Меҳнат таълими ўқитувчиларининг касбий-педагогик компонентлигини шакллантиришни илмий-педогогик асослари - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	89.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Меҳнат таълими ўқитувчиларининг касбий-педагогик компонентлигини шакллантиришни илмий-педогогик асослари

Купить

Меҳнат таълими ўқитувчиларининг касбий- педагогик компонентлигини шакллантиришни илмий-педогогик асослари

МУНДАРИЖА К ириш ……………………………………………………………………………………………………………………….. . 4 I - БОБ . Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришнинг илмий-назарий асослари . 1.1. Бўлажак м еҳнат таълими ўқитувчиси касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришнинг назарий - методик асослари …………………………………………………… 8 1.2. Касбий -педагогик компетентликни шакллантиришнинг психофизиологик асослари ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ 15 1.3. Меҳнат таълими ўқитувчиси касбий-педагогик компетентлигини шаклланиш тузилмаси ------------------------------------------------------------------------------------------------------- 30 II-БОБ. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисини касбий-педагогик ко

КИРИШ Битирув малакавий ишнинг долзарблиги. Ўзбекистон Республикасида амалга оширилаётган туб ислоҳотлар, жамиятда ўзига хос ижт имоий - си ё сий ва иқтисодий ривожланиш йўлининг танлаб олиниши , шунингдек , « Кадрлар тай ё рлаш миллий дастури » ғояси ва талаблари асосида жаҳон талабларига мувофиқ келувчи , узлуксиз таълим тизимини шакллантириш учун қулай шарт - шароит яратди . Таълим соҳасида олиб борила ё тган ҳамда аниқ мақсадга йўналтирилган давлат си ё сати ижтимоий жамият тараққи ё тини таъминловчи устувор йўналишлардан бири сифатида эътироф этилди . Бу йўналишда амалга ошириладиган муҳим тадбирлар қаторида мутахассисларнинг янги авлодини шакллантириш , маънавий - ахлоқий жиҳатдан етук , мустақил дун ё қарашга эга , ижодий фикрловчи , бой миллий мерос , шунингдек , умуминсоний ва ми

- олий таълим тизимида меҳнат таълими ўқитувчилар и ни тай ё рлаш ўқув режалари фанларни блоклараро , блокнинг ичида ва предмет доирасида интеграциялаш касбий педагогик таълимнинг асосий мақсадларига мувофиқ ижтимоий ва шахсий тажрибанинг моҳияти , ижтимоий жамиятда касбий фаолиятни ташкил этиш жара ё нида ҳа ё тий кўникмаларни эгаллашга имкон берувчи асосий турлари етарлича амалга оширилма ётганидир . Битирув малакавий ишнинг ўрганилганлик даражаси. Олий таълим муассасаларининг ўқув-тарбиявий мазмундаги фаолияти жара ё нининг умумий қонуниятлари ва меҳнат таълими ўқитувчиларнинг касбий –педогогик компетентлиги ни таъминлаш нинг самарали технологиялари моҳиятини ўргани лди. Меҳнат ва касб таълими ўқитувчиларини тайёрлашни такомиллаштириш муаммоларининг моҳияти ва мазмуни ўрганилди. Ўқитувч

Битирув-малакавий ишнинг илмий фарази: агарда қуйидаги масалалар амалга оширилса, меҳнат таълими ўқитувчисини касбий -педагогик компетентлигини шакллантириш жара ё ни жамиятнинг замонавий ижтимоий- иқтисодий ва маънавий эҳтиёжлари билан ўзаро мувофиқ равишда замонавий назарий-методик асосларда қурилса , замонавий педагогик ва ахборот технологиялари, шу жумладан, масофали таълим технологияларидан унумли фойдаланил ган ҳолда мустақил таълим салмоғи оширилиб, мазмунан такомиллаштириб борилса , бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисини касбий – педагогик компетентлигини шакллантириш жара ё нида таълим жара ё нининг самарадорлиги таъминланади. Битирув-малакавий ишнинг вазифалари: 1. Меҳнат таълими ўқитувчиси касбий -педагогик компетентлиги шакллантириш методлари таркибини асослаш. 2. Замонавий ижтимо

Касбий -педагогик методологик асоси: Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, «Таълим тўғрисида»ги қонуни, «Кадрлар тай ё рлаш миллий дастури», Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов асарларидаги таълимий ғоялар, ўқитувчи шахсини шакллантиришда умуминсоний, маънавий-ахлоқий, касбий аҳамиятли қадриятлар устуворлиги ҳақидаги ғоялар, борлиқнинг ўзаро бирлиги ва боғлиқлиги, жамият ҳамда инсоният тафаккурининг ривожланиши. Битирув-малакавий ишнинг илмий янгилиги: - меҳнат таълими ўқитувчиси касбий -педагогик компетентлигини шаклланиш тузилмаси ишлаб чиқилганлиги; - меҳнат таълими ўқитувчиси касбий -педагогик компетентлигини шакллантириш методларини танлаш мезонлари ишлаб чиқилганлиги; - меҳнат таълими ўқитувчиси касбий -педагогик компетентлигини шакллантиришда мустақил таълимнинг ўрн

I-БОБ. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришнинг илмий-назарий асослари 1.1. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчиси касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришнинг назарий-методик асослари Ҳозирги кунда жамиятимизда ижтимоий–иқтисодий ўзгаришларнинг жадал амалга оширилиши, таълим тизимининг босқичма - босқич ислоҳ қилиб борилиши – мураккаб ижтимоий ҳодиса сифатида умум эътиборли ва маънавий қишиқишга молиқ жараёнга айланади. Таълим тизимининг умумий мақсади тенг ҳуқуқли демократик давлат талабига жавоб берадиган баркамол жамият аъзоларини тарбиялаб беришдан иборатдир. Касбий фаолиятда меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий компетентлигини шакллантириш орқали инсон ҳа ё тга, шахс тарбиясига, ижимоий муносабатлар ривожланишга маълум таъсир кўрсатиш мумк

қисмини амалий ва ишлаб чиқариш мазмунига эга эканлигидадир. Ўсиб келатган ёш авлоднинг ўқитиш ва тарбиялашда энг асосий таъсирни ўқитувчи кўрсатар экан, ўқитувчининг касбий компетентлигини шаклланганлиги, ўқув ва тарбия жараёнини бошқаришда намоён бўлади. Ўқувчиларни тўғри тарбия ва билим олиши, уларнинг бахолари яхши бўлиши боғлик. Бошқарғич ва профессионал компетентностнинг ўрни нафақат педагог ва унинг ўқувчилари ха ё тида катта ўрин олган. Хозирги вақтда ўқитувчиларнинг касбий -педагогик компетентлиги ҳақида бирорта аниқ таъриф келтирилмаган. Меҳнат таълими ўқитувчиларини тай ё рлаш Давлат таълим стандартлари мутахассисларини тай ё рлаш ва сифатини назорат қилиш механизми вазифасини ўтайди. Давлат таълим стандартида мутахассиснинг касбий тай ё ргарлик даражасига нисбатан белгиланган т

замонавий тарбияларга мос бўлиши, хар томонлама ривожланган шахсни тарбиялаш. Ўқитувчининг компетентлигини текшириш усулларидан бири – бу аттестация. Аттестациянинг мақсади ўқитувчининг ўзига мос касбий компетентлигини даражасини ва ўқитувчининг барча фаолиятининг томонларини текширишдан ибрат. Ушбу фикрлардан келиб чиқадиган бўлсак ўқитувчининг касбий компетентлиги к у б даражасини биринчи ўринда маълумот, иккинчи ўринда бошқариш деб олсак бўлади. Меҳнат таълими ўқитувчисини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришда педагогик ҳамда техник–технологик муаммоли вазиятни педагогик жараённи ҳосил қилишга имкон берувчи, шароитларнинг тўплами сифатида қайд этилади. Педагогик шароитлар мазкур жараённи юзага келтирибгина қолмай, балки унинг мавжуд ҳолатини ҳам белгилайди. Меҳнат таълими ўқит

жуда тез суръатлар билан ривожланмоқда. Меҳнат қуроллари, технологик процесслар узлуксиз такомиллашиб бормоқда. Бу маълум даражада меҳнат таълимида ўз аксини топиши керак. Демак, меҳнат ўқитувчиси фан ва техника сохасидаги тараққи ё тни узлуксиз кузатиб бориши, улардан ўқувчиларни тушунарли формада хабардор қилиб туриши ва ўз маҳорати устида ишлаши керак. Бу борада меҳнат таълим ўқитувчиси эга бўлиши керак бўлган фазилат ва маҳорат турларига қуйидагиларни киритишимиз мумкин; юқори ғоявийлик. Ўқитувчи ўсиб келаётган авлодимизнинг тарбиячисидир. У ўқувчиларни ватанпарварлик, инсонпарварлик ғоялари руҳида тарбиялаши ва дунёқарашни шакллантириш керак; юқори техник малака. Масалан, меҳнат таълими процессида V – VII синфлар ўқувчилари слесарлик, дуродгорлик, токарлик иши элементлари ва электроте

