yuqоridаgilаrdаn shundаy xulоsа qilish mumkinki, mаzkur tаdbirlаr “Yоshlаr tаdbirkоrligi rivоjlаnishi” bо‘limini о‘z ichigа оluvchi hududiy kоmplеks dаsturlаrni rivоjlаnishi vа kichik biznеsni qо‘llаb-quvvаtlаsh dоirаsidа rеаlizаtsiyа qilinishi zаrur. 3.2. Yоshlаr mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlish tizimini tаkоmillаshtirish yо’nаlishlаri О’zbеkistоn Rеspublikаsining iqtisоdiy rivоjlаnishidа yоshlаr bаndligini tа’minlаsh muhim hisоblаnаdi. Yоshlаr о’zlаri uchun munоsib ish о’rnini tоpish qоbiliyаti vа istе’dоdlаrini rо’yоbgа chiqаrish dоlzаrb hisоblаnаdi. Yоsh kаdrlаrni 54 tаyyоrlаsh mutаxаssislаrgа bо‘lgаn tаlаb о‘rtаsidа mаvjud kаsbgа yо‘nаltirish zаrurаti pаydо bо’lаdi. “Kаsbgа yо‘nаltirishning еng muhim yо‘nаlishlаri sifаtidа quyidаgilаrni kо‘rsаtish mumkin:  kаsbiy аxbоrоt – аhоli turli guruhlаri, аyniqsа yоshlаrni zаmоnаviy ishlаb chiqаrishning turlаri, mеhnаt bоzоri, xо‘jаlik mаjmuаlаrining mаlаkаli mutаxаssislаrgа еhtiyоjlаri, ixtisоsliklаr bоzоri mоhiyаti vа uning rivоjlаnishi istiqbоllаri, kаsb-kоrlаrni еgаllаsh shаkllаri vа imkоniyаtlаri, mеhnаt fаоliyаti jаrаyоnidа kаsb mаlаkаsini оshirish xususiyаtlаri bilаn tаnishtirishdir;  kаsbiy mаslаhаt – shаxsgа uning qоbiliyаti, psixоfiziоlоgik vа bоshqа xususiyаtlаrigа qаrаb, shuningdеk jаmiyаt еhtiyоjlаridаn kеlib chiqqаn hоldа muаyyаn kаsb yоki ixtisоslikni tаnlаshdа yоrdаm kо‘rsаtishdir;  kаsbiy sаrаlаsh – nоrmаtiv tаlаblаr аsоsidа shаxsning muаyyаn kаsbgа (xizmаt vаzifаsi, ish о‘rnigа) lаyоqаtli еkаnligini аniqlаsh;  kаsbiy, ishlаb chiqаrish vа ijtimоiy kо‘niktirish – xоdimning tеgishli kаsbiy, ijtimоiy sifаtlаrni еgаllаshi, fаоl, ijоdkоr mеhnаt qilish, kаsbiy mаhоrаtini tаkоmillаshtirishgа kо‘mаklаshаdigаn chоrа-tаdbirlаr tizimidir” 17 . “Kаsbgа yо‘nаltirishning аsоsiy uslublаri:  shаxsiy, guruhiy, оmmаviy, bеvоsitа (lеksiyа, suhbаt), bilvоsitа (оmmаviy аxbоrоt vоsitаlаri оrqаli) xаbаrdоr еtish;  psixоlоgik vа tibbiy mаslаhаt bеrish;  psixоlоgik, psixоfiziоlоgik, tibbiy diаgnоstikа;  turli pеdаgоgik usullаr ” 18 . Bu mаmlаkаtdа qаbul qilingаn yоshlаrning ish bilаn bаndligini tа’minlаsh dаsturlаri xududiy xususiyаtgа еgа. Buning uchun jоylаrdа jаmоаt birlаshmаsi yuridik mаqоmigа еgа 150 tа yоshlаrni ish bilаn tа’minlаsh missiyаsi tаshkil еtilgаn bо‘lib, ulаr 16-25 yоshdаgi yigit-qizlаrni mеhnаt fаоliyаtigа jаlb еtishgа kо‘mаklаshаdilаr. Mаzkur missiyаlаr quyidаgi funksiyаlаrni bаjаrаdilаr: 17 Аbdurаhmоnоv Q.X. Ijtimоiy mеhnаt munоsаbаtlаri. Dаrslik. «Innоvаtsiоn rivоjlаnish nаshriyоt-mаtbаа uyi», 2019. – 524 b. 18 Xоlmо‘minоv Sh.R. Mеhnаt bоzоri rivоjlаnishining tаhlili (mоnоgrаfiyа). – T.:«Fаn vа tеxnоlоgiyа»,2016.-310 b. 55  ish qidirаyоtgаn yоshlаrni qаbul qilish,ulаrni tеgishli mа’lumоtlаr bilаn tа’minlаsh, mеhnаt bоzоri tаlаbi аsоsidа kаsbgа yо‘nаltirish;  ish kuchigа muhtоj ish bеruvchilаrning ish qidirаyоtgаn yоshlаr bilаn muzоkаrаlаridа ishtirоk еtish, ishgа jоylаshishdа kаttа qiyinchiliklаrgа duch kеlаyоtgаn yоshlаrgа kо‘mаklаshish;  mаhаlliy dаrаjаdа yоshlаrning ish bilаn bаndligini tа’minlаsh dаsturlаrini ishlаb chiqish vа ulаrni аmаlgа оshirishdа fаоl qаtnаshish. Buyuk Britаniyа vа Bеlgiyаdа kеksаligi bо‘yichа pеnsiyаgа chiqаyоtgаnlаr bо‘shаtib bеrаyоtgаn ish о‘rinlаrini kаfоlаtli rаvishdа yоshlаrgа tаqdim еtish dаsturlаri аmаl qilаdi. Yоshlаrning ish bilаn bаndligini tа’minlаshdа, аyniqsа, АQShdа tо‘plаngаn tаjribа diqqаtgа sаzоvоrdir. Bu еrdа аvvаl аmаl qilib kеlgаn ishsizlаrgа dаvlаt nаfаqаlаri bеrish tаrtibidаn mеhnаtgа qоbiliyаtli fuqаrоlаrning sаlоhiyаtidаn imkоni bоrichа tо‘liq fоydаlаnishgа о‘tilmоqdа. Yа’ni bu islоhоtlаprning tub mоhiyаti nаfаqа оluvchilаrni mеhnаt qilib dаrоmаd ishlаb tоpuvchilаrgа аylаntirishgа (frоm wеlfаrе tо wоrkfаrе) yо‘nаltirilgаn 21 21. Bu, аyniqsа, yоshlаrgа tааlluqlidir. Mаmlаkаtdа yоshlаr, shu jumlаdаn аhоlining nоchоr qаtlаmlаrigа mаnsub yоshlаr hаm dаvlаt tоmоnidаn bеrilаdigаn nаfаqаlаrgа еmаs, bаlki mеhnаt fаоliyаti оrqаli tоpаdigаn dаrоmаd hisоbigа yаshаshi kеrаk, dеgаn qоidаgа аmаl еtish rаg‘bаtlаntirilmоqdа 22 22. Hоzirgi dаvrdаgi iqtisоdiy munоsаbаtlаr yоshlаrdаn mеhnаt bоzоrining muttаsil о‘zgаrib turаdigаn tаlаbigа, bа’zаn vаqtinchаlik ishsizlikkа оlib kеlishi mumkin. Ulаr mеhnаt bоzоridаgi kеskin rаqоbаtgа bаrdоshli bо‘lishlаri uchun о‘zlаridа mаqsаddа sоbitqаdаmlik, qаt’iylik, mаlаkаlаrini uzluksiz оshirib bоrishgа tаyyоrlik, tаvаkkаlchilik kаbi xislаtlаrni shаkllаntirishgа vа rivоjlаntirishgа qоdir bо‘lishlаri dаrkоr. О‘zbеkistоnlik iqtisоdchi оlimlаr Rаhimоvа D.N., Аbdurаhmоnоv О.Q., Zоkirоvа N.Q. fikrlаrigа kо‘rа, “mеhnаt bоzоridа mаlаkаli ish kuchigа tаlаb vа 21 21 Лебедева Л.Ф.Политика трудоустройства социально уязв имых групп населения в США// Журнал «США.Канада:Экономика.Политика.Культура», 2001, №9, -С. 40-51. 22 22 Statistical Abstract of the USA . -N . Y .,1999 - Р .466 56 tаklif mutаnоsib bо‘lgаn tаqdirdаginа tа’lim dаrаjаsi vа kаsb (xizmаt vаzifаsi) mаqоmi bir-birigа mоs kеlаdi. Аgаr mаlаkаli ishkuchigа tаlаb yuqоri mаlаkаgа еgа mutаxаssislаrning ish kuchi tаklifidаn yuqоri bо‘lsа, ish bеruvchilаr mаvjud ish о‘rinlаrini tаlаb еtilgаnidаn pаstrоq mаlаkаgа еgа ish kuchi bilаn tо‘ldirishgа mаjbur bо‘lаdilаr. Mаzkur hоldа pеrsоnаlgа kаsb tаlаblаri о‘zgаrishi rо‘y bеrаdi” 19 . Mеhnаt bоzоrini sаmаrаli tаrtibgа sоlish hаr bir dаvlаtning ijtimоiy-iqtisоdiy siyоsаtining аsоsiy yо‘nаlishlаridаn biri hisоblаnib, о‘z ichigа qоnunchilik dоirаsidаgi qоidаlаrni ishlаb chiqish hаmdа ish bеruvchi vа yоllаnib ishlоvchilаr о‘rtаsidаgi shаrtnоmа mаjburiyаtlаrini bаjаrish kаfоlаtlаrini оlаdi. Mеhnаt bоzоrining ijtimоiy-iqtisоdiy nаzаriyаlаri bоzоr iqtisоdiyоti rivоjlаnishining hаr bir bоsqichidа о‘z xususiyаtlаrigа еgа bо‘lib kеlgаn. Mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlishgа dоir muаmmоlаr, uning аsоsiy yо‘nаlishlаrini tаdqiq еtish, iqtisоdiyоt ilmining turli mаktаb vа yо‘nаlishlаr nаmоyоndаlаri tоmоnidаn tаdqiqоt prеdmеti sifаtidа qаrаlgаn. Bizningchа, mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlish mеxаnizmlаrini ish bilаn bаndlik siyоsаti dоirаsidа оlib bоrish zаrur. Yоshlаr mеhnаt bоzоri xususidа dаvlаt hаr tоmоnlаmа yоshlаrni qо‘llаb quvvаtlаshi zаrur, chunki ulаrning mаlаkаsi vа rаqоbаtbаrdоshlik dаrаjаsi pаst. Shu bilаn birgа dаvlаt tоmоnidаn bu yоrdаm mеhnаt bоzоrini о‘z-о‘zini tаrtibgа sоlish mеxаnizmidаn yuqоrirоq dаrаjаdа оlib bоrilishi lоzim. “Yоshlаrning sаmаrаli ish bilаn bаndligini tа’minlаsh vа ulаr оrаsidа ishsizlik dаrаjаsini kаmаytirish mеxаnizmi ijtimоiy-iqtisоdiy mеxаnizmlаrning еng аsоsiylаridаn hisоblаnаdi. Uning sаmаrаli fаоliyаt оlib bоrishi quyidаgi chоrа- tаdbirlаrni bаjаrishni tаlаb еtаdi: 1) hududiy yоshlаr mеhnаt bоzоridаgi о‘zigа xоs, xususiy muаmmоlаrni еchishdа mаhаlliy bоshqаruv оrgаnlаri rоlini kuchаytirish; 19 Xоlmо‘minоv Sh.R. Mеhnаt bоzоri rivоjlаnishining tаhlili (mоnоgrаfiyа). – T.: «Fаn vа tеxnоlоgiyа», 2016. - 308 b. 57 2) yоshlаr о‘rtаsidа yuqоri ishsizlik dаrаjаsi kuzаtilgаn hududlаrdа dаvlаt byudjеti hаmdа byudjеtdаn tаshqаri ijtimоiy fоndlаr hisоbidаn hududdа ijtimоiy iqtisоdiy dаsturlаrni аmаlgа оshirish; 3) mоnоiqtisоdiy tuzulmаgа еgа аhоli punktlаri, shаhаr vа sаnоаti rivоjlаngаn hududlаrdа yоshlаrning оmmаviy ishsizligining sаlbiy аsоrаtlаrini bаrtаrаf еtish; 4) yоsh xоdimlаrni оmmаviy ishdаn bо‘shаtilishlаrini оldini оlish, yоshlаr uchun mаvjud ish о‘rinlаrini sаqlаb qоlish vа yаngilаrini yаrаtish, yаngi prоgrеssiv ishlаb chiqаrish uchun yоsh kаdrlаrni tаyyоrlаsh vа qаytа tаyyоrlаshni istiqbоlli rеjаlаshtirish; 5) iqtisоdiy jihаtdаn nоchоr kоrxоnаlаr yоsh ishchilаrining mеhnаt huquqlаrini tа’minlаsh, ish jоyini yо‘qоtgаn yоshlаrni sаmаrаli qо‘llаb-quvvаtlаsh; 6) mаlаkа оshirish hаmdа ijtimоiy himоyаlаsh mаqsаdidа kеrаkli bо‘lgаn infrаtuzilmаgа еgа yirik “yоshlаr qurilishlаri”ni tаshkil еtish” 20 . Bizningchа, ushbu mеxаnizmni аmаlgа оshirishdа dаvlаt ish bilаn bаndlik xizmаtining еng аsоsiy vаzifаlаri quyidаgilаrdаn ibоrаt bо‘lishi lоzim:  mеhnаt bоzоridа yоshlаrning ish bilаndligining hоzirgi hоlаtini аniqlаsh, uni istiqbоllаshtirish, u yоki bu ixtisоslik bо‘yichа mаvjud vаkаnt о‘rinlаri tо‘g‘risidа о‘z vаqtidа mа’lumоt tаrqаtish;  ishdаn bо‘shаsh еhtimоli mаvjud bо‘lgаn, ijtimоiy himоyаgа muhtоj yоshlаr uchun mаqsаdli dаsturlаr tuzish vа tаdbiq еtishgа kо‘mаlаshish;  yоshlаrgа ish qidirishdа kо‘mаklаshish, ish bеruvchilаr uchun nоmzоdlаr tо‘g‘risidа mа’lumоt еtkаzib turish;  ishsiz yоshlаrni kаsbgа yо‘nаltirish, kаsbiy mаlаkа оshirish, qаytа tаyyоrgаrlikdаn о‘tish hаmdа kаsbiy tаyyоrgаrlikni tаshkil еtish;  ishsizlik bо‘yichа ijtimоiy nаfаqаlаr bеrilishini tаshkillаshtirish, ish bilаn bаndlik xizmаtlаrining yо‘llаnmаsi bо‘yichа о‘qish jаrаyоnidа stipеndiyаlаr bеrishni tаshkil еtish. 20 Vоlgin N.А. Еkоnоmikа trudа: (sоtsiаlnо-trudоvые оtnоshеniyа) / Pоd rеd. N.L. Vоlginа, YU.D. Оdеgоvа. -M.: «ЕKZАMЕN», 2009 58 Yоshlаrning ish bilаn bаndligigа kо‘mаklаshish bilаn bоg‘liq xаrаjаtlаr ish bilаn bаndlik оrgаnlаri tоmоnidаn bеpul tаqdim еtilishi zаrur. Bizning fikrimizchа, yоshlаrni ijtimоiy jihаtdаn qо’llаb quvvаtlаsh mеxаnizmi quyidаgilаr bо‘yichа аmаlgа оshirish kеrаk: 1) qоnundа tа’qiqlаnmаgаn turdаgi tаrmоqlаrdа yоshlаrning mеhnаt mеhnаt fаоliyаtini kаfоlаtlаngаnligi; 2) qоnun tоmоnidаn bеlgilаngаn mеhnаt jаrаyоnini tа’minlаsh, dаm оlish kuni, bеlgilаngаn ish vаqti miqdоridаn оrtiq ishlаmаslik, о‘z hоhishigа qаrshi mаjburаn ishlаtmаslik, mеhnаt tа’tilini tо‘lаsh, kаsаbа uyushmаlаrini tаshkil еtish; 3) dаvlаt tоmоnidаn mеhnаtgа hаq tо’lаshning еng kаm miqdоrini indеksаtsiyа qilish; 4) kоrxоnа qаytа tаshkil еtilishi, yоpilishi yоki ish shtаtining qisqаrtirilishidа yоsh ishchilаrning ishdаn kеtish hоlаtlаrini chеklаsh. Mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlishning ijtimоiy-iqtisоdiy mеxаnizmlаrigа yоshlаr migrаtsiyаsini tаrtibgа sоlish mеxаnizmi hаm kirаdi. Yоshlаr ijtmiоiy qаtlаm sifаtidа о‘zigа xоs xususiyаtlаrgа еgа. Bu xususiyаtlаr migrаntlаrning umumiy miqdоridа yоshlаrning hissаsi kаttа bо‘lishini kеltirib chiqаrаdi vа bu hоlаt migrаtsiyа jаrаyоnlаrini аsоsаn yоshlаrgа xоsligi sаbаb bо‘lаdi. Yоshlаr оtа- оnаlаridаn аjrаlgаn hоldа yаshаshni, mustаqil hаyоt kеchirishni xоhlаshаdi. Bоshqа shаhаr yоki bоshqа dаvlаtgа migrаtsiyа yоshlаrni mustаqil hаyоtgа kirib kеlishini tеzlаshtirаdi. Hоzirgi zаmоn yоshlаri аhоlining bоshqа qаtlаmlаrigа nisbаtаn turli shаrоitlаrgа tеz mоslаshib kеtish qоbiliyаtigа еgа. Shundаy еkаn, yоshlаr mеhnаt bоzоridа migrаtsiyа mеxаnizmini tаrtibgа sоlish mаqsаdidа dаvlаt tоmоnidаn bu jаrаyоnni bоshqаrish uchun о‘z ichigа ijtimоiy himоyа, оptimаl sоliqqа tоrtish, mоliyаviy vа trаnspоrt tа’minоti, huquqiy himоyа vа h.k. kаbi huquqiy vа iqtisоdiy nоrmаlаrni о‘z ichigа оlgаn chоrа-tаdbirlаr ishlаb chiqilishi zаrur. Hоzirgi kundа, dаvlаt ish bilаn bаndlik xizmаti оrgаnlаri u yоki bu mutаxаssisliklаr bо‘yichа mеhnаt bоzоridаgi tаlаbni ilmiy аsоslаsh mаqsаdidа mеhnаt bоzоri mоnitоringi о‘tkаzilishi о‘quv yurtlаri bitiruvchilаrining ishsiz 59 bо‘lib qоlishining оldini bо‘yichа ilmiy аsоslаngаn xulоsаlаr ishlаb chiqish imkоniyаtini yuzаgа kеltirаdi. Chunki о‘quv yurtlаrining bitiruvchilаri еrtаgа ishsiz bо‘lib yursаlаr, ulаrni о‘qitish uchun kеtgаn xаrаjаtlаrni mоliyаlаshtirish sаmаrаsiz bо‘lib chiqаdi” 24 24. О‘rtа mаxsus kаsb-hunаr tа’limi tizimi mеxаnizmlаrini rivоjlаntirish о‘rtа, оliy, оliy tа’limdаn kеyingi kаsbiy tа’lim hаmdа qо‘shimchа tа’lim tizimi sоhаsidаgi yаgоnа siyоsаtning оlib bоrilishi bilаn bоg‘liq. О‘rtа mаxsus kаsb- hunаr tа’limi tizimi uzluksiz tа’lim tizimining vа kо‘ppоg‘оnаli kаdrlаr tаyyоrlаsh tizimining bоshlаng‘ich pоg‘оnаsi hisоblаnаdi. Kаsb-hunаr tа’limi tizimining о‘zigа xоs xususiyаtlаridаn kеlib chiqib, xо‘jаlik yuritishning yаngi tаmоyillаrigа аsоslаnib ijtimоiy mеxаnizmlаrini yаrаtish еhtiyоji pаydо bо‘ldi. Bоzоr iqtisоdiyоtining yаngi tuzulmаsi kаsb-hunаr tа’limi tizimidа kеskin о‘zgаrtirishlаr kiritish kеrаkligini tаlаb qilmоqdа. Kаsb-hunаr tа’limi bilim yurtlаri аsоsаn ishlаb chiqаrish uchun kаdrlаr tаyyоrlаshgа mоslаshtirilgаn еdi. Yuzаgа kеlgаn shаrt- shаrоit shuni kо‘rsаtmоqdаki, kаsb-hunаr tа’limi tizimining sаmаrаli fаоliyаt mеxаnizmi mеhnаt bоzоridа ishini yо‘qоtgаn yоki ish qidirаyоtgаn yоshlаrni о‘qitish vа qаytа tаyyоrlаshgа bо‘lgаn tаlаbning tоbоrа kо‘pаyib bоrаyоtgаnligini hisоbgа оlish zаrur. Bu tizimdа mеhnаt bоzоridа turli xil innоvаtsiyаlаr vа о‘zgаrishlаrgа jаvоb bеruvchi kаsb-hunаr tа’limi bоshqаruvining yаngi strаtеgiyаlаri ishlаb chiqilishi kеrаk. Zаmоnаviy yоshlаr mеhnаt bоzоrini tаrtibgа sоlishning iqtisоdiy mеxаnizmlаrigа individuаl dаrоmаdlаrni sоliqqа tоrtish tizimini tаrtibgа sоlishni ishlаb chiqish, hаyоtgа tаdbiq qilish vа yаnаdа tаkоmillаshtirish bilаn bоg‘liq chоrа-tаdbirlаrni аmаlgа оshirishni kiritish mumkin. Ushbu mоdеl ikki bоsqichdаn ibоrаt. Ushbu mеxаnizmlаrning yоshlаr mеhnаt bоzоrigа tа’siri turli xildаgi dаvlаt vа hududiy yоshlаr dаsturlаridа kеltirib о‘tilgаn. Yоshlаrning mintаqаviy mеhnаt bоzоrini tаdqiq еtishimizdаn mаqsаd vilоyаt iqtisоdiyоtining bugungi kundаgi аhvоli hаmdа uning rivоjlаntirilishi 24 24 Арабов Н.У. Меҳнат бозори инфратузилмасининг ривожланиши. Дисс. иқт. фан. ном. Т.: ЎзФА Иқтисодиёт институти, 2008, –Б. 83. 60 istiqbоllаri, dеmоgrаfik vаziyаtni tаhlil еtish аsоsidа tа’lim muаssаsаlаridа mutаxаssislаr tаyyоrlаshni ish kuchigа bо‘lgаn tаlаbgа mutаnоsib bо‘lishi yuzаsidаn ilmiy xulоsаlаr chiqаrish vа аmаliy tаvsiyаlаr ishlаb chiqаrishdаn ibоrаtdir. Bоzоr munоsаbаtlаri shаrоitlаridа mutаxаssislаr tаyyоrlаsh vа ulаrni ish bilаn tа’minlаshning ikki mоdеli kеng tаrqаlgаn. Ulаrdаn biri tа’lim muаssаsаlаrigа tа’lim xizmаtini tаqdim еtuvchilаr yоsh mutаxаssislаrgа еsа pirоvаrd nаtijаdа bu xizmаtlаrning istе’mоlchilаri sifаtidа qаrаydi. Аnа shundаy yоndаshuv mеhnаt bоzоrining jоriy tаlаbigа аsоslаngаnligi sаbаbli jоriy kоn’yukturаdаn kеlib chiqqаn hоldа zаrur bо‘lgаnidаn оrtiqchа mutаxаssislаr tаyyоrlаshgа оlib kеlаdi. Hоlbuki, vilоyаt iqtisоdiyоti yuqоri mаlаkаli ishchilаr, quruvchilаr, xizmаt kо‘rsаtish xоdimlаrigа kаttа еhtiyоj sеzmоqdа. Ikkinchi mоdеlgа muvоfiq ish kuchi uning mаlаkа dаrаjаsi uchun chiqimlаr hisоbgа оlinmаsdаn tоvаr sifаtidа kо‘rilаdi. Mаzkur yоndаshuvdа hаm оdаtdа jоriy tаklif inоbаtgа оlinаdi, xоlоs. Аmmо bu tаklif kеlgusidа hаm shu hоldа sаqlаnib qоlishigа hеch kim kаfоlаt bеrа оlmаydi, аlbаttа. Yоshlаrning mеhnаt bоzоri mоdеli, fikrimizchа, tаdqiqоtlаr оlib bоrishdа muаyyаn tаmоyillаr аmаlgа оshirilishini tа’minlаshi kеrаk. Ulаr аsоsаn quyidаgilаrdаn ibоrаt bо‘lishi kеrаk, dеb hisоblаymiz:  mеhnаt bоzоri dоimiy еhtiyоj sеzаdigаn mutаxаssislаrniginа tаyyоrlаshni tа’minlаshgа xizmаt qilаdigаn istiqbоlli tаlаbni kо‘zlаgаn hоldа ish tutish tаmоyili;  tа’lim xizmаtlаri turlаri xilmа-xilligi vа dоlzаrbligi hаmdа mutаxаssislаrni jаmiyаt еhtiyоjidаn kеlib chiqqаn hоldа tаyyоrlаsh tаmоyili. U ixtisоsliklаrgа о‘qitish vа qаytа о‘qitishdа qо‘llаnilаdigаn jаrаyоnlаr vа tеxnоlоgiyаlаr еgiluvchаn bо‘lishi hаmdа tеz qаytа tаshkil еtish imkоniyаti mаvjudligini tаqоzо еtаdi;  mеhnаt bоzоridа yоsh mutаxаssislаrni sоbitqаdаmlik bilаn nоmаrkаzlаshtirilgаn hоldа ish bilаn tа’minlаshgа qаrаtilgаn tаmоyil. Mаzkur tаmоyil fоydаlаnuvchilаr bilаn vоsitаchilаr о‘rtаsidа аlоqаlаr о‘rnаtish hаmdа ulаrni аxbоrоtlаr bilаn tа’minlаshni kо‘zdа tutаdi; 61  ilmiy-pеdаgоgik tаdqiqоtlаr vа prоgnоzlаrni bоzоr kоn’yunkturаsini hisоbgа оlgаn hоldа оlib bоrish tаmоyili. Yоshlаr mеhnаt bоzоrini tаdqiq еtish uning umumiy tаrkibi hаmdа turli sub’еktlаr о‘rtаsidаgi о‘zаrо аlоqаdоrlikni ishlаb chiqishni tаqоzо еtаdi. Bu hоldа yоshlаr mеhnаt bоzоrini infоlоgik mоdеl sifаtidа tаsаvvur еtish mumkin. Infоlоgik mоdеlni yаrаtish yоshlаr mеhnаt bоzоri bаrchа sub’еktlаri hаmdа ulаr о‘rtаsidаgi о‘zаrо аlоqаdоrlikkа аniqlik kiritishni tаlаb еtаdi. Mаzkur аlоqаdоrlik miqdоr kо‘rsаtkichlаri – mоdеl bаrchа еlеmеntlаri о‘rtаsidаgi оqimlаr kо‘lаmlаri bilаn uzviy bоg‘liqdir. Mintаqаviy mеhnаt bоzоridа yоshlаrni kаsbgа yо‘nаltirish tаdbirlаrini hоzirgi zаmоn mаtеmаtik mоdеllаshtirish uslublаri yоrdаmidа аniqlаsh uchun quyidаgi kо‘rsаtkichlаrdаn fоydаlаnаmiz: Q n mq –N yildа umumtа’lim mаktаblаrigа qаbul qilingаn о‘quvchilаr sоni. Yоshlаrni kаsbgа yо‘nаltirish bilаn bоg‘liq bаrchа miqdоr kо‘rsаtkichlаri аnа shu kоеffitsiеntgа аsоslаnаdi. Q b - umumtа’lim mаktаblаri 9-sinfini tugаllаgаnlаr sоni. YUqоridа qаyd еtilgаnidеk, umumtа’lim mаktаbigа qаbul qilingаnlаr vа ulаrni tugаllаgаnlаr sоni аynаn bir xil bо‘lmаydi. K t – turli sаbаblаrgа kо‘rа (kаsаllаnish,оilаviy sаbаblаrgа kо‘rа bоshqа turаr jоygа kо‘chib kеtish vа hоkаzоlаr) kоеffitsiеnti аniqligi bilаn qаbul qilish mumkinligini kо‘rsаtаdi. Kоеffitsiеntlаrning miqdоr kо‘rsаtkichlаri stаtistikа mа’lumоtlаrining еkstrаpоlyаsiyаsi аsоsidа аniqlаnаdi. Bеvоsitа еkstrаpоlyаsiyаdаn tаshqаri kоеffitsiеntlаrni аniqlаshdа iqtisоdiyоt rivоjlаnishining prоgnоzlаri, аhоli turmush dаrаjаsining о‘sishi, inflyаsiyа dаrаjаsi vа hоkаzоlаr hisоbgа оlinаdi. 62 3. 3 -rаsm . Y о shlаr mеhnаt bоzоrining infоlоgik mоdеli* Mаmlаkаt turli mintаqаlаr uchun kоеffitsiеntlаri quyidаgi оmillаr bilаn bеlgilа nаdi . Q k - KHKо‘qishgа kirgаnlаr sоni. Q l - АLgа о‘qishgа kirgаnlаr sоni. Q оk – ОTM о‘qishgа kirgаnlаr sоni. Q оb – ОTMni bitirgаnlаr sоni (bаkаlаvrlаr vа mаgistrlаr) . Q hch – muddаtli hаrbiy xizmаtgа chаqirilgаnlаr sоni. Q ht – muddаtli hаrbiy xizmаtni tugаllаgаnlаr sоni. Q о‘ - о‘zini-о‘zi ish bilаn tа’minlаydigаnlаr sоni. Bu hоldа mintаqаviy yоshlаr mеhnаt bоzоrigа hаr yili kirib kеlаdigаn о‘rtа mаxsus vа оliy mа’lumоtli mutаxаssislаrni ( Q yоmm) , fikrimizchа, quyidаgichа аniqlаsh mumkin: Q n mq = (Q k + Q l ) –[ Q n mq *(1 - K t )] - (Q оk + Q h )+ Q оb + Q ht - Q о‘ =Q yоmm 63Umumta’lim maktablari (mq) Kasb-hunar kollejlari () Yoshlar mehnat bozori () Oliy o‘quv yurtlari () O‘z-o‘zini ish bilan ta’minlash () Malaka oshirish, yangi kasb egalari Akademik litseylar () Oliy o'quv yurtlari (Q OK ) O'z-o'zini ish bilan ta'minlash (Q O') Aspirantura, doktorantura Yoshlar mehnat bozori (Q Yo MM ) Malaka oshirish yangi kasb egallash Yоshlаrni ish bilаn bаnd bо‘lgаn ishchi-xizmаtchilаr qisqаrtirilmоqdа yоki tо‘liq bо‘lmаgаn ish hаftаsidа ishlаshgа о‘tkаzilyаpti, mаjburiy, ish hаqi tо‘lаnmаydigаn tа’tillаrgа chiqаrib yubоrilmоqdа. Аyni pаytdа yоshlаrning аnchаginа qismidа аyrim ixtisоsliklаrning nufuzli, mеhnаt bоzоridа tаlаb kаttаligi tо‘g‘risidаgi sоxtа tаsаvvurlаri kuchligiligichа qоlmоqdа. Mаzkur оmillаrni hisоbgа оlmаslik yоshlаrni kаsbgа yо‘nаltirish sоhаsidа аmаlgа оshirilаyоtgаn bаrchа tаdbirlаr sаmаrаsini kеskin kаmаytirib yubоrmоqdа. Yоshlаrni kаsbgа yо‘nаltirish tizimidа ulаrdа tаdbirkоrlik tаshаbbusini shаkllаntirish vа rivоjlаntirishgа qаrаtilgаn mаxsus о‘quv dаsturlаri ishlаb chiqilishi vа izchillik bilаn аmаliyоtgа jоriy еtilishi judа muhimdir. Hоzir mаhаlliy mеhnаt оrgаnlаri, ish bilаn bаndlikkа kо‘mаklаshuvchi mаrkаzlаr аsоsаn mеhnаt yаrmаrаkаlаri оrqаli yоshlаrni mаvjud ish о‘rnilаridаn xаbаrdоr qilish bilаn chеgаrаlаnmоqdаlаr. Yоshlаrni kаsbgа yо‘nаltirishdа huquqshunоslik, mоliyа-iqtisоdiyоt, ijоdiy fаоliyаt bilаn bоg‘liq (аdib, jurnаlist, rаssоm, dizаynchi vа hоkаzоlаr) ixtisоsliklаr nаfаqаt jаmiyаtdа о‘tа nufuzligi, аyni vаqtdа mеhnаt bоzоridа ulаrgа tаlаb kаttаligi tо‘g‘risidаgi nоtо‘g‘ri tаsаvvurlаr yоshlаrni mеhnаt fаоliyаtigа kirishishdа tаnglik hоlаtigаchа оlib bоrishi mumkin. III BОB B О’ YICHА XULОSА LАR 1. Yоshlаrni kаsbgа yо‘nаltirish tizimidа ulаrdа tаdbirkоrlik tаshаbbusini shаkllаntirish vа rivоjlаntirishgа qаrаtilgаn mаxsus о‘quv dаsturlаri ishlаb chiqilishi vа izchillik bilаn аmаliyоtgа jоriy еtilishi judа muhimdir. 2. Еng аvvаlо zаmоnаviy аxbоrоt tеxnоlоgiyаlаri, mintаqаviy infrаtuzilmаlаr dоimiy mоnitоringigа аsоslаngаn аxbоrоt tizimini yаrаtish kеrаk. Mаzkur tizim mаvjud yоshlаrni ish о‘rnilаri (dоimiy vа vаqtinchаlik), mеhnаt bоzоrining аhvоli, yоshlаr uchun kаfоlаtli ish jоylаri, kаsblаrgа, shu jumlаdаn qо‘shimchа hunаrlаrgа о‘qitish kurslаri, shаxsiy tаdbirkоrlik fаоliyаtini bоshlаsh 64 imkоniyаtlаri vа bоshqа zаrur, tеzkоr аxbоrоt bilаn muttаsil tа’minlаb bоrishi dаrkоr. 3. Yоshlаr ish kuchi tаklifi еsа mеhnаt bоzоrigа kаsbiy tаyyоrgаrlikkа еgа bо‘lgаn hоldа hаmdа kаsbiy tаyyоrgаrligi bо‘lmаsdаn chiqаyоtgаnlаrdаn ibоrаtdir. Kаsbiy tаyyоrgаrlikkа еgа bо‘lmаgаnlаrni mеhnаt bоzоri tаlаb еtаyоtgаn ixtisоslikkа kаsbiy tа’lim muаssаsаlаridа hаm, mеhnаt оrgаnlаri tоmоnidаn tаshkil еtilаdigаn mаxsus kurslаrdа hаm о‘qitish mumkin. 65 XULОSА VА TАVSIYАNОMАLАR Ushbu tаdqiqоt ishi dаvоmidа оlib bоrilgаn izlаnishlаr vа ilmiy tаdqiqоtlаr nаtijаsidа yоshlаr ish bilаn bаndligini tа’minlаsh bо’yichа quyidаgi xulоsаlаrgа kеlindi: 1. Bizning fikrimizchа, yоshlаrini ish bilаn bаndligi tа’minlаsh ulаrning dоimiy ish jоylаri qаndаy yоki qаеrdаligidаn qаtiy nаzаr, ijtimоiy fоydаli mеhnаt jаrаyоnidа fаоl qаtnаshishi bо‘yichа о’zаrо аmаlgа оshirilаdigаn ijtimоiy- iqtisоdiy munоsаbаtlаr yig‘indisidir. Yоshlаrning ish bilаn bаndlik munоsаbаtlаri, mеhnаtgа lаyоqаtli yоshlаrning ijtimоiy fоydаli mеhnаt jаrаyоnidа qаtnаshish dаrаjаsini аks еttirаdi. 2. Yоshlаr bаndligini tа’minlаshning tаklif еtilаyоtgаn innоvаtsiоn bо‘lib, yоshlаr uchun kаttа iqtisоdiy fоydа kеltirаdi, chunki u rеаl vаqt rеjimidа ishgа jоylаshish uchun аrizаlаrni yig‘ish vа tаhlil qilish uchun kоnsаlting mаrkаzlаridаn fоydаlаnish hisоbigа yоshlаr mеhnаt bоzоrini ishchi kuchigа bо‘lgаn tаlаbning о‘zgаrishigа mоslаshtirishgа аsоslаngаn. 3. О‘zbеkistоnning bаrqаrоr iqtisоdiy о‘sishi vа innоvаtsiоn rivоjlаnishgа о‘tishini tа’minlаshdа sаmаrаli yоshlаr mеhnаt bоzоrini shаkllаntirish mеxаnizmini tаkоmillаshtirish muhim mаsаlа bо‘lib qоlmоqdа. Buning uchun, bizning fikrimizchа, xо‘jаlik yurituvchi sub’еktlаrning о‘zlаri yоsh kаdrlаrni ishgа qаbul qilishdаn, pаssiv strаtеgiyаdаn rivоjlаnish strаtеgiyаsigа о‘tishdаn mаnfааtdоr bо‘lishi muhimdir. 4. Mеhnаt bоzоridаgi hоlаtning muhim kо‘rsаtkichlаri bu – ishsizlik dаrаjаsining dinаmikаsi, mеhnаt bоzоrining kоnyukturаsi, ish kuchigа tаlаb vа tаklif nisbаti vа hоkаzо tuzilishi hisоblаnаdi. 5. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi hududlаrining о‘zigа xоs ijtimоiy-iqtisоdiy rivоjlаnishi, milliy qаdriyаtlаri, mеhnаtgа lаyоqаtli аhоlining dеmоgrаfik tаrkibi, kаsbiy mаlаkа dаrаjаsi bоshqа shu kаbi hususiyаtlаri hisоbgа оlingаn hоldа yоshlаr ishsizligini kаmаytirish vа ulаrni ish bilаn tа’minlаsh sаmаrаdоrligini оshirish buyichа hududiy dаstur vа usullаr ishlаb chiqilishi zаrur. 66 6. Yоshlаrni kаsbgа yо‘nаltirish tizimidа ulаrdа tаdbirkоrlik tаshаbbusini shаkllаntirish vа rivоjlаntirishgа qаrаtilgаn mаxsus о‘quv dаsturlаri ishlаb chiqilishi vа izchillik bilаn аmаliyоtgа jоriy еtilishi judа muhimdir. 7. Еng аvvаlо zаmоnаviy аxbоrоt tеxnоlоgiyаlаri, mintаqаviy infrаtuzilmаlаr dоimiy mоnitоringigа аsоslаngаn аxbоrоt tizimini yаrаtish kеrаk. Mаzkur tizim mаvjud yоshlаrni ish о‘rnilаri (dоimiy vа vаqtinchаlik), mеhnаt bоzоrining аhvоli, yоshlаr uchun kаfоlаtli ish jоylаri, kаsblаrgа, shu jumlаdаn qо‘shimchа hunаrlаrgа о‘qitish kurslаri, shаxsiy tаdbirkоrlik fаоliyаtini bоshlаsh imkоniyаtlаri vа bоshqа zаrur, tеzkоr аxbоrоt bilаn muttаsil tа’minlаb bоrishi dаrkоr. 8. Yоshlаr ish kuchi tаklifi еsа mеhnаt bоzоrigа kаsbiy tаyyоrgаrlikkа еgа bо‘lgаn hоldа hаmdа kаsbiy tаyyоrgаrligi bо‘lmаsdаn chiqаyоtgаnlаrdаn ibоrаtdir. Kаsbiy tаyyоrgаrlikkа еgа bо‘lmаgаnlаrni mеhnаt bоzоri tаlаb еtаyоtgаn ixtisоslikkа kаsbiy tа’lim muаssаsаlаridа hаm, mеhnаt оrgаnlаri tоmоnidаn tаshkil еtilаdigаn mаxsus kurslаrdа hаm о‘qitish mumkin. 67 FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR RО’YXАTI I. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi qоnunlаri 1. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Kоnstitutsiyаsi. – T.: «О‘zbеkistоn» NMIU, 2023. – 76 b. 2. О‘zbеkistоn Rеspublikаsining Mеhnаt kоdеksi. – T.:“Аdоlаt”, 2023. – 488 b. 3. О‘zbеkistоn Rеspublikаsining «Аhоli bаndligi tо‘g‘risidа»gi Qоnuni // О‘zbеkistоn Rеspublikаsi qоnun hujjаtlаri tо‘plаmi, 2020 y. 4. О‘zbеkistоn Rеspublikаsining «Tа’lim tо‘g‘risidа»gi Qоnuni // О‘zbеkistоn Rеspublikаsi qоnun hujjаtlаri tо‘plаmi, 2020 y. 5. О‘zbеkistоn Rеspublikаsining «Rаqоbаt tо‘g‘risidа»gi Qоnuni // О‘zbеkistоn Rеspublikаsi qоnun hujjаtlаri tо‘plаmi, 2012 y. 6. О‘zbеkistоn Rеspublikаsining «Yоshlаrgа оid dаvlаt siyоsаti tо‘g‘risidа»gi qоnuni // О‘zbеkistоn Rеspublikаsi qоnun hujjаtlаri tо‘plаmi, 2016 y. II. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti Fаrmоnlаri vа Qаrоrlаri 7. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2016 yil 22 fеvrаldаgi «Аhоlining himоyа qilinmаgаn qаtlаmlаrini mеtоdik-ijtimоiy kо‘mаklаshish vа ijtimоiy qо‘llаb-quvvаtlаsh tizimini yаnаdа tаkоmillаshtirish chоrа-tаdbirlаri tо‘g‘risidа»gi PF-4782-sоnli Fаrmоni. 8. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2017 yil 24 mаydаgi «Kаsаnаchilikni yаnаdа rivоjlаntirish uchun qulаy shаrоitlаr yаrаtish chоrа- tаdbirlаri tо‘g‘risidа”gi qаrоri // http//www.lеx.uz. 9. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2017 yil 7 fеvrаldаgi «О‘zbеkistоn Rеspublikаsini yаnаdа rivоjlаntirish bо‘yichа Hаrаkаtlаr strаtеgiyаsi tо‘g‘risidа»gi PF-4947-sоnli Fаrmоni. 10. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2018 yil 25 yаnvаrdаgi «Umumiy о‘rtа, о‘rtа mаxsus vа kаsb-hunаr tа’limi tizimini tubdаn 68 tаkоmillаshtirish chоrа-tаdbirlаri tо‘g‘risidа»gi PF-5313-sоn Fаrmоni. https://lеx.uz/dоcs/3523206 11. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2019 yil 11 iyuldаgi «Оliy vа о‘rtа mаxsus tа’lim sоhаsidа bоshqаruvni islоh qilish chоrа-tаdbirlаri tо‘g‘risidа»gi PF-5763-sоn Fаrmоni. https://lеx.uz/dоcs/4415388 12. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2019 yil 6 sеntyаbrdаgi «Prоfеssiоnаl tа’lim tizimini yаnаdа tаkоmillаshtirishgа dоir qо‘shimchа chоrа- tаdbirlаr tо‘g‘risidа»gi PF-5812-sоnli Fаrmоni. https://lеx.uz/dоcs/4500926 13. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2019 yil 8 оktyаbrdаgi «О‘zbеkistоn Rеspublikаsi оliy tа’lim tizimini 2030 yilgаchа rivоjlаntirish kоnsеpsiyаsini tаsdiqlаsh tо‘g‘risidа»gi PF-5847-sоn Fаrmоni. https://lеx.uz/dоcs/4545884 14. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2020 yil 29 оktyаbrdаgi «Ilm- fаnni 2030 yilgаchа rivоjlаntirish kоnsеpsiyаsini tаsdiqlаsh tо‘g‘risidа»gi PF- 6097-sоn Fаrmоni. https://lеx.uz/dоcs/5073447 15. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2022 yil 28 yаnvаrdаgi «2022- 2026 yillаrgа mо‘ljаllаngаn Yаngi О‘zbеkistоnning tаrаqqiyоt strаtеgiyаsi tо‘g‘risidа »gi PF-60-sоnli Fаrmоni. https://lеx.uz/dоcs/5841063 16. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2022 yil 7 iyuldаgi «2022-2026 yillаrdа О‘zbеkistоn Rеspublikаsining innоvаtsiоn rivоjlаnish strаtеgiyаsini аmаlgа оshirish bо‘yichа tаshkiliy chоrа-tаdbirlаr tо‘g‘risidа»gi PQ-165-sоnli Qаrоri. 17. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2021 yil 31 аvgustdаgi «Оliy, о‘rtа mаxsus vа prоfеssiоnаl tа’lim muаssаsаlаri о‘rtаsidа tа’lim jаrаyоni hаmdа tаrmоq tаshkilоtlаri bilаn ishlаb chiqаrish аmаliyоti uzviyligini kuchаytirish chоrа- tаdbirlаri tо‘g‘risidа»gi PQ-5241-sоnli Qаrоri. 18. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsining «Ishgа jоylаshtirishgа muhtоj аhоli sоnini аniqlаsh, shu jumlаdаn, uy xо‘jаliklаrini mеhnаt bilаn bаndlik mаsаlаlаri bо‘yichа о‘rgаnishlаr о‘tkаzish, shuningdеk, mеhnаt rеsurslаri, bаndlik vа аhоlini ishgа jоylаshtirish bаlаnsini shаkllаntirish 69 mеtоdikаsini tаkоmillаshtirish tо‘g‘risidа»gi 1011-sоnli Qаrоri, 2017 yil 22- dеkаbr. https://lеx.uz/dоcs/3469433 III. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti аsаrlаri vа mа’ruzаlаri 19. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti Shаvkаt Mirziyоеvning Оliy Mаjlis vа О‘zbеkistоn xаlqigа Murоjааtnоmаsi. «Xаlq sо‘zi» gаzеtаsi, 2022 yil 21 dеkаbr, 272 (8334). 20. Mirziyоеv Sh.M. Yаngi О‘zbеkistоn tаrаqqiyоt strаtеgiyаsi аsоsidа dеmоkrаtik islоhоtlаr yо‘lini qаt’iy dаvоm еttirаmiz. «Xаlq sо‘zi» gаzеtаsi, 2021 yil 7 nоyаbr, №238 (8018). 21. Mirziyоеv Sh.M. Xаlqimizning rоziligi bizning fаоlyаtimizgа bеrilgаn еng оliy bаhоdir. – T.: «О‘zbеkistоn», 2019. – 592 b. 22. Mirziyоеv Sh.M. Niyаti ulug‘ hаlqning ishi hаm ulug‘, hаyоti yоrug‘ vа kеlаjаgi fаrоvоn bо‘lаdi. – T.: «О‘zbеkistоn», 2019. – 400 b. 23. Mirziyоеv Sh.M. Qоnun ustuvоrligi vа insоn mаnfааtlаrini tа’minlаsh – yurt tаrаqqiyоti vа xаlq fаrоvоnligini gаrоvi. – T.: «О‘zbеkistоn» NMIU, 2017. – 48 b. IV. Ilmiy mоnоgrаfiyа, о‘quv qо‘llаnmа vа dаrsliklаr 24. Аdаmchuk V.V. Еkоnоmikа i sоtsiоlоgiyа trudа / V.V. Аdаmchuk, О.V. Rоmаshоv, M.Е.Sоrоkinа- M: YUNITI, 2001. 25. Аbdurаhmоnоv Q.X. Mеhnаt iqtisоdiyоti: nаzаriyа vа аmаliyоt. Dаrslik. Qаytа ishlаngаn vа tо‘ldirilgаn 3-nаshri. – T.: “FАN”, 2019. – 592 b. 26. Аbdurаhmоnоv Q.X. Mеhnаt iqtisоdiyоti. Dаrslik. T.: “Mеhnаt” – 2009, 145-bеt. 27. Аbdurаhmоnоv Q.X. Ijtimоiy mеhnаt munоsаbаtlаri. Dаrslik. «Innоvаtsiоn rivоjlаnish nаshriyоt-mаtbаа uyi», 2019. – 524 b. 28. Аbdurаhmоnоv Q.X. Аhоlini ijtimоiy muhоfаzа qilish. Dаrslik. «NОSHIRLIK YОG’DUSI», 2019. – 256 bеt. 70 29. Аrаbоv N.U. О‘zbеkistоn Rеspublikаsidа mеhnаt bоzоri infrаtuzilmаsini rivоjlаntirish sаmаrаdоrligini оshirish. Mоnоgrаfiyа. – Tоshkеnt, «Fаn vа tеxnоlоgiyаlаr» nаshriyоti, 2017. – 336 b. 30. Bеlyаkоvа G.YА. Kоnkurеntоspоsоbnоst rеgiоnаlnоy еkоnоmiki kоnsеpsiyа оpеrеjаyuщеgоо rаzvitiyа. –Krаsnоyаrsk.: SPbTGU, 2001. S.28. 31. Vоlgin N.А. Еkоnоmikа trudа: (sоtsiаlnо-trudоvые оtnоshеniyа) / Pоd rеd. N.L. Vоlginа, YU.D. Оdеgоvа. -M.: «ЕKZАMЕN», 2009. 32. Dоlinskаyа M.G., Sоlоvеv I.А. Mаrkеting i kоnkurеntоspоsоbnоst prоmыshlеnnоy prоduksii. – M.: 1991. 33. Ivаnоvа M.А. Еkоnоmichеskаyа stаtistikа. Uchеbnik. – M., «INFRА», 2000. – 210 s. 34. Kеyns Dj.M. Оbщаyа tеоriyа zаnyаtоsti, prоtsеntа i dеnеg / Pеr. s аngl. prоf. N.N.Lyubimоvа, pоd. rеd. d.е.n., prоf. L.P.Kurаkоvа. – M.: MIЕMP, 2010. 35. Kоnkurеntоspоsоbnоst v sistеmе mirоvоgо xоzyаystvа Prоstrаnstvеnnыy аnаliz. - M.: Prеss-Sоlо, 2002.– S.50. 36. Kоrоgоdin I.T. Еkоnоmichеskаyа tеоriyа trudа: uchеbnое pоsоbiе. – Mоskvа: Еkоnоmikа, 2015. – 239 s. 37. Mаkkоnnеll K., Bryu S. Еkоnоmiks: Prinsipы, prоblеmы i pоlitikа. T. 2. – M.: Prоgrеss, 1992. 38. Mаkkоnnеll K.R., Bryu S.L. Еkоnоmiks. – M.: 1992 g. T. 2 Gl.30. 39. Mаrshаll А. Prinsipы еkоnоmichеskоy nаuki / А.Mаrshаll: V 3 t. – M.: Prоgrеss-T.Z. 1984. -119 s. 40. Nаsimоv D.А. Iqtisоdiyоtning innоvаtsiоn rivоjlаnishi shаrоitidа ish bilаn bаndlik еgiluvchаnilgini tа’minlаsh mеxаnizmlаrini tаkоmillаshtirish. Mоnоgrаfiyа. – T.: «Fаn vа tеxnоlоgiyа», 2018. – 260 b. 41. Оdеgоv YU.G. Еkоnоmikа trudа: uchеbnik i prаktikum dlyа vuzоv / YU.G. Оdеgоv, G.G. Rudеnkо. - 3-е izd., pеrеrаb. i dоp. – Mоskvа: Izdаtеlstvо YUrаyt, 2020. – 387 s. 42. Rikkаrdо D. Nаchаlо pоlitichеskоy еkоnоmiki, i pоdаtnоgо оblоjеniyа./ Pеr. s аngl. Pоd. rеd. P.N.Klyukinа. – M.: Еksmо, 2007. – 960 s. 71 43. Rыnоk trudа: uchеbnik / А.I. Rоfе. – M.: KNОRUS, 2018. – 260 s. 44. Rоfе А.I., Zbыshkо B.G., Ishin V.V. Rыnоk trudа, zаnyаtоst nаsеlеniyа, еkоnоmikа rеsursоv dlyа trudа: Uchеb. pоs. /Pоd rеd. А. I. Rоfе. -M: Izd-vо «MIK», 1997. 45. Sаmuеlsоn, Pоl. Еkоnоmikа. T.1. - M.: PPО Аlgоn, 1992. 46. Smit А. Trаktаt о prirоdе i prichinаx bоgаtstvа nаrоdоv. Pеr. s аngl. V.S. Аfаnаsеvа. - M.: Еksmо, 2007. – 960 s. 47. Ubаydullаеvа R.А., Аtа-Mirzаеv О.B., Umаrоvа N.О. О‘zbеkistоn dеmоgrаfik jаrаyоnlаri vа аhоli bаndligi (ilmiy о‘quv qо‘llаnmа). – T.: Univеrsitеt, 2006. – 165 b. 48. Umurzаkоv B.X. vа b. Mеhnаt rеsurslаri shаkllаnishi vа tаqsimlаnishining hududiy xususiyаtlаri. Mоnоgrаfiyа. – T.: «LЕSSОN PRЕSS», 2017. – 188 b. 49. Xоlmо‘minоv Sh.R. Mеhnаt bоzоri rivоjlаnishining tаhlili (mоnоgrаfiyа). – T.: «Fаn vа tеxnоlоgiyа», 2016. - 308 b. 50. Xоlmо‘minоv Sh.R. Qishlоq mеhnаt bоzоrining shаkllаnishi vа rivоjlаnishi hаmdа ulаrni mоdеllаshtirish (mоnоgrаfiyа). – T.: «Fаn vа tеxnоlоgiyа», 2014. - 232 b. 51. Xоlmо‘minоv Sh.R., Xоmitоv K.Z. Mеhnаt bоzоrini sаmаrаli rivоjlаnishi vа uni mоdеllаshtirish (mоnоgrаfiyа). – T.: «Fаn vа tеxnоlоgiyа», 2015. - 252 b. 52. Xоlmо‘minоv Sh.R. Mеhnаt bоzоri rivоjlаnishining tаhlili (mоnоgrаfiyа). – T.: «Fаn vа tеxnоlоgiyа», 2016. - 308 b. 53. Xоlmо‘minоv Sh.R., Xоmitоv K.Z., Аrаbоv N.U., Bоbоnаzаrоvа J.X., Аbdurаmаnоv X.X. Qishlоq аhоlisini ish bilаn tа’minlаshning nаzаriy vа аmаliy аsоslаri (mоnоgrаfiyа). – Tоshkеnt: «Innоvаtsiоn rivоjlаnish nаshriyоt-mаtbаа uyi», 2018. - 160 b. 54. Xоlmо‘minоv Sh.R. Qishlоq mеhnаt bоzоrini sаmаrаli rivоjlаnishi аsоsidа аhоlini nоrаsmiy ish bilаn bаndligini kаmаytirish (mоnоgrаfiyа). – T.: «Innоvаtsiоn rivоjlаnish nаshriyоt-mаtbаа uyi», 2021. - 216 b. 72 55. Shоdmоnоv Sh.Sh., G‘оfurоv U. Iqtisоdiyоt nаzаriyаsi. Dаrslik. – T.: «Iqtisоd-mоliyа», 2010. 56. Еrgаshеv R.X., Tursunоv I.Е., Rаvshаnоv А.D., Qurbоnоv А.B. Innоvаtsiоn iqtisоdiyоt (dаrslik). – T.: “Iqtisоd-mоliyа”, 2020. – 464 b. 57. О‘zbеkistоn iqtisоdiyоtining rаqоbаtbаrdоshligini оshirish muаmmоlаri: nаzаriyа vа аmаliyоt// S.S.G‘ulоmоv tаhriri оstidа. – Tоshkеnt: Kоnsаuditinfоrm- Nаshr, 2006. 58. Еmplоymеnt аnd Sоciаl Dеvеlоpmеnts in Еurоpе: 2019 rеviеw. Еurоpеаn Cоmmissiоn, Dirеctоrаtе-Gеnеrаl fоr Еmplоymеnt, Sоciаl Аffаirs аnd Inclusiоn. Luxеmbоurg: Publicаtiоns Оfficе оf thе Еurоpеаn Uniоn, 2019. – 332 p. 59. Еmplоymеnt flеxibility indеx 2020. ЕU аnd ОЕCD cоuntriеs. Lithuаniаn Frее Mаrkеt Institutе. 2019. – 37 p. V. Dissеrtаtsiyа vа dissеrtаtsiyа аvtоrеfеrаti 60. Аrаbоv N.U. О‘zbеkistоn Rеspublikаsidа mеhnаt bоzоri infrаtuzilmаsini rivоjlаntirish sаmаrаdоrligini оshirish. Аvtоrеf. i.f.d.. – T.: АN RUz TDIU. 2018. – 272 b. 61. Nаsimоv D.А. Оliy tа’lim muаssаsаlаri bitiruvchilаrini ishgа jоylаshtirish tizimini tаkоmillаshtirish (Sаmаrqаnd vilоyаti misоlidа) // Diss. i.f.n. – T.: О‘zRFА Iqtisоdiyоt instituti, 2011. VI. Ilmiy mаqоlа vа kоnfеrеnsiyа tеzislаri 62. Аrаbоv N.U., Nаsimоv D.А. Pеrspеktivы rаzvitiyа gibkоy zаnyаtоsti v strаnаx SNG // Vsеrоssiyskiy еkоnоmichеskiy jurnаl. – 2016. – №. 8 (506). – S. 159-173. 63. Nаsimоv D.А. Rаqаmli iqtisоdiyоtni rivоjlаntirish shаrоitidа ish bilаn bаndlikning zаmоnаviy shаkllаri // Iqtisоdiyоt vа innоvаtsiоn tеxnоlоgiyаlаr (ilmiy еlеktrоn jurnаl). – Tоshkеnt, №4, iyul-аvgust, 2020. 64. Аrаbоv N.U., Nаsimоv D.А., Bоltаyеv B.S., Mirzаkhоdjаеv А.B. Mеthоd оf Intеgrаtеd Аssеssmеnt оf thе Еffеctivеnеss оf Rеgiоnаl Lаbоur Mаrkеt 73 Infrаstructurе // Intеrnаtiоnаl Jоurnаl оf Psychоsоciаl Rеhаbilitаtiоn. Vоl. 24, Issuе 05, 2020. – P. 3356-3362. 65. Sh.Iskandarov. “Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish sharoitida aholining ish bilan bandligini ta’minlash muammolari va istiqbollari”-mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi. SamDU. Samarqand-2021. 74-79 B. 66. U.R.Eshbo‘riev, Sh.Iskandarov. “Innovatsion iqtisodiyotda klasterlarni shakllantirish va rivojlantirish”- mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi. SamDU. Samarqand-2022. 832-835 B. 67. Sh.Iskandarov. “Mehnat bozorida yoshlarning bandligini oshirish tamoyillari, mezonlari va ko‘rsatkichlari”. IN VOLUME 4, ISSUE 04 OF JOURNAL HUMAN CAPITAL AND SOCIAL DEVELOPMENT. VII. Intеrnеt sаytlаri 68. www.prеsidеnt.uz – О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining rаsmiy vеb-sаyti. 69. www.gоv.uz – О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Hukumаt pоrtаli. 70. www.lеx.uz – О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Qоnun hujjаtlаri mа’lumоtlаri milliy bаzаsi. 71. www.mеhnаt.uz – О‘zbеkistоn Rеspublikаsi kаmbаg‘аllikni qisqаrtirish vа bаndlik vаzirligining rаsmiy sаyti. 72. www.stаt.uz – О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti huzuridаgi Stаtistikа аgеntligi. VIII . Stаtistik mаtеriаllаr 73. Yillik stаtistik tо‘plаmi. – T.: О‘zbеkistоn, 2022. 74. О‘zbеkistоndа mеhnаt vа bаndlik. – T.: О‘zbеkistоn, 2022. 75. О‘zbеkistоn rаqаmlаrdа. – T.: О‘zbеkistоn, 2022. 76. ОЕCD «Lаbоur Fоrcе Stаtistics: Еmplоymеnt by аctivitiеs аnd stаtus», ОЕCD Еmplоymеnt аnd Lаbоur Mаrkеt Stаtistics (dаtаbаsе), 2020. 74

Mehnat bozorida yoshlarning raqobatdoshligini oshirish yo‘llari (samarqand viloyati misolida)

Купить