Mehnat ta’limi o’qituvchilarining kasbiy-pedagogik komponentligini shakllantirishni ilmiy-pedogogik asoslari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	96.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Mehnat ta’limi o’qituvchilarining kasbiy-pedagogik komponentligini shakllantirishni ilmiy-pedogogik asoslari

Купить

Mehnat ta’limi o’qituvchilarining kasbiy-pedagogik komponentligini shakllantirishni ilmiy-pedogogik asoslari

МУНДАРИЖА К ириш ……………………………………………………………………………………………………………………….. . 4 I - БОБ . Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришнинг илмий-назарий асослари . 1.1. Бўлажак м еҳнат таълими ўқитувчиси касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришнинг назарий - методик асослари …………………………………………………… 7 1.2. Касбий -педагогик компетентликни шакллантиришнинг психофизиологик асослари ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 15 1.3. Меҳнат таълими ўқитувчиси касбий-педагогик компетентлигини шаклланиш тузилмаси ------------------------------------------------------------------------------------------------------- 30 II-БОБ. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисини касбий-педагогик компете

Битирув малакавий ишнинг долзарблиги. Ўзбекистон Республикасида амалга оширила ё тган туб ислоҳотлар, жамиятда ўзига хос ижтимоий-си ё сий ва иқтисодий ривожланиш йўлининг танлаб олиниши, шунингдек, «Кадрлар тай ё рлаш миллий дастури» ғояси ва талаблари асосида жаҳон талабларига мувофиқ келувчи, узлуксиз таълим тизимини шакллантириш учун қулай шарт-шароит яратди. Таълим соҳасида олиб борила ё тган ҳамда аниқ мақсадга йўналтирилган давлат си ё сати ижтимоий жамият тараққи ё тини таъминловчи устувор йўналишлардан бири сифатида эътироф этилди . Бу йўналишда амалга ошириладиган муҳим тадбирлар қаторида мутахассисларнинг янги авлодини шакллантириш , маънавий - ахлоқий жиҳатдан етук , мустақил дун ё қарашга эга , ижодий фикрловчи , бой миллий мерос , шунингдек , умуминсоний ва миллий қадриятларг

интеграциялаш касбий педагогик таълимнинг асосий мақсадларига мувофиқ ижтимоий ва шахсий тажрибанинг моҳияти , ижтимоий жамиятда касбий фаолиятни ташкил этиш жара ё нида ҳа ё тий кўникмаларни эгаллашга имкон берувчи асосий турлари етарлича амалга оширилма ётганидир . Битирув малакавий ишнинг ўрганилганлик даражаси. Олий таълим муассасаларининг ўқув-тарбиявий мазмундаги фаолияти жара ё нининг умумий қонуниятлари ва меҳнат таълими ўқитувчиларнинг касбий –педогогик компетентлиги ни таъминлаш нинг самарали технологиялари моҳиятини ўргани лди. Меҳнат ва касб таълими ўқитувчиларини тайёрлашни такомиллаштириш муаммоларининг моҳияти ва мазмуни ўрганилди. Ўқитувчини касбий шакллантириш, олий таълим муассасаларида уларнинг касбий ва шахсий камолотини таъминлаш учун зарур педагогик шарт-шароитларни я

Битирув-малакавий ишнинг илмий фарази: агарда қуйидаги масалалар амалга оширилса, меҳнат таълими ўқитувчисини касбий -педагогик компетентлигини шакллантириш жара ё ни жамиятнинг замонавий ижтимоий- иқтисодий ва маънавий эҳтиёжлари билан ўзаро мувофиқ равишда замонавий назарий-методик асосларда қурилса , замонавий педагогик ва ахборот технологиялари, шу жумладан, масофали таълим технологияларидан унумли фойдаланил ган ҳолда мустақил таълим салмоғи оширилиб, мазмунан такомиллаштириб борилса , бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисини касбий – педагогик компетентлигини шакллантириш жара ё нида таълим жара ё нининг самарадорлиги таъминланади. Битирув-малакавий ишнинг вазифалари: 1. Меҳнат таълими ўқитувчиси касбий -педагогик компетентлиги шакллантириш методлари таркибини асослаш. 2. Замонавий ижтимо

Касбий -педагогик методологик асоси: Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, «Таълим тўғрисида»ги қонуни, «Кадрлар тай ё рлаш миллий дастури», Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов асарларидаги таълимий ғоялар, ўқитувчи шахсини шакллантиришда умуминсоний, маънавий-ахлоқий, касбий аҳамиятли қадриятлар устуворлиги ҳақидаги ғоялар, борлиқнинг ўзаро бирлиги ва боғлиқлиги, жамият ҳамда инсоният тафаккурининг ривожланиши. Битирув-малакавий ишнинг илмий янгилиги: - меҳнат таълими ўқитувчиси касбий -педагогик компетентлигини шаклланиш тузилмаси ишлаб чиқилганлиги; - меҳнат таълими ўқитувчиси касбий -педагогик компетентлигини шакллантириш методларини танлаш мезонлари ишлаб чиқилганлиги; - меҳнат таълими ўқитувчиси касбий -педагогик компетентлигини шакллантиришда мустақил таълимнинг ўрн

I-БОБ. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришнинг илмий-назарий асослари 1.1. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчиси касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришнинг назарий-методик асослари Ҳозирги кунда жамиятимизда ижтимоий–иқтисодий ўзгаришларнинг жадал амалга оширилиши, таълим тизимининг босқичма - босқич ислоҳ қилиб борилиши – мураккаб ижтимоий ҳодиса сифатида умум эътиборли ва маънавий қишиқишга молиқ жараёнга айланади. Таълим тизимининг умумий мақсади тенг ҳуқуқли демократик давлат талабига жавоб берадиган баркамол жамият аъзоларини тарбиялаб беришдан иборатдир. Касбий фаолиятда меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий компетентлигини шакллантириш орқали инсон ҳа ё тга, шахс тарбиясига, ижимоий муносабатлар ривожланишга маълум таъсир кўрсатиш мумк

хусусиятларидан яна бири – бу фан бўйича ўқув машғулотларнинг асосий қисмини амалий ва ишлаб чиқариш мазмунига эга эканлигидадир. Ўсиб келатган ёш авлоднинг ўқитиш ва тарбиялашда энг асосий таъсирни ўқитувчи кўрсатар экан, ўқитувчининг касбий компетентлигини шаклланганлиги, ўқув ва тарбия жараёнини бошқаришда намоён бўлади. Ўқувчиларни тўғри тарбия ва билим олиши, уларнинг бахолари яхши бўлиши боғлик. Бошқарғич ва профессионал компетентностнинг ўрни нафақат педагог ва унинг ўқувчилари ха ё тида катта ўрин олган. Хозирги вақтда ўқитувчиларнинг касбий -педагогик компетентлиги ҳақида бирорта аниқ таъриф келтирилмаган. Меҳнат таълими ўқитувчиларини тай ё рлаш Давлат таълим стандартлари мутахассисларини тай ё рлаш ва сифатини назорат қилиш механизми вазифасини ўтайди. Давлат таълим стандартида

қилади, бу дегани ўзининг касбий компетентини оширишига мажбурлигидир. Замонавий маълумотнинг асосий мақсади жамиятнинг, давлатнинг, шахснинг замонавий тарбияларга мос бўлиши, хар томонлама ривожланган шахсни тарбиялаш. Ўқитувчининг компетентлигини текшириш усулларидан бири – бу аттестация. Аттестациянинг мақсади ўқитувчининг ўзига мос касбий компетентлигини даражасини ва ўқитувчининг барча фаолиятининг томонларини текширишдан ибрат. Ушбу фикрлардан келиб чиқадиган бўлсак ўқитувчининг касбий компетентлиги к у б даражасини биринчи ўринда маълумот, иккинчи ўринда бошқариш деб олсак бўлади. Меҳнат таълими ўқитувчисини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришда педагогик ҳамда техник–технологик муаммоли вазиятни педагогик жараённи ҳосил қилишга имкон берувчи, шароитларнинг тўплами сифатид

қолади. Меҳнат ўқитувчисининг тайёргарлиги ҳар қандай асосли бўлса ҳам, у тугалланган ҳисобланмайди. Маълумки, ҳозирги замон ишлаб чиқариши жуда тез суръатлар билан ривожланмоқда. Меҳнат қуроллари, технологик процесслар узлуксиз такомиллашиб бормоқда. Бу маълум даражада меҳнат таълимида ўз аксини топиши керак. Демак, меҳнат ўқитувчиси фан ва техника сохасидаги тараққи ё тни узлуксиз кузатиб бориши, улардан ўқувчиларни тушунарли формада хабардор қилиб туриши ва ўз маҳорати устида ишлаши керак. Бу борада меҳнат таълим ўқитувчиси эга бўлиши керак бўлган фазилат ва маҳорат турларига қуйидагиларни киритишимиз мумкин; юқори ғоявийлик. Ўқитувчи ўсиб келаётган авлодимизнинг тарбиячисидир. У ўқувчиларни ватанпарварлик, инсонпарварлик ғоялари руҳида тарбиялаши ва дунёқарашни шакллантириш керак; юқор

нисбатан доимий жонли қизиқиш бўлмаса, уларнинг фикрлашлари билан қизиқмасан, улар билан муносабатда бўлишга эҳти ё ж, интилиш сезмасанг, қалбан ўқувчилардан йироқ бўлсанг – сен педагог эмассан ” деб таъкидлаганлар. Меҳнат таълими ўқитувчисининг таълим ва тарбия беришида, маҳорат турларига қуйидагиларни киритишимиз мумкин: - таълим бериш маҳорати; - таълимнинг замонавий усулларини қўллай олиш маҳорати; - тарбиялай олиш маҳорати; - инсон омилини таъминловчи фазилати; - билимларни ҳолисона баҳолаш ва назорат қила олиш маҳорати; - меҳнат таълимига бўлган эҳтиёжни қондира олиш маҳорати. Меҳнат таълими ўқитувчиси ўзининг педагогик маҳоратини такомиллаштириш, ўз малакаси савиясини ошириш устида ҳар доим ишлаши, бу борада ўқитувчилар малакасини ошириш институтлари анча ёрдам беради. Бундай инстит

Олий педагогик таълимнинг ҳар бир босқичи учун таълим блоклари ва ўқув фанлари даражасида таянч компетентлик аниқланади. Таянч компетентлик тартибини белгилашда касбий педагогик таълимнинг асосий мақсадларига мувофиқ ижтимоий ҳамда шахсий тажрибанинг моҳияти, ижтимоий жамиятда касбий фаолиятни ташкил этиш жара ё нида ҳа ё тий касб этади. Ушбу нуқтаи назардан таянч компетентлик: яхлит – мазмунли, ижтимоий – маданий, ўқув – билиш, ахборот олиш, коммуникатив, ижтимоий фаолиятли, шахснинг ўз – ўзини такомиллаштириш турларига бўлинади. Меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий шаклланиши қуйидаги тарзда намо ё н бўлади: педагогик тизим, жара ё н ва натижа. Ижтимоий қоидалар касбий шаклланиш даражасини баҳолашда муҳим асослар сифатида акс этади ва улар, ўз навбатида, Давлат таълим стандарти мазмунида

бойиб бормоқда. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий – педагогик фаолиятга мослашиш муаммоларини ўрганиш учун аввало, бу тушунчанинг моҳиятини, ижтимоий – маънавий асосларини аниқлаш ҳамда уни такомиллаштириш йўлларини билиш зарур. Касбий ла ё қатлилик диагностикаси профессионализмнинг моҳиятли характеристикаларига диагностик, коммуникативлик, бошқарув ва проектив ўқувлар гуруҳларини киритиш лозим. Меҳнатнинг ижро – ҳаракат томонига қўйиладиган талаблар ушбу хусусиятларни назарда тутади: касбий қўйилган нутқ – аниқлик, тингловчилар учун қулай суръат, тушунарлилик, ҳисси ё тли, ҳаракатлар ва мимиканинг ифодалилиги, ҳаракатларнинг аниқлиги ва координацияланганлиги. Педагогнинг билиш фаолияти кўп жиҳатдан ўрганила ё тганнарсаларнинг мураккаблиги, динамикаси, ностандартлиги, ижтимоий ҳ

малакалар даражаси билан ўлчанади. Меҳнат таълими ўқитувчисининг тай ё рлашда муҳим педагогик шарт-шароитлар сифатида қуйидагиларни эътироф этиш мумкин : 1. Замонавий талабларга жавоб бера оладиган меъёрий ва ўқув-методик ҳужжатлар (давлат таълим стандарти, намунавий ўқув режалари, ишчи ўқув режалари, намунавий ўқув дастурлари, ишчи дастурлари, дарсликлар, ўқув қўлланмалар, методик тавсияномалар, қўшимча махсус адабиётлар, кўрсатмали воситалар, дарс ишланмалари, лойиҳалар ва бошқалар)нинг мавжудлиги. 2. Илмий педагогик ходимлар (профессор, доцент, ўқитувчи, малакали ўқув усталари, техник ходимлар)нинг етарлича салоҳиятга эга бўлиши. 3. Ўқув жараёнининг моддий-техник (ўқув бинолари, ўқув аудиториялари, ўқув устахоналари, амалий-лаборатория жиҳозлари), ахборот технологиялари (радио, телевиде

фаолиятни амалга ошириш билан боғлиқ барча эҳтиёж, қобилият, маҳорат, билиш ва қизиқишларини ифодалайди. 1.2. Касбий-педагогик компетентликни шакллантиришнинг психофизиологик масалалари Шахс ижтимоий аҳамиятли амалларнинг мураккаб тизимидан иборат бўлиб, ижтимоий борлиқдаги қобилиятларнинг ифодаланишидир. Шу сабабли шахснинг асосий функцияси қобилиятларни ривожлантиришдан иборат. Индивидуаллик ижтимоий тарихий маданий тараққи ё тининг субьекти сифатида ўз фаолиятини амалга оширувчи ҳар бир инсон психикасининг такрорланмас ўзига хослигини ифодалайди. Инсон бетакрорлиги тўғрисидаги фикрлар индивидуаликнинг ташқи жиҳатларини ифодалайди. Инсон кўпқиррали мавжудот бўлиб, унинг хайвоний (тана) ва ижтимоий (шахс) смиллар мужассамлашган, бироқ унда асл инсоний сифатлар (индивидуаллик) ҳам мавжуд.

бўлади. Унинг тажрибаси, ақли, шаклланган сифатлари аниқ олинган вақтда мавжуд вазиятга боғлиқ бўлмайди, бу билан индивидуаллик белгиларини ўзида мужассамлаштиради. Шахс ва индивидуаллик тушунчаларининг ўзаро қи ё сини аниқлаш тарбия ва ривожлантиришнинг педагогик талқиндаги алоқасини тушунишга ё рдам беради. Бу мақсадда тарбиянинг асосида ё тувчи ижтимоий тажрибани ўзлаштириш механизми кўриб чиқилади. Инсонда шахсийликнинг таркиб топиши ундаги инсонийлик маданиятинининг асосини ташкил қилувчи инсонпарварлик қадриятлари тизимини ўзлаштиришни кўзда тутади. Мавжуд бўлган таълим тизими мазмунини такомиллаштиришнинг илмий амалий, ташкилий педагогик муоммаларни ечиш, бугунги кунда фан олдида кўндаланг бўлиб қолди. Шулардан бири эса касб – ҳунар коллежи таълим тизимидир, ана шу йўналиш орқали ка

ифодалайди. Инсон кўп – қиррали мавжудот бўлиб, уни ҳайвоний (тана) ва ижтимоий (шахс) омиллар мужасамлашган, бироқ унда асл инсоний сифатлар (индивидуаллик) ҳам мавжуд. Кўриниб турибдики, шахсни касб – ҳунарга йўналтириш учун унинг аввола индивидуал сифатларига алоҳида эътибор бериш зарур. Индивидуал машғулотларнинг мазмуни болага формал механик ё ндашувни, қандайдир битта малаканинг ―кетидан юриб ўрганиш‖ ни истисно қилади. Фақат битта натижага эришиш (боланинг кўпайтириш жадвалини ё д олиши ва бошқала) режалаштирилмайди. Асосийси – боланинг ривожланишига юқори даражада ё рдам берувчи шароит яратишдир. Тузатувчи таъсир кўрсатишнинг икки шаклини: ривожланишдаги четга чиқиш манбаи ва сабаблари йўналтирилган тузатувчи шаклини ажратиб кўрсатиш мумкин. Иккинчи шакл симптоматик тузатиш олдида

ҳа ё тини ҳар томонлама ўрганиб чиққанда, синфдаги жамоага нисбатан болаларга алоҳида шахсий ё ндашув қўллайди. Ўқитувчи нафақат ҳар бир ўқувчига шахсий ё ндашув қўллаш керак, у барча жамоа билан тарбиявий иш олиб бориши керак. Жамоага педагогик таъсир ўтказмасдан, ўқувчиларни алоҳида тўғри тарбия қилиш мумкин эмас. Ўқитувчи шахсий ё ндашувни ҳар бир дарсда бу ё ки у кўринишда қўллаши керак. Бу вазиятда ўқитувчи ўқувчиларнинг психологик ҳолатини инобатга олиши муҳим. Мисол учун: зерикиш, қизиқиш, хайрон қолиш ва бошқалар. Шундай вазиятларда ўқитувчи шахсий ё ндашувни қўллаб ўзига керакли ўқувчиларда психик ҳолат чиқариш лозим. Синфдаги хар бир ўқувчи учун аълочи, тарбияли, тартиблива тартибсиз ўқувчилар учун алоҳида шахсий ё ндашувни қўлаши керак. Болаларга янги маълумот ўргата ё тганда бо

билан ўргатишга боғлиқ‖. Ўқувчиларнинг билимларини ўзлаштириш сифати уларнинг ақлан ривожланганлигига боғлиқ. Бизга маълумки, янги маълумотни қачонки анализ ва синтез жараёни биргаликда ўтса, шунда талабалар янги мавзуни яхши тушунади. Аммо кўпинча талабалар анализ ва синтез жараёнини биргаликда ўтказмайди. Ўқувчиларга дарсда ёрдам бериши билан индивидуаллик чегараланмаслиги керак. Кузатишлар шуни кўрсатадики: болаларда бу ёки у машқларни бажараётганда пайдо бўлган қийинчиликлар кўпинча, болаларнинг ақлан ривожланишига боғлиқ. Шунинг учун ўқитувчининг энг муҳим вазифаларидан бири – бу индивидуалликни қўллаб, болаларнинг ақлан ривожланишига ёрдам бериш. Индивидуалликни болаларнинг фикрига қараб хар ҳил йўллар билан қўллаш керак. Бу ўринда ўқитувчининг вазифаси, талабаларнинг қизиқишларини а

муносабати доирасидаги ҳатти – ҳаракатлари, талаб ва қизиқишларини ифодалайди. Талаба ва ўқувчилардаги индивидуалликни ошириш мақсадида XIX асрнинг охирида танлайдиган ўқитишнинг шакллари вужудга келди. Булар АҚШда батава системаси ва Европада маннгейм системасидир. Ўқув ишини ташкил қилишнинг танланадиган системаларини вужудга келишига ўқитишнинг оммавий шаклларининг камчиликларини йўқотиш учун ҳаракатлар сабаб бўлди. Ҳусусан, бу системалар одатдаги û=итишга хос бûлган оммавий нуқсонлар - қандайдир мавхум «ўртача ўқийдиган ўқувчи»га мослаштириб ўқитиш, ўқитишнинг зарурий индивидуаллаштиришнинг таъминланмаганлигини бартараф этишга қаратилган эди. Баттава системасида ўқувчиларнинг иш вақти 2 қисмга ажратилиб, биринчи қисми синф билан дарсда ишлашга, иккин чи қисми эса, ўқувчилар билан индив

билимларни мустаҳкам ўзлаштиришни таъминламади. XX асрнинг биринчи чорагида АҚШда ўқитишнинг лойиҳалар системаси вужудга келди ва у «лойиҳалар методи» номи билан танилди. Бу система асосида ўқувчилар фаолиятини амалий ҳолда ташкил қилиш ётади. Ўқувчилар ўқитишда турли хил содда амалий ишлар билан машғул бўладилар. Билимларни ўқувчи билиш учун эмас, фаолият учун ўзлаштиради. Ўқувчи фақат ўзи амалда бажариши мумкин бўлган нарсаларга қизиқади. Бунда билиш билан амалий фаолият бирлаштирилади. Аммо чуқур назарий таълим берилмайди. Б.Мирзахмедовнинг фикрича, касб – ҳунар йўналиши ўқувчининг амалий фаолиятида намоён бўлади. Шу боис бирга, бу амалий фаолият мутахассислик фаолиятини акс эттиришга тайёргарликни фода этади. Ўқувчига ҳар доим ҳам ўз кучини ҳақиқий иш шароитида синаб кўриш имкониятини

қизиқишлари, тафаккури, нутқи, хотираси, диққати, ха ё лига хос бўлган хусусиятларни ўрганишга, унинг характери ва иродавий сифатларини яхши билиб олишга ҳаракат қилади,талабаларнинг ҳа ё тий ва меҳнат тажрибаларини, уларнинг коллежга келишдан олдинги фаолияти хусусиятларини ўрганади. Индивидуал - типологик хусусиятлар классификацияси. Юқорида таъкидлаганимиздек, ҳар бир шахс ўзига хос қайтарилмас дун ё . Дун ё да бир - бирига айнан ўҳшаш бўлган икки кишини топиш жуда мушкул. Одам ташқи қи ё фаси, бўйи - басти билан бошқа бирор кимсага ўхшаши мумкин, лекин феъли, мижози ва шахс сифатидаги хусусиятлари нуқтаи назаридан айнан бир хил инсонлар бўлмайди. ҳаттоки, олимлар битта тухумда ривожланган эгизакларда ҳам жуда кўп жиҳатдан айнан ўҳшашликни қайд қилишган, шахсий сифатларидаги корреляцияд

қобилиятлари, темпераменти, характери, иродавий сифатлари, эмоциялари, хулқига хос мотивация ва ижтимоий установкалари киради. Айнан шу қайд этиб ўтилган категориялар шахсдаги индивидуаллиликни таъминловчи категориялардир. Унинг маъноси шундаки, бўйи, эни, ё ши, сочининг ранги, кўз қарашлари, бармоқ харакатлари ва шунга ўхшаш сифатлари бир хил бўлган инсонларни топиш мумкин, лекин характери, қобилиятлари, темпераменти, фаолият мотивацияси ва бошқаларга алоқадор сифатлари мажмуи бир хил бўлган одамни топиб бўлмайди. Улар - индивидуалдир. Қобилиятлар - шахсдаги шундай индивидуал, турғун сифатларки, улар одамнинг турли хил фаолиятдаги кўрсатгичлари, ютуқлари ва қийинчиликлари сабабларини тушунтириб беради. Темперамент - инсоннинг турли вазиятларда нарса, қодиса, холатлар ва инсонларнинг хатти

бажаришдаги индивидуал услубимизга бевосита алоқадор. Шунинг учун ҳам индивидуалликнинг фаолият ва мулоқотдаги самарасини инобатга олиб, энг муҳим индивидуал - психологик хусусиятларни алоҳида ўрган илади . Қобилиятлардаги туғма ва орттирилган сифатлар. Баъзан ўта иқтидорли ва қобилиятли бола ҳақида гап кетса, ундаги бу сифат туғма эканлигига ишора қилишади. Талантли, гениал олим, санъаткор ё ки мутахассис ҳақида гап кетса ҳам худди шундай. Умуман қобилиятларнинг туғма ё ки орттирилган эканлиги масаласи ҳам олимлар диққат марказида бўлган муаммолардан. Психологияда туғмалик аломатлари бор индивидуал сифатлар ла ё қатлар деб юритилди ва унинг икки хили фарқланади : табиий ла ё қат ва ижтимоий ла ё қат. Биринчиси одамдаги туғма хусусиятлардан - олий нерв тизими фаолиятининг хусусиятлари, мия

орттирилган белгиларни ўрганишнинг психологик аҳамияти айнан шунда. Илк ё шликдан боланинг ўзидаги мавжуд имкониятларни ривожлантириш шарт - шароитини яратиш ишини тўғри йўлга қўйиш керак. Орттирилган сифати шуки, бола токи билим, малака ва кўникмаларни ўстириш борасида харакат қилмаса, энг кучли туғма лаёқат ҳам лаёқатлигича қолиб, у иқтидорга айланмайди. Энг талантли, машҳур шахсларнинг энг буюк ишлари, эришилган улкан муваффақиятларининг тагида ҳам қисман лаёқат ва асосан тинимсиз меҳнат, интилиш, ижодкорлик ва билимга чанқоқлик ётган. Шуни ҳам унутмаслик керакки, қобилиятсиз одам бўлмайди. Агар шахс адашиб, ўзидаги ҳақиқий иқтидор ё ки ла ё қатни билмай, касб танлаган бўлса, табиий, у атрофдагиларга ла ё қатсиз, қобилиятсиз кўринади. Лекин аслида нимага унинг қобилияти борлигини ўз вақ

экстремал вазиятларда ўзини қандай тутишини белгилаб беради. Масалан, инсон турли вазиятларда ўзини турлича тутади: олий ўқув юртида талабалар сафига қабул қилганлиги тўғрисидаги ахборотни эшитган боланинг ўзини тутиши, ёки ҳаётнинг оғир синовлари (яқин кишининг ўлими, ишдан хайдалиш, дўстнинг хоинлиги каби) пайтида одам беихтиёр намоён қиладиган реакциялари унинг темпераментидан келиб чиқади. Шунинг учун ҳам иккала вазиятни ҳам кимдир оғир - босиқлик билан, бошқаси эса ўзини йўқотгудек даражада хис - ҳаяжон билан бошидан кечиради. Шунинг учун ҳам темпераментнинг шахс шаклланиши ва ижтимоий муҳитда ўзига хос мавқени эгаллашидаги аҳамияти жуда катта. Ўзини босиб олган, ҳа ё т қийинчиликларини сабр - бардош билан кўтарадиган инсоннинг одамлар орасидаги обрўси ҳам баланд бўлади. Бу унинг ўз -

Шунинг учун ҳам охирги йилларда ўтказила ё тган тадқиқотларда шахс тизимида шундай маъқул, “ ҳа ё тий кўрсатгичли ” хусусиятлар тизимини ўрганилмоқда ва унда темпераментга алоқадор сифатлар ҳам назарда тутилмоқда. Масалан, В.С. Мерлин темпераментнинг психологик таснифи ва уларнинг ҳа ё тий вазиятларда намо ё н бўлишини бошқариш масаласида кўп ишлар қилган. Унинг фикрича, инсонда мавжуд бўлган фаоллик, босиқлик, эмоционал тетиклик, ҳисси ё тларнинг тезда намо ё н бўлиши ва ўзгарувчанлиги, кайфиятнинг турғунлиги, беҳаловатлилик, ишчанлик, янги ишга киришиб кетиш, малакаларнинг тез ҳосил бўлиши каби қатор сифатлар асосида шахсдаги ўша экстроверсия ва интроверсия хоссалари ё тади ва уларни ҳам ўзгартириш ва шу орқали темпераментни бошқариш мумкин. Характер ва шахс. Кундалик ҳа ё тимизда тилими

шахснинг ўзига хослиги ва характерологик тизимда учта асосий тузилмаларни ажратган эди; 1. М уносабатлар ва йўналиш шахдаги асосий кўринишлар сифатида - бу шахснинг ҳаётдан нимани кутиши ва нимани хоҳлаши. 2. Қобилиятлар ана шу тилак - истакларни амалга ошириш имконияти сифатида - бу одамнинг нималарга қодир эканлиги. Характер имкониятлардан фойдаланиш, уларни кенгайтиришга қаратилган турғун, барқарор тенденциялар, яъни бу одамнинг ким эканлиги Индивидуал хислатларни таркиб топтиришда ижтимоий-ғоявий онгни шакллантириш, жамиятда кеча ё тган ўзгаришлар моҳиятини англаш, муайян ғояга эътиқод қилиш каби хислатларнинг тарбияланишига алоҳида эътибор қаратиш талаб этилади. Ушбу омил бошқа инсонлар билан муайян муносабатларга киришишига ё рдам беради. У инсоннинг ўз муносабатларини бошқара олиши

ўқитувчининг ўзини мураббий сифатида тутиши билан белгиланар экан. Ўқитувчи ўқувчини ривожлантириш мақсадида уни доимо келажакка бошлаши керак. Ушбу қарама-қаршиликнинг ҳал этилиши ҳамкорликдаги фаолиятнинг асосини ташкил қилади. Шахсни ижтимоий фаолиятга киришиш даражаси унинг ижтимоий-психологик жиҳатдан муваффақиятга эришуви даражасини, бу эса охир оқибатда бутун жамиятнинг равнақини белгилаб беради. Ижтимоий фаолиятга киришиш жара ё нида қуйидаги ҳодисалар кузатилади: - шахс томонидан фаолият турини танлашга муносабатнинг индивидуал муаммо сифатида юзага чиқиши; - шахс иштирок этиши мумкин фаолият турлари ва уларда шахс иштирокининг мақбуллигини индивидуал равишда белгиланиши; - ижтимоий фаолиятга педагог раҳбарлигида қуйидаги асосларда кириб бориши: ўқувчилар томонидан фаолият мақсади

Меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий-педагогик компетентлигини шакллантириш ҳақида юқорида келтирилган фикрларни таҳлил қилиш унинг қуйидаги асосий белгиларни ажратиб кўрсатиш имконини беради: - биринчидан, касбий-педагогик компетентлик ўқитувчиларнинг ижодий фаолиятини ифодалайди ва педагогик фаолиятининг сифат кўсаткичи ҳисобланади; - иккинчидан, касбий-педагогик компетентликни шакллантириш нафақат якуний, балки ўқув – тарбия жараёнида ҳам ўқитувчининг, ҳам ўқувчиларнинг қайта ўзгариши жараёнини ифодалайди; - учинчидан, касбий-педагогик компетентликни шакллантириш ўқитувчи тафаккурининг шаклланиш жараёнига таъсир кўрсатади. Бўлғуси меҳнат таълими ўқитувчиларнинг касбий компетентлик шаклланганлик белгиларининг аниқланиши мазкур жараёнга таъсир кўрсатувчи шарт – шароитларни белгилашни тақо

- ўзини ривожлантириш; - ўз касбини етарлича юқори даражада амалга оширса; - илғор педагогик технологияларни ва тажрибаларни ўрганиш; - фан ўқитувчиларининг касбий фаолиятини кузатиш; - методик бирлашмалар фаолиятида фаол иштирок этиш, илмий анжуманларда иштирок этиш, хорижий мамлакатларда тажриба алмашиш(1.1 – расм). Меҳнат таълими ўқитувчиси касбий компетентлигини шаклланиш тузилмаси билан бир қаторда фаолиятига боғлиқ бўлган компетентлик ҳақида тўҳталиб ўтамиз: - ўқитишнинг асосий мақсадини очишга боғлиқ компетентлик; - Ўқув фаолиятини тузишдаги компетентлик; - Ўқув ва фан мақсадига боғлиқ компетентлик; - фаолиятнинг дастурини тузишдаги компетентлик; - қарор чиқаришдаги компетентлик; - ўқув фаолиятида ва ўзини тутишда компетентлик; - ўқув масаласини тушунишда ва фаолиятида қўллаш компет

(бошқариш эмас) уларга анкета сўровномаси, тестлар, суҳбат ўтказиш ва тажриба алмашиниш бўйича мактаб ичида ўтказила ё тган тадбирлар, педагогнинг эришган ютуқларига през е тациялар тай ё рлаш киради. Ўқитувчи шахсига касбий мослашиш қобилиятларини шакллантириш ва ўзлаштирилган билимлардан амалиётда ижодий фойдаланишга оид тадқиқотлар натижалари ҳозиргача маълум бир тизимга келтирилмаган. Буни кўп сонли мисоллар тасдиқлайди. Масалан, назарий билимларни яхши ўзлаштирган талабалар амалий фаолиятда дуч келадиган ишлаб чиқариш характеридаги масалаларнинг моҳиятини тушунтира олмайдилар. Бу ҳолат назарияни амали ё т билан узвий боғлаб ўрганмаслик оқибатида келиб чиқади. Таълим мазмунини лойиҳалашдаги камчилик ва нуқсонлар оқибатида талабалар амали ё тдан ажралиб қолган, нормал ҳамда яхлит бўлмаг

фаолиятининг муваффақияти нуқтаи назаридан бошқа биридан афзалроқ эмас. Бироқ, талаба (ўқитувчи) томонидан ўз бошқарув қобилиятларини билиб олиши ўз-ўзини бошқариш омилини тузатиб бориш заруриятини ҳамда йўналишини белгилаб олиш имконини беради. Шахсий имкониятларини баҳолай олиш қобилияти ҳамда шахсийШахсий имкониятларини баҳолай олиш қобилияти ҳамда шахсий индивидуалликни англаб етиш инсоннинг индивидуал хислат моҳиятини белгилаб олиш имконини берувчи ижтимоий жара ё ннинг асосий ташкилий қисмлари ҳисобланади. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчи касбий шаклланиши ҳодисасига талаба индивидуаллигининг намо ё н бўлиши сифатида ё ндашиш нафақат у ё ки бу вазиятларда индивидуалликнинг намо ё н бўлишидаги турли- туманликни кўзда тутади. Бўлажак ўқитувчининг касбий шаклланиши узоқ давом этувчи жара

мумкин бўлади. Ўқитувчининг ижодий индивидуаллиги унинг индивидуал хусусиятлари (фикрлашнинг илмий таркиб топганлиги, ишга ижодий ёндашиш, ўз имкониятларини рўёбга чиқаришга интилиш ва ҳоказолар)нинг ривожланиш даражаси билан белгиланади. Бундай ўқитувчининг касбий фаолияти унинг ҳамкасблариникидан янги ёндашув ҳамда воситаларни топиш борасида тинмай изланиш олиб боришида намоён бўлади. Педагоглар орасидаги ижодкор индивидуалликнинг ёрқин намунаси сифатида ташаббускор ўқитувчиларни кўрсатиш мумкин. Ўқитувчи касбий шаклланишида муҳим ўрин тутувчи ижодкорлик қобилияти ва унинг шаклланишини тадқиқ қилиш қатор илмий изланишларда махсус ўрганиш предмети бўлиб хизмат қилган. Бу ҳодиса педагогик фаолият субъекти томонидан шакллантириладиган, ўзида мотивацион, интеллектуал, ҳиссий, иродавий, амали

белгиларга эга. Психологик тадқиқотларнинг натижалари шуни кўрсатмоқдаки, касбий ва билиш фаолияти мотивларининг ўзаро бирикмаси юқори даражадаги интилиш билан боғланиши (олимлар уни мотивацион мажмуа деб атадилар) ўқув фаолиятининг муваффақиятли амалга ошиши учун энг қулай шароитни юзага келтиради. Шу билан бирга, бошқа тадқиқотларнинг кўрсатишича, талабалар учун хос ва улар ўқув фаолиятининг муваффақиятини белгиловчи мотивларнинг ўзаро бирикмаси билиш ҳамда касбий мотивларнинг бирикмасидан иборат бўлади. Ўқитувчилар ўзининг кучли ва заиф томонларини ҳар доим англашлари керак. Олимларнинг қайд этишича, кўрсатилган турларнинг ҳеч бири ўқув фаолиятининг муваффақияти нуқтаи назаридан бошқа биридан афзалроқ эмас. Бироқ, талаба (ўқитувчи) томонидан ўз бошқарув қобилиятларини билиб олиши ўз-ўзи

3) таълим муассасаларида меҳнат таълим йўналишида меҳнат фаолиятини олиб бориш даврида ўз устида мустақил ишлаш, ижодий изланиш асосида умумкасбий ва мутахассислик билимларини такомиллаштириш; 4) педагогларни қайта тай ё рлаш ва уларнинг малакасини ошириш курслари ё ки факультетларида таълим олиш ё рдамида касб таълимини самарали ташкил этишнинг замонавий методик ва технологик ё ндашувлари моҳиятидан хабардор бўлиш. Ҳар бир талаба учун жараённинг давомийлиги ҳамда миқдори алоҳида белгиланади. Касбий-педагогик шаклланиш жараёнининг белгилари мажмуаси ҳамда уларнинг касбий ва шахсий ривожланиш даражалари кўринишидаги намоён бўлиш даражаси асосида тасаввур қилиш мумкин бўлади. Ўқитувчининг ижодий индивидуаллиги унинг индивидуал хусусиятлари (фикрлашнинг илмий таркиб топганлиги, ишга ижодий ён

- зийраклик, қарама-қаршиликларни сеза олиш, ижодий иккиланишга мойиллик, ички яратувчанлик курашини ҳис қилиш қобилияти; - ахборот етишмаслиги, янгиликни ҳис қила олиш, муаммоларда ўзига хосликни кўра олиш, касбий маҳорат, билишга ўчлик. Бўлажак меҳнат ўқитувчисининг ижодий индивидуаллигини ривожлантириш ва такомиллаштиришнинг психологик-педагогик шароитлари қарама-қаршиликни ҳис қилиш, уларнинг ечимини топишда ўзига хослик ва мақсадга мувофиқликда, касбий нуқтаи назарининг таркиб топишида намоён бўлади. Малакали ўқитувчининг ижодкорлиги ўзига хос фаолият кўриниши, метод сифатида намоён бўлади. Педагогик метод ўқитувчи ривожининг индивидуал хусусиятларининг синтези ва унинг касбий лаёқат даражаси билан белгиланади. Ўқитувчи касбий маҳоратининг намоён бўлиши асосида инсон салоҳияти индивид

долзарблигини англаб етувчи ва тинимсиз ривожланиб борувчи инсонгина ўзининг ижтимоий ўрнини белгилай олади. Ўқитувчи шахсининг касбий аҳамиятли тавсифининг таркиби анча кенг бўлиб, у ўнлаб ижтимоий ва психологик тавсифларни ўз ичига олади. Психологик тавсифлар қаторида педагогик фикрлаш, педагогик жиҳатдан ўзлигини англаш, педагогик тасаввурлар, ўз-ўзини педагогик жиҳатдан баҳолаш, педагогик кузатувчанлик, педагогик башоратлаш, толерантлик, эмпатия кабилар умумэътироф этилган сифатлар ҳисобланади. Қайд этилган сифатларнинг муҳимлиги юқори даражадаги нутқ ва интеллектуал ривожининг юқори даражаси ўқитувчининг илмий назариялар асосини англаш ва мос равишда узатиш учун шароит яратади. Ҳиссиётга бойлик, ўзгаларнинг қувонч- ташвишларини тушуна олиш, уларга ёрдам кўрсатиш, яратувчанлик қобилият

Бундан ташқари, касбий маҳоратли ўқитувчига қўшимча куч-қувват берувчи аниқ юқори ғояларни кўзда тутувчи мақсаднинг мавжудлиги; фаолиятнинг ташкиллаштирилганлиги ва аниқлиги; муваффақиятга эришишга интилувчанлик, бу йўлда бутун куч-қувватини сарфлай олиш каби хислатлар хос бўлади. Бу эса ўқитувчи касбий маҳорати бошқа мутахассисларнинг индивидуаллигидан юқорида қайд этилган сифатларнинг мавжудлиги билан фарқланишини кўрсатади. Етук касбий шаклланганлик умумкасбий ва мутахассислик фанларини пухта билиш, ўқувчиларни касбга йўналтиришда алоҳида фаолият кўрсатиш, ташкилотчилик, ижодкорлик, ўқувчилар билан муносабатни юқори даражада ташкил эта олиш, муомала ва юриш-туриш маданиятига эгалик каби сифатларнинг мажмуи ва унинг юқори даражасини ифодалайди. Шахсга йўналтирилган таълим ўқитувчидаги ўз

- мотивацион хислатларга эгалигига кўра – касбий фаолиятни самарали ташкил этишга ундовчи рағбат (энг янги билимларни ўзлаштиришга интилиш, ахборот ресурс маркази орқали янги ахборотларни олиш эҳти ё жи, илғор тажрибаларни ўрганиш эҳти ё жи, педагогик маҳоратнинг юқори даражасига эришишни кўзлаш, педагогик фаолиятда муваффақиятга эришишни кўзлаганлик, ўқитувчилар ва уларнинг ота-оналари билан мулоқот қилиш хоҳиши, педагогик жамоасидаги барча касбдошлари томонидан тан олинишга интилиш, илмий-техник тараққи ё тнинг асосий йўналишларини билишга интилиш, ишлаб чиқаришда қўлланила ё тган янги материаллар, техника ва технологиялар хақида билимларга эга бўлиш, конструкциялаш, лойиҳалаш ва бошқа шу кабилар); - интеллектуал салоҳиятга кўра – педагогик фикрлаш (педагогик далил, ҳодиса, жара ё н ҳамд

олиш, техник объектлар ҳамда амалий ҳаракатларнинг мураккаблигини ҳис қилиш, технологик жара ё нларни, изланувчанлик, ихтирочилик, кашфи ё т, техник ижодкорлик, шунингдек, руҳий муҳитни бошқара олиш; - амалий кўникмаларга эгалигига кўра педагогик қобилиятлар, педагогик кўникмалар, режалаштириш, график-чизма ишларини бажара олиши, технологик хариталарни ўқий олиш, технологик жиҳозларни бошқариш, созлаш, нуқсонларини бартараф этиш, техник объектларга ишлов бериш кўникмалари, бир ҳаракат ҳолатидан иккинчи ҳаракат ҳолатига кўчира олиши, ҳаракат ва амалларни янги вазиятларда қўллай олиши, янги ахборотлар ичида тез йўналиш олиши, ўзини касбий-ахлоқий жиҳатдан тутиши; - ўз-ўзини бошқариш олишига кўра – фаолияти ва ўзини таҳлил қилиш, баҳолаш; фаолияти, индивидуал мулоқот методини ижтимоий-касбий

Шунга кўра меҳнат таълими ўқитувчиснинг касбий компетентлигини шакллантириш жара ё нини энг асосийси икки босқичга бўлиб ўрганамиз. Улар қуйидагилардир: - меҳнат таълими ўқитувчиси томонидан таълим муассасасида касбий билимлар асосларини ўзлаштириш даври (назарий билимларнинг ўзлаштириш, назарий билимларни амали ё тда қўллаш кўникмаларини ҳосил қилувчи ўқув-амалий машғулотлари (устахона ишлари, лаборатория машғулотлари, семинар машғулотлари, педагогик амали ё т), ҳосил бўлган кўникмаларнинг малакага айланишини таъминловчи муаммолиКасб таълими ўқитувчисининг касбий шаклланиш жара ё ни тўғрисида педагог олим Н.А.Муслимовнинг ишлари, меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий компетентлигини шакллантиришда методология вазифасини ўтайди. Шунга кўра меҳнат таълими ўқитувчиснинг касбий компетентлигини

қайта тай ё рлаш ва уларнинг малакасини ошириш курсларида касбий малакани ошириш ҳамда хорижий мамлакатларда тажриба алмашиш.. расмдан кўринадики, касбий шаклланиш босқичлари нафақат касбий шаклланишнинг жараёнлилик омили, балки шаклланишнинг натижаси сифатида ўз аксини топади: бу ўринда айнан нима юзага келиши, таркиб топиши, шаклланиши ва яратилишини акс эттиради. «Таълим» тушунчасининг моҳияти ушбу сўзнинг туб маъносидан келиб чиқадиган бўлсак, шахс қиёфасини, ёки бошқача айтганда муайян кўриниш, модел, ҳақиқат (аниқроқ айтганда, муайян қиёфа-моделли тизим)ни шакллантиришга қаратилган. 2. Ҳозирги вақтда шахсни ривожлантиришнинг етарлича назарий асослари яратилган. Шахсни ижтимоий фаолиятга киришиш даражаси унинг ижтимоий-психологик жиҳатдан муваффақиятга эришуви даражасини, бу эса охир

Меҳнат таълими ўқитувчи касбий-педагогик компетентлигини шаклланишининг юқорида кўрсатилган таркибий омилларининг яхлитлиги фикрлаш ва педагогик фаолиятнинг янги асосларда амалга оширишини таъминлайди, бу эса унинг бетакрор касбий тажрибаси аҳамиятининг ортишига олиб келади. Меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий шаклланиш методлари деганда ўқитувчи, уста ва ўқувчиларнинг биргаликда бажарадиган фаолият усуллари тушунилади ва бу усуллар ўқувчиларнинг техник-технологик билимлар, кўникма ва малакаларни эгаллашларига, мустақил равишда билим олиш ва бу билимлардан амалда фойдаланиш қобилиятини оширишга қаратилган бўлади. Таълим методларининг умумий тавсифида кўрсатилгандек, ҳар бир методнинг таълим жараёнида аниқ вазифалари бор. Таълим жара ё нида бир неча методлар қўлланилади. Бу методлар бир-би

ўқитувчи ўз имкониятлари ва педагогик билим даражасига асосланган ҳолда таълим методини танласа, бу орқали юқори даражадаги ўқув тарбия натижаларига эришилиши мумкин бўлади. Таълим методларини 3 та асосий гурухга бўлишимиз мумкин: 1. Ўқув билиш ва ўқув ишлаб чиқариш фаолиятини ташкил қилиш ва амалга ошириш методи. 2. Ўқув фаолиятига қизиқтириш ва рағбатлантириш методи. 3. Ўқувчилар ўқув фаолиятини самарадорлигини назорат қилиш ва ўз-ўзини назорат қилиш методи. Методнинг ҳар бир гуруҳи ҳам ўз навбатида кичик гуруҳларга бўлинади, уларнинг алоҳида методлари бўлиб, улар таълим жара ё нининг қуроли ҳисобланади. Ўқув билиш ва ўқув ишлаб чиқариш фаолиятини ташкил қилиш ва амалга ошириш методига қуйидагилар – суҳбат, кўргазмали ва амалий метод, ўқитувчи бошчилигида индуктив ёки дедуктив репродукти

чиқариш фаолиятини ташкил қилиш ҳамда ўқиш фаолиятига қизиқтириш методлари киритилган. 2.2. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий компетентлигини шакллантириш методлари Ўқув фаолияти самарадорлигини ва ўз-ўзини назорат қилиш методига – оғзаки, ёзма ва амалий назорат ўз-ўзини назорат, ҳамда билим даражалари бўйича тестлар ўтказиш каби методлар киритилади. Ҳар бир метод бошқа бир метод ёрдами билан қўлланилади. Масалан, репродуктив ва муаммоли- изланиш методи суҳбат, кўргазмалар, амалий фаолият ёрдамида қўлланилади. Шу навбатда суҳбат, кўргазмали ва амалий фаолият методлари ҳам репродуктив ёки изланиш методлари орқали қўлланилиши мумкин. Методларнинг номларидан ҳам шуни кўришимиз мумкин: муаммоли баён, эвристик суҳбат, изланиш, тажрибавий-амалий ишлар, кузатув ва ҳоказолар. Мазкур мет

дидактик ва хусусий – дидактик тавсифига асосланади ва алоҳида предметларни хусусий методик жиҳатдан ўрганилишини ифода этади. Назарий таълим методлари. Ўқув муассасаларида бошланғич касбий таълимни ўқитишнинг назарий асослари қуйидаги босқичларда ўқувчилар томонидан ўзлаштирилади: умумий таълим, умумий техник таълим ва касбий таълим. Умумий таълим фанлари бўйича таълим методларининг умумий дидактик, хусусий дидактик ва хусусий методик жиҳатлари педагогик адабиётларда чуқур баён қилиб берилган. Умумтехника ва касб фанларини ўқитиш методлари аксарият халқларда ўзига хос мазмунига кўра аниқланади, яъни: кўп хусусиятли тузилма, объектларни турли хил йўналишларда ўрганиш; материалнинг кенг қамровлигини, таълим олувчининг турли хил усуллар асосида билимларни қабул қилиши; таълим олувчиларнинг и

таълим олувчиларга тушунарли ва осон етиб борадиган; ҳар бир босқичда фикрни аниқ ва равшанлиги; ўқувчиларнинг эҳтиборлигини, фаоллигини ошириш; Суҳбат. Бу касб таълимининг шундай усулидирки, унда ўқитувчи саволлар ё рдамида таълим олувчиларнинг илгари ўқлаштирилган билимлари асосида уларни эсга туширади ҳамда мустақил равишда янги билимлар хосил қилишга ундайди. Таълим олувчиларнинг ўқув-билиш фаолиятини ташкил қилиш ва бошқариш савол-жавоб методи орқали ҳам амалга оширилади. Бундай суҳбат эвристик суҳбат дейилади. Суҳбатнинг дидактик моҳияти ўқитувчи таълим олувчилар олдига савол-жавоблар қўйиб, Суҳбатнинг дидактик моҳияти ўқитувчи таълим олувчилар олдига савол-жавоблар қўйиб, уларнинг мантиқий маьнолари ечилади ва ўқувчиларда ўқув материали бўйича аниқ фикрлар ҳосил қилинади. Бу орқали

-фанларни қарама-қарши қўйиш, уларнинг мазмуни, ўқитиш жара ѐ ни, далиллар ва бошқалар; -таълим олувчиларнинг турли вазиятларда ўз билимларидан фойдалана олишларини аниқлаш; -мавзу моҳиятини ташҳизли тушунтириш; -истотлаш «ҳа» ёки «қарши»га далил қилиш; - фанлараро боғлиқликни ўрнатиш. Суҳбат ўтказишда унинг мантиқий режасига қатҳий риоя қилиш керак, савол-жавобларнинг кетма-кетлиги шундай тузилган бўлиши керакки, унда мавзу мураккаблашиб, ривожланиб боришини ўқувчи сезиши лозим. Ўқитувчи суҳбатни хулоса билан тугатиши керакдир. Таълим олувчиларнинг китоб билан ишлаши . Илмий ва амалий педагогикада таълим олувчиларнинг китоб билан ишлашларини бир қатор методик турлари кўрсатилган: тез ўқитиш, конспект олиш, асосий уларнинг аниқлаш ва режа тузиш; мисоллар муҳокамаси, назорат саволларига жав

(плакатлар, модел, макет, схема, кино-видеофильм, слайда, кинопроекция, компьютер, мельтимедиа…) жиҳозлар воситасига қўлланилади. Кўргазмали методнинг вазифалари турлича бўлиши мумкин. Ўқитувчи мавзу тушунтиришда ё ки бир хил холларда ўрганила ё тган фан бўйича аниқ кўргазма сифатида, янги ахборотларни беришда кўргазмали методдан самарали фойдаланиш мумкин. Ўқув жараёнида кўргазмали методнинг қўлланилиши дидактик қонунларга мувофиқ бўлиши даркор, кўрсатмали методни қўллаш бу мақсад эмас, балки мақсадга эришиши йўлидир. Таълим олувчиларга саволлар берилиб, кўргазмали метод орқали кино- видеофильмни ёки ўқув телефильмни қўйилади, шундан сўнг таълим олувчилар ўзлари чиқарган хулоса асосида турли вазифаларни бажаришади. Меҳнат ва ҳунар усулларини кўрсатиш вақтида ўқитувчи ўқувчиларнинг диққати

равишда оригинал жавобларини топишади . Бадиий машқ турларидан бири продуктив масалаларни ҳал қилишдир , яъни , танлаш ( асбоб , ишлов бериш тури , созловчи механизм ), таққослаш ва баҳолаш ( ишнинг бажарилиш йўли , асбобларнинг қўлланилиши , жара ё нлар ) аниқлашга боғлиқ бўлган ( техник талаб , алоқадорлик ), турли хил техник жара ё нларни тушунтириш . Бу турдаги машқлар орқали ўрганила ё тган машина , механизм , қурилмаларининг схемалари тузилади . Таълим олувчилар бу орқали иккинчи даражалисидан асосийсини , кераклисини ажратиб олишади . Изланиш машқи – бу ҳам эгалланган билимларни машқларда бадиий қўллаш усули бўлиб , таълим олувчиларнинг фикрлаш қобилиятини ўстиришга ё рдам беради . Изланиш методининг техника ва касбий фанларга тегишлик бўлган турлари. Ташҳисли машқлар . Улар 3 та бо

таълим олувчиларнинг билимлари мустаҳкамланади, иккинчи томондан эса касбий билиш, кўникма ва малака шаклланади, кейин улар ишлаб чиқариш таълимида ҳам ўз билимларини қўллай олишига ё рдам беради. Лаборатория- амалий ишларнинг турлари: кузатиш ва таьлил қилиш, яъни жара ё нлар ва меҳнат предметини (материалнинг хоссаси, маҳсулотлар) кузатиш ва таҳлил қилиш; кузатиш ва таҳлил асбобини ўрнатиш ва ишлатиш, меҳнат тури (машина, механизм, аппарат, қўрилма, асбоблар). Таълимда фаоллик методи. Ҳозирги кунда илмий ва амалий педагогикада таълим методлари катта аҳамият касб этмоқда. Таълим олувчиларнинг ички ва ташқи фаоллигини ошириш учун турли хил ўйинлардан фойдаланилади. Булардан кенг, кўп қўллнилувчиси – дидактик ўйинлардир. Касб таълимида қўлланиладиган дидактик ўйинлар: техник «диктант», кичи

олувчилар шундай шароитда ишлайдиларки, эгаллаган билимлари олдига қўйилган масалани ечиши учун ҳам етарли эмаслигини онгли тушунадилар. Касбий таълим муассасаларида амалий ишлар жараёнида интегратив дарслар ҳам кенг қўлланилмоқда. Ушбу дарсларда икки ёки бир неча фанларнинг мавзулари ўртасидаги алоқадорлик ўрганилади. Масалан, математика ва информатика, физика ва химия, касбий технология ва ишлаб чиқариш таълими ва бошқалар. Бундай дарсларда айрим холларда мавзулар фанлар ўртасидаги боғлиқлик орқали тушунтирилади ва таълим олувчиларнинг фанни, мавзуни ўрганиш бўйича қизиқишларини ортади. Фанлар ўртасидаги интеграцион боғлиқлик 3 даражада амалга оширилади: I даража. Юқори – бутун даража, фанлар ўртасидаги интеграция. Масалан «электротехника ва электроника асослари». II даража. – Дидактик с

босқич эришилади. Қ уйида «касб устаси» тушунчасини очиб берувчи мезон кўрсаткичлари келтирилган: - бажарила ё тган ишнинг сифати – техник талабларни бажариш, меь ё р ва кўрсаткичларга мос келиши, ижобий натижалар олиш; - меҳнатни ташкил қилиш – белгиланган вақтда бажариш; вақтдан тўғри фойдаланиш, иш вақтида тежамкорлик; -касбий мустақиллик – мустақил иш турини танлашни билиш, ишлаб чиқаришнинг юқори сифатини таьминлаш, тўғри хулосалар чиқариш иш жараёнида ўз-ўзини бошқариш меҳнат маданияти – ўз меҳнати, ишини режалаштириш, янги техника ва технология асосида ишлай олиш, юқори технологик интизом, касбий билимларни ишда қўллай билиш, меҳнат фаолияти ва иш жойини ташкил қилиш, меҳнат хавфсизлиги техникаси қоидаларига риоя қилиш. Меҳнатга бадиий муносабат – рационализаторлик ва кашфиётчиликка

Шунинг учун уста меҳнат фаолиятини секинлик билан кўрсатиб, деталларни бўлакларга бўлиб, ҳар бири ҳақида алоҳида маълумот бериши, кўрсатиши керак. Таълим олувчининг диққати ҳаракатнинг якуний қисмига эмас, балки оралиқдаги харакатларга ҳам жалб қилиш зарур. Таълим олувчилар нафақат тушунишлари, балки шу билан бирга деталларни эсда олиб қолишлари лозим. Бунинг учун харакат турларини такрорлаб туриб, уни қайта-қайта кўрсатиш керак. Машқлар. Кўникма ва малака машқлар орқали ҳосил қилинади. Машқ - бу харакатларнинг кўп маротаба такрорланишидир. Машқ тизими. Ишлаб чиқариш таълими машқлар бир тизимда олиб борилиши зарур. Машқлар тизимида алоқадорлик мавжуд масалан, ўрганила ё тган меҳнат фаолиятини тўғри бажариш, унинг аниқлиги, ишда аниқ бир тезликка эга бўлиш, касбий мустақилликни шакллантириш

мақсадида фойдаланилади. Дидактик мақсад-ишлаб чиқариш, касбий мустақилликка эришишга хизмат қилади. Таълим олувчиларнинг мустақил кузатуви. Бу метод, асосан, таълим олувчиларнинг ишлаб чиқариш таълими меҳнат корхоналарида, мураккаб жиҳозлар билан ишлаганда қўлланилади. Таълим олувчилар уста раҳбарлигида ўқувчилар берилган вазифалар бўйича мустақил кузатувлар ўтказишади. Вазифада мустақил кузатишнинг мақсади белгиланади, уни олиб бориш кетма-кетлиги кўрсатилади. Ишлаб чиқариш таълими бўйича уста таълим олувчиларга қуйидагиларни тушунтириб беради: вазифа, саволлар, моҳияти кузатув кетма-кетлиги, келиб чиқиши мумкин бўлган қийинчиликлар ва уларни ечиш йўллари, кимга мурожат қилиш, хулосаларни қандай тўлдириш кераклиги ва ҳоказолар. Ёзма йўриқнома. Бу метод ишлаб чиқариш таълими дарслари учун

режалаштириш, таҳлил ва хатоликларга йўл қўймасликда кўринади. Таълим олувчиларнинг ўқув ишлаб чиқариш таълимидаги фаоллик – машиналар, агрегатларни ишлатишдаги қобилияти, ички жара ё нни билиш ва қилинган таҳлиллар асосида мақсадли ечимларга келишларидир. Ишлаб чиқариш таълимидаги фаоллик методига – ишлаб чиқаришда техник масалаларни ечиш киради: ишлов бериш, тузатиш, бошқариш меь ё рини хисоблаш, автоматлаштирилган жиҳозлар учун бошқарув дастурини ишлаб чиқиш (масалан, сонни дастурли бошқарув станоклари), жадвал, маълумотлар ва диаграммалардан керакли маълумотларни топиш. Ўқув ишлаб чиқариш ишларида машина, қурилма, агрегатларнинг кинетик схемалари ё рдамида меь ё рлари, кўрсаткичларини аниқлаш, монтаж тузилмаларини ишлаб чиқиш. Техник масалаларни ечишнинг юқори даражаси бадиий характерд

жараёнларни ижобий ҳал этиш технологик вазифа сифатида ҳам берилиши мумкин. Таълим олувчи берилган вазифани ўрганиб, унинг аниқ ё ки нима сабабдан бузилгани, бузилиш сабаблари, хатоларни тўғрилаши ва ечимини топиши керак бўлади. Бундай вазифалар таълим олувчиларга икки усулда: савол ва жавоблар саволларнинг асосида берилиши мумкин. Биринчи усулдаги машқда аниқ жара ё ннинг муҳокамаси ва технологик жара ё нлар моҳияти ўрганилади. Бу каби вазифалар ўқитишнинг бошланғич босқичларида қўлланилади. Таълим олувчилар кўникмаси ошгани сари мустақил ишлаб чиқаришда ҳосил бўладиган жара ё нларни ўрганишга қаратиш лозим. Бунда 2 - усулдаги вазифалардан фойдаланиш керак бўлади. Меҳнат таълими ўвҳқитувчисида касбий компетентлиги шакллантириш ва меҳнат таълимни ташкил этишда ролли ҳамда ишбоп ўйинлардан

Бу ҳам ўзига хос ―театр‖, лекин ижтимоий психологик мақсадни кўзлайди: Унинг асосий мақсади жамоада вазиятни ҳис қила олиш, бошқа кишининг ҳолатини ўзгартириш ва унга баҳо бериш, у билан самарали мулоқотга кириши олишни шакллантириш ҳисобланади. Педагог ва психолог олимлар - Д.Н.Узнадзе, Л.С.Внготский, А.Н.Леонтьев, С.А.Шмаков, Г.К.Селев-ко, П.Я.Гальперин, И.Олло ё ров, АА.Вербицкий ва бош-қалар ўйинга асосланувчи фаолиятнинг моҳияти, улар-нинг ўзига хос хусусиятлари, имкониятлари борасида та-дқиқот шнларини олиб борганлар. Ўйин жара ё нида намо ё н бўлувчи психологик хусусиятлар ҳар ўқувчига шахсий имкониятларини намойиш эта олиш имконини беради, уларнинг ижтимоий ҳа ё тда эгаллаган ўрнини барқарорлаштиради, уларда ўз-ўзини бошқариш кўникмаларини ҳосил қилади. Уйин технологиялари назарий

Машғулотни ўтказиш тартиби: Машғулотнинг ҳар бир қатнашчиси якка ҳолда ишлаш учун тай ё р келган тарқатма материал (карточка)лардан биттасини танлаб олади; Карточкаларда талабалар учун турли хил тадбирлаш мавзуси берилган бўлиб, улар шу мавзуда ўтказилиши мумкин бўлган тадҳақида якка холда бош котиришлари, унинг мазмуни, ўтказиш тартибининг турли шаклларини аниқлашлари ҳамда шу тадбирнинг сцснарийсини ишлаб чиқишлари керак. Машғулотнинг кейинги босқичида талабалар ўзлари якка ҳолда тузган режа-сценарийлари билан кичик гуруҳларга ажраладилар. Улар ўз ишларининг натижаси билан гуруҳ аъзоларини бирма- бир таништирадилар, ишлаб чикилган рсжа- сценарийларга бахо беради берилган режа-сценарийларни тўлдириб, тўғрилаб, улар ичидан вариантни танлаб оладилар, Кейин кичик гурухлар биргаликда танланга

малакаларни шакллантириш, вақтни қисқартириш, таълимни жадаллаштиришга ё рдам беради. Ўйин жараёнида намоён бўлувчи психологик хусуси-ятлар ҳар ўқувчига шахсий имкониятларини намойиш эта олиш имконини беради, уларнинг ижтимоий ҳаётда эгал-лаган ўрнини барқарорлаштиради, уларда ўз-ўзини бош-қариш кўникмаларини ҳосил қилади. Уйин технологиялари назарий билимларни мустаҳкамлаб, амалий кўникмаларнинг малакаларга айланишини таъминлаб қолмай, уқувчиларда муайян ахлоқий, иродавий сифатларни ҳам тарбиялайди. 2.3. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий-педагогик фаолиятини моделлаштириш Педагогик тизимлар ва улар фаолиятининг тадқиқ қилишда Н.В.Кузьмина томонидан амалга оширилган метод анча самарали ҳисобланади. У тизимли ё ндашув умумий назариясидан фойдаланиб, педагогик тизимларнинг ягона м

оширади. Педагогик тизимнинг бир бўлаги сифатидаги модели тузилишида намоён бўлади. Иккинчи бир томондан қарасак, ўқитиш жараёни доимий равишда субъект ва объектга боғлиқ равишда шаклланди натижада ўқув педагогик тизимнинг моделини ифодалайди. Инсоннинг фаолияти ҳар қандай характер ва шаклда бўлмасин, маълум ички интилиш, истак, майл, яъни мотив асосида, у ё ки бу мақсадни амалга ошириш оқибатида рў ё бга чиқади. Демак, ўқитувчининг мунтазам ўз фаолияти ва шахсни такомиллаштиришнинг ижтимоий зарурлигини онгли англаши ва унга интилиши узлуксиз малака оширишда белгиловчи ҳисобланади. Шунинг учун ўқитувчининг етук шахс сифатида мунтазам билим, малака ва кўникмасини ҳамда шахсни такомиллашувига шахсий ишончи ва уни амалга оширишига эҳти ё ж сезилиш, ниҳоятда мураккаб иш, шу билан ўз шахси ва ф

тарзида намоён ади. Фаолият билиш ва ирода билан боғлиқ бўлиб, уларга асосланади. Фаолият инсоннинг ички (психик) ва бошқа (жисмоний) онгли мақсадга қаратилган фаоллиги тарзида англанган мақсад орқали бошқарилади Булар фаолиятни ташкил қилишда инсоннинг мақсадли ҳаракати асосан субъект ва объектнинг ўзаро таъсири тариқасида намоён бўлишини асосладилар. Фаолият эҳтиёж асосида ҳаракатланади. Инсон ўз эҳтиёжини қондириш учун мақсадли ҳаракат қилади. Педагог фаолиятларни, айниқса, ўқитувчи фаолиятини тадқиқ қилишда Н.В.Кузьминанинг хизматлари каттадир. Унинг ишлари асосида ўқитувчи фаолиятининг тузилиши аниқланди. Унинг фикрига кўра фаолият кўпгина педагогик топшириқларни ҳал қилиш жара ё ни ва шу асосда педагогик қийинчиликларни бартараф қилиш йўлларидир. Ўз тадқиқотлари асосида Н.В.Кузмина ш

фаолиятнинг алоҳида турига айтилади, десак хато бўлмайди. Унинг мазмуни мақсадида намо ё н бўлади. Мақсад олдиндан кўзланган натижанинг англанган образи бўлиб, инсон фаолияти унга эришишга қаратилган. Мақсад – ўз фаолиятининг замон талабларига жавоб берадиган ташкил қилиш ва ё ш авлод тарбиясини ислоҳат талаблари асосида англаб етиш даражаси. Ўқитувчи ўз фаолиятини маълум воситалар амалга оширади. Унинг фаолиятининг воситалари – илмий билим, дарслик, ўқув қўлланмаларидаги билимларни ўқитиш воситалари орқали ўқитувчиларни табиат ва жамият тараққиёт қонунларини англаб олишларини таъминлашдир. Бундан ташқари педагогик фаолиятнинг яна бир муҳим хусусияти унинг билим бериш, ўргатиш эканлигидадир. Педагогик фаолият – мақсад нафосатли, аҳлоқий ва иқтисодий жиҳатдан мос бўлиб, ҳаётга ўсиб келаётга

Психологик тай ё ргарлик – ҳар қандай қийинчиликни ечишга инсон ички кечинмалари орқали тай ёр ҳолда шаклланишидир; Пдагогик фаолиятнинг ташкилий асосий қисми, педагогик фаолиятни лойиҳалаштиришдир, улар қуйидагилар: - лойиҳалаштирувчи, инсонларнинг баъзи шахсий сифатлари, эришилган натижаси билан белгиланиб, педагогик фаолиятнинг вазифасини ва мақсадини аниқ йўнилтирилган мантиқни ифодалайди; - ташкилотчилик, педагогик фаолиятнинг ташкилий йўналишлари асосини ўзида мужассамлаштиради; - илмийлик, педагогик фаолиятининг субъектив ва объектив активлиги, илмий интеллектуарл, муҳум юқори таъминотини белгилайди; - коммуникациявий (амалда қўллаш) – педагогик фаолият йўли, субъектив ва объектив ўзаро боғланиши ва мажмуаси туфайли эффективлиги вак уюштирилиши ҳар томонлама амалга оширилади; - илми

ўрганиш учун бериладиган топшириқлар, талабаларнинг имкониятлари, ўқитиладиган фан ва ўрганиладиган мавзуларнинг мақсади, предмети ва аҳамиятини инобатга олиш ҳамда уларга мос келувчи таълим методларини танлаш, амалга оширилиши зарур бўлган вазифаларни ва уларни амалга ошириш босқичларини белгилаши зарур. Моделлаштириш орқали мазмун ва мақсадларни исботлаш учун аввал осон билимларни ўзлаштириш, ўқитиш методларини ўқув режаси ва ўқув дастури талаблари асосида танлаш. Ўқув жара ё нида кенг тармоқли ишчи фаолияти қуйидаги шартлар асосида амалга оширилади: а) билим ва малакани политехник йўналтириш. б) кўчириб (интегрция асосида) ўқитиш жара ё нида градациянинг ўрни. в) кўчириб ўқитиш жара ё ни. Мутахассис шахси ва фаолиятини моделлаштиришга нисбатан ё ндашувларнинг турлича бўлишига қарамай, и

- шахсини маданий жиҳатдан такомиллашувига эришиш . Меҳнат таълим ўқитувчиси ўз билимини мустақил ошириш фаолиятини аниқ бир мақсадга йўналтириш ва бу мақсадга эришиш учун қуйидаги шартларга риоя қилиш керак: 1. Ўз билимини мустақил ошириш мазмунини касб таълими ўқитувчиси мутахассисилиги бўйича педагогик амалиёт ўтаётган таълим муассасасининг ўқув устахонасидаги аниқ шароитларга, амалиётнинг шароитлари, талаблариги мослаштириш керак. 2. Меҳнат таълими ўқитувчиси маълум мақсад асосида ва маълум тартибда ўзида қуйидаги сифатларни шакллантириб бориши керак; - талабаларнинг интилишлари, қизиқишларини чуқур ҳис қилиш, тушуниш, уларнинг маънавий эхти ё жларини ҳисобга ола билиш; - талабалар билан эммоционал алоқа ўрнатиш, уларнинг ақлий, ахлоқий ва амалий фаолияти томонларига фаол таъсир этиш.

Мустақил таълимга қуйидагича таъриф берилди: мустақил таълим – ўқув материалини мустақил ўзлаштириш, мураккаблик даражаси турлича бўлган топшириқлар, амалий вазифаларни аудиторияда ҳамда аудиториядан ташқарида ижодий ва мустақил бажариш асосида назарий билим, амалий кўникма ва малакаларни шакллантиришга қаратилган тизимли фаолиятдир. Фаолият - умуман олганда, бу жонли тизимларнинг ташқи муҳит билан ўзаро ҳамкорлиги асосидаги адатив йўналтирилган фаоллигидир. Инсон фаолиятига келганда эса, уни одамларнинг ижтимоий йўналтирилган фаолияти сифатида белгилаш мумкин. Мослашиш эса ана шу фаолият усулининг ўзгинасидир. Ҳақиқатан ҳам, исталган касбий – педагогик мослашиш, у ижтимоий фаолият бўладими, индивидуал фаолият бўладими, қандай бўлмасин фаолиятни тақоза этади, бироқ ҳар қандай фаолиятни эма

- мутахассиснинг функционал шаклланганлиги; - унинг касб – ҳунар ихтисослиги кенглиги; - профессографик тавсифлар; - яқин ва йироқ истиқболга ушбу фаолиятга берилган эксперт бахоларни ва башоратлар; - ўқув фанларининг ҳажми ва нисбатини эътиборга олган ҳолда уларнинг схемалари. Бу ерда энг мақбул ўқув режаси буюртмачи сифатида корхоналарнинг мутахассисга қўйиладиган талабларни хисобга олган ҳолда ишлаб чиқилиши керак бўлган талаба модели асосидагина тузилиши мумкин, деб ҳисоблайди. Бошқача нуқтаи назар тарафдорлари ҳам мавжуд. Улар мутахассиснинг модели тушунчасига мутахассиснинг билими, малака ва бошқаларни ҳам киритишади. Бизнингча, мутахассис тай ё рлаш модели бу фақат ўқув режаси, дастури ва бошқа ҳужжатларни кўзда тутувчи изчил концепция эмас, чунки у бўлажак ўқитувчи касб – ҳунар фао

М.Очилов бўлажак ўқитувчи, мутахассиснинг касб тай ё ргарлиги модели сиф а тида қуйидагиларни киритади: ўрганила ё тган объект – унинг индивидуаллиги; объектнинг тадрижий тавсифи касб ҳунар йўналиши ва тай ё ргарлиги қарор топиш жара ё ни муносабати билан биринчи курсдан бошлаб талаба шахсининг ўзгариши; ўрганиладиган яхлит тизим – мутахассислар тай ё рлаш тизими; моделнинг аниқ мазмуни – биринчи курсдан бошлаб касб тай ё ргарлиги жара ё нида шахснинг шаклланиши; ривожланиш шароитлари ва ўқитувчининг тажрибасига (малакасига) боғлик бўлган шахс шаклланиши жара ё нларининг аниқ таклифи; аниқлаш усули – олий таълим муассасаси ўқитувчисининг тажрибасига асосланган сифат, феномен даражаси; асосий восита – ўқув тарбия жара ё нининг касбий йўналиши. 2.4. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчиси касбий к

3. Таълим инсоннинг ижтимоий ва маънавий ҳаёти механизми ва оммавий маънавий ишлаб чиқариш соҳаси ҳисобланади; 4. Таълим- инсон фаолияти маданий- ифодаланган намуналарини тарқатиш жара ё нидир ; 5. Таълим регионал тизимларни ривожланишига ва миллий анъаналарни сақлаб қолишга ё рдам беради ; 6. Таълим жамиятнинг асосий маданий қадриятлари ва ривожланиш мақсадлари еткақиладиган ҳаамда тадбиқ этиладиган ижтимоий институт ҳисобланади ; 7. Таълим жамият ҳаётида ва алоҳида инсонда маданий ўзгаришлар ва қайта ташкил топишларни фаол теқлаштирувчиси сифатида иштирок этади. Бу ерда қуйидагиларни таъкидлаш зарур: таълим - ўқувчининг маълум давлат таълим даражаларини - ижтимоий боғлиқ мақсадларни акс эттирувчи стандартларга эришишини тасдиқлаш билан амалга ошириладиган шахснинг, жамият, давлат манфаат

таълим муассасалари талабаларининг меҳнат таълими ўқитувчиларини тайёрлаш ижобий якунланишини таъминлайди. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчиларни педагогик мустақил билим олишга тайёрлашнинг асосий мақсади - уларда ушбу таълимда чуқур англаб етилган қизиқиш, талаб ва маҳоратларини, кўникма ва қобилиятларни педагогик маданиятни такомиллаштиришга йўналтириш омили сифатида шакллантиришдан иборат. Таълимнинг ҳоқирги замонавий тушунчасини шахснинг турли хил қобилиятларини шакллантириш, уларни амалга ошириш ва маҳсулдорлиги юксак даражаси деб тушуниш керак. Бугунги кунда ҳар бир таълим олиш вазиятида шахсни ва индивидуалликни ривожлантирувчи ташкил этувчилари ҳамда унинг ўзини ривожлантириши учун шароитлар муҳим бўлиб қолмоқда. Шундай қилиб, таълим жара ё нида мустақил билим олишнинг устунлиги яна

тўла ривожлантириш масаласини ҳал этишнинг зарур шартидир. Меҳнат таълими ўқитувчиларини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришда қуйидаги мустақил таълим турлари муҳим аҳамиятга эга: 1. Маъруза тинглаш ва қайд қилиш; 2. Амалий ишларни бажариш ; 3. Машқлар, топшириқлар бажариш ; 4. Ўқув адаби ё тлари билан ишлаш ; 5. Назорат ишларига тай ё рланиш ; 6. Ўз-ўзини билимини назорат қилиш ; 7. Техник макет, модель ва намуналар яратиш, технологик карталарни ўқиш, тузишни ўрганиш ; 8. Илмий мақолалар тайёрлаш; 9. Анжуманларда қатнашиши ва маъруза тезислар тайёрлаш; 10. Техник моделлаштириш ва лойиҳалаш; 11. Мустақил таълим олишда масофали таълим тизимидан фойдаланиш; 12. Дарс таҳлили. Назарий жиҳатдан мустақил таълим олишнинг технологик асослари бугунги кунга қадар ҳам тўла ривожланмаган. Ш

Мустақиллик ҳолати намоён бўлган, бироқ автономлик хусусияти кўзга ташланмаса бу ҳол мустақил билим олишни эмас, балки муаммоли ўқитишнинг мавжудлигидан далолат беради. Демак, автономлик – мустақил билим олишдан фарқ қилувчи, моҳиятли белги ҳисобланади. У ўқув ва касбий фаолият мустақиллигини белгилайди. Бу сифатлар ўқув-педагогик топшириқларнинг турли вариантларини тушунишда ва мавжуд ҳолатни танқидий баҳолашда намо ё н бўлади. Мустақил билим олишнинг муваффақиятли ривожланиши кўп жиҳатдан ўз-ўзини бошқариш қобилиятининг ривожланиши билан боғлиқ. Мустақил билим олишда дидактика тамойиллари ҳамда назария ва педагогик технологиялар асосий ролни ўйнайди. Мустақил билим олиш сабабларининг ривожланиши субъектни фаоликка ундайди ва шу билан бирга унинг олдига - мустақил билим олиш қандай бўлиши

Бундай ҳолат содир бўлмаслиги учун дастлаб топшириқларни шу таҳлитда бериш керакки, натижада субъект топшириқнинг бирор қисминигина мустақил бажарсин, сўнгра ўқитувчи билан биргаликда натижаларининг тўғрилигини таҳлил қилиб чиқсин. Мустақил тафаккурни шакллантириш жараёни мустақил таълимнинг асосий қисми ҳисобланади. Мустақил тафаккурга оид муаммолар билан кўпгина психолог олимлар Н.А.Менчинский, Н.Ф.Талызина, М.А.Кабанова – Миллер ва бошқалар тадқиқот олиб борганлар. Ўрганила ё тган муаммонинг назарияси қуйидагиларни талаб этади: - мустақил билим олиш, ўзини тарбиялаш, ўзини такомиллаштириш каби ва бошқа "ўзини"-категорияларининг моҳиятларини кўриб чиқиш; сабаблилик, асослаш, ўқув қизиқиши. Ўрганишга қизиқиш; идрок этиш-мустақиллиги. Фаоллиги, фаолияти; шахснинг ривожланиши жара ё

бажарилади. Бу иш натижалари эса аудиторияда (амалий ва лаборатория) машғулотларида ўқитувчи раҳбарлигида таҳлил қилинади ва баҳоланади. Мустақил билим олиш технологияси ва мустақил билим олиш сабаблари бир-бири билан боғликдир: аниқ натижага эриша олишига ишонмаслик талабани мустақил билим олишдан ҳар қандай бошқа сабаблардан кўра кўпроқ кўнглини совутади. Мустақил билим олиш технологиясини яратиш бир неча алоҳида муамммоларни ҳал этишни кўзда тутади. Улар орасида мунтазам билим олишнинг мақсадини қўйиш муаммоси алоҳида ажралиб туради. Агарда таълим олиш умумий ривожланишни таъминлашга хизмат қилса, мустақил билим олишнинг мақсади эса - касбий шаклланиш ё ки касбий малакасини ривожлантириш, ўстариш ҳисобланади. Агар талабага кутилмаганда юқори даражадаги мустақилликни намоён эт-ган ҳолда

технологик тушунчалар ҳисобланади. Педагогик-психологик ва техник- технологик тушунча (категория)лар сабабий ва текшириш-баҳолаш таркибий қисмларининг ривожланишига фаол таъсир кўрсатадилар. Демак, мустақил билим олишга тайерлаш жара ё нида талабаларда назарий (тушунчали) фикрлаш қобилиятини ривожлантириш зарур. Бундай тайёргарликни амалга ошириш бу барча муҳим боғликликлар билан тушунчалар кўринишида акс эттирилган педагогик ва техник-технологик ришга ўргатаб бориш, яъни, маълум интеллектуал ҳаракатни амалта ошириш демакдир. Таълим жараёнининг умумий моҳиятини ёритишда педагогик адабиётлар-да "ўқув топшириғи" тушунчаси билан бирга "масала" тушунчаси кенг берилган. Аксарият ҳолатларда масалани ҳал этиш мавжуд муаммонинг оғзаки ифодаси сифатида эътироф эталади. Масалада жаво

шакли эса олдин ўзлаштирилган намуна бўйича хулосалар чиқаришни кўзда тутувчи бошқарув топшириқлари ва масалаларининг бажарилиши саналади. ХУЛОСА Битирув малакавий ишда билдирилган фикр-мулоҳазаларга таянган ҳолда қуйидаги хулосаларга келиш мумкин: 1. Меҳнат таълими ўқитувчиларини касбий-педагогик компетентлигини шакллантириш масаласи узлуксиз таълим тизимида малакали мутахассисларни тайёрлаш жараёнида долзарб бўлиб, уни назарий- методологик асосларини ишлаб чиқиш, ҳамда назарий -амалий жиҳатдан асослаш, шунингдек, меҳнат таълими ўқитувчиларини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришга нисбатан тизимли ёндашув уҳим аҳамиятга эга эканлиги аниқланди. 3. Меҳнат таълими ўқитувчисини тайёрлашнинг назарияси ва методикасини ишлаб чиқиш билан боғлиқ мезонлари асосида «Касбий-педагогик компет

7. Авазбоев О. И. Педагогик лицейда меҳнат таълиминннг касбий-педагогик йўналишига донр Халқ таълими тизимида бошлангич синф қитувчиларининг янги авлодни тай ё рлаш муаммолари (илмий-назарий Кенгаш маър. тўпл).-Т: Низомий номидаги ТДПИ. 1996й. 90-91 б. 8. Адольф В.А Профессиональное компетентност современного учителя: Монография.К.Г.У . Краснаярск. 1998 – 310 ст. 9. Азизходжаева Н.Н. Педагогик технология ва педагогик маҳорат. Ўқув қўлланма. – Т.: ТДПУ, 2003. - 174 б. 10. Аҳмадалиев.С.Й Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчиларининг касбий педагогик фаолиятга мослашишнинг илмий – методик асослари.Диссертация –Тошкент.: –2007й. 140 бет. 11. Аҳлидинов Р. Ўкувчиларни касб-ҳунарга йўналтириш ишларини такомиллаштириш йўллари. Ж. Мактаб ва ҳа ё т-2005-№7. 12. Ботиров С. Меҳнат таълими ва умумтаълим фанл

18. Жумаев А.Ш Ижтимоий фаол ўқитувчи шахсини шакллантиришнинг илмий – педагогик асослари.Диссертация. пед.фан.ном. – Тошкент.:– 2009й. 19. Кузьмина Н.В. Профессионализм личности преподавателя и мастера производственного обучения. – М.: Высшая школа, 1990. - 158 с. 20. Козырова О.А. Компетентност современного учителя: современная проблема определения понятие. 2004 №2. 48 – 51ст. 21. Мунавваров А.К умум. таҳрири остида ―Педагогика‖. – Т.: Ўқитувчи, 1996. – 200 б. 22. Маматов Д. Касб таълим ўқитувчиларини тай ё рлаш жара ё нида умумкасбий фанларини ўқитишнинг илмий – методик асослари. Тошкент – 2007. Магистрлик иши. 23. Махмудов У.Касб – ҳунар коллежи ўқитувчиси касбий маҳоратини ошириш. Магистрлик 2006 24. Махмудова Х.Т Индивидуально – психологические осбенности личностей совершивших в сост

30. НазароваБ.А Педагогик коллежлари ўқитувчиларининг касбий ла ё қатини тарбиялаш. Тошкент – 2009 Дис 36. Раҳимов Б.Х. Бўлажак ўқитувчиларда касбий-маданий муносабатларнинг шаклланиши: Пед. фан. ном….дисс. –Т.:2002. - 161 б. 37. Раҳматуллаев А. Меҳнатга эҳти ё жни тарбиялаш.: Бошланғич таълим ж.1993й.№ 11-12. 38. Сайидаҳмедов Н. Педагогик амали ё тда янги технологияларни қўллаш намуналари. -Т.: РТМ. 2000 й. 39. Тхоржевский Д.А. Меҳнат таълими методикаси. - Т. .: 40. .Хасанов Р. Мутафаккирлар меҳнат тарбияси ҳақида. -Т.: Ўзбекистон. 1993 й. 41. Шарипов Ш., Муслимов Н.А., Исмоилова М. Касбий таълим педагогикаси. Методик қўлланма. – Т.: ТДПУ, 2005. - 58 б. 42. Шодмонова.Ш.С. Олий ўқув юртлари талабаларида мустақиллик тафаккурини шакллантириш ва ривожлантириш.Диссертация. п.ф.д – Т.: 2010й. -

Купить