қалбан ўқувчилардан йироқ бўлсанг – сен педагог эмассан ” деб таъкидлаганлар. Меҳнат таълими ўқитувчисининг таълим ва тарбия беришида, маҳорат турларига қуйидагиларни киритишимиз мумкин: - таълим бериш маҳорати; - таълимнинг замонавий усулларини қўллай олиш маҳорати; - тарбиялай олиш маҳорати; - инсон омилини таъминловчи фазилати; - билимларни ҳолисона баҳолаш ва назорат қила олиш маҳорати; - меҳнат таълимига бўлган эҳтиёжни қондира олиш маҳорати. Меҳнат таълими ўқитувчиси ўзининг педагогик маҳоратини такомиллаштириш, ўз малакаси савиясини ошириш устида ҳар доим ишлаши, бу борада ўқитувчилар малакасини ошириш институтлари анча ёрдам беради. Бундай институтларда меҳнат ва касб таълими кабинетлари ишлаб турибди. Бу институтларда қисқа муддатли курслар ташкил қилиниб, уларда илғор педагогик т

ижтимоий жамиятда касбий фаолиятни ташкил этиш жара ё нида ҳа ё тий касб этади. Ушбу нуқтаи назардан таянч компетентлик: яхлит – мазмунли, ижтимоий – маданий, ўқув – билиш, ахборот олиш, коммуникатив, ижтимоий фаолиятли, шахснинг ўз – ўзини такомиллаштириш турларига бўлинади. Меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий шаклланиши қуйидаги тарзда намо ё н бўлади: педагогик тизим, жара ё н ва натижа. Ижтимоий қоидалар касбий шаклланиш даражасини баҳолашда муҳим асослар сифатида акс этади ва улар, ўз навбатида, Давлат таълим стандарти мазмунида қайд этилади. Таълим тизими фаолиятини баҳолашда унинг самарадорлиги ҳамда педагогик тизим ривожи билан боғлиқ асосий кўрсаткичларини ажратиб кўрсатиб мумкин. Айнан ана шу кўрсаткичлар ўқитувчининг касбий шаклланиш даражасини баҳолаш мантиқини асослаб беради.

диагностик, коммуникативлик, бошқарув ва проектив ўқувлар гуруҳларини киритиш лозим. Меҳнатнинг ижро – ҳаракат томонига қўйиладиган талаблар ушбу хусусиятларни назарда тутади: касбий қўйилган нутқ – аниқлик, тингловчилар учун қулай суръат, тушунарлилик, ҳисси ё тли, ҳаракатлар ва мимиканинг ифодалилиги, ҳаракатларнинг аниқлиги ва координацияланганлиги. Педагогнинг билиш фаолияти кўп жиҳатдан ўрганила ё тганнарсаларнинг мураккаблиги, динамикаси, ностандартлиги, ижтимоий ҳодисаларни ажратиб турадиган чегараларнинг таъсири, уларни излаш, ноаниқлик билан белгиланади, бу эса кузатувчанлик, суҳбатдошнинг ички дун ё сини моделлаштириш укувини назарда тутади. Мазкур ҳолда ўз – ўзини тартибга солиш хусусиятлари ўз билим ва малакаларини доимо такомиллаштириш зарурати, бошқа одамларга қараьтилга ўз х

қўлланмалар, методик тавсияномалар, қўшимча махсус адабиётлар, кўрсатмали воситалар, дарс ишланмалари, лойиҳалар ва бошқалар)нинг мавжудлиги. 2. Илмий педагогик ходимлар (профессор, доцент, ўқитувчи, малакали ўқув усталари, техник ходимлар)нинг етарлича салоҳиятга эга бўлиши. 3. Ўқув жараёнининг моддий-техник (ўқув бинолари, ўқув аудиториялари, ўқув устахоналари, амалий-лаборатория жиҳозлари), ахборот технологиялари (радио, телевидение, компьютер, нусха кўчириш қурилмалари, лаборатория асбоб-ускуналари, магнитофонлар (аудио, видео, мультимедия), тренажёрлар, кинопроекторлар, диапроекторлар, техник воситалар мажмуининг мавжудлиги ва ҳоказолар) жиҳатдан етарлича таъминланганлиги. 4. Ижтимоий ва ўқув-технологик жиҳатдан қулай муҳит (ўқитувчилар, талабалар, раҳбарлар ҳамда талабалар, шунингдек

иборат. Индивидуаллик ижтимоий тарихий маданий тараққи ё тининг субьекти сифатида ўз фаолиятини амалга оширувчи ҳар бир инсон психикасининг такрорланмас ўзига хослигини ифодалайди. Инсон бетакрорлиги тўғрисидаги фикрлар индивидуаликнинг ташқи жиҳатларини ифодалайди. Инсон кўпқиррали мавжудот бўлиб, унинг хайвоний (тана) ва ижтимоий (шахс) смиллар мужассамлашган, бироқ унда асл инсоний сифатлар (индивидуаллик) ҳам мавжуд. Индивидуаллик инсоннинг ҳайвонат ва ижтимоий оламдан фарқланиб туришидир. Инсоннинг индивидуаллигида унинг ҳа ё т фаолияти манбаи мужассамлашган. Индивидуаллиги ривожланган индивид тўлалигича ўз кучига таянади ва бу билан у эркин ва мустақил шахс сифатида намо ё н бўлади. Хусусан, таниқли психолог А.Рубинштейн инсон йўналишларининг ижтимоий – тарихий сабабларини атрофлича

такомиллаштиришнинг илмий амалий, ташкилий педагогик муоммаларни ечиш, бугунги кунда фан олдида кўндаланг бўлиб қолди. Шулардан бири эса касб – ҳунар коллежи таълим тизимидир, ана шу йўналиш орқали касб ҳунар ўқитувчисининг малакасини ошириш такомиллаштириш муаммоси бўлиб, илмий – услубий жиҳатдан унинг ташкилий – педагогик шарт – шароитларни ишлаб чиқиш асосий масалалардан бири ҳисобланади. Ўқитувчининг педагогик касбий фаолиятини, педагогик касбий маҳоратини аниқлашда, улар малакасини оширишни мунтазам таъминлаш, педагогик жара ё нни тадқиқ қилиш тизими сифатида намо ё н бўлади. Ҳозир фанда қабул қилинган тизимни ўрганиш методикаси ва методологиясига кўра педагогик жара ё нларни тизимли ё ндашув ва таркибий таҳлил асосида амалга оширилади, бу борада Т.И.Ильина, Ф.Ф.Королев, Н.В.Кузьмина,

чиқиш манбаи ва сабаблари йўналтирилган тузатувчи шаклини ажратиб кўрсатиш мумкин. Иккинчи шакл симптоматик тузатиш олдида сўзсиз афзалликларга эга. Талабалар билан уюштириладиган тузатиш машғулотлари педагогик ва дефектологнинг ўқувчиларнинг ривожланиши ва ўқишидаги индивидуал камчиликларни аниқлашга мувофиқ олиб борилади. Ўқувчиларнинг жисмоний ривожланиши индивидуал қобилиятларини ўрганишда қуйидаги кўрсаткичлар эътиборга олади. Боланинг жисмоний ҳолати ва ривожланиши: - жисмоний ривожланиш динамикаси; - эшитиш, кўриш қобилияти; - ҳаракат соҳасининг ривожланиш хусусиятлари, умумий методиканинг бузилишлари (умумий танглик ё ки ҳаракатларнинг сустлиги, ноаниқлик; фалажлик, перезлар, уларнинг қолдиқ ҳодисаларининг мавжудлиги). - ҳаракатлар координацияси (юриш, қадам ташлаш, имо – ишораларн

Болаларга янги маълумот ўргата ё тганда болаларнинг кучли ва заиф томонларини аниқлаш: - ўтган дарс бўйича ўқувчиларнинг уй ишларини кузатиш; - дарснинг бошланишида ўқувчилар билан саломлашиш; - дарснинг бошланиш қисмида ўқувчилар билан кичик мустақил иш ўтказиш; - болаларга янги маълумот ўргата ё тганда индивидуалликни қўллаш; - дарснинг бошида айрим ўқувчиларга шахсий машқ бериш; - янги дарснинг бошида ўтган мавзуларни қайтариш билан олиб борилади. Талабаларнинг ўтган дарсда олган билимларини амали ё тда қўллашда индивидуалликни ташкиллаштириш: - ўтган мавзуни тушунганлигини текшириш; - тез тушунадиганларига алоҳида машқ, мавзуни тушуниши қийин бўлган талабаларга алоҳида машқ тай ё рлаш билан олиб борилади. Шунинг учун ўқитувчининг энг муҳим вазифаларидан бири – бу индивидуалликни қўллаб

йўналишидир. Уни алоҳида белгилашнинг аниқ сабаблари бор. Чунки касб – ҳунар, меҳнат – инсон фаолиятининг асосий маҳсулидир. Шахснинг умумий йўналишлари унинг бошқа инсонларва ўзига бўлган муносабати ҳамда талаб ва интилишларни ифодаласа, касб – ҳунар асосидаги меҳнатига бўлган муносабати доирасидаги ҳатти – ҳаракатлари, талаб ва қизиқишларини ифодалайди. Ҳозир хам Австралияда ва АҚШда бу система асосида турли типдаги мактаблар ишламоқда. Дальтон-план номини олган индивидуаллаштирилган ўқитиш тизими XX аср бошларида АҚШда вужудга келиб, уни шунингдек, лабаратория ёки устахоналар системаси деб ҳам аташади. Бунда мактабда одатдаги синфлар ўрнида предмет устахоналар ташкил қилиниб, уларда ҳар бир ўқувчи устахонадаги ўкитувчидан топшириқ олган ва унинг ёрдамида индивидуал ҳолда шуғулланган. Ма

бир талабанинг ижобий қобилиятларини ривожлантириш учун шароит яратади. Талабанинг хусусиятларини бундай ўрганиш узоқ вақт мобайнида олиб борилади. Педагог талабаларнинг дарслардаги ва ишлаб чиқариш таълими вақтида устахоналардаги ишини, уй вазифаларини бажаришини кузатади, уларнинг билими, ё зма ишлари ва тай ё рлаган буюмларини текширади,маслаҳатларда ва дарсдан ташқари вақтларда улар билан суҳбатлашади. Талабанинг кучли ва ожиз томонини билиб олишга,унинг қизиқишлари, тафаккури, нутқи, хотираси, диққати, ха ё лига хос бўлган хусусиятларни ўрганишга, унинг характери ва иродавий сифатларини яхши билиб олишга ҳаракат қилади,талабаларнинг ҳа ё тий ва меҳнат тажрибаларини, уларнинг коллежга келишдан олдинги фаолияти хусусиятларини ўрганади. Индивидуал - типологик хусусиятлар классификацияси.

Демак, индивид - инсонга алоқадорлик фактини тасдиқловчи илмий категориядир. “Индивидуаллик” - юқоридаги иккала тушунчага нисбатан торроқ тушунча бўлиб, у конкрет одамни бошқа бир конкрет одамдан фарқловчи барча ўзига хос хусусиятлар мажмуини ўз ичига олади. Шу нуқтаи назардан шахс тизимини таҳлил қиладиган бўлсак, шахснинг индивидуаллигига унинг қобилиятлари, темпераменти, характери, иродавий сифатлари, эмоциялари, хулқига хос мотивация ва ижтимоий установкалари киради. Айнан шу қайд этиб ўтилган категориялар шахсдаги индивидуаллиликни таъминловчи категориялардир. Унинг маъноси шундаки, бўйи, эни, ё ши, сочининг ранги, кўз қарашлари, бармоқ харакатлари ва шунга ўхшаш сифатлари бир хил бўлган инсонларни топиш мумкин, лекин характери, қобилиятлари, темпераменти, фаолият мотивацияси ва бошқа

эътиборимиз, ишдаги ва ўқишдаги ютуқларимиз, инсон сифатидаги қиёфамизни, ким эканлигимизни, керак бўлса, ўзлигимизни белгилайди. Индивидуал сифатлар бизнинг онгли ҳаётимизнинг ажралмас қисми, идрокимиз, хотирамиз ва фикрларимз йўналтирилган муҳим предмет экан. Чунки айнан улар бизнинг турли фаолиятларни амалга ошириш ва ишларни бажаришдаги индивидуал услубимизга бевосита алоқадор. Шунинг учун ҳам индивидуалликнинг фаолият ва мулоқотдаги самарасини инобатга олиб, энг муҳим индивидуал - психологик хусусиятларни алоҳида ўрган илади . Қобилиятлардаги туғма ва орттирилган сифатлар. Баъзан ўта иқтидорли ва қобилиятли бола ҳақида гап кетса, ундаги бу сифат туғма эканлигига ишора қилишади. Талантли, гениал олим, санъаткор ё ки мутахассис ҳақида гап кетса ҳам худди шундай. Умуман қобилиятларнинг т

сифатларни ўз ичига олган субстрат - индивид ҳамдир. Темперамент ва ла ё қатлар индивиднинг динамик - ўзгарувчан психик фаолияти жара ё нини таъминловчи сифатларини ўз ичига олади. Бу сифатларнинг аҳамияти шундаки, улар шахсда кейин онтогенетик тараққи ё т жара ё нида шаклланадиган бошқа хусусиятларга асос бўлади. Одам темпераментига алоқадор сифатларнинг ўзига хослиги шундаки, улар одам бир фаолият туридан иккинчисига, бир эмоционал холатдан бошқасига, бир малакаларни бошқаси билан алмаштирган пайтларда реакцияларнинг эгилувчан ва динамиклигини таъминлайди ва шу нуқтаи назардан қараганда темперамент - шахс фаолияти ва хулқининг динамик (ўзгарувчан) ва эмоционал - ҳиссий томонларини характерловчи индивидуал хусусиятлар мажмуидир. Темперамент хусусиятлари шахснинг ички тузилмаси билан бевос

тарбиялайди, профессионал маҳорат ва касб малакасининг ошиб боришига ё рдам беради. Темпераментал хусусиятлар аслида туғма ҳисоблансада, шахсга бевосита алоқадор ва англанадиган бўлгани учун ҳам маълум маънода ўзгариб боради. Шунинг учун ҳам туғилган чоғида сангвиникка ўхшаш харакатлар намо ё н қилган болани умрининг охиригача фақат шундайлигича қолади, деб бўлмайди. Демак, ҳар бир темперамент хусусиятларини ва унинг шахс тизимга алоқасини билиш ва шунга яраша хулосалар чиқариш керак. Шундай қилиб, асаб тизими билан боғлиқ индивидуал сифатларни билиш шарт, чунки улар бевосита меҳнат ва ўқиш жараёнларини ҳар бир инсон томонидан, унинг манфаатларига мос тарзда ташкил этишга хизмат қилади. Асабга боғлиқ бўлган табиий хусусиятлармизни ҳам умуман ўзгармас деб айтолмаймиз, чунки табиатда ўзгарма

б) мотивацион - иродавий - маълум харакатлар ва хулқни амалга оширишга ундовчи кучлар. Демак, бизнинг муносабатларимиз маълум маъно ва мазмун касб этган муносабатлар бўлиб, уларнинг ҳар бирида бизнинг хиссий кечинмаларимиз акс этади ва характеримиз намо ё н бўлади. Машҳур рус олими , психология фанининг методологиясини яратган С.Л. Рубинштейн шахснинг ўзига хослиги ва характерологик тизимда учта асосий тузилмаларни ажратган эди; 1. М уносабатлар ва йўналиш шахдаги асосий кўринишлар сифатида - бу шахснинг ҳаётдан нимани кутиши ва нимани хоҳлаши. 2. Қобилиятлар ана шу тилак - истакларни амалга ошириш имконияти сифатида - бу одамнинг нималарга қодир эканлиги. Характер имкониятлардан фойдаланиш, уларни кенгайтиришга қаратилган турғун, барқарор тенденциялар, яъни бу одамнинг ким эканлиги Индиви

- ижтимоий фаолиятга педагог раҳбарлигида қуйидаги асосларда кириб бориши: ўқувчилар томонидан фаолият мақсадининг англаниши ва шахсий мақсадларнинг ўзаро таққосланиши; фаолият тажрибасининг тўпланиши; фаолиятнинг эмоционал жиҳатдан жозибадорлиги; - фаолият жара ё ни рефлексияси ва танланган жара ё н йўналишини тузатиб борган ҳолда унда иштирок этиш; - шахснинг ижтимоий фаолиятга кириб бориши, унинг тўлақонли қатнашчисига айланиши. Хулоса, ўрнида шуни айтиш керакки индивиднинг ижтимоий фаолиятга кириб бориши бир неча босқичлардан иборат бўлиб, уларнинг ҳар бири бошқалари билан ўзаро чамбарчас боғлиқликда мавжуд бўлади. Ўзаро боғлиқликнинг моҳияти узвий бўлиши ёки тескари кетма- кетликда бўлиши ҳам мумкин. Босқичлар боғлиқлигининг изчил кетма- кетлиги фаолиятнинг ўзига хослиги ва шахснинг ў

кўрсатувчи шарт – шароитларни белгилашни тақоза этади. Шу сабабли, бўлғуси ўқитувчиларнинг касбий компетентлигини шакллантириш, тайёргарлик мазмуни меҳнат таълими ўқитувчисининг муҳим шахсий хусусиятларини шакллантиришнинг педагогик – психологик шарт – шароитларини аниқлаш эҳтиёжларини юзага келтиради. Касбий компетентлик тушунчаси фақат фаолиятга тегишли томонни қараб чиқса, унда фанни методик цикли ва психологик – педагогик билимлар системаси қараб чиқилмайди. Демак касбий компетентлик тушунчасини аниқлаш учун қисмларини (томонларини) аниқлаш лозим. Меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий компетентликни шаклланиш тузилмаси: - ўзини – ўзи анализ қилиш, зарурлигини тушуниш; - ўзини – ўзи ривожланиришни (мақсад, кўникма ва маликалар, муаммони ечиш йўлларини) режалаштириш; - ўзини кўрсатиш, наз

- қарор чиқаришдаги компетентлик; - ўқув фаолиятида ва ўзини тутишда компетентлик; - ўқув масаласини тушунишда ва фаолиятида қўллаш компетентлиги; - фанни янги ахборот технологиялари асосида тузишда компетентлик; - ўқувчини тушинишга боғлиқ компетентлик; - фанга ўргатишдаги компетентлик; - бахолаш компетентлиги. Меҳнат таълими дарсларида ўқитишнинг янги йўлларини амалга оширишда ўқитувчи асосий ўринни эгаллайди. Шунинг учун меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий компетентлиги ва касбий маҳорати юқори бўлиши учун фаолиятига тегишли бўлган компонентларни эгалллаган бўлши ва юқори даражада бўлиши керак. Касбий компетентлик шакллантириш жараёни муҳидга боғлиқ, шунинг учун муҳид, ўзини касбий ривожланиришга боҳлиқ бўлмоғи лозим. Мактабда демократик бошқариш системаси ўрнатилиши керак. Демократик

этилган эди. Айни ўринда индивидуаллик тушунчаси ва унинг моҳияти билан танишиш бу борадаги тасаввурларни янада мустаҳкамланишини таъминлайди. Ўқитувчининг касбий шаклланиши унинг жамиятдаги ўрни, талабанинг олий педагогик таълим муассасасидаги мажбуриятлари ва вазифаларига боғлиқ бўлиб, талабанинг ўрни нисбий тавсифга эга, бироқ унинг ўқув жараёнида иштироки, ўқув вазифаларининг маълум минимумини бажариш каби маълум белгиларга эга. Психологик тадқиқотларнинг натижалари шуни кўрсатмоқдаки, касбий ва билиш фаолияти мотивларининг ўзаро бирикмаси юқори даражадаги интилиш билан боғланиши (олимлар уни мотивацион мажмуа деб атадилар) ўқув фаолиятининг муваффақиятли амалга ошиши учун энг қулай шароитни юзага келтиради. Шу билан бирга, бошқа тадқиқотларнинг кўрсатишича, талабалар учун хос ва улар

1) меҳнат таълими йўналишида умумкасбий ва мутахассислик билимлари асосларини ўзлаштириш; 2) меҳнат таълими бўйича ўзлаштирилган назарий билимларнинг амалий- лаборатория машғулотлари, шунингдек, педагогик амалиёт жараёнида амалий кўникма ва малакаларини шаклланишига эришиш; 3) таълим муассасаларида меҳнат таълим йўналишида меҳнат фаолиятини олиб бориш даврида ўз устида мустақил ишлаш, ижодий изланиш асосида умумкасбий ва мутахассислик билимларини такомиллаштириш; 4) педагогларни қайта тай ё рлаш ва уларнинг малакасини ошириш курслари ё ки факультетларида таълим олиш ё рдамида касб таълимини самарали ташкил этишнинг замонавий методик ва технологик ё ндашувлари моҳиятидан хабардор бўлиш. Ҳар бир талаба учун жараённинг давомийлиги ҳамда миқдори алоҳида белгиланади. Касбий шаклланиш жараёнинин

ва натижаси деб таърифланади. Касбий ижодкорлик олий тавсиф сифатида қаралади. У ижодий хусусиятга эга шахсий категория бўлиб, ўзида қуйидагиларни мужассамлаштиради: - интеллектуал-ижодий ташаббускорлик; - интеллектуал қобилиятлар, билимлар кенглиги ва чуқурлиги талабалар амали ё тдан ажралиб қолган, нормал ҳамда яхлит бўлмаган шаклдаги билимларни эгаллайдилар. Дастлаб касбий шаклланиш тушунчаси шахс ривожланишининг шаклларидан бири ва воситаси сифатида талқин этилган эди. Айни ўринда индивидуаллик тушунчаси ва унинг моҳияти билан танишиш бу борадаги тасаввурларни янада мустаҳкамланишини таъминлайди. Ўқитувчининг касбий шаклланиши унинг жамиятдаги ўрни, талабанинг олий педагогик таълим муассасасидаги мажбуриятлари ва вазифаларига боғлиқ бўлиб, талабанинг ўрни нисбий тавсифга эга, бироқ уни

2) меҳнат таълими бўйича ўзлаштирилган назарий билимларнинг амалий- лаборатория машғулотлари, шунингдек, педагогик амали ё т жара ё нида амалий кўникма ва малакаларини шаклланишига эришиш; 3) таълим муассасаларида меҳнат таълим йўналишида меҳнат фаолиятини олиб бориш даврида ўз устида мустақил ишлаш, ижодий изланиш асосида умумкасбий ва мутахассислик билимларини такомиллаштириш; 4) педагогларни қайта тай ё рлаш ва уларнинг малакасини ошириш курслари ё ки факультетларида таълим олиш ё рдамида касб таълимини самарали ташкил этишнинг замонавий методик ва технологик ё ндашувлари моҳиятидан хабардор бўлиш. Ҳар бир талаба учун жараённинг давомийлиги ҳамда миқдори алоҳида белгиланади. Касбий-педагогик шаклланиш жараёнининг белгилари мажмуаси ҳамда уларнинг касбий ва шахсий ривожланиш даражалари к

- интеллектуал-ижодий ташаббускорлик; - интеллектуал қобилиятлар, билимлар кенглиги ва чуқурлиги; - зийраклик, қарама-қаршиликларни сеза олиш, ижодий иккиланишга мойиллик, ички яратувчанлик курашини ҳис қилиш қобилияти; - ахборот етишмаслиги, янгиликни ҳис қила олиш, муаммоларда ўзига хосликни кўра олиш, касбий маҳорат, билишга ўчлик. Бўлажак меҳнат ўқитувчисининг ижодий индивидуаллигини ривожлантириш ва такомиллаштиришнинг психологик-педагогик шароитлари қарама-қаршиликни ҳис қилиш, уларнинг ечимини топишда ўзига хослик ва мақсадга мувофиқликда, касбий нуқтаи назарининг таркиб топишида намоён бўлади. Малакали ўқитувчининг ижодкорлиги ўзига хос фаолият кўриниши, метод сифатида намоён бўлади. Педагогик метод ўқитувчи ривожининг индивидуал хусусиятларининг синтези ва унинг касбий лаёқат дара

сифатлари шу даражада ёрқинлик касб этади. Зеро, фақатгина ўз фаолияти долзарблигини англаб етувчи ва тинимсиз ривожланиб борувчи инсонгина ўзининг ижтимоий ўрнини белгилай олади. Ўқитувчи шахсининг касбий аҳамиятли тавсифининг таркиби анча кенг бўлиб, у ўнлаб ижтимоий ва психологик тавсифларни ўз ичига олади. Психологик тавсифлар қаторида педагогик фикрлаш, педагогик жиҳатдан ўзлигини англаш, педагогик тасаввурлар, ўз-ўзини педагогик жиҳатдан баҳолаш, педагогик кузатувчанлик, педагогик башоратлаш, толерантлик, эмпатия кабилар умумэътироф этилган сифатлар ҳисобланади. Қайд этилган сифатларнинг муҳимлиги юқори даражадаги нутқ ва интеллектуал ривожининг юқори даражаси ўқитувчининг илмий назариялар асосини англаш ва мос равишда узатиш учун шароит яратади. Ҳиссиётга бойлик, ўзгаларнинг қувонч-

Бундан ташқари, касбий маҳоратли ўқитувчига қўшимча куч-қувват берувчи аниқ юқори ғояларни кўзда тутувчи мақсаднинг мавжудлиги; фаолиятнинг ташкиллаштирилганлиги ва аниқлиги; муваффақиятга эришишга интилувчанлик, бу йўлда бутун куч-қувватини сарфлай олиш каби хислатлар хос бўлади. Бу эса ўқитувчи касбий маҳорати бошқа мутахассисларнинг индивидуаллигидан юқорида қайд этилган сифатларнинг мавжудлиги билан фарқланишини кўрсатади. Етук касбий шаклланганлик умумкасбий ва мутахассислик фанларини пухта билиш, ўқувчиларни касбга йўналтиришда алоҳида фаолият кўрсатиш, ташкилотчилик, ижодкорлик, ўқувчилар билан муносабатни юқори даражада ташкил эта олиш, муомала ва юриш-туриш маданиятига эгалик каби сифатларнинг мажмуи ва унинг юқори даражасини ифодалайди. Шахсга йўналтирилган таълим ўқитувчидаги ўз

- мотивацион хислатларга эгалигига кўра – касбий фаолиятни самарали ташкил этишга ундовчи рағбат (энг янги билимларни ўзлаштиришга интилиш, ахборот ресурс маркази орқали янги ахборотларни олиш эҳти ё жи, илғор тажрибаларни ўрганиш эҳти ё жи, педагогик маҳоратнинг юқори даражасига эришишни кўзлаш, педагогик фаолиятда муваффақиятга эришишни кўзлаганлик, ўқитувчилар ва уларнинг ота-оналари билан мулоқот қилиш хоҳиши, педагогик жамоасидаги барча касбдошлари томонидан тан олинишга интилиш, илмий-техник тараққи ё тнинг асосий йўналишларини билишга интилиш, ишлаб чиқаришда қўлланила ё тган янги материаллар, техника ва технологиялар хақида билимларга эга бўлиш, конструкциялаш, лойиҳалаш ва бошқа шу кабилар); - интеллектуал салоҳиятга кўра – педагогик фикрлаш (педагогик далил, ҳодиса, жара ё н ҳамд

қилиш, технологик жара ё нларни, изланувчанлик, ихтирочилик, кашфи ё т, техник ижодкорлик, шунингдек, руҳий муҳитни бошқара олиш; - амалий кўникмаларга эгалигига кўра педагогик қобилиятлар, педагогик кўникмалар, режалаштириш, график-чизма ишларини бажара олиши, технологик хариталарни ўқий олиш, технологик жиҳозларни бошқариш, созлаш, нуқсонларини бартараф этиш, техник объектларга ишлов бериш кўникмалари, бир ҳаракат ҳолатидан иккинчи ҳаракат ҳолатига кўчира олиши, ҳаракат ва амалларни янги вазиятларда қўллай олиши, янги ахборотлар ичида тез йўналиш олиши, ўзини касбий-ахлоқий жиҳатдан тутиши; - ўз-ўзини бошқариш олишига кўра – фаолияти ва ўзини таҳлил қилиш, баҳолаш; фаолияти, индивидуал мулоқот методини ижтимоий-касбий соҳадаги тажрибалар билан қи ё сий баҳолаш; ижодий жара ё нда рефлекси

Улар қуйидагилардир: - меҳнат таълими ўқитувчиси томонидан таълим муассасасида касбий билимлар асосларини ўзлаштириш даври (назарий билимларнинг ўзлаштириш, назарий билимларни амали ё тда қўллаш кўникмаларини ҳосил қилувчи ўқув-амалий машғулотлари (устахона ишлари, лаборатория машғулотлари, семинар машғулотлари, педагогик амали ё т), ҳосил бўлган кўникмаларнинг малакага айланишини таъминловчи муаммолиКасб таълими ўқитувчисининг касбий шаклланиш жара ё ни тўғрисида педагог олим Н.А.Муслимовнинг ишлари, меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий компетентлигини шакллантиришда методология вазифасини ўтайди. Шунга кўра меҳнат таълими ўқитувчиснинг касбий компетентлигини шакллантириш жараёнини энг асосийси икки босқичга бўлиб ўрганамиз. Улар қуйидагилардир: - меҳнат таълими ўқитувчиси томонидан таъли

шаклланишнинг жараёнлилик омили, балки шаклланишнинг натижаси сифатида ўз аксини топади: бу ўринда айнан нима юзага келиши, таркиб топиши, шаклланиши ва яратилишини акс эттиради. «Таълим» тушунчасининг моҳияти ушбу сўзнинг туб маъносидан келиб чиқадиган бўлсак, шахс қиёфасини, ёки бошқача айтганда муайян кўриниш, модел, ҳақиқат (аниқроқ айтганда, муайян қиёфа-моделли тизим)ни шакллантиришга қаратилган. 2. Ҳозирги вақтда шахсни ривожлантиришнинг етарлича назарий асослари яратилган. Шахсни ижтимоий фаолиятга киришиш даражаси унинг ижтимоий-психологик жиҳатдан муваффақиятга эришуви даражасини, бу эса охир оқибатда бутун жамиятнинг равнақини белгилаб беради. Ижтимоий фаолиятга киришиш жара ё нида қуйидаги ҳодисалар кузатилади: - шахс томонидан фаолият турини танлашга муносабатнинг индивидуал м

II БОБ. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришнинг педагогик шарт-шарооитлари 2.1. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий-педагогик компетентлигини шакллантириш методларини танлаш мезонлари Меҳнат таълими ўқитувчи касбий-педагогик компетентлигини шаклланишининг юқорида кўрсатилган таркибий омилларининг яхлитлиги фикрлаш ва педагогик фаолиятнинг янги асосларда амалга оширишини таъминлайди, бу эса унинг бетакрор касбий тажрибаси аҳамиятининг ортишига олиб келади. Меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий шаклланиш методлари деганда ўқитувчи, уста ва ўқувчиларнинг биргаликда бажарадиган фаолият усуллари тушунилади ва бу усуллар ўқувчиларнинг техник-технологик билимлар, кўникма ва малакаларни эгаллашларига, мустақил равишда билим олиш ва бу билимла

танлашнинг мезонларидан бири ўқув жара ё нини ташкил қилиш шакллари, умумий гуруҳ, гуруҳ ва якка тартибдаги ишлар учун таълимнинг турли методларидан фойдаланишнинг зарурлигидир.Таълим методини танлашда ўқитувчи ўз имкониятлари ва педагогик билим даражасига асосланган ҳолда таълим методини танласа, бу орқали юқори даражадаги ўқув тарбия натижаларига эришилиши мумкин бўлади. Таълим методларини 3 та асосий гурухга бўлишимиз мумкин: 1. Ўқув билиш ва ўқув ишлаб чиқариш фаолиятини ташкил қилиш ва амалга ошириш методи. 2. Ўқув фаолиятига қизиқтириш ва рағбатлантириш методи. 3. Ўқувчилар ўқув фаолиятини самарадорлигини назорат қилиш ва ўз-ўзини назорат қилиш методи. Методнинг ҳар бир гуруҳи ҳам ўз навбатида кичик гуруҳларга бўлинади, уларнинг алоҳида методлари бўлиб, улар таълим жара ё нининг қуро

ёки продуктив йўналишлардаги методлар киради. Ўқув фаолиятига қизиқтириш ва рағбатлантириш методига – ўқув билиш ва ўқув ишлаб чиқариш фаолиятини ташкил қилиш ҳамда ўқиш фаолиятига қизиқтириш методлари киритилган. 2.2. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий компетентлигини шакллантириш методлари Ўқув фаолияти самарадорлигини ва ўз-ўзини назорат қилиш методига – оғзаки, ёзма ва амалий назорат ўз-ўзини назорат, ҳамда билим даражалари бўйича тестлар ўтказиш каби методлар киритилади. Ҳар бир метод бошқа бир метод ёрдами билан қўлланилади. Масалан, репродуктив ва муаммоли- изланиш методи суҳбат, кўргазмалар, амалий фаолият ёрдамида қўлланилади. Шу навбатда суҳбат, кўргазмали ва амалий фаолият методлари ҳам репродуктив ёки изланиш методлари орқали қўлланилиши мумкин. Методларнинг номларида

хусусиятини ифода этади. Хусусий методик жиҳат – методларнинг умум дидактик ва хусусий – дидактик тавсифига асосланади ва алоҳида предметларни хусусий методик жиҳатдан ўрганилишини ифода этади. Назарий таълим методлари. Ўқув муассасаларида бошланғич касбий таълимни ўқитишнинг назарий асослари қуйидаги босқичларда ўқувчилар томонидан ўзлаштирилади: умумий таълим, умумий техник таълим ва касбий таълим. Умумий таълим фанлари бўйича таълим методларининг умумий дидактик, хусусий дидактик ва хусусий методик жиҳатлари педагогик адабиётларда чуқур баён қилиб берилган. Умумтехника ва касб фанларини ўқитиш методлари аксарият халқларда ўзига хос мазмунига кўра аниқланади, яъни: кўп хусусиятли тузилма, объектларни турли хил йўналишларда ўрганиш; материалнинг кенг қамровлигини, таълим олувчининг турли

таълим олувчиларга тушунарли ва осон етиб борадиган; ҳар бир босқичда фикрни аниқ ва равшанлиги; ўқувчиларнинг эҳтиборлигини, фаоллигини ошириш; Суҳбат. Бу касб таълимининг шундай усулидирки, унда ўқитувчи саволлар ё рдамида таълим олувчиларнинг илгари ўқлаштирилган билимлари асосида уларни эсга туширади ҳамда мустақил равишда янги билимлар хосил қилишга ундайди. Таълим олувчиларнинг ўқув-билиш фаолиятини ташкил қилиш ва бошқариш савол-жавоб методи орқали ҳам амалга оширилади. Бундай суҳбат эвристик суҳбат дейилади. Суҳбатнинг дидактик моҳияти ўқитувчи таълим олувчилар олдига савол-жавоблар қўйиб, Суҳбатнинг дидактик моҳияти ўқитувчи таълим олувчилар олдига савол-жавоблар қўйиб, уларнинг мантиқий маьнолари ечилади ва ўқувчиларда ўқув материали бўйича аниқ фикрлар ҳосил қилинади. Бу орқали

-фанларни қарама-қарши қўйиш, уларнинг мазмуни, ўқитиш жара ѐ ни, далиллар ва бошқалар; -таълим олувчиларнинг турли вазиятларда ўз билимларидан фойдалана олишларини аниқлаш; -мавзу моҳиятини ташҳизли тушунтириш; -истотлаш «ҳа» ёки «қарши»га далил қилиш; - фанлараро боғлиқликни ўрнатиш. Суҳбат ўтказишда унинг мантиқий режасига қатҳий риоя қилиш керак, савол-жавобларнинг кетма-кетлиги шундай тузилган бўлиши керакки, унда мавзу мураккаблашиб, ривожланиб боришини ўқувчи сезиши лозим. Ўқитувчи суҳбатни хулоса билан тугатиши керакдир. Таълим олувчиларнинг китоб билан ишлаши . Илмий ва амалий педагогикада таълим олувчиларнинг китоб билан ишлашларини бир қатор методик турлари кўрсатилган: тез ўқитиш, конспект олиш, асосий уларнинг аниқлаш ва режа тузиш; мисоллар муҳокамаси, назорат саволларига жав

слайда, кинопроекция, компьютер, мельтимедиа…) жиҳозлар воситасига қўлланилади. Кўргазмали методнинг вазифалари турлича бўлиши мумкин. Ўқитувчи мавзу тушунтиришда ё ки бир хил холларда ўрганила ё тган фан бўйича аниқ кўргазма сифатида, янги ахборотларни беришда кўргазмали методдан самарали фойдаланиш мумкин. Амалий таълим методлари. Машқ амалий методнинг асосий методларидан бири ҳисобланади. Машқ ўтказишнинг асосий мақсади ўқитиш жара ё нида таълим олувчилар техника ва касбий фанлар бўйича эгаллаган билимларини амали ё тда қўллай олиш борасидаги кўникмаларга бўлишлари таьминлашдан иборатдир. Тьлим олувчиларнинг билимларини мустаҳкамлашда ҳам машқларнинг ўрни катта. Барча машқларни 3 та асосий типга ажратиш мумкин: репродуктив бадиий, изланувчанлик. Репродуктив машқ - бу типдаги машқларни б

Изланиш машқи – бу ҳам эгалланган билимларни машқларда бадиий қўллаш усули бўлиб, таълим олувчиларнинг фикрлаш қобилиятини ўстиришга ё рдам беради. Изланиш методининг техника ва касбий фанларга тегишлик бўлган турлари. Ташҳисли машқлар . Улар 3 та босқичда йўлга қўйилади. Биринчи босқичда ўқувчилар – нуқсонларнинг бузилиш сабабларини ўрганишади, бузилишлар бўйича жадваллар, вазифалар – карточкалар тузилади. Иккинчи босқичда эса – таълим олувчилар турли вазиятлардан чиқа олишни ўрганишади. Ташҳисли ўқитишнинг охирги босқичида – ташҳисли масалаларнинг ечилишини ўрганишади. Изланиш машқлар сирасига яна конструкторликни ҳам киритиш мумкин. Улар кўпинча бир тизимда олиб борилиб, секин-асталик билан таълим олувчининг мустақил ва техник фикрлаш қобилиятини ошириб борилади : - конструкцияга ўзгари

олувчиларнинг ички ва ташқи фаоллигини ошириш учун турли хил ўйинлардан фойдаланилади. Булардан кенг, кўп қўллнилувчиси – дидактик ўйинлардир. Касб таълимида қўлланиладиган дидактик ўйинлар: техник «диктант», кичик танловлар, «ким эпчилу», «ким чаққон», «техник курашлар», саволлар, «техник лото», «техник домино» ва ҳаказолардан иборатдир. Фаоллик методи сирасига семинар дарслари ҳам киради. У уч босқичда ташкил этилади: семинар бўйича ўқитувчининг маърузаси, таълим олувчилар томонидан семинар мавзуси бўйича мустақил равишда уй вазифаларининг тайёрланиб келиниши ва семинарнинг ўтказилиши бунда таълим олувчи тайёрлаб келган матнлари билан чиқади ва кўргазмалари қуроллар, асбоблар ва жиҳозлардан фойдаланиб тушунтириб беради. Ишлаш жараёни, тузилиши, камчилиги, бошқаришни амалий ўрганиш учун п

Дидактик синтез уларнинг ичида энг муҳими ҳисобланади. Интеграция дарслари: ишлаб чиқариш таълимининг устаси ва ўқитувчи ё ки икки ўқитувчи бир вазифани биргаликда ҳал этишлари асосида ташкил этилади. Таълим олувчиларнинг ўқув билиш фаолияти фаоллиги дарсдан ташқари ишларда техник кашфи ё тчилигини ривожлантириш орқали амалга оширилади. Дарсдан ташқари ишлар – касбий таълим устаси танловлари, илмий-амалий конференциялар, рационализатор ва кашфи ё тчилар билан учрашув, илмий ва техник олимлар билан учрашув, намунали ишлар кўргазмаси, меҳнатни илмий ташкил гуруҳлари, техник тўгараклардир. Ишлаб чиқариш таълими методи. Аввало ишлаб чиқариш таълимининг мақсади устида тўхталиб утиш лозим. Ишлаб чиқариш таълимининг асосий мақсади таълим олувчиларда муайян касб, соҳа бўйича устачиликни шакллантир

ўхшашлик бор. Ишлаб чиқариш методлари сирасига: меҳнат фаолияти ҳаракатларини кўрсатиш, машқлар,мустақил кузатиш, ёзма инструкция бериш ва фаоллик методлари киради. Меҳнат фаолияти ҳаракатларини кўрсатиш методи . Бу метод ё рдамида таълим олувчилар меҳнат фаолиятини аниқ ва равшан кўришади ҳамда иш жара ё нида машқлар ўтказиш билан ўзларининг меҳнат фаолиятлари билан таққослай оладилар. Таълим олувчиларда меҳнат фаолияти тўғрисидаги тўлиқ тушунча бир лаҳзада пайдо бўлади, авввал умумий ҳолда сақланиб қолади, кейин секинлик билан деталлар аниқланади. Таълим олувчилар томонидан кўрсатила ё тган нарсаларни ўргани олиш, уларни тўлиқ тушуниш, деталлар ва механизмларни ўрганиш учун етарли вақт ажратилиши керак. Машқлар. Кўникма ва малака машқлар орқали ҳосил қилинади. Машқ - бу харакатларнинг кў

Машқлар ва мустақил ишлаш. Машқ методида «машқ» ва «мустақил ишлаш» терминлари кўпинча биргаликда ифодаланади. Мустақил ишлаш ўқув-ишлаб чиқариш топшириқларини бажаришдан ўқувчиларнинг машқлар жара ё нида ҳосил қилинган меҳнат ва касб кўникма ва малакаларини тўла- тўкис шакллантириш, янада такомиллаштириш ва мустаҳкамлаш мақсадида фойдаланилади. Дидактик мақсад-ишлаб чиқариш, касбий мустақилликка эришишга хизмат қилади. Таълим олувчиларнинг мустақил кузатуви. Бу метод, асосан, таълим олувчиларнинг ишлаб чиқариш таълими меҳнат корхоналарида, мураккаб жиҳозлар билан ишлаганда қўлланилади. Таълим олувчилар уста раҳбарлигида ўқувчилар берилган вазифалар бўйича мустақил кузатувлар ўтказишади. Вазифада мустақил кузатишнинг мақсади белгиланади, уни олиб бориш кетма-кетлиги кўрсатилади. Ишлаб чиқа

Ишлаб чиқаришнинг фаоллик методи. Ўқув ишлаб чиқариш ишларида фаоллик ақлий, билим, бадиий фаолликлар саналади. Улар таълим олувчиларнинг мустақил фаолиятида, фаолият турини мустақил ва мақсадни танлашларида ва уларни ижобий натижаларга олиб келиш, меҳнатни режалаштириш, таҳлил ва хатоликларга йўл қўймасликда кўринади. Таълим олувчиларнинг ўқув ишлаб чиқариш таълимидаги фаоллик – машиналар, агрегатларни ишлатишдаги қобилияти, ички жара ё нни билиш ва қилинган таҳлиллар асосида мақсадли ечимларга келишларидир. Ишлаб чиқариш таълимидаги фаоллик методига – ишлаб чиқаришда техник масалаларни ечиш киради: ишлов бериш, тузатиш, бошқариш меь ё рини хисоблаш, автоматлаштирилган жиҳозлар учун бошқарув дастурини ишлаб чиқиш (масалан, сонни дастурли бошқарув станоклари), жадвал, маълумотлар ва диагра

вазиятларига тайёрлайди. Машқларни ўтказиш учун муайян жараён ҳосил қилинади. Масалан, агрегатларни созлаш, технологик меьёрларнинг бузилиши, иш жойида бузилиш ҳолатларининг содир бўлиши. Бундай жараёнларни ижобий ҳал этиш технологик вазифа сифатида ҳам берилиши мумкин. Таълим олувчи берилган вазифани ўрганиб, унинг аниқ ё ки нима сабабдан бузилгани, бузилиш сабаблари, хатоларни тўғрилаши ва ечимини топиши керак бўлади. Бундай вазифалар таълим олувчиларга икки усулда: савол ва жавоблар саволларнинг асосида берилиши мумкин. Биринчи усулдаги машқда аниқ жара ё ннинг муҳокамаси ва технологик жара ё нлар моҳияти ўрганилади. Бу каби вазифалар ўқитишнинг бошланғич босқичларида қўлланилади. Таълим олувчилар кўникмаси ошгани сари мустақил ишлаб чиқаришда ҳосил бўладиган жара ё нларни ўрганишга қар

рсжалаштириш. Бажариладиган иш сценарийсини тузиш, ташкил этиш ва ўтказиш буйича кўникма, малака ҳосил қилинади. Бундай ўйинлардан қайсидир ташкилот, муассаса ва унинг қисмлари фаолияти андооза қилиб олинади. Воқеалар, кишиларнинг бирор фаолияти (иш битириш мажлислари, режани муҳокама қилиш, суҳбатлар ўтказиш, муаммони хал эта олиши), фаолият ҳолати ва шартлари андоза қилиб олиниши ҳам мумкин. Сценарийда қўйилган муаммони хал этиш йўллари тўла ё зиб чиқилади ва имитация қилинадиган объектлар ва жара ё нлар белгиланади. Машғулотни ўтказиш тартиби: Машғулотнинг ҳар бир қатнашчиси якка ҳолда ишлаш учун тай ё р келган тарқатма материал (карточка)лардан биттасини танлаб олади; Карточкаларда талабалар учун турли хил тадбирлаш мавзуси берилган бўлиб, улар шу мавзуда ўтказилиши мумкин бўлган тадҳа

саволларига жавоб бериши ёки ўз вариантларида колишлари мумкин. Режа- сценарий лойиҳасининг намойиши схсма (а томоша) шаклида бўлиши мумкин. Тақдимот тугагач, талаба ( ё ки ўқувчи)лар ҳимоя қилинган лойиҳалалар биргаликда муҳокама киладилар ва якунлайдилар. Уқитувчи ҳар томонла яхши, қизикарли тузилгаи сценарийларни кейинчалик амалга ошириш ташкилотчиларга тавсия этади. Ўқитувчи бажарилган ишлар учун миннатдорчилик билдиради. Ўйин технологиялари таълим самарадорлигини таъминлаш, ўқувчиларда фаолликни юзага келтириш, билим, кўникма, малакаларни шакллантириш, вақтни қисқартириш, таълимни жадаллаштиришга ё рдам беради. 2.3. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий-педагогик фаолиятини моделлаштириш Педагогик тизимлар ва улар фаолиятининг тадқиқ қилишда Н.В.Кузьмина томонидан амалга оширил

жараёнларда ўз фаолиятини амалга оширади, таълим олишда ўзининг билимини, кўникма ва малакасини оширади. Педагогик тизимнинг бир бўлаги сифатидаги модели тузилишида намоён бўлади. Иккинчи бир томондан қарасак, ўқитиш жараёни доимий равишда субъект ва объектга боғлиқ равишда шаклланди натижада ўқув педагогик тизимнинг моделини ифодалайди. Инсоннинг фаолияти ҳар қандай характер ва шаклда бўлмасин, маълум ички интилиш, истак, майл, яъни мотив асосида, у ё ки бу мақсадни амалга ошириш оқибатида рў ё бга чиқади. Демак, ўқитувчининг мунтазам ўз фаолияти ва шахсни такомиллаштиришнинг ижтимоий зарурлигини онгли англаши ва унга интилиши узлуксиз малака оширишда белгиловчи ҳисобланади. Шунинг учун ўқитувчининг етук шахс сифатида мунтазам билим, малака ва кўникмасини ҳамда шахсни такомиллашувига шахс

нафосатли, аҳлоқий ва иқтисодий жиҳатдан мос бўлиб, ҳаётга ўсиб келаётган ёшларни тушинган ҳолда тайёрлашга бошловчи инсоний фаолиятнинг ижтимоий – фойдали мақбул кўринишидир. Фаолиятнинг педагогик субъектида – фаолиятни қамраб олувчи гуруҳ, инсон ва инсонлар. Унга қуйидагилар киради: - жамоа – ижтимоий муҳит (давлат, миллат, ишчилар, диний салоҳи ё т), қайсики педагогик жиҳатдан инсонларга таъсирини ўтказади; - гуруҳ – жуда катта бўлмаган жамоа – инсонларга педагогик фаолияти таъсирини ўтказадиган. - Педагог – инсон, қайсики педагогик фаолиятни уюштирувчи ва бошқарувчи. Педагогик фаолиятнинг функциясига қуйидагилар киритамиз: Бошқарув – педагогик фаолиятни уюштирадиган ва қўллайдиган; Тарбия – жамият ва ҳа ё тга ҳаққоний дун ё қараш орқали инсонларни ишончли шакллантириш; Ривожлантириш –

- коммуникациявий (амалда қўллаш) – педагогик фаолият йўли, субъектив ва объектив ўзаро боғланиши ва мажмуаси туфайли эффективлиги вак уюштирилиши ҳар томонлама амалга оширилади; - илмий тадқиқотлиги, педагогик жара ё н такомиллашган ва ўрганувчи характерлидир; - педагогик фаолиятнинг объективлиги – жамият – психологик хусусиятлари ва якка қатнашувчи, гуруҳ, ҳамда инсонлар иштироқини белгилайди. Педагог фаолиятини таҳлил қиладиган бўлсак, у учта элементдан иборат бўлиб, бу эса ўқув – педагогик тизимни ифодалайди. Субъект – объект – субъект фаолиятидир. Ўқув жараёнида мутахассис фаолиятини моделлаштириш тамойили Моделлаштириш бу билиш объектининг ҳар хил моделларини яратиш ва ундан илмий ижодда фойдаланиш имконини берувчи илмий методдир. Моделлаштириш методида объект ўрнига унинг модели ўрг

б) кўчириб (интегрция асосида) ўқитиш жара ё нида градациянинг ўрни. в) кўчириб ўқитиш жара ё ни. Мутахассис шахси ва фаолиятини моделлаштиришга нисбатан ё ндашувларнинг турлича бўлишига қарамай, илмий тадқиқотларда касбий педагогик тай ё ргарлик тизимида мутахассиснинг касбий ва шахсий камолоти, шунингдек, мутахассисни касбий тай ё рлаш жара ё нининг моделини яратиш муаммоси тадқиқ этилмаган. Буюк Британиялик олим М.Розенберг ўқитувчи фаолиятининг тўққиз йўналиши ва уларга нисбатан қўйилувчи қуйидаги касбий талабларни ишлаб чиқди: - ўқувчиларнинг талаб ва эҳти ё жларини билиш; - фаолият самарадорлигини баҳолай олиш; - ўқув дастурларини ишлаб чиқа олиш ла ё қатига эгалик; - касбий маҳоратга эга бўлиш; - маслаҳатчи бўла олиш; - коммуникабеллик ла ё қатига эга бўлиш; - илмий тадқиқот ишларин

- талабаларнинг интилишлари, қизиқишларини чуқур ҳис қилиш, тушуниш, уларнинг маънавий эхти ё жларини ҳисобга ола билиш; - талабалар билан эммоционал алоқа ўрнатиш, уларнинг ақлий, ахлоқий ва амалий фаолияти томонларига фаол таъсир этиш. 3. Меҳнат таълим ўқитувчиси ўзининг педагогик маҳоратини ошириш устида ишлаш тизимининг энг самарали усуллари, йўлларини танлаб олиш, технологик жара ё н ва техник объектларни тўғри танлаб фаолият кўрсатиш керак; 3 . Меҳнат таълими ўқитувчиси умумий педагогика, психология, меҳнат гигиенаси ва физиологияси, техника ва технология фанлари бўйича саволлар рўйхатини мустақил ўрганиб чиқиш шарт; 4 . Меҳнат таълими ўқитувчиси аниқ шароитларни ҳисобга олган ҳолда ва уларга мос тарзда индивидуал ҳолда ё ки жамоа билан бирга ўз билимини ошириш шаклларидан фойдаланиш

қандай бўлмасин фаолиятни тақоза этади, бироқ ҳар қандай фаолиятни эмас, балки жамиятни ижтимоий, иқтисодий, маънавий соҳаларидаги ижобий ўзгаришларни назарда тутадиган ―фаолият усулиунигина касбий педагогик мослашиш сифатида талқин қилиш мақсадга мувофиқдир. Касбий мослашишни ривожлантириш усули сифатидаги фаолият энг аввало маънавий, касбий – ижодий фаолиятни, ўз ичига олади. Мана шу фаолият давомида маданий қадириятлар яратилади. Касбий фаолият меъёрлари дунёқараш билан боғлик кўрсатмаларнинг махсус узатувчиси бўлиши мумкин. Бизнинг фикримизча, касбий фаолият ва унга мослашиш меъёрлари касб – ҳунар фаолияти ва муомала жараёнида дунёқараш тусини касб этиб, одати фаолият меъёрлари ва касбий тафаккур меъёрларининг ўзаро муносабати муаммола орқали шаклланади. Мутахассис модели – бу олийтаъл

фақат ўқув режаси, дастури ва бошқа ҳужжатларни кўзда тутувчи изчил концепция эмас, чунки у бўлажак ўқитувчи касб – ҳунар фаолиятининг асосини ташкил этувчи сифатларни очиб беришга хизмат қилади . Мутахассис педагог фаолияти моделини яратиш мураккаб ва кўп қиррали вазифа бўлиб, уни ҳал этиш босқичларини Р.С.Немов қуйидагича кўрсатиб берган: - мутахассис моделининг асосий параметрларини дастлаб фаразлар тарзида, сўнгра тадқиқот даражасида ажратиб кўрсатиш. - моделни лойиҳалаш учун унинг кўрсаткичларини танлаш, конструкциялаш, стандартлаштириш; - мутахассис моделини яратиш учун методик асосларни ишлаб чиқиш. М.Очилов бўлажак ўқитувчи, мутахассиснинг касб тай ё ргарлиги модели сиф а тида қуйидагиларни киритади: ўрганила ё тган объект – унинг индивидуаллиги; объектнинг тадрижий тавсифи касб ҳу

ўзлаштириш жара ё ни ва натижаси, ҳа ё тга, меҳнатга, фаолиятга тай ё рлашнинг муҳим омилидир. Таълим ижтимоий-маданий ҳодиса ҳисобланади ва қуйидаги ижтимоий- маданий вазифаларни бажаради: 1. Таълим -бу инсонни фанлар ва маданият дун ё сига кириши энг қулай ва интенсив (жадал, иқч ам ) усулларидан биридир ; 2. Таълим инсонинг ижтимоийлашиши ва авлодларнинг кетма-кетлиги амали ё тидир ; 3. Таълим инсоннинг ижтимоий ва маънавий ҳаёти механизми ва оммавий маънавий ишлаб чиқариш соҳаси ҳисобланади; 4. Таълим- инсон фаолияти маданий- ифодаланган намуналарини тарқатиш жара ё нидир ; 5. Таълим регионал тизимларни ривожланишига ва миллий анъаналарни сақлаб қолишга ё рдам беради ; 6. Таълим жамиятнинг асосий маданий қадриятлари ва ривожланиш мақсадлари еткақиладиган ҳаамда тадбиқ этиладиган ижтимо

самарали ташкил етишнинг асосий шартлари сифатида қуйидагиларни кўрсатиш мумкин: • мустақил ишларнинг илмийлиги, унинг тадқиқий характери; • мустақил равишда ўз билимларини янада ошириб боришга бўлган эҳти ё жнинг шаклланиши; • мустақил ишлар вазифаларини индивидуаллаштириш; • мустақил ишларни ташкил этишга методик раҳбарлик қилиш. Мустақил таълим — назарий билим ва амалий фаолият кўникмаларини ўзлаштиришда муҳим аҳамиятга эга бўлган омил сифатида олий педагогик таълим муассасалари талабаларининг меҳнат таълими ўқитувчиларини тайёрлаш ижобий якунланишини таъминлайди. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчиларни педагогик мустақил билим олишга тайёрлашнинг асосий мақсади - уларда ушбу таълимда чуқур англаб етилган қизиқиш, талаб ва маҳоратларини, кўникма ва қобилиятларни педагогик маданиятни такоми

мустақил билим олишларини касбий ўзини ривожлантириш учун зарур бўлган мақсадга мувофиқ, мунтазам ўрганиш фаолияти деб ҳисоблаймиз. Бу ўрганиш, хусусан касбий талаб ва қизиқишларини қониқтириш шаклидир. Бўлажак меҳнат таълими ўқитувчиларнинг мустақил билим олишлари - касбий-педагогик такомиллашиш учун зарур бўлган идрок этиш фаолияти мақсадга мувофиқ, мунтақам жара ё ндир. Функционал мазмунда - бу психологик-педагогик билимлар билан боғлиқ идрок этиш фаолияти турларидан биридир. Ниҳоят педагогика ўқув юртлари талабаларининг мустақил билим олишлари - бўлажак ўқитувчи шахсини ҳар томонлама ва тўла ривожлантириш масаласини ҳал этишнинг зарур шартидир. Меҳнат таълими ўқитувчиларини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришда қуйидаги мустақил таълим турлари муҳим аҳамиятга эга: 1. Маъруза

«мустақил иш» тушунчаларидан синонимлар сифатида фойдаланилмоқда. Қуйида «мустақил ўқиш» тушунчасининг моҳиятини ё ритишга ҳаракат қиламиз. Мустақил билим олишда автономлик - ўқиш мақсадлари, тамойиллари, мазмуни, методи ва воситаларини аниқлаш ҳамда танлаш, уларни қийналмасдан ва ташқи таъсир ёрдамисиз амалга ошириш қобилиятидир. Мустақиллик – шахснинг алоҳида хусусияти, лаёқати, фаоллиги диққатини жамлаш қобилияти, қўйилган мақсадга эришиш йўлида бор кучини сарф этиш каби сифатлари бирлиги. Мустақиллик ҳолати намоён бўлган, бироқ автономлик хусусияти кўзга ташланмаса бу ҳол мустақил билим олишни эмас, балки муаммоли ўқитишнинг мавжудлигидан далолат беради. Демак, автономлик – мустақил билим олишдан фарқ қилувчи, моҳиятли белги ҳисобланади. У ўқув ва касбий фаолият мустақиллигини белгилай

муаммолар билан кўпгина психолог олимлар Н.А.Менчинский, Н.Ф.Талызина, М.А.Кабанова – Миллер ва бошқалар тадқиқот олиб борганлар. Ўрганила ё тган муаммонинг назарияси қуйидагиларни талаб этади: - мустақил билим олиш, ўзини тарбиялаш, ўзини такомиллаштириш каби ва бошқа "ўзини"-категорияларининг моҳиятларини кўриб чиқиш; сабаблилик, асослаш, ўқув қизиқиши. Ўрганишга қизиқиш; идрок этиш-мустақиллиги. Фаоллиги, фаолияти; шахснинг ривожланиши жара ё нини назарий тушуниб етиш; кўрсатиб ўтилган категориал тушунчаларни ўрганила ё тган муаммога нисбатан кўрсаткичлари ва ўлчовларини ишлаб чиқиш: бўлажак меҳнат таълими ўқитувчиларни мустақил билим олишга қизиқиш, талаб, малака, кўникма ва қобилиятларини шакллантириш - ривожлантириш такомиллаштириш омиллари. Йўллари, шартлари ва рағбатларини

ишонмаслик талабани мустақил билим олишдан ҳар қандай бошқа сабаблардан кўра кўпроқ кўнглини совутади. Мустақил билим олиш технологиясини яратиш бир неча алоҳида муамммоларни ҳал этишни кўзда тутади. Улар орасида мунтазам билим олишнинг мақсадини қўйиш муаммоси алоҳида ажралиб туради. Агарда таълим олиш умумий ривожланишни таъминлашга хизмат қилса, мустақил билим олишнинг мақсади эса - касбий шаклланиш ё ки касбий малакасини ривожлантириш, ўстариш ҳисобланади. Агар талабага кутилмаганда юқори даражадаги мустақилликни намоён эт-ган ҳолда топширикдарни бажариш талаб этилса, у ҳолда талаба топшириқ- ларни бажара олмаслиги мумкин, натижада ўз кучига бўлтан ишончни йўқотади. Бундай ҳолат содир бўлмаслиги учун дастлаб топшириқларни шу тахдитда бериш керакки, натижада субъект топшириқнинг бирор қ

Ўқув педагогик масалаларни еча билиш малакали шахснинг умумий ҳолати билан ифодаланувчи, унинг онги, фикрлаш усули, касбий нуқтаи назари ва йўналишини кўрсатувчи умумкасбий малакадир. Шахснинг йўналганлиги аниқ воқелик сабабий-қадриятли муносабат мазмунида намо ё н бўлади. Педагогик ҳамда техник-технологик муаммоли вазиятли топширикдарни ҳал этиш асосида талаба бўлажак касбий фаолият муаммоларини ҳал этиш усулларини эгаллайди. Педагогик ҳамда техник- технологик муаммоли вазиятли топшириқлар дидактикада мустақил таълим даражасини оширувчи бошқарув, рағбатлантириш, ташкил эташ ва назорат воситалари сифатида қаралади. Талабанинг ўқув фаолиятига нисбатан ўқитувчи томонидан муайян талаб-ларнинг қўйилиши уларнинг мазмунини бойитади. Педагогик ҳамда техник-технологик муаммоли вазиятли топширикдар

ХУЛОСА Битирув малакавий ишда билдирилган фикр-мулоҳазаларга таянган ҳолда қуйидаги хулосаларга келиш мумкин: 1. Меҳнат таълими ўқитувчиларини касбий-педагогик компетентлигини шакллантириш масаласи узлуксиз таълим тизимида малакали мутахассисларни тайёрлаш жараёнида долзарб бўлиб, уни назарий- методологик асосларини ишлаб чиқиш, ҳамда назарий -амалий жиҳатдан асослаш, шунингдек, меҳнат таълими ўқитувчиларини касбий-педагогик компетентлигини шакллантиришга нисбатан тизимли ёндашув уҳим аҳамиятга эга эканлиги аниқланди. 2. Меҳнат таълими ўқитувчисини тайёрлашнинг назарияси ва методикасини ишлаб чиқиш билан боғлиқ мезонлари асосида «Касбий-педагогик компетентлик» тушунчасининг моҳияти очиб берилди. 70

Адаби ё тлар рўйхати 1. Каримов И.А. Юксак малакали мутахассислар тараққиёт омили. - Т.: Ўзбекистон. 1995. -23 . 2. Ўзбекистон Републикасининг ― Кадрлар тай ё рлаш миллий дастури ‖ Баркамол авлод Ўзбекистон тараққи ё тининг пойдеори . Т . 1997.-60 б . 3. Ўзбекистон Республикаси ― Таълим тўғрисида ‖ ги қонуни – Т .: Ўзбекистон овози . 1997 й, 7-октябрь. 4. Каримов И.А. Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққи ё тининг пойдевори.- Т.: 1998.- 64 б. 5. Каримов И.А. Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда.-Т.: Ўзбекистон.1999й – 48 б. 6. Абдуллаева Қ.М. Касбий фанлар орқали талабаларда ижодкорлик кўникмаларини шакллантириш.// Ж. Педагогик таълим. 2004. -№6. 38-40 6.. 7. Авазбоев О. И. Педагогик лицейда меҳнат таълиминннг касбий-педагогик йўналишига донр Халқ таълими тизимида бошлангич синф қитувчиларининг

14. Виготский Л.С. Педагогическая психология Под ред. В. В. Давидова. -М.: Педагогика. 1991 г. 15. Дониев Б.Б Меҳнать таълим ўқитувчиси педагогик фаолиятини назорат қилиш. Диссертация. п.ф.н . – Самарқанд.: 2008й. 16. Душабоев Х.А. ―Меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий компетентлигининг шаклланиш тузилмаси‖. Замонавий физика ва астрономия ютуқлари: муаммо ва ечимлари. – Т.:ТДПУ – 2011. – 205 б. 17. Душабоев Х.А, Байметов М.М. Меҳнат таълими ўқитувчисининг касбий ла ё қатини шакллантиришда мустақил таълимнинг тутган ўрни. Олий таълим тизимини модернизациялашда инновацион ўқитиш технологияларидан фойдаланиш масалалари. – Тошкент.: 2011й. 360б. 18. Жумаев А.Ш Ижтимоий фаол ўқитувчи шахсини шакллантиришнинг илмий – педагогик асослари.Диссертация. пед.фан.ном. – Тошкент.:– 2009й. 19. Кузьмина Н

26. Муслимов Н.А. Бўлажак касб таълими ўқитувчисини касбий шакллантириш. -Т.: Фан. 2004.- 124 б. 27. Муслимов Н.А., Қўйсинов О.А. Касб таълими йўналиши бакалаврларини тай ё рлашда мустақил таълимнинг аҳамияти // Ж. Мактаб ва ҳа ё т. -2004. -№ 1. – Б. 18-20. 28.. НазароваБ.А Педагогик коллежлари ўқитувчиларининг касбий ла ё қатини тарбиялаш. Тошкент – 2009 Дис 29.. Раҳимов Б.Х. Бўлажак ўқитувчиларда касбий-маданий муносабатларнинг шаклланиши: Пед. фан. ном….дисс. –Т.:2002. - 161 б. 30. Раҳматуллаев А. Меҳнатга эҳти ё жни тарбиялаш.: Бошланғич таълим ж.1993й.№ 11-12. 31. Сайидаҳмедов Н. Педагогик амали ё тда янги технологияларни қўллаш намуналари. -Т.: РТМ. 2000 й. 32. Тхоржевский Д.А. Меҳнат таълими методикаси. - Т. .: 33. .Хасанов Р. Мутафаккирлар меҳнат тарбияси ҳақида. -Т.: Ўзбекистон. 1

Купить