Mеhnаt vа unga hаq to‘lashning sintetik va analitik hisobi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	85.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mеhnаt vа unga hаq to‘lashning sintetik va analitik hisobi

Купить

Mеhnаt vа unga hаq to’lash ning sintetik va analitik hisobi
Reja:
1. Mehnat ta’tili va kasallik bo‘yicha qo‘shimcha haq hisoblashni
hujjatlashtirish
2. Ish haqidan ushlab qolinadigan ushlanmalar va unga nisbatan ajratmalar
va to‘lovlar
3. Mehnat haqi bo‘yicha hisoblashishlar, ularni rasmiylashtirish va
foydalanishni nazorat qilish
4. Mehnatga haq to‘lash bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblarning sintetik
hisobi

1. Mehnat ta’tili va kasallik bo‘yicha qo‘shimcha haq hisoblashni
hujjatlashtirish
O‘zbekiston Respublikasining Mehnat Kodeksiga binoan ishlamagan vaqti
uchun ham ishchi va xizmatchilarga haq to‘lanadi. Bunday to‘lovlarni hisoblash
o‘rtacha ish haqiga asoslanadi. O‘rtacha ish haqini hisoblash va qo‘llash tegishli
normativ hujjatlar bilan belgilanadi.
Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 11-martdagi 133-sonli qarorining 6-
ilovasiga binoan o‘rtacha oylik ish haqini hisoblashning quyidagi tartibi
belgilangan:
- ta’til haqi, ishdan bo‘shaganda beriladigan yordam puli, ishsizlik bo‘yicha
nafaqa tarifikatsiya bo‘yicha o‘rtacha ish haqi belgilangan ish haqini yoki
lavozimlik okladini hisoblash kuniga birinchi yili ishlayotganlar uchun o‘n ikkidan
birga (1/12) (to‘liq olti oy ishlaganlar bo‘yicha oltidan birga, to‘liq etti oy
ishlaganlar bo‘yicha – ettidan birga va h. k.) ko‘paytirib topiladi. o‘rta maxsus va
hunar – texnika bilim yurtlari o‘qituvchilariga esa hisoblash davrida tarifikatsiya
bo‘yicha belgilangan ish haqi yoki lavozimlik okladidan oshgan qismini o‘ndan
birga ko‘paytirib topiladi. Bularga ishbay haqlar, mukofotlar, qo‘shimcha haqlar va
boshqa ijtimoiy sug‘urtaga badal hisoblanuvchi to‘lanmalar kiradi.
- o‘rta maxsus va hunar-texnika bilim yurtlaridagi o‘qituvchilarga ortiqcha
bajarilgan soatlari bo‘yicha qo‘shimcha haq yil oxirida ushbu soatlar bajarilgan
vaqtda harakatda bo‘lgan stavkalar bo‘yicha hisoblanadi.
- xodimlar salomatligiga e tkazilgan zarar, kasbiy kasallik yoki ularning mehnat
vazifalarini bajarish jarayonida salomatligiga etkazilgan zararlarni ish beruvchilar
tomonidan qoplash uchun haq hisoblash Vazirlar Maxkamasi tomonidan
tasdiqlangan qoidalarga binoan olib boriladi.

- ishga qobiliyatsizligi to‘g‘risidagi varaqalar, homiladorlik va tug‘ish
bo‘yicha haq hisoblash davlat ijtimoiy sug‘urtasi bo‘yicha nafaqa hisoblash tartibi
to‘g‘risidagi nizomga binoan olib boriladi.
- boshqa (1-4 bandlarida ko‘rsatilgandan tashqari) barcha hollarda o‘rtacha
oylik ish haqi oxirgi ikki kalendar oyining o‘rtacha ish haqisi bilan aniqlanadi.
- xodimlar mehnat ta’tilida, davlat yoki jamoat majburiyatlarini bajarishda,
ikki oy ichida ish qidirish vaqtida, shuningdek kasalligi davrida tarif stavkalar,
lavozimlik okladlar oshgan bo‘lsa, korxona, tashkilot, muassasalarning mehnatga
haq to‘lashning yangi sharoitiga to‘g‘ri keladigan haqiqiy ish kuni bo‘yicha
hisoblab chiqiladi.
Qonunchilik bilan o‘rtacha ish haqini hisoblab chiqishning maxsus tartibi
o‘rnatilgan hollarda, ko‘rsatilgan qoidalar qo‘llanilmaydi.
Ish vaqtidan foydalanishni hisobga olish ma’lumotlariga va xodim tomonidan
qonunchilik bilan kafolatlangan o‘rtacha ish haqini olish huquqini tasdiqlovchi
tegishli hujjatlariga asosan o‘rtacha ish haqi hisoblab chiqiladi.
Barcha xodimlarga, shu jumladan o‘rindoshlik asosida ishlayotgan
xodimlarga, dam olish va ish qobiliyatini tiklash uchun ish joyi va o‘rtacha ish haqi
saqlangan holda yillik mehnat ta’tillari beriladi. O‘rtacha ish haqi Vazirlar
Mahkamasining 1997 yil 11-martdagi 133-sonli qarorining 6-ilovasiga binoan
hisoblanadi.
Ta’til haqi aniqlash yoki foydalanilmagan ta’til uchun kompensatsiya
hisoblashda olti kunlik ish haftasi bo‘yicha o‘rtacha oylik ish kunining
davomiyligini 25,4 kun deb hisoblaydi. Xodimlarning vaqtinchalik ish qobiliyatini
yo‘qotganligi uchun hisoblab to‘lanadigan haqning qoplash manbai bo‘lib tannarx
yoki davr xarajatlari emas, balki ijtimoiy sug‘urta organlarining mablag‘lari
hisoblanadi.

To‘lanadigan haqni hisoblab topish uchun asos bo‘lib ish vaqtidan
foydalanishni hisobga oladigan tabel va tibbiyot muassasalarining bergan
vaqtinchalik ish qobiliyatini yo‘qotganligi to‘g‘risidagi varaqasi hisoblanadi.
Nafaqa miqdori mehnat daftarchasi yoki uning o‘rniga berilgan hujjatga binoan ish
qobiliyatini yo‘qotgan kuniga hisoblab topilgan umumiy ish stajiga asosan
aniqlanadi.
Amaldagi qarorga binoa 1
ishlab chiqilgan nizomga asosan ish stajidan qat’iy
nazar quyidagi xodimlarga vaqtinchalik ish qobiliyatini yo‘qotganligi bo‘yicha
nafaqa 100 % to‘lanadi:
- ishlayotgan ikkinchi jahon urush qatnashchilariga;
- baynalminal harbiylar va ularga tenglashtirilgan shaxslarga ;
- uch yoki undan ortiq 16 yoshga e tmagan ( o‘quvchilar 18 yosh ) farzandlari
bo‘lgan xodimlarga ;
- CHernobil AES avariyasi oqibatlarini bartaraf etishda qatnashgan
xodimlarga ;
- CHernobil halokati natijasida evakuatsiya qilinib radioaktiv bilan ifloslangan
zonalardan ko‘chirilgan xodimlarga adenoma, rak va shunga o‘xshagan
kasalliklarga duchor bo‘lganda;
- Ish joyida shkastlanishlar yoki kasbiy kasal bo‘lganlarga;
- homiladorlik va tug‘ish bo‘yicha.
Hisobda turuvchi ijtimoi ahamiyatli kasallikka uchragan xodimlarga
umumiy ish stajiga qarab vaqtinchalik ish qobiliyatini yo‘qotgan vaqtiga quyidagi
miqdorda nafaqa to‘lanadi:
a) umumiy mehnat staji 8 va undan ko‘p yil bo‘lgan, xodimlarga ish
haqining 100 % miqdorida;
1
O‘zR VMning «Vaqtinchalik ish qobiliyatini yo‘qotganligi bo‘yicha nafaqalar to‘lash doirasini
takomillashtirish to‘g‘risida»gi 71-sonli qarori. 2002 yil 28 fevral.

b) umumiy mehnat staji 5 yildan 8 yilgacha bo‘lgan xodimlarga – ish haqining
80 % miqdorida;
v) umumiy mehnat staji 5 yilgacha bo‘lgan xodimlarga – ish haqining 60 %
miqdorida.
Qolgan kategoriya xodimlarga vaqtinchalik ish qobiliyatini yo‘qotgan vaqtiga
quyidagi miqdorda nafaqa to‘lanadi:
- umumiy mehnat staji 8 va undan ko‘p yil bo‘lgan xodimlarga, shuningdek
21 yoshga chiqmagan e tim xodimlarga ish haqining 80 % miqdorida;
- umumiy mehnat staji 8 yilgacha bo‘lgan xodimlarga ish haqining 60 %
miqdorida.
Barcha hollarda vaqtinchalik ish qobiliyatini yo‘qotganligi bo‘yicha
to‘lanadigan nafaqa eng kam oylik ish haqidan kam va nafaqa hisoblab topilgan ish
haqidan ko‘p bo‘lmasligi kerak.
Ish haqi summasiga ish joyida ijtimoiy sug‘urta hisoblanadigan, mehnat
haqiga kiritilmaydigan bir yo‘la to‘lovlardan tashqari, barcha turdagi to‘lanmalar
kiradi.
Ishbay ish haqi oladigan shaxslarga nafaqa ishga qobiliyatsizligi boshlangan
oydan oldingi kalendar oyida ishlagan ish haqidan hisoblab topiladi. Oxirgi oy
oyligiga amaldagi Nizomg a 2
binoan hisoblab chiqilgan o‘rtacha oylik mukofotlar
summasi qo‘shiladi.
Vaqtbay haq oladigan shaxslarga nafaqa hisoblash uchun oylik oklad, ishga
qobiliyatsizlik boshlangan kungacha olingan doimiy qo‘shimcha haqlar inobatga
olingan holda, kunlik yoki soatlik tarif stavka olinadi. Bunga «Davlat ijtimoiy
sug‘urtasi bo‘yicha nafaqa tayinlash va to‘lash tartibi to‘g‘risidagi Nizom» ga
binoan hisoblab chiqilgan o‘rtacha oylik mukofotlar summasi qo‘shiladi.
2 «Davlat ijtimoiy sug‘urtasi bo‘yicha nafaqa tayinlash va to‘lash tartibi to‘g‘risida»gi Nizomi. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirining 2002
yil 1 apreldagi 21-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan. (O‘zR MAIMQV 25.06.2007 y. M-31-son Buyrug‘i bilan o‘zgartirish kiritilgan).

2. Ish haqidan ushlab qolinadigan ushlanmalar va unga nisbatan
ajratmalar va to‘lovlar
Korxonalarda ishchi va xodimlarga hisoblangan ish haqidan budjet va
budjetdan tashqari to‘lovlar uchun ma’lum majburiy soliqlar hamda boshqa
majburiy to‘lovlar amalga oshiriladi.
Ayrim holatlarda O‘zbekiston Respublikasi Mehnat Kodeksiga binoan
umumiy qoidaga ko‘ra, xodimning yozma roziligi bilan bunday rozilik bo‘lmagan
taqdirda esa - sudning qaroriga asosan ish haqidan ushlanmalar ushlab qolinishi
mumkin. Bunda quyidagi holatlarda xodimning roziligidan qat’i nazar, mehnat
haqidan ushlab qolinadi:
a) O‘zbekiston Respublikasida belgilangan soliqlar va boshqa majburiy
to‘lovlarni undirish uchun;
b) sudning qarorlari va boshqa ijro hujjatlarini ijro etish uchun;
v) ish haqi hisobidan berilgan avansni ushlab qolish uchun xo‘jalik
ehtiyojlariga, xizmat safarlariga yoki boshqa joydagi ishga o‘tganligi munosabati
bilan berilgan bo‘lib, sarf qilinmay qolgan va o‘z vaqtida qaytarilmagan avansni
ushlab qolish uchun hamda hisob-kitobdagi xatolar natijasida ortiqcha to‘langan
summani qaytarib olish uchun. Bunday hollarda ish beruvchi avansni qaytarish
yoki qarzni to‘lash uchun belgilangan muddat tamom bo‘lgan kundan yohud haq
to‘lash noto‘g‘ri hisoblab chiqarilgan kundan boshlab bir oydan kechiktirilmasdan
avans yoki qarzni ushlab qolish haqida farmoyish berishga haqlidir. Agar bu
muddat o‘tib ketgan bo‘lsa yoki xo‘jalik ehtiyojlariga, xizmat safarlariga yoxud
boshqa joydagi ishga o‘tganligi munosabati bilan berilgan avansning ushlab
qolinishini asossiz yoki miqdorini noto‘g‘ri deb hisoblasa, u holda qarz sud
tartibida undiriladi;

g) o‘z hisobidan xodim ta’til olib bo‘lgan, ish yili tugamasdan turib mehnat
shartnomasi bekor qilinganda ta’tilning ishlanmagan davriga tegishli kunlari
uchun. Ana shu kunlar uchun haq xodimning o‘qishga kirganligi yoki pensiyaga
chiqqanligi munosabati bilan bekor qilinganda ushlab qolinmaydi;
d) xodim tomonidan ish beruvchiga etkazilgan zararni qoplash uchun, agar
etkazilgan zararning miqdori xodimning o‘rtacha oylik ish haqidan ortiq bo‘lmasa;
e) mehnat intizomini buzganligi uchun o‘rtacha oylik ish haqining 20 % idan
oshmagan miqdorda jarima.
Ish haqini to‘lash vaqtida ushlab qolinadigan ushlanmalarning umumiy
miqdori xodimga tegishli bo‘lgan mehnat haqining ellik foizidan ortib ketmasligi
kerak.
Ishchi va xizmatchilardan ushlanadigan daromad solig‘i amaldagi
yo‘riqnomada 3
belgilangan tartibda ushlanadi. Jismoniy shaxslardan daromad
solig‘i yagona shkala stavkasi bo‘yicha yillik jamg‘arma daromadidan ushlanadi:
 har bir fuqaroning soliq majburiyatining bazasi bo‘lib o‘tgan yili barcha
manbalardan yig‘ilgan daromad summasi hisoblanadi;
 oylik daromad oraliq daromad deb hisoblanadi;
 daromadlar miqdoridan qat’iy nazar soliqdan butunlay ozod qilinadigan
fuqarolar kategoriyasi nazarda tutilmagan. Daromad miqdoridan qat’iy nazar
O‘zbekiston Respublikasining barcha fuqorolari, chet el fuqarolari va fuqarosi
bo‘lmagan shaxslar soliqqa tortiladi;
 agar fuqoroning korxonasidan oladigan ish haqidan tashqari chetdan yana
boshqa daromadlari bo‘lsa, har yili ish haqisini ham qo‘shgan holda olingan
daromadlarining umumiy summasi to‘g‘risida soliq inspeksiyasiga deklaratsiya
topshirishi kerak.
3
O‘z R moliya vazirligi va Davlat soliq qo‘mitasining «Jismoniy shaxslarning daromadlaridan byudjetga
soliq hisoblash va to‘lash tartibi to‘g‘risida» gi yo‘riqnoma. 2002 yil 14 yanvar

SHuningdek, ushbu yo‘riqnomaga muvofiq soliq to‘lovchining asosiy ish
joyidan olingan soliqqa torti ladigan daromadidan har oyda qonun bilan
belgilangan eng kam oylik ish haqi summasi chiqarib tashlanmaydi.
2019yil 1-yanvardan boshlab faqat bitta foizda, ya’ni 12 foizda to’lanadigan
bo’ldi
Daromad solig‘i hisoblangan ish haqining butun sonidan hisoblab topiladi.
Jismoniy shaxslarning ish haqisi va boshqa daromadlaridan ushlangan daromad
solig‘i summasi korxona tomonidan budjetga o‘z vaqtida va to‘liq o‘tkazib
berilishi kerak.
Fuqarolarning daromadlaridan davlat budjeti foydasiga ushlangan soliq
summalarini hisobga olish uchun 6410 «Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari
bo‘yicha)» passiv schyoti qo‘llaniladi. Bu schyotning kredit qoldig‘i korxonaning
budjetdan bo‘lgan qarzini ko‘rsatadi, Debet oboroti – budjetga o‘tkazib berilgan
summani ko‘rsatadi; kredit oboroti – ishchi va xizmatchilarning ish haqlaridan
ushlangan soliq summasini ko‘rsatadi.
Daromad solig’i summaga quyidagicha buxgalteriya hisobi yozuvi amalga
oshiriladi: Dt 6710 «Xodimlar bilan ish haqi bo‘yicha hisoblashishlar» schyoti -Kt
6410 «Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar» schyoti.
Byudjetga mablag‘ o‘tkazib berilganda, Dt 6410 «Budjetga to‘lovlar bo‘yicha
qarzlar» schyoti, Kt 5110 «Hisob-kitob» schyoti.

Ijro varaqalari aliment summalarini ushlash va o‘tkazib berish uchun asos
bo‘lib hisoblanadi. Olingan ijro varaqalarini buxgalteriyada maxsus jurnal yoki
kartochkada ro‘yxatga oladi. Xodimlarning arizasiga muvofiq alimentlar quyidagi
hollarda ushlanadi: agar ushlanmalarning umumiy summasi 50 % dan oshsa,
shuningdek agar sud qarori bilan boshqa onadan bo‘lgan bolalar foydasiga,
mehnatga layoqatsiz ota-onalar foydasiga, xotini (xotinlari) foydasiga.
Ijro varaqalari bo‘yicha olib boriladigan hisob-kitoblar hisobi 6990 «Boshqa
majburiyatlar» schyotining 1-«Ijro hujjatlari bo‘yicha tashkilot va shaxslar bilan
hisob - kitoblar» analitik schyotida yuritiladi.
Aliment hisobot oyi bo‘yicha hisoblangan ish haqi, vaqtinchalik ish
qobiliyatini yo‘qotgan davrida hisoblangan nafaqa summasidan soliqlar
ushlangandan keyin, shuningdek, hisoblangan pensiya va stipendiya summasidan
ushlanadi. Bu vaqtda buxgalteriya hisobida quyidagicha yozuv rasmiylashtiriladi:
Dt 6710 «Mehnat haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisoblashishlar», Kt
6990-«Boshqa majburiyatlar» schyoti.
Ish haqi, pensiya va stipendiyalar to‘lash uchun belgilangan uch kunlik
muddat ichida aliment summalari to‘lanishi yoki aliment oluvchilar hisobidan
pochta orqali o‘tkazib berilishi kerak. Bunda 6990- schyoti debetlanib 5010-
schyoti kreditlanadi.
Moddiy yordam, ixtirochilik, ratsionalizatorlik takliflari uchun berilgan
rag‘batlantirish va shu kabi summalaridan aliment summasi ushlanmaydi. Kreditga
sotilgan tovarlar bo‘yicha ariza-majburiyatlarning hamma summasini korxona
bank krediti hisobidan savdo tashkilotlariga o‘tkazib berganda kreditga sotilgan
tovarlar bo‘yicha ushlanma operatsiyalar sodir bo‘ladi.
SHunday qilib, qisman ushlanmalarni o‘nlab savdo tashkilotlariga o‘tkazib
berish uchun bankka to‘lov-topshiriqlari yozish vaqti qisqaradi. Bu shakldagi
hisoblashishlar uchun schyotlar rejasida 4710-«Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha

xodimlarning qarzi» schyoti tayinlangan. Bu schyot aktiv bo‘lib uning qoldig‘i
korxonaga qaytarilmagan kredit bo‘yicha ishchi va xizmatchilarning qarzini
ko‘rsatadi; Debet oboroti – bank krediti hisobidan korxonaning yana bergan
topshiriq-majburiyat summasini ko‘rsatadi; kredit oboroti – qarzni qoplash uchun
ishchi va xizmatchilarning ish haqlaridan ushlangan summani ko‘rsatadi.
Basharti xodim majburiyat summasini to‘liq qoplamasdan boshqa korxonaga
ishga o‘tsa, korxona savdo tashkilotiga xodimning yangi ish joyini ko‘rsatib xabar
beradi. Korxona shuningdek ssuda bo‘yicha bank bilan to‘liq hisoblashadi. Agar
korxona o‘z xodimlarining kreditga sotib olgan tovarlari bo‘yicha bank kreditidan
foydalanadigan bo‘lsa, 6990-«Boshqa majburiyatlar» schyotida savdo korxonalari
bo‘yicha shaxsiy schyotlar ochadi.
Ishchi va xizmatchilarning ish haqlaridan ushlanadigan majburiy
ushlanmalardan tashqari ularning yozma arizalariga muvofiq ixtiyoriy ushlanmalar
ham bo‘lishi mumkin: ish haqini Xalq bankiga, sug‘urta tashkilotlariga o‘tkazib
berish, kasaba uyushmalar badallarini to‘lash, dalabog‘ uy va uchastkalarni qurish
va obodonlashtirish uchun olingan ssudani qaytarish. Bunday hisoblashish
muomalalari 4710-«Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha xodimlarning qarzi» va
6990-«Boshqa majburiyatlar» schyotlarda hisobga olinadi.
3. Mehnat haqi bo‘yicha hisoblashishlar, ularni rasmiylashtirish va
foydalanishni nazorat qilish
O‘zbekiston Respublikasining Mehnat Kodeksiga binoan ishchi va
xizmatchilarga ish haqi bir oyda kamida bir marta beriladi. Ayrim hollarda
xodimlarning alohida kategoriyalari uchun O‘zbekiston Hukumati tomonidan ish
haqi to‘lash bo‘yicha boshqa muddatlar belgilanishi mumkin.
Oyning birinchi yarmiga ish haqi hisoblashning avansli va avanssiz tartibi
qo‘llaniladi. Birinchi holda hodimga avans berilib oyning ikkinchi yarmiga ish

haqi to‘lanishda pirovard hisob qilinadi. Jamoa shartnomasini tuzishda avans
miqdori ish beruvchi bilan kelishib olinadi. Avansning minimal miqdori tabelga
binoan ishchining ishlagan vaqti bo‘yicha tarif stavkasidan kam bo‘lmasligi kerak.
Ikkinchi holda korxona rejali avans to‘lashning o‘rniga oyning birinchi yarmi
bo‘yicha haqiqiy ishlab chiqargan mahsuloti (bajargan ishi) yoki ishlagan vaqