Mehnat ta’limi darslarida o’quvchilarning tadbirkorlik qobiliyatlarini shakllantirish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	94.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Mehnat ta’limi darslarida o’quvchilarning tadbirkorlik qobiliyatlarini shakllantirish

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA О ‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI KASBIY TA’LIM FAKULTETI MEHNAT TA’LIMI VA CHIZMACHILIK KAFEDRASI “Himoyaga tavsiya etilsin” “ Himoyaga ruxsat etildi” Kasbiy ta’lim fakulteti dekani Mehnat ta’limi va chizmachilik ___________dots. T. A. Fayziyev kafedrasi mudiri, dotsent ________________S.X.Yakubov “____” _______________2014 y. “_____” ____________2014 y. Kasbiy ta’lim fakulteti kunduzgi bo’limi 5142000-Mehnat ta’limi yo’nalishi bitiruvchisi ABANOV TASHTEMIR ARALOVICH ning bakalavir darajasini olishi uchun yozilgan “Mehnat ta’limi darslarida o’quvchilarning tadbirkorlik qobiliyatlarini shakllantirish” mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI Rahbar: dots . Sattorov B .N. Qarshi – 2014 y . O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI

OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI KASBIY TA’LIM FAKULTETI MEHNAT TA’LIMI VA CHIZMACHILIK KAFEDRASI MEHNAT TA’LIMI DARSLARIDA O’QUVCHILARNING TADBIRKORLIK QOBILIYATLARINI SHAKLLANTIRISH «5142000-mehnat ta’limi» yo’nalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun BITIRUV MALAKAVIY ISHI Bajaruvchi: Abanov Tashtemir Aralovich Ilmiy rahbar: dots. Sattorov Bobonazar Bitiruv malakaviy ishi «Mehnat ta’limi va chizmachilik» kafedrasida bajarildi. Kafedraning 2014 yil ___ maydagi majlisida muhokama qilindi va himoyaga tavsiya etildi (bayonnoma №___). Kafedra mudiri: dots. S.X. Yakubov Bitiruv malakaviy ishi YaDAK ning 2014 yil “___” ________dagi majlisida himoya qilindi va ____ ball bilan baholandi (bayonnoma №___ ). YaDAK raisi: _______________________________________

МУНДАРИЖА : Кириш ……………………………………………………………………… ….. . 3 I - БОБ . МЕҲНАТ ТАЪЛИМИ ЖАРАЁНИДА ЎҚУВЧИЛАР ТАДБИРКОРЛИК ФАОЛИЯТИНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ ТУРЛАРИ , ШАКЛ ВА МЕТОДЛАРИ . 1.1. Ўқувчилар тадбир корлик фаолиятини ташкил этишнинг фалсафий , психологик - педагогик асослари ………………………………………………. 9 1.2. Тадбир корлик фаолияти турларини таснифлашга нисбатан замонавий ё ндашувлар …………………………………………………………………….18 1.3. Меҳнат таълими жара ё нида ўқувчилар та д бир корлик фаолиятини ташкил этиш имкониятлари…………………………………………………………….27 II - БОБ. МЕҲНАТ ТАЪЛИМИ МАЗМУНИГА КЎРА ЎҚУВЧИЛАР ТА Д БИР КОРЛИК ФАОЛИЯТИНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ ПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ. 2.1. Ўқувчилар та д бир корлик фаолияти турларини таснифлаш мезонлари………………………………………………………………………..42 2.2. Меҳнат таълими жара ё нида ўқувчилар та д бир корлик ф

КИРИШ Мамлакат иқтисоди ё тидаги туб ўзгаришлар, унинг хом аш ё йўналишидан рақобатбардош пировард маҳсулот ишлаб чиқаришга ўта ё тганлиги олий таълимга бутунлай янги вазифаларни қўймоқда. Маълумки , кейинги вақтларда мамлакатимизда турли касб соҳаларини ривожлантириш ва уларга қизиқувчи ё шларни касбий йўналтиришга оид қатор ҳужжатлар қабул қилинди . Мазкур ҳужжатларда узлуксиз таълим тизимини такомиллаштириш , юксак касбий , маънавий ва ахлоқий талабларга жавоб берувчи юқори малакали педагог кадрлар тай ё рлаш тизимини яратиш кўзда тутилган . Бироқ , ўз ўрнида таъкидлаш лозимки , жаҳон иқтисодиётига интеграциялашув ва глобаллашувининг ижобий томонлари билан бир қаторда маълум зиддиятли жиҳатлари ҳам мавжуд . Жумладан , турли мамлакатлардаги иқтисодий ривожланишнинг бир текисда бормаслиги

асарини мазмун - моҳиятини теран ва чуқур англаб етишни тақазо этади . Ушбу буюк мақсадга эришишда асосий эътибор ё ш авлодни баркамол , маънавий ва жисмонан соғлом , юқори малакали касб эгаси қилиб тарбиялашга қаратилганлиги миллий анъаналаримиз , менталитетимизнинг ўзига хос ифодаланишидир . Бош қомусимиз бўлган Ўзбекистон Республикаси Конституциясида "Ҳар кимга илмий ва техникавий ижод эркинлиги, маданият ютуқларидан фойдаланиш ҳуқуқи кафолатланади. Давлат жамиятнинг маданий, илмий ва техникавий ривожланишига ғамхўрлик қилади", деб алоҳида қайд этилганлиги эса барпо этила ё тган демократик жамиятда ижодкорлик эркинлигининг гаровидир. Республикамизда изчил амалга ошириб борила ё тган Кадрлар тай ё рлаш миллий модели бугунги кунда жаҳон миқ ё сида эътироф этилди ва ўзининг натижал

касб-ҳунар таълими муассасалари битирувчиларининг мутахассис сифатида мустақил ва ижодий даражага эриша олма ё тганлиги. - Ушбу камчиликларнинг бартараф этилиши таълим ислоҳатларини муваффақиятли амалга ошириш учун замин яратади ва бизнинг амалга оширган тадқиқотларимиз муоммасини ташкил этиб унинг долзарблигини таъкидлайди. Жамиятимиз тараққиёти ва истиқболи амалга ошираётган ислоҳатларимиз, режаларимизнинг самараси, тақдири, буларнинг барчаси, замон талабига жавоб берадиган юқори малакали, миллатга фидокор, мустақил фикрлайдиган бирор бир масалани онгли равишда ҳал қила оладиган, изланувчан, янгиликка интилувчи кадрларга бориб тақалади. Биз бу масалалардан келиб чиқиб, ё шларимизнинг умумтаълим мактабларидан бошлаб бунга тай ё рлаб боришимиз, уларнинг билим салоҳиятини кўтариб, ўқувчи ё

Битирув малакавий иш нинг мақсади: Ўқувчилар тадбиркорлик фаолияти турлари таснифини ишлаб чиқиш ҳамда шу асосда меҳнат таълими мазмунига кўра улар танлаш мезонларини асослашдан иборат. Битирув малакавий иш нинг объекти: умумий ўрта таълим мактаблари меҳнат таълими мазмунига мос равишда ўқувчилар тадбиркорлик қобилиятларини шакллантириш жара ё ни. Битирув малакавий иш нинг предмети: Меҳнат таълими дарсларида ўқувчилар та д биркор лик фаолияти турлари ва уларни ташкил этиш метод лари ва шакллари. Битирув малакавий иш нинг илмий фарази: Меҳнат таълими жара ё нида ўқувчиларнинг та д бир корлик фаолиятини самарали ташкил этиш мумкин, агарда: - ўқувчиларнинг ижодий қобилият ва қизиқишлари вақтида аниқланиб, таълим-тарбияга жара ё нида мақсадли ривожлантириб борилса; - меҳнат таълимида та д бир

- меҳнат таълими мазмунига кўра ўқувчиларнинг тадбиркорлик фаолияти турларини танлаш мезонларини асослаш; - меҳнат таълими тадбиркорлик фаолиятини ташкил қилишнинг педагогик технологияларига асосланган методик ишланмалар тайёрлаш. Битирув малакавий ишнинг методи: мавзуга доир бўлган илмий-методик адабиётларни ўрганиш ва таҳлил қилиш; умумий ўрта таълим мактабларида меҳнат таълими дарсларини ташкил қилинишини кузатиш, мактаб ўқитувчилари, ўқув усталари ва ўқувчилар билан суҳбатлар ўтказиш; мактаб ҳужжатлари ва ўқувчиларнинг бажарган ишларини ўрганиш. Битирув малакавий ишнинг методологик асоси мустақиллик йилларида шахсни ривожлантиришга доир давлат сиёсати; Республика Президенти И.А.Каримовнинг баркамол авлодни тарбиялаш борасидаги нутқ ва асарлари; Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, Ўз

Битирув малакавий ишнинг амалий аҳамияти: Меҳнат таълими дарс лари жара ё нида замон талабларига мос ҳар томонлама ривожланган етук ижодкор ва тадбиркор шахсни тарбиялаш ва ё шларни келажак равнақи йўлида тинмай меҳнат қиладиган қилиб таълим тарбия беришга оид тавсиялар ишлаб чиқилганлиги билан белгиланади. I БОБ. МЕҲНАТ ТАЪЛИМИ ЖАРАЁНИДА ЎҚУВЧИЛАР ИЖОДКОРЛИК ФАОЛИЯТИНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ ТУРЛАРИ, ШАКЛ ВА МЕТОДЛАРИ 1.1. Ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини ташкил этишнинг фалсафий, психологик-педагогик асослари Ўқувчиларнинг тадбиркорлик сифатларини таркиб топтириш ҳамда ривожлантиришда педагогик-психологоик жиҳатдан улкан имкониятлар мавжуд бўлиб, унинг рўёбга чиқишида назарий изланишлар ва амалий фаолиятни тўғри ташкил этиш ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Инсоният тараққиётининг барча даврларида

Моҳир педагог Фитрат ақлий тарбиянинг ўқиш-ўрганиш орқали амалга ошишини таъкидлайди ва бунда табиатан инъом этилган - фикрий ва илм воситасида ҳосил бўлувчи - касбий (комил) ақлни ажратиб кўрсатади. У таълимда қуйидаги тамойилларга амал қилиш лозим деб билади: 1. Таълим ва тарбиянинг бирлиги ; 2. Бериладиган билимларнинг илмийлиги ; 3. Билимнинг тизимли ва изчиллиги ; 4. Бериладиган билимларнинг бола ё ши ва билим даражасига мослиги ; 5. Боланинг оилимларни онгли ўзлаштиришига эришиш ; 6. Билимнинг болага моддий ва маънавий фойда келтириши. 1920-50 йилларда ўқув-тадқиқот фаолиятини ташкил қилишнинг мазмуни, турли восита ва услублари ишлаб чиқилиб, улар мақсадга мувофиқ равишда сараланиб борди. Дастлаб кенг кўламда жорий этиб бошланган тадқиқотчилик услубларидан кейинчалик анъанавий услуб

омили эътибордан четда қолдирилганлиги сабабли уларни педагогик амали ё тга жорий этишда бир қанча мураккабликларни келтириб чиқарди. Ижодкорлик педагогикасини илмий билиш соҳаси ва педагогиканинг фундаментал асосларидан бири сифатида ишлаб чиқиш борасидаги тадқиқотларни А.Матюшкин, А.Ф.Эскулова, Т.В.Кудрявцев ва бошқалар ишларида кузатиш мумкин. Бу тўғрида Я.А.Пономарев қуйидагича фикр билдирган эди: "Абстракт фан сифатида ижодкорлик психологиясининг ижодкорлик педагогикаси таркибига аниқ фан сифатидаги киритилиши - ижодий фаолият т ў ғрисида ўзгартирувчи таъсирли билимларни ривожлантиришнинг зарурий шартидир. Уни амалга ошириш учун эса қатор ижтимоий фанлар тузилмаси ва уларнинг ўзаро алоқаларини жиддий қайта куриб чиқиш талаб этилади. Бу ҳолат ижодий фаолиятнинг турли ташкилий тузил

С.М.Василенскийларнинг тадқиқотларида ўқувчилар ижодкорлик фаолиятида шахс тадбиркорлик қобилиятларини ривожлантиришнинг психологик жиҳатлари ўз ифодасини топган. Мактаб ўқувчиларининг дарсдан ва мактабдан ташқари пайтларда тадбиркорлик қобилиятини ривожлантириш муаммоси Р.А.Низомов, С.А.Новоселова ва бошқа муаллифлар ишларида асосан ўқувчилар илмий-техникавий ижодкорлигини ривожлантириш, такомиллаштириш муаммолари ўрта махсус ва касб-ҳунар таълими ҳам техника олий ўқув юртлари мисолида ёритилган. Тадбиркорлик фаолиятини педагогик ва техник билимлар билан ўзаро интеграциялашувининг методологик асоси сифатида қуйидагилар қайд этилади: умумфалсафий, гуманитар, ижтимоий-иқтисодий, математика, табиий-илмий, умумкасбий ва махсус фанлар асослари учун хос бўлган қонуниятлар саналади. Умумфалсафий

хусусиятларига кўра турли объектларнинг умумий қонуниятларини аниқлаш борасидадир. Пед а гогик ва техник билимларни уйғунлаштириш гносеологик хусусиятга эга бўлган илмий билишнинг яхлит жара ё нида намо ё н бўладиган қонуниятларни акс эттиради . Шунингдек, ўқитувчи ва ўқувчилар ижодий фаолиятини ташкил қилишнинг алоҳида йўналишлари А.П.Ежов, А.Х.Теплисткий, Г.А.Халемский, И.Кичкин, К.Зойировлар, М.В.Вачевский, П.Н.Андрианов, Р.В.Магера, Т.Ж.Исмоилов, Э.П.Скорняков томонидан тадқиқ қилинган. Тадбиркорлик фаолиятида ўқувчининг психологик хусусиятлари ақлий яратувчанлик ихтирога мойиллиги, ҳоҳиши ва бевосита қизиқишлари муҳим аҳамият касб этади. Ўқувчининг тадбиркорлик қобилиятларини ривожлантириш бугунги кунда фан-техника тараққий этаётган даврда бу муҳим омиллардан биридир. Тадбиркорлик фао

ихтирочилик ижодкорлигини ривожлантиришга ўз ҳиссасини қўша оладиган ҳар қандай малакали ўқитувчи қуйидаги хусусиятларга эга бўлиши керак: - бўлажак мутахассисларга сифатли таълим-тарбия бера олиши ва уларни ижтимоий фойдали ҳамда техник меҳнатга тай ё рлаши; - ё шлар ижодий қобилиятларини ўстириш бўйича олиб бориладиган ишларни такомиллаштира олиши; - замонавий педагогик технологиялар ва таълимнинг мақсадли шаклларини ўз амали ё тида қўллай олиши; - ўз мутахассислиги соҳаси ва унга алоқадор бошқа соҳаларга оид мукаммал билимга эга бўлиши ҳамда ушбу соҳа мутахассислари билан мулоқот қила олиши; - технологик ҳужжатлар, жумладан ихтирочилик ҳужжатлари билан ишлашда юқори даражадаги ташкилий кўникмаларга эга бўлиши. Ижодкорликка бўлган эҳтиёж психофизиологик жиҳатдан қаралганда, ўз ривожланиш

бошқаларнинг гапини, радионинг овозини эшитмайди. Унда диққатниинг тўпланиши кучли бўлади. Қизиқишдан диққатни жалб қилиш воситаси сифатида фойдаланилар экан, шуни эсдан чиқармаслик керакки, қизиқиш бизнинг илгариги тажрибамиз билан биздаги мавжуд билимларга мустаҳкамлик боғлаб олиб боришимиз керак. Қизиқиш билимларнинг онгли, пухта, барқарор, англанган ҳолда ўзлаштирилишида кўникма ва малакаларни шакллантиришда шахс қобилияти, зеҳни ўқувчанлиги ривожланишига, оламни мукаммалроқ билишга, билим савиясини ке н гайишига ё рдам беради. Қизиқиш мотив сингари борлиқнинг мўжизакор томонларини билишга, фан асосларини эгаллашга, фаолиятнинг турли-туман шаклларига нисбатан ижодий ё ндашишни вужудга келтиради. Меҳнат таълими дарсларида та д бир корлик фаолиятида ижодкорликка масъулият билан муносабат

онгига ҳамма хилдаги тарбияни сингдириш билан бир қаторда, иқтисодий- тадбиркорлик тарбиясининг қуйидаги муҳим вазифаларини ажратиб кўрсатиш мумкин: - Биринчидан , ҳар қандай жамиятнинг ҳар бир аъзосининг муқаддас бурчи ва шарафли иши бўлган меҳнатга онгли ва ижодий муносабатни тарбиялаш; - Иккинчидан , бозор итисодиёти қонун-қоидаларини тезда ўзлаштириб, ўз кундалик иш фаолиятларига тадбик этишни шакллантириш; - Учинчидан , бу тарбия ишчиларни ижтимоий ташаббускорликни, тадбиркорликни ривожлантиришга, ишлаб чиқаришни корхонани бошқаришда иштирок этишга кўмаклашади; - Тўртинчидан, жамият аъзоларида ўз кичик бизнесларини ташкил этиш билан боғлиқ бўлган тадбиркорлик, ишбилармонлик каби хислатларни шакллантиради; - Бешинчидан , энг муҳими, бу тарбиянинг вазифаси жамият аъзоларида маъсулият, ҳ

Тадбиркорлик, фақат пул топиш эмас, балки ижодкорлик, яратувчанлик фаолияти орқали даромад топишдир. Тадбиркорлик - бу мавҳум нарса эмас, балки аниқ мақсадни кўзлаб олиб бориладиган фаолиятдир. Тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланувчи шахслар тадбиркор ёки ишбилармон кишилар деб юритилади. Тадбиркорликнинг муҳим белгилари қуйидагиларда ўз аксини топади: 1.Мулкий муносабатларнинг иштирокчиси бўлиш; 2.Иқтисодий эркинлик, хўжалик фаолиятини танлаш, ишлаб чиқаришни бошқаришда эркинлик; 3.Иқтисодий ҳатти-ҳаракатлар учун маъсулиятни ўз зиммасига олиш; 4.Фойда олишга интилиш, унга эришиш чора-тадбирларини кўриш, олинган фойдани ўз билганига кўра режа асосида ишлатиш; 5.Тижорат сирига эга бўлиш. Бизнесга оид ва ўзгаларга ошкор этилмайдиган маълумотларни сир тутиш; 6.Рақобат курашида қатнашиш. Боз

Унинг му ҳ им хусусияти ўз-ўзини бош қ ариш, яъни автоном хусусиятига эга бўлади. Тадбиркорликнинг мулкий шакллари ҳам ҳар хил салмоққа эга бўлади. Саноатда йирик бизнес, давлат тадбиркорлиги кенг ривожланади. Майда шаҳарларда кичик бизнес, қишлоқларда фермер хўжаликлари, маҳаллаларда якка тартибда фаолият кўрсатувчи тадбиркорларга шароит бўлади. Тадбиркорлик ўз-ўзидан давлат иштирокисиз, унинг ёрдамисиз ривожланмайди. Давлат солиқлар, субсидия, экспорт имтиёзлари, ўзининг ахборот хизматлари орқали, шунингдек, ўз ҳисобидан бепул умумий таълим бериш орқали тадбиркорликни қўллаб қувватлайди. Тадбиркорлик юридик жи ҳ атдан қ айд этилади, унинг шарт-шароитлари, қ онун қ оидалари, ҳ а қ - ҳ у қ у қ ини белгиловчи, давлат ва жамоатчилик томонидан ҳ имоя қ илиниши ва кафолатланишини ифодалаовчи

топган. Ислом таълимотига кўра ме ҳ натсиз қ ўлга киритилган лу қ ма ҳ аромдир. Тадбиркорлар ҳ ам ўз риз қ у насибасини ўз ҳ алол ме ҳ натлари билан топишлари шарт, ҳ алоллик тадбиркорнинг (ими д жга) обрўга эга бўлишини кафолатлайди. Шундай қ илиб, тадбиркорликнинг асосий тамойил лари сифатида қуйидагиларни кўрсатиш мумкин : 1. Тадбиркорликдаги эркин фаолият- қ онун билан таъ қ и қ ланмаган ҳ ар қ андай фаолиятни амалга оширишдир ; 2. Тадбиркор-хўжалик юритишда ва фойда тақсимотида эркин бўлади; 3. Корхонани қайси мулк шаклига тегишлилигидан қатъий назар қонунга баробар бўйсуниши; 4. Тадбиркорчилик ҳам, тадбиркорларга ишчи ёллаш ҳам мутлақо ихтиёрий, кўнгилли бўлиши керак дегани, ёлланган ишчилар 8 соат ишлашлари лозим, тадбиркор эса туну-кун, керак бўлса иш билан банд бўлмоғи керак; 5. Д

туриш учун зарур бўлган маълум миқдордаги маблағлар, таваккал қилиб ишлаш ва ҳ.к. шунга ўхшаган талабларга жавоб бериш керак бўлади. Бу каби фазилатларга эга тадбиркорлар, албатта, катта-катта ишлар қилишга қодир. Тадбиркор шу хусусиятларни ўзида мужассамлаштирган бўлиши шарт. Замонавий шароитда Fарбда тадбиркорликнинг барча турлари авж олмоқда. Бунга кўп жиҳатдан давлат корхоналарини хусусийлаштириш ижобий таъсир кўрсатади. Илгариги йирик бесўнақай давлат корхоналари ва компаниялари ўрнига кичик, чаққон, ҳар қандай шароитга тез мослаша оладиган хусусий корхоналар пайдо бўлди. Охирги йигирма йил ичида тадбиркорларнинг умумий сони Японияда деярли 2 баробар ўсган бўлса, АКШ да 2,5 баробардан ҳам ортиқроқ ўсди. Бизнинг мамлакатимизда хусусийлаштириш ва кичик корхоналар сонининг ўсиш суръати а

- фирма таъсис этувчилар и орасида муносабатни ани қ ловчи ҳ ужжат; Фирмани рўйхатдан ўтказиш ҳ а қ идаги қ арор туман ёки ша ҳ ар ҳ окимияти томонидан чи қ арилади. Ўқитувчининг шахсий ва касбий ривожланиши ўз имкониятларини рўёбга чиқариш жараёни, ижодкорлик эса касбий фаолиятини лойиҳалашга бўлган объектив эҳтиёж сифатида қаралади. Ўқитувчининг касбий тайёргарлик жараёнини индивидуал лойиҳалаш ғоялари касбий-педагогик таълимнинг объектив етакчи мезони бўлиб қолмоқда ижодкорлик тушунасининг мохиятига эътибор берадиган бўлсак ижодкорликни турлича таърифлар берилган бўлиб, одатдаги тушунчага кўра ижод озчилик кишиларнинг, буюк санъат асарларини, янги машиналарни, дастгоҳлар ва ҳоказоларни яратадиган истеъдодли одамларнинг қисматидир. Лекин ижод буюк асарлар яратишдан иборатгина эмас, балки

томонидан ўтказиладиган семинарларда, тизимли таҳлил, функ ц ионал- қийматли таҳлил, тизимли фикрлаш фаолияти методологияси, фикрлашни фаоллаштириш методлари ва ижодкорлик назариясининг бошқа бўлимларида танишиш мумкин эди. «Шахс шаклланиши» тушунчасини талқин қилишдаги бундай хилма-хиллик унинг моҳиятини намо ё н қилувчи шахс ривожланиш констепстиясининг ўзига хослигини кўрсатади. Ушбу ўзига хослик шахснинг касбий шаклланишини белгилаб берувчи психологик-педагогик компонентларни ўқув фаолияти давомидаги ривожланиш даражасига боғлиқ ҳолда ўрганиш, йўналтирилганлик мазмунини ифодаловчи мотивлар даражаси ва тавсифини белгилаб бериш, касбий шаклланиш типологиясини аниқлаш каби масалалар билан боғлиқ бўлади. Шахс сифатларининг шаклланишида оила, атроф–муҳит, жамият катта роль ўйнайди. Ота–онан

Агар ўқитувчи ё ки ўқувчи бу жара ё нга тай ё рланмаган бўлса, ўқитиш жара ё нида мақсад бўйича кафолатланган натижага эришиб бўлмайди, яъни таълим жара ё ни яхши эффект бермайди. Ўқувчилар билим олиш истаганлари ҳолда ўқитувчи материални яхши тушунтира олиши ва дарс жара ё нини лойиҳалаштириб олиш лозим, ўқитувчи яхши тушунтира олмаса, ўқувчилар ўқишни хохламаслар бу билимларни ўзлаштиришни истамасалар керакли билим ололмайдилар. Интелектуал салоҳияти паст, жамиятга кераксиз бўлиб қолади. Билимли кишилардан аввало жамият манфаатдор, қолаверса ўша инсоннинг ўзи ҳам қилган ҳар бир ҳаракатидан ўзи ҳам наф кўради. Шуни айтиб ўтиш керакки, ўқитувчиларнинг ўрни ўқув жараёнида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади. Ўқитувчилар бу жараёнда шахсни ривожланиши, шаклланиши, билим олиш ва тарбияланишида ш

«Билим» тушунчаси хотирада сақланадиган ахборот маъносида тушунилади. Талабада билим бор йўқлиги имтихонда шу ахборотга доир берилган ё ддан берган жавобига қараб қўйилади. Тизим ё ндашув тизим сўзи тузилма, қисмлардан тузилган, бириккан яхлит нарса ё ки ҳ одиса маъносини англатади. Тизим тушунчаси ва сўзи бошқа маъноларга ҳам эга. Масалан: тизим ип, сим кабелларга терилган нарса, тизим шода. Шунингдек кибернетик тизим, ахборотлар тизими, ижтимоий муносабатлар тизими, ҳаракатлар тизими, педагогик тизим каби тушунчалар шаклида ҳам кўлланилади. Тизим тушунчаси одатда айрим белгиларга кўра турларга ажратилади. Моддий нарсалар тизими: мав ҳ ум тушунчалар фаразлар, назариялар, илмий билимлар тизими кабилар. Тизимли ё ндашув илмий билиш методологияси ва педагогик амали ё тнинг бир йўналиши сифат

натижага эришиш учун бажариладиган ҳаракатларни мувофиқлаштириш, кетма–кет, босқичма босқич амалга оширилади. Лойиҳалаштирилган ишлар, амалларнинг барчасини бирдек бажаришни назарда тутади. Бу ёндашув асосан, репродуктив таълимга хосдир. Репродуктив таълим типик вазиятларда бирор иш харакатни олдин билиб олинган қоидалар асосида бажаришдир. Репродуктив даражаси учун педагогик технологиялар усуллида талим -такрор ишлаб чиқиладиган конвейерлар жара ё н сифатида ташкил этилади, ундан кутиладиган натижа ҳам муфассал тасвирланиб аниқ қайд этилади. Ўқув материали аниқ ифодаланган ўқув мосламаларига мос қайта тузиб, ишлаб чиқилади, айрим бўлакларга ажратилади, ўқув материалини ўргатишнинг ал ь тернатив йўллари назарда тутилади, ҳар бир бўлакни ўрганиш тест ё рдамида назорат этилиб хато камчиликла

ташкил этади. Ижод бу инсоннинг сифат жихатдан, янги моддий ва маънавий қадр и ятлари яратишга қаратилган руҳий ва амалий фаол и яти. Инсон ўз ҳ а ё ти давомида фойдаланадиган ҳамма нарсалар: буюмлар, кий и млар, турар жой, озиқ - овқатлар ҳамма ҳаммаси унинг ақлий ижодининг ма ҳ сулидир. Инсон яратувчанлик фаолиятининг характерига кўра ижоднинг ихтирочиси илмий , бад и ий, ва техник турлари фар қ қилинади. Ихтирочилик ижоди бу инсоннинг табиат ва жамият қонунларини очиш, билим ва ўрганиш асосида янги машина ва механизимлар яритишдан иборатдир. Ташкилотчилик ижодкорлик инсоннинг жамиятда кишиларни бошқариш, уларни уюштириш, бирлаштириш улуғ ишларга бошлаш ва амалга оширишдир. Илмий ижодкорлик инсоннинг табиат ва жамият, онгги ва ўз тафаккурида амал қиладиган қонун ва қонуниятлар кашф этади

Кўпчилик концеп ц ияларда иқтидорлилик ва унинг ривожлантирувчи асослари шахс креативлиги тушунчаси билан ифодаланувчи ижодий имкониятлари ва қобилиятлари орқали тавсифланади креативлик фикрлашда мулоқатда, фаолиятнинг алоҳида турларида намо ё н бўлиши мумкин. У умумий ҳолатда шахс ё ки унинг алоҳида қобилиятларини тавсифлаши мумкин. “ Креативлик ” тушунчасининг турли таърифлари мавжуд. Кўпчилик ҳолатларда “ креативлик ” дейилганда техник малакаларни эгаллаш, яхшилаш ва такомиллаштириш, муаммоларни ўзгача нуқтаи назардан ўрганиш, янги ностандарт ечимларни топиш қобилияти тушунилади. Инсонинг ижодий имкониятлари тўғридан тўғри бевосита унинг билим олиш қобилиятлари билан боғланган эмас, ва ҳамма вақт ҳам у интелект тестларда намо ё н бўлавермайди. Аксинча ижодкорлик эгалланган билимларнинг

фаолиятнинг алохида турларида намо ё н бўлиши мумкин. У умумий холатда шахс ё ки унинг алохида қобилиятларини тавсифлаш мумкин. Креативликни жара ё н сифатида ўрганиш кенг тадқиқ қилинувчи йўналиш хисобланади. “ Креативлик ” тушунчасини ўрганиш билан бир қаторда хорижий олимлар креатив шахс тавсифига алохида эътибор қаратадилар. Кўпчилик холатларда биринчи ўринда мослашувчанлик, коммуникативлик, мустақиллик каби кўникмалар қайд этилади. Масалан, Х.Е.Трик креативликни энг умумий маънода жара ё ннинг ўтмишдаги, жорий вақтдаги ва истиқболдаги тавсифини ифодалайди, унинг натижасида инсон ( ё ки инсонлар гурухи) илгари мавжуд бўлмайдиган нарсани яратадилар. Бундан келиб чиққан холда, у ижодкорликни тадқиқ қилишда креативликни қуйидаги йўналишларини ажратиб кўрсатади: 1) махсулот сифатида ; 2) ж

2. Меҳнат таълимидаги узлуксиз касб – хунар таълими тамойилларига биноан ўқитувчи фаолиятида таълим тамойилларининг ўрнини белгилашда ўқувчи билиш фаолияти хусусиятини белгиловчи асосий бошланма таълим тамойилларини асос қилиб олиш муҳим аҳамиятга эга ; 3. Меҳнат таълимининг тарбияловчилик характеридаги тамойили тарбияловчи таълимнинг асосий қоидалари; дун ё қарашни шакллантириш, аҳлоқий сифатларни ва иродани тарбиялаш, тарбиялашни шакллантириш, қобилиятни ўстиришга алоҳида эътибор бериш лозимдир ; 4. Меҳнат таълимининг илмийлик тамойиллари илмий ҳамда асосланган билим ҳаққоний равишда ўқувчи онгини ривожлантиришда етакчи ўрин эгаллайди. Бунда ўқув материалидаги илмий қонуниятларни акс эттириш, назарий қоидаларни тушуниш – фикрлаш фаолияти характерини белгилайди; 5. Меҳнат таълимининг кетм

9. Меҳнат таълимида мустақил билимлар бериш тамойили заминида, ўрганилган билим, кўникма ва малакалар ўқувчи онггида узоқ вақт сақланиши кейинчалик амали ё тга тадбиқ этилиши учун мустаҳкамланиши зарур. Ўқув материалидаги асосий тушунча қоидаларни бўрттириш, асосий фикр бола билимлари билан боғланиши, зурур қараш ва эътиқодларни шакллантиришга асос солади ; 10. Меҳнат таълимининг алоҳидалаштириш тамойили ўқувчи шахсига яраша алоҳида ё ндошиш, дарс жара ё нида ва дарсдан ташқари ё ндошувлар мазмунида таълим тамойилларини қўллашдаги ўзаро боғлиқлилиги, ижобий интилишлар ҳосил қили н ади. Бу нда муаммоли вазиятларни юзага келтириш, дастурий таълимни ҳосил қилишга замин бўлади. Меҳнат таълим мазмуни тарихий ва миллий хусусиятларга эга: Унда меҳнат таълими давлат сиёсати билан белгиланади. Меҳн

Иккинчи: М алака ошириш курслар мобайнида қайд этилган тамойиллар юзасидан пайдо бўлган янгиликлар, тажрибалар ҳамда истиқболлар бўйича навбатдаги курсгача мустақил бажарадиган ишлар режа - дастур ишлаб чиқилади. Унда меҳнат таълими ўқитувчи - тингловчи сифатида битирув иш ҳолатида, ўз соҳаларига оид касбий педагогик ишларни бажаришларини ҳисобга олиш керак бўлади. Қолаверса, улар касб - ҳунар таълими педагогика юзасидан ўзларини ўйлантира ё тган ҳозирги бозор муаммолари ва уларни бартараф этишга ижодий ё ндошса ўринли бўлади. Мазкур муаммолар меҳнат таълими ўқитувчиларини малака ошириш курсини ўқиган вақтларда ишлаб чиқилиб вақтинчалик битирув ишлар тўла ҳажмда якунланади, сифатли тасдиқлаб олиб , мактабга қайтади ва уни жорий этишга киришади. Битирув ишлари қуйидаги мазмунни қамраб олиш

ме ҳ нат таълими ўқитувчиси қуйидаги хусусиятларга хос ва мос бўлиши керак: 1. Юксак маънавият ва ғоявий эътиқод эгаси бўлиши керак, чунки у ёш авлодга таълим ва тарбия беради; 2. Касбий малака ва кўникма эгаси . Масалан меҳнат таълими жара ё нида 5-7 синф ўқувчилари чилангарлик, дурадгорлик, токарлик иш элементлари билан танишадилар. Шу муносабат билан хар бир ўқитувчи дурадгорлик ё ки 2-3 разрядли чилангарлик касбини, электромонт ё рлик касби асосларини эгаллашлари керак, кейинги амалий фаолият жара ё нида ўз ма ҳ орати даражасини узлуксиз ошира бориши керак ; 3. Касбий-педагогик компетентлик . Меҳнат ўқитувчисининг ўзи билим ва малакаларини юксак савияда эгаллабгина қолмай, балки ўқувчилар ҳам маълум малакаларни таркиб топтириш учун уларга билимлар бериш керак ; 4. Ўз касбига муҳаббат.

мустақилликлари, турли масалалар ичида энг асосийларини танлай билиш каби сифатлари ривожланади. Ижодкорлик , тадбиркорлик фаолиятини ташкил этишда дарснинг мақсад ва вазифаларини аниқ белгилаб олиш муҳим аҳамият касб этади. Дарснинг якуний мақсадини мактаб ўқувчиларининг ижодий сифатларини ривожлантириш ва шакллантиришдан иборат этиб белгилаш мумкин. Бу мақсадга ўқувчилар қобилиятини аниқлаш ва ривожлантириш учун зарур шарт-шароитларни белгилаш орқали эришиш мумкин. Шунинг учун аниқ вазифалар қуйидагича белгиланди : 1. Болаларни турли фаолиятга жалб қилиш. Бунга махсус танланган амалий ишлар турлари орқали эришиш мумкин. Бу ишларнинг муваффақиятли бажарилиши меҳнат, расм, чизмачилик ва бошқа фанлар бўйича билимлардан фойдаланишни тақозо этади. Аниқ буюм ясаш жара ё нида бу асосий билимлар

2. Машғулотларни ташкиллаштиришда ўқувчи учун керакли ахборотни танлай билиш лозим. Зеро, якуний мақсадга қаратилмаган ҳар қандай ахборот мақсадга эришишни қийинлаштиради, таълим самарадорлигини кескин пасайтиради. 3. Меҳнатнинг кўпгина турларида ўқувчилар илгариги ишларидан таниш бўлган айрим иш элементлари, усул ва қоидалари билан учрашадилар. Улар янги материални ўрганиш чоғида ўзига маълум қоидаларни қўллайдилар. Айтайлик, ўқувчи фақат кулолчиликка ўргатилса, у бу касбни катта меҳнат эвазига ўзлаштиради. Лекин у бир вақтнинг ўзида буюм ясаса, чизса, модел тай ё рласа, мақсадига осон эришади. 4. Ўқувчи бир ишни 3-5 машғулотда катта қизиқиш билан бажариши мумкин. Демак, унда меҳнатга қизиқишни ушлаб туриш учун иш турларини тез-тез ўзгартириб туриш зарур: 3-5 машғулотда кема нусхасини тай

имкон яратган, ижодий фаолият билан шуғулланиш учун вақт ажратган бўламиз. Ўқитувчининг ўқувчи ишини доимий назорат қилиши . Ўқувчи иш бажара ё тганда унинг бутун ҳатти-ҳаракати ўқитувчи назорати остида бўлиши лозим. Назорат сусайган жойда кўникма йўқ бўлиб кетиши ё ки нотўғри шаклланиши мумкин. Инсон фақатгина инте л лектга эга бўлгандагина , оқилона ишлар қилиши ижод билан шуғулланиши, меҳнат қилиш, изланиши, моддий ва маънавий жихатдан тўлақонли ҳа ё т кечириш мумкин. Инсоният даҳоси, унинг интел л екти бизни ўраб турган табиатни оламни ўзгартиришга қодир . Ю қоридаги фикрлардан келиб чиқиб , биз шуни аниқ айта оламизки , ё шларимизнинг интеллектуал салоҳиятни ошириб боришимиз лозимдир. Жамият ривожи ҳам бевосита ё шларимизнинг, кадрларимизнинг интеллектуал салоҳиятга боғлиқ. Бизнинг ас

тажрибаси билан таққосланади. Мана шундай таққослашда ижодий ечимга эришиш анча осон, чунки ўкувчиларнинг тажрибаси кишилар жамоасининг тажрибасига нисбатан унчалик катта эмас. Янгиликни мана шу зайлда туш у нишда ижодкорликнинг шаклланиши анча кенгаяди. ўқувчилар ижодий фаолиятининг махсули уни яратувчидан бошқа ҳаммага олдиндан маълум бўлиши мумкин. Бундай ўқувчилар ўзларида ижодий фаолият учун зарур шахсий сифатлар ва қобилиятларини ривожлантирадилар. Ижодкорлик фаолияти доимий фаоллик куч-ғайрат талаб қилиш ҳақида психолог ва педагоглар айтган фикрларини кўрсатиш мумкин. Ёшларнинг хусусиятларини ва қобилиятларини ҳисобга олиб уларни ижодий фаолиятга жалб қилиш зарур. Ижодий фаолиятга йўналтирувчи дарс жара ё нида назарий амали ё т билан уйғун равишда олиб борилса, амалий жара ё нда ўқу

белгилайди. ғояни ишлаб чиқиш ва уни амалга оширишда фикрлаш фаолиятини бажариш ўқувчиларда ижодкорлик тафаккурини ривожланишини таъминлайди. Таълим жара ё нида жисмоний меҳнат ва ақлий меҳнатнинг бирлашуви билимларни амалда қўллаш ижодкорлик масаласини шакланишида, бу малакани пухта эгаллашида ё рдам беради. Конструкторлик бюроларида қулай ечим фаол изланади ва ана шу изланиш давомида бир неча нусхада модель ишлаб чиқилади ва тажрибадан ўтказилиб, энг қулай нусха аниқланади. Мактабда эса вақт етишмаслиги ҳамда таълимий вазифа чекланганлиги сабабли бундай қилишнинг иложи йўқ. Мактабларда таълим жара ё нида ишни ра ц ионализаторлик малакасига эга бўлган , з арур кўникма малакаларни эгал л аган тасаввури кенг фаол раҳбар бошқаради ва керакли кўрсатмалар бериб, тузатиб туради. Ижодкорлик маъл

ривожлантиришнинг энг муҳим омили, воситаси таълим жараёнидир. Бунда айниқса меҳнат таълими дарсларининг ўрни беқи ё сдир. Меҳнат таълими фани ижодкор ўқувчилар эгаллаётган билимларининг мустаҳкамлиги ва мукаммаллигини таъминлаш, уларда фаол ва мустақил фикрловчи, юқори интеълектуал салоҳиятли шахс хислатларини шакллантириш ва ижодий кобилиятларини ривожлантиришга хизмат қилувчи фанлардан бири ҳисобланади. Меҳнат таълими дарслари ҳамда тўгарак машғулотлари бўлажак кадрларни ўзи қизиққан соҳа бўйича фан асосларини ўзлаштиришда, кейинчалик бу ишларга бевосита раҳбарлик қилишда, ижодий фаолият ёки тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланишда муҳим аҳамият касб этади. Тўгарак машғулотларини мавзуларга мос ўқув предметларига асосланиб,фанлараро алоқада олиб бориш керак. Бу фанлараро алоқа ўкувчига

қатнашадилар ва меҳнат бўйича синфдан ташқари иш шакллари қуйидагилардан иборат: 1. Техникавий мавзуларга бағишланган маъруза ва сухбатлар; 2. Экскурсиялар ; 3. Савол жавоб кечалари ; 4. Конкурслар . Ижодкорлик тўгаракларини ташкил этиш бирор меҳнат турига, касбга, ихтисосга ўз қизиқишини намо ё н килган тўгарак аъзоларини йиғишдан бошланади. Г у р уҳ 10-12 ўкувчидан ошмаслиги керак. Агар ҳ о ҳ ловчилар кўп бўлса 2 та паралел тўгар а к ташкил қилиб , улар орасида мусобақа ташкил этиш керак. Бизга маълумки меҳнат таълим дастурини бажаришимиз учун буюмлар тай ё рлаш учун кетадиган вақтни аниқлашимиз зарур (нормалаш) буни тўгар а к да ҳам амалга оширса бўлади. Бизда махсус тўгарак ишларини меҳнат таълими ўкитувчилар олиб боради. Ижодий характерга эга бўлганлиги учун тўгарак раҳбари машғулотла

машғулотлари ижодкорлик ўқувчиларни илмий техникавий ва умумий таълим фанларидан олган билимларини чуқурлаштиради, уларни тафаккурини ривожлантиради, мустаҳкам меҳнат кўникмалари ва малакаларини таркиб топишига ёрдам беради, рационализаторлик ва ихтирочиликка ўргатади, сиёсий билим доирасини кенгайтиради. Меҳнат таълимининг мажбурий минимуми. Ёғоч ва металга ишло в бериш технологияси б ўйича ташкил қилинган таълим жара ё нида ўқувчилар турли материаллар ( ё ғоч, металл, қоғоз, пластмасса ва бошқалар)нинг хусусиятлари тў ғ рисида бошлангич билимларга эга бўлади, уларни режалаш, йўниш, арралаш, тешиш, пардозлаш ишлари ва бу ишларни бажаришда ишлатиладиган асбобларнинг тузилиши, ишлаш дастгоҳлари, электр ва механизациялаштирилган жиҳозлар ва машиналар элементлари, янги техника ҳамда ил ғ ор т

- озиқ-овқат маҳсулотларини сақлаш, ташиш, ҳамда уларга дастлабки ва асосий ишлов бериш; турли уй-рўз ғ ор асбобларини ишлатилиш; турли таомлар тай ё рлаш; электрлаштирилган уй-рўзгор асбобларини ишлатиш; кийимларни бичиш, тикиш, тузатиш каби асосий тушунча ва амалий иш малакаларига эга бўлишлари керак. II-БОБ. МЕҲНАТ ТАЪЛИМИ МАЗМУНИГА КЎРА ЎҚУВЧИЛАР ТАДБИРКОРЛИК ФАОЛИЯТИНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ ПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ 2.1. Ўқувчилар та д бир корлик фаолияти турларини таснифлаш мезонлари «Таълим тўғрисида»ги Қонун ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури»да асосий вазифа сифатида юқори малакали кадрлар тайёрлаш масаласи белгилаб берилган. Айниқса, Президентимиз И.Каримовнинг асарларида, рисолаларида, мақолаларида ва маърузаларида касбий билимларни чуқур ўрганиш муҳим вазифа қилиб қўйилган. Ҳозирги в

таълим олувчилар тадбиркорлик қобилиятини ривожлантиришга, ўз касбларига қизиқиш ва масъулиятни ошишига ёрдам беради. Ўқитиш жараёнида таълим олувчиларнинг ижодий ва тадбиркорлик қобилиятларини ошириш муаммоси мураккаб ва кўп қиррали. Шунинг учун таълим олувчиларнинг илмий-назарий ва амалий билимларини оширишда уларнинг касбга бўлган қизиқиши ва қобилиятини ривожлантириш муҳим аҳамият касб этади . Шу ўринда шуни эсдан чиқармаслик керакки, айниқса ўқитиш жараёнида ўқувчиларнинг ижодий ва тадбиркорлик қобилиятларини ошириш ва уларнинг амалий кўникма, малакаларини шакллантириш учун таълим жараёнига юқори даражали малакага эга бўлган педагоглар ҳамда қобилиятли ва моҳир мутахассисларни жалб қилиш, уларни ҳам ишлаб чиқаришнинг замонавий технологияси ва уларнинг ишлаш механизмлари билан таништир

белгиловчи омиллар, ижодкорлик ва тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш методлари, хусусиятлар ва ва ҳоказоларни бир тизимга солишдир. Мезон муайян бир назария, таълимот, фан, дунёқараш ёки назарий дастурнинг асоси бўлиб, у инсоннинг эътиқоди, воқеликка бўлган муносабати ва хулқ-атвор меъёрларини белгилаб беради. Фалсафада мезон бошланғич нуқта, бошқарувчи ғоя, хулқ-атвор, ўзини тутишнинг асоси сифатида қаралади. Мантиқий маънода мезон марказий тушунча бўлиб, абстра ц ия сифатида олинган ҳодисанинг барча соҳаларига татбиқ қилинувчи, умумлаштирувчи ва тарқатувчи тизимнинг асосидир. Пдагогик категория сифатида мезоннинг қуйидаги хусусиятларини кўрсатиб ўтади: бошқарувчи талаблар; тарбиявий жараённинг қонуниятлари ҳамда зиддиятлари; эътиқод сифатида намоён бўлувчи ички бошқарувчи ғоя; маълум

тарихий мезони асосида қарайди. Шунга кўра, тадқиқотчи объектнинг мавжуд ҳолати ҳамда истиқболдаги ролини баҳолайди». Мантиқийлик ўрганилаётган объектни алоҳида, уни ўраб турган муҳитдан ажратиб олинган ҳолда эмас, балки айнан (мазкур тадқиқот объекти мисолида бўлгани каби), яхлит тизим сифатида қарашни кўзда тутади. Акс ҳолда, ушбу объектни ўрганиш натижалари тадқиқот маҳсули эмас, балки фақат маълум натижаларни қайд этишдан иборат бўлиб қолади. Диалектик мезон шахснинг ижтимоий муносабатларнинг фаол субъекти эканлиги тўғрисидаги етакчи фалсафий ғоялар янгича талқин қилиш натижасида тадқиқотлар мазмуни ҳам вақт ўтиши билан ўзгариб боради. Бу маънода диалектик мезон тарбиянинг етакчи мезони сифатида ўз даврининг устувор ижтимоий-маданий ғояларига йўналтирилади. Ижодкорлик, тадбиркорлик фао

2.Шартли ижодий касбларга мутахассисларнинг асосий функциялари тайёр намуна ва андозалар асосида оширилиши, фақат баъзи ностандарт вазиятларда ижодий тажрибалар асосида иш кўришни талаб қилувчи фаолият соҳалари киради. Масалан: Пайвандчи, сартарош ва ва ҳ. к. 3.Ижодий бўлмаган касблар муайян даражада шаклланган тартиб-қоида, маълум билим ва кўникмалар асосида белгиланган тизим, дастурларга амал қилган ҳолда фаолиятни ташкил қилишга асосланади. Масалан: Ҳуқуқшунос, та ъ мирловчи, қ урувчи ва ҳ . к . Ижодкорликни касблар орқали таснифлашимизга асос қилиб , биз инсониятнинг илк тар а ққий этиш, яъни ибтидоий жамоа тузими давридан бошлаб , инсоният меҳнат қилиш ва ўз ининг тар ақ қий этиш йўлларини белгиловчи маълум меҳнат турлари билан шуғулланиб келинган и маълум . Инсон ият ўз тар ақ қий эт

ци вили зацияси ри в ожланиши натижасида ҳозирги кунда жамиятга хизмат қилувчи ижодкорлик касблари ва бошқа соҳа касблари пайдо бўлди. Мен шунинг учун тадқиқот ишимнинг ўқувчилар ижодкорлик,тадбиркорлик фаолияти турларини таснифлаш мезонлари қисмида ўқувчилар ижодкорлик фаолиятида ижодкорлик турларини таснифлашда ижодкорликни тадбиркорлик йўналтирилган касблар билан боғлаган ҳолда ўрганиш ва уларни маълум мезонлар асосида таснифлаши ўқувчиларнин8г тадбиркорлик бўйича билим, кўникма ва малакаларини шакллантиришимизда хизмат қилувчи муҳим омил деб ҳисоблайман. Яна шуни таъкидлаш лозимки, бугунги кунда тадбиркорлик, бу сифат жиҳатидан янги ва беқиёс, оригиналлиги ва ижтимоий-тарихий жиҳатдан нодирлиги билан ўзгача нарса яратиш фаолияти деб ҳам ҳисобланади. 2.2. Меҳнат таълими жара ё нида ўқув

талаб қилади. Чунки, баркамол ё ш авлодни тарбиялаш , уларни ўқитиб билим бериш, эгаллайдиган билимлари бўйича уларда зарурий кўникма ва малакаларни ҳосил қилиш, таълим-тарбия берувчиларнинг қанчалик саводхонликка эга бўлишлари билан боғлиқдир. Меҳнат таьлими фанининг мазмунида шартли равишда ўқувчиларнинг камида учта йўналиш бўйича тайёргарлиги кўришлари назарда тутилади. Масалан, қизлар, ўғил болалар ҳамда улар учун умумлашган йўналишлар танланиши мумкин. Ўқувчилар меҳнат та ъ лимидан қуйидаги билим, кўникма ва малакаларни эгаллашлари шарт: - меҳнат жара ё ни ҳақида дун ё қарашга эга бўлиш; - меҳнат таълими бўйича билим, кўникма ва малакаларни эгаллаш; - касб-ҳунарлар ҳақида дастлабки тасаввурга эга бўлиш; - қишлоқ хўжалиги ва ишлаб чиқариш соҳалари ҳақида дастлабки билим ва кўникмаларга

4. Пазандачилик; 5. Қишлоқ хўжалик асослари. Умумий ўрта таьлим мактабларининг ўқув режасида меҳнат таьлими ўқув фанига 1-4-синфларда ҳафтасига 1 соатдан, 5-7-синфларда 2 соатдан ва 8-9- синфларда 1 соатдан ажратилган. Ҳаммаси бўлиб бир йилга 408 соат ўқув юкламаси ажратилган . Ушбу таьлим йўналишлари мазмунан халқ ҳунармандчилиги, ишлаб чиқариш асослари ва касб танлашга йўналтириш билан уйғунлаштирилган ҳолда амалга оширилади. 5-7-синфларда кўзда тутилган меҳнат таьлими йўналишлари ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтиришни янада кучайтириш, уларни замонавий ишлаб чиқариш асослари, ё ғоч, металл ва газламага ишлов бериш технологияси, пазандачилик, қишлоқ хўжалик асослари, бадиий меҳнат ва ҳунармандчилик технологияси, машина элементлари йўналишлари бўйича билим, кўникма ва малакаларни эгаллашла

жара ё ни, қизиқиш, майл ва қобилиятларнинг касб танлашга таьсири, касб танлашга доир режа тузиш, касб танлашдаги хатолар, қийинчиликларнинг асосий хусусиятлари, касбни тўғри танлашнинг моҳияти ва истиқболларини ўрганадилар. Меҳнат таьлими фанининг мазмунида шартли равишда ўқувчиларнинг камида учта йўналиш бўйича тай ё ргарлиги кўришлари назарда тутилади. Меҳнат таълими жара ё нида ўқувчилар тадбир корлик фаолияти турларини тадбиқ этиш и м кониятлари икки хил , яъни дарс ва дарсдан ташқари машғулотлар жара ё нида амалга ошириш мумкин: Дарслар меҳнат таълими жараёнида икки хил услубда назарий ва амалий машғулотлар шаклида ташкил этилади . Бунда дасталаб ўтилаётган мавзунинг назарий мазмуни, назарий жиҳатлари тушунтирилади ва назарий олган билимларини амалиётда қўллай олиш хусусиятлари ўргат

устаси раҳбарлигида амалга оширилгандагина жамоа, ҳамда якка тартибдаги иш турларини ўз ичига оладиган ўқув-меҳнат фаолиятини аниқ ташкил этишни тушуниш керак. Умумий ўрта таълим мактабларидаги меҳнат таълими соҳасидаги амалий машғулотлар турли типда бўлиши, яъни янги техник-технологик маълумотларни ва меҳнат жараёнларини ўрганишга, билимларни, меҳнат кўникмалари ва малакаларини мустаҳкамлашга, назорат қилиш-текшириш ишлари, корхоналарга экскурсиялар ўтказиш ва ҳоказоларга бағишланган машғулотлар бўлиши мумкин. Лекин ўқув устахоналарида ўтказиладиган амалий машғулотларнинг турлари хилма-хил бўлишига қарамасдан, уларнинг ҳаммаси қуйидаги умумий талабларга мос келиши лозим: 1. Машғулотнинг мақсади ҳамда вазифалари аниқ ва равшан ифодаланган бўлиши лозим ; 2. Машғулотнинг тузилиши дидактик жи

қаратилган машғулотларни уюштириш; ўқувчиларнинг илгариги машғулотда ўзлаштирган билимлар, меҳнат кўникмалари ва малакалари даражасини текшириш; янги материални тушунтириш ва меҳнат жараёнларини ҳамда амалий ишларни бажариш вақтида меҳнат усулларини кўрсатиб бериш; ўқувчиларнинг янги мавзуга оид жараёнларни ва ишларни бажариш вақтида уларнинг билими, меҳнат усуллари даражасини аниқлаш; меҳнат усулларини машқлар билан мустаҳкамлаш ва уларни дастлабки меҳнат кўникмалари даражасига етказиш, бунда меҳнат ўқитувчисининг пухта назорат қилиши ва ўқувчиларнинг ўз-ўзини назорат қилишига эришиш; амалий топшириқнинг мустақил бажарилиши ва ўтган машғулотнинг натижаларига якун ясашдан иборат. Юқорида санаб ўтилган жиҳатлар амалий машғулотнинг таркибини ташкил этади. Амалий машғулотнинг таркиби деганда

синчковлик билан иш олиб боришни талаб қилади. Амалий-лаборатория тадқиқоти ҳам фронтал, ҳам звено усулида ўтказилиши, шу билан бирга унда ўқувчиларга индивидуал (якка тартибда) йўриқнома бериш ни ҳам кўзда тутилиши керак. Амалий-лаборатория тадқиқотининг натижалари жамоа тарзида муҳокама қилинади ва шундан кейин ўқитувчи баҳолар қўяди. Шуни ҳам айтиш керакки, кўпгина дидактик олимлар ва методистлар амалий- лаборатория ишларини ва экскурсияларни таълим методларига киритишга мойилдирлар. Ҳақиқатда эса улар ўз мазмуни ва хусусиятига кўра ўткинчи характерга эгадир, яъни уларнинг ҳар бир и ҳар гал таълимнинг ташкилий шакли сифатида (бу машғулотларга тўлиқ дарс бағишланганда), бошқа ҳолда эса улар таълим методлари сифатида майдонга чиқади ва унчалик узоқ давом этмайди, дарс ҳамда машғулотнинг т

фронтал шакл машғулотнинг бошланғич қисмидагина сақланиб қолади ва жорий фронтал йўриқнома ўтказиш вақтида зарур бўлади. Ўқувчиларга ҳар хил ўқув-меҳнат топшириқлари берилганда меҳнат машғулотини ташкил этишнинг звено шаклидан фойдаланилади. Ишларнинг мураккаблигигиа қараб, уларни бажариш 2-3 ўқувчига топширилади. Бундай ташкил этиш кўпинча техник моделларни, ўқув асбобларини тай ё рлаш вақтида, оталиқ қилувчи корхона ё ки ўз мактабининг хилма-хил ишлаб чиқариш буюртмаларини бажариш вақтида қўлланилади. Машғулотни ташкил этишнинг бу шакли ўқувчиларда топширилган иш учун маъсулиятни ҳис қилиш ва ўзаро ё рдам кўрсатиш, жамоатчилик ва дўстлик сингари муҳим шахсий сифатларни таркиб топтиришга имкон беради. Машғулотни ташкил этишнинг звено шакли бир ўқувчига амалда қийинлик қиладиган мураккаб б

Фан, техника ва ишлаб чиқариш тараққий этиб бориши муносабати билан меҳнат таълими методлари доимий равишда ривожланиб ва такомиллашиб бормоқда. Бу методларнинг ривожланиши ва такомиллашуви илғор педагогик тажрибанинг тўпланиши, илмий-методик тадқиқотларнинг кенгайиб ва чуқурлашиб бориши асосида дидактик тамойилларнинг, касб таълими сиcтемаларининг такомиллашиб бориши билан ўзаро боғлаган ҳолда рўй бермоқда. Меҳнат таълими методларини ривожлантириш ва такомиллаштиришда психолог ва физиологларининг, айниқса ўқувчиларда амалий кўникмалари ва малакаларини таркиб топтириш, уларнинг мазмуни ва таснифи соҳасидаги, меҳнат фаолиятининг ақлий жиҳатларини, шаклларини, ҳозирги замон ишлаб чиқариши ходимлари учун хос бўлган ижодий фаоллик, ташаббускорлик ва бошқа муҳим сифатларини текшириш соҳасидаги

Хулоса Битирув-малакавий ишида ўқувчиларда меҳнат таълими дарсларида ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини ташкил этиш турларини таснифлаш уларни педагогик-психологик ҳолатларини асослаш, илғор педаго- ўқитувчилар тажрибаларини ўрганиш ва таҳлил қилиш асосида умумий ўрта таълим мактаб ўқувчиси савиясига нисбатан тадбиркорлик фаолиятини ташкил этиш ва уларда тадбиркорлик қобилиятини шакллантириш имкониятлари кенгроқ ёритиб беришга ҳаракат қилинди. Бундан ташқари, ишда ўқувчиларнинг ижодкорлик, тадбиркорлик қобилиятини шакллантиришда янада яҳши ютуқларини қўлга киритиш каби ишларнинг мазмун-моҳиятини ўрганилди, ўтказилган таҳлиллар асосида ўқувчилар тадбиркорлик фаолиятини тўғри ташкил этиш, меҳнат таълими дарсларида ўқувчиларни тадбиркорлик кўникма ва малакаларини шакллантириш моҳияти ва аҳамияти

Фойдаланилган адабиётлар: 1. Каримов И.А.Ўзбекистон XXI аср бўсағасида.-Т.:Ўзбекистон, 1997. 2. Каримов И.А. Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори.- Т.: Ўзбекистон, 1997. 3. Каримов И.А. Юксак маънавият енгилмас куч . –Т.: Манавият, 2008. 4. Каримов И.А. Жахон молиявий - инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари.- Т .: Ўзбекистон , 2009 . 5. Азизхўжаева Н.Н. Педагогические технологии в подготовке учителя. - Т.: 2000. 6. Азизхўжаева Н.Н. Педагогик технология ва педагогик маҳорат.-Т.: ТДПУ, 2003 . 7. Азизхўжаева Н. Ўқув жараёнининг самарадорлигини оширишда педагогик технологиялар. Ўқув қўлланма.- Т.: 2007. 8 . Аллаёров И.А. Демократия основа активного обучения управленчискими дисциплинам. - Т.: Фан , 1994. 9 . Беспалько В.П. “Педагогические и пр

19. Сариљов Э. , Маматов М. И қ тисодий ва бизнес асослари. - Т .: 1997. 20 . www.pedagog.uz 21 . www.ziyonet.uz 57

Купить