Mehnat qonunchiligiga rioya etilishi borasidagi amaliyotni o‘rganish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	81.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mehnat qonunchiligiga rioya etilishi borasidagi amaliyotni o‘rganish

Купить

Mavzu:Mehnat qonunchiligiga rioya etilishi borasidagi
amaliyotni o‘rganish
Reja:
1. Mehnat huquqining tushunchasi va predmeti.
2. Mehnat huquqining uslubi va vazifalari.
3. Mehnat huquqining tizimi.
4. Mehnat huquqining fuqarolik, qishloq xo`jalik huquqi, ma`muriy
va ijtimoiy ta`minot huquqlaridan farqi.

Mehnat huquqining tushunchasi va predmeti.
Mehnat huquqi huquqshunoslik tarmoqlari orasida etakchi o`rin tutadi. U
ijtimoiy mehnatga oid munosabatlarni tartibga soladigan huquqiy normalar
tizimidan iborat. Bu munosabatlar mehnat bozoriga amal qilish, mehnatni tashkil
qilish va uni qo`llash jarayonida namoyon bo`ladi.
Mehnatga oid munosabatlar quyidagi o`ziga xos xususiyatlari bilan ajralib
turadi:
Mehnatga oid munosabatning sub`ekti - xodim korxona, muassasa,
tashkilotning mehnat jamoasi tarkibiga qo`shiladi va o`z mehnati bilan korxona
jamoasi oldidagi vazifani bajarishga kirishadi.
Ijtimoiy mehnat taqsimotiga ko`ra, muayyan mehnat funktsiyasini bajarish
xodim majburiyatlarining predmetini tashkil etadi. Muhimi shuki, bu ish bir
qancha kishilar faoliyati bilan uyg’unlashgan, ya`ni mehnat kooperatsiyasi
doirasida bajariladi.
Xodimning va mehnat jamoasi har bir a`zosining ish faoliyati muayyan rejim
o`rnatilgan sharoitda amalga oshiriladi. Mehnatga oid munosabatlar
sub`ektlarining mehnatni tashkil etishga doir tartib-intizom, qoida - talablariga
bo`ysunishi mehnatga oid munosabatlarning izchilligi va samaradorligini
belgilovchi zarur omillardan biri.
Mehnatga oid munosabatlar ixtiyoriy harakterga ega bo`lsada, ular bevosita
ishlab chiqarish doirasida namoyon bo`ladi va muayyan maqsadlarni ko`zlab
amalga oshiriladigan ijtimoiy foydali faoliyat sanaladi.
Xulosa qilib aytganda, mehnat huquqining predmetini, ya`ni mehnat
shartnomasi bo`yicha ishlayotgan xodimlar mehnatining ishlab chiqarishda
qo`llanishi tufayli paydo bo`ladigan ijtimoiy mehnatga oid munosabatlar tashkil
etadi. Ushbu munosabatlar mehnat huquqi predmetining yadrosi hisoblanadi.
Ijtimoiy voqelikda mehnat huquqining predmetini tashkil etuvchi munosabatlar
tizimi mehnatga oid munosabatlardan tashqari, ular bilan muayyan tarzda
bog’langan boshqa munosabatlarni ham qamrab oladi. Bu munosabatlar mehnat

munosabatlaridan ilgariroq, ular bilan bir vaqtda, yoxud bevosita mehnat
munosabatlaridan kelib chiqishi mumkin. Mazkur munosabatlar jumlasiga:
Mehnat sohasida tashkiliy boshqaruvga oid munosabatlarni;
Ishga joylashtirishga oid munosabatlarni ;
Kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish bilan bog’liq munosabatlarni;
Mehnat muxofazasi va mehnat qonunchiligiga rioya etishni nazorat qilishga
doir munosabatlarni;
Mehnat nizolarini hal etish bilan bog’liq munosabatlarni kiritish mumkin.
Yuqorida sanab o`tilgan munosabatlarning har biriga xos xususiyatlarga
qisqacha to`xtalib o`tamiz.
Mehnat sohasidagi tashkiliy boshqaruvga oid munosabatlarda , odatda, ish
beruvchi bilan mehnat jamoasi, kasaba uyushmasi yoki xodimlarning boshqa
vakillik organlari o`rtasida kelib chiqadigan munosabatlarni aks ettiradi.
Ishga joylashtirishga doir munosabatlar o`rta umuta`lim, hunar texnika
bilim yurtlari, texnikumlarni tamomlagan yoshlarni, urush nogironlari va
qatnashchilarini, harbiy xizmatni tugatib, iste`foga chiqqanlarni, shuningdek jazoni
o`tab bo`lgan shaxslarni, mehnat va ishlab chiqarishning qayta tashkil etilishi,
korxonalarning bankrot bo`lishi oqibatida ishdan bo`shatilgan kishilarni hamda
aholining boshqa toifalarini ishga joylashtirish kabi masalalarni qamrab oladi.
Ishlab chiqarishda kadrlar tayyorlash va malakasini oshirishga doir
munosabatlar asosan xodimlarning o`qishi, muayyan kasb yoki mutaxassislikka
ega bo`lishi, shuningdek, ishlab chiqarishdan ajralmagan o`z malakasini oshirishi
jarayonida shakllanadi.
Mehnat muhofazasi va mehnat qonunlariga rioya etishni nazorat qilishga
doir munosabatlar. Bu kabi munosabatlar amalda vakolatli davlat idoralarining
korxonalarda mehnatni muxofaza qilish va mehnat qonunlariga rioya etishni
nazorat qilish jarayonida namoyon bo`ladi.
Mehnat nizolarini hal qilishga doir munosabatlar . Bunday nizolar asosan
mehnatni tashkil qilish, shart - sharoitlarini belgilash va ishlab chiqarishga tadbiq
etish jarayonida yuzaga keladi. Ko`pincha mehnat nizolari ish beruvchi bilan

xodim o`rtasida vujudga kelgan kelishmovchilik o`z vaqtida hal qilinmagan
taqdirda ro`yobga chiqadi. Ammo mehnat nizolari jamoa shartnomasini qabul
qilish yuzasidan ham kelib chiqishi mumkin.
Mehnat huquqining uslubi va vazifalari.
Mehnatga oid munosabatlarni tartibga solishda huquqshunoslikning ushbu
sohasida qo`llaniladigan uslubning quyidagi asosiy xususiyatlarini ko`rsatib o`tish
mumkin:
Birinchidan, bu mazkur munosabatlarni tartibga solinishini markazlashtirilgan
hamda lokal normalar uyg’unlashtirilgan holda qo`llaniladi.
Ikkinchidan, bu uslub mehnatga oid munosabatlarning qonunlar va
shartnomalar asosida tartibga solish jarayonida uzviy bog’liqligida namoyon
bo`ladi. Bu xol Mehnat Kodeksining 4-modda 2-qismida yaqqol ifodalangan.
Uchinchidan, mehnatga oid munosabatlarni tartibga solishda korxona mehnat
jamoasi, kasaba uyushmasi va xodimlarning boshqa vakillik organlari ishtirok
etishi belgilab qo`yilgan.
To`rtinchidan, Mehnat Kodeksining 10 - moddasida munosabatlarning huquqiy
jihatdan tartibga solishda halqaro huquqiy normalar, shuningdek, davlatlararo
shartnomalar qoidalarining qo`llanishi nazarda tutilgan.
Agar O`zbekiston Respublikasining halqaro shartnomasida yoki Halqaro
Mehnat tashkilotining O`zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan
konventsiyasida xodimlar uchun mehnat to`g’risidagi mamlakatimizda qabul
qilingan qonun va boshqa normativ xujjatlarga nisbatan imtiyozliroq qoidalar
belgilangan bo`lsa, u holda halqaro shartnoma yoki konventsiya qoidalari
qo`llaniladi.
Mehnat huquqi uslubining dastlabki belgisi - bu mehnat sohasidagi
munosabatlarni tartibga solishning markazlashtirilgan va lokal usullarining
uyg’unlashtirilgan holda qo`llanishida namoyon bo`ladi.
Mehnat Kodeksining 9-moddasida ta`kidlab o`tilganidek, mehnat
sohasidagi davlat boshqaruvini O`zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini

ijtimoiy muxofaza qilish vazirligi va uning xududiy bo`linmalari tomonidan
amalga oshiriladi.
Mehnatga oid munosabatlarini lokal usulda huquqiy jihatdan tartibga
solishda korxonadagi ish vaqti rejimini, mehnat ta`tili grafiklari, jamoa
shartnomasining mazmuni va shartlari, markazlashtirilgan tartibdagi normativ
xujjatlarda belgilangan xodimlarning qo`shimcha imtiyoz va kafolatlari aks
ettiriladi. Bunda, bir tomondan ish beruvchi, ikkinchi tomondan esa, mehnat
jamoasi, kasaba uyushmasi va xodimlarning boshqa vakillik organlari ishtirok
etadi.
Ma`lumki, mehnat huquqi muayyan vazifalarni bajaradi. Mehnat
huquqining vazifalari deganda, huquqiy jihatdan ta`sir o`tkazishning asosiy
yo`nalishlari tushuniladi. Bu xol muayyan huquq normasining jamiyat hayotida
qanday ahamiyat kasb etishi va aynan nimaga xizmat qilishini anglatadi.
Mehnat huquqi quyidagi ikki vazifa: ishlab chiqarish va himoyalashni bajaradi.
Umuman olganda, mehnat huquqi iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, g’oyaviy -
tarbiyaviy vazifalarni bajaradi. Jumladan uning:
-iqtisodiy vazifasi ishlab chiqarishga ta`sir o`tkazish orqali namoyon bo`ladi;
-siyosiy vazifasi ishlab chiqarish jarayonida xodimlar ijtimoiy - siyosiy
faolligining oshishida aks etadi;
-g’oyaviy tarbiyaviy vazifasi ijtimoiy mehnatning takomillashuvi hamda
xodimlarni ma`naviy - ma`rifiy tarbiyalashda ifodalanadi;
ijtimoiy vazifasi mehnat qilish huquqining erkinligini ta`minlashda namoyon
bo`ladi.
Mehnat huquqi normalari bilan tartibga solinadigan bunday ijtimoiy
munosabatlar xuddi shu huquq nomalari bilan birgalikda mehnat huquqi fanining
predmetini tashkil etadi.

Mehnat huquqining tizimi.
Mehnat huquqi tizimi deganda, mehnat huquqi normalarining ilmiy jihatdan
asoslangan tarzda joylashish tartibi va klassifikatsiyasi tushuniladi. Bu tizim ikki
qismga: umumiy va maxsus qismga bulinadi.
Umumiy qismda mehnat huquqi tushunchasi va predmeti, usullari, asosiy
vazifalari, asosiy manba va tamoyillari, mehnat huquqining sub`ektlari, mehnatga
oid huquqiy munosabatlar, xodimlar va ish beruvchilarning vakilligi, jamoa
shartnomasi va kelishuvlari kabi institutlarga taalluqli huquqiy nomalar
o`rganiladi.
Maxsus qismda esa, mehnatga oid munosabatlarning alohida jihatlarini
boshqaruvchi yoki ular bilan bog’liq bo`lgan ijtimoiy munosabatlarning ayrim
turlarini tartibga solish jarayonida paydo bo`lgan institutlar va o`ziga xos huquqiy
normalar o`rganiladi. Ular jumlasiga:
aholini ishga joylashtirish;
mehnat shartnomasi(kontrakt);
ish vaqti;
dam olish vaqti;
mehnatga haq to`lash;
kafolatli to`lovlar va kompensatsiya to`lovlari;
mehnat shartnomasi taraflarining moddiy javobgarligi;
mehnat intizomi;
mehnat muxofazasi;
ayrim toifadagi xodimlarga beriladigan qo`shimcha kafolat va imtiyozlar;
mehnat nizolari kabi institutlar kiradi.
Mehnat huquqi tarmog’i va mehnat qonunchiligi tizimlari o`rtasida muayyan
farq mavjudligini ta`kidlab o`tish lozim. Mehnat huquqi tizimi asosan huquqiy
normalar majmuasini o`z ichiga qamrab olsa, mehnat qonunchiligi tizimi esa
mehnatga oid barcha xujjatlarni qamrab oladi.

YUridik adabiyotda mehnat huquqi fanining tizimi, predmeti va mazmun -
mohiyati jihatidan mehnat huquqi hamda mehnat qonunchiligi tizimlariga
qaraganda kengroq ekani e`tirof etilgan.

Mehnat huquqining fuqarolik, qishloq xo`jalik huquqi, ma`muriy va ijtimoiy
ta`minot huquqlaridan farqi.
Ma`lumki, hayotda ijtimoiy munosabatlar bir biri bilan uzviy bog’liq holda
namoyon bo`ladi. SHu bois muayyan ijtimoiy munosabatlar huquqning qaysi
sohasiga taalluqli ekanini aniqlash alohida ahamiyat kasb etadi.
Jumladan, mehnatga oid munosabatlarga fuqarolik - huquqiy munosabatlar
juda yakin turadi.
Fuqarolik - huquqiy munosabatlarning ob`ekti - muayyan mehnat topshirig’ini
bajarish yoki xizmat ko`rsatish bilan bog’liq bo`lgan holatlarni o`rganish va
tartibga solishda mujassamlashadi.
Odatda uning ob`ektlari sirasiga, birinchidan, ashyolar, ikkinchidan,
harakatlar, uchinchidan, ijodiy mehnat natijalari, to`rtinchidan, mulkiy harakterga
ega bo`lmagan shaxsiy huquqlar kiradi.
Ayni vaqtda mehnat huquqi bilan ma`muriy huquq o`rtasida muayyan
farq va o`zaro bog’liqlik mavjudligini aytib o`tish lozim. Mehnat huquqining
ma`muriy huquqdan asosiy farqi shundaki, ish beruvchining butun xokimiyati
muayyan korxona doirasi bilan cheklangan. SHunday ekan, u faqat shu korxona
xodimlariga nisbatan qo`llaniladi, ma`muriy huquq nomalari esa barcha
fuqarolarga tadbiq etiladi.
Mehnat huquqi bilan qishloq xo`jaligi huquqi orasidagi farqni ajratishda
jiddiy qiyinchiliklar vujudga keladi. CHunki mehnat huquqi mehnat shartnomasi
bo`yicha ishlayotgan xodimlarning mehnatga oid munosabatlarini tartibga soladi.
Qishloq xo`jaligi huquqi esa qishloq xo`jaligi kooperativi (sharkat) a`zolarining
mehnati bilan bog’liq munosabatlarini tartibga soladi.
Mehnat huquqi ijtimoiy ta`minot huquqidan tubdan farq qiladi.
Birinchi galda, ular har ikki huquq sohasida qo`llaniladigan uslub jihatidan

farqlanadi. Ijtimoiy ta`minot huquqi uslubining o`ziga xosligi shundan iboratki, bu
huquq sohasi normalari bilan tartibga solinadigan munosabatlar shartnomaviy
negizga tayanmaydi va asosan markazlashtirilgan huquqiy normalar orqali tartibga
solinadi.

adabiyotlar ro`yxati:
1. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. T. «Adolat» 2014 y.
2. O`zbekiston Respublikasining «Mehnat kodeksi». T. «Adolat» 2014 y.
3. O`zbekiston Respublikasining Mehnat huquqi. Oliy o`quv yurtlari uchun
darslik. A.A.Inoyatov. –T. «Iqtisodiyot va huquq dunyosi» 2002 y.
4. Tursunov Y. «Mehnat huquqi» o`quv qo`llanmasi. T. «Moliya» 1999 y.
5. Tursunov Y.T. , Usmonova M.A. «Mehnat huquqi» o`quv qo`llanma. T.
«Moliya» 2001
6. Tursunov Y.T. «Mehnat huquqi». Darslik. T. «Moliya» 2002 y.
7. O`zbekiston Respublikasi mehnat Qonunchiligi bo`yicha me`yoriy huquqiy
hujjatlar to`plami. Toshkent, «Iqtisodiyot va huquq dunyosi», 2008 y.
8. O`zbekiston Respublikasining «Aholini ish bilan ta`minlash to`g’risida» gi
1998 yil 1 may qonuni.
9. O`zbekiston Respublikasining «Mehnatni muhofaza qilish to`g’risida» gi 1993
yil 6 may qonuni.
10. O`zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi ga sharhlar . T. TDYUI. 200 8
y.

Mehnat qonunchiligiga rioya etilishi borasidagi amaliyotni o‘rganish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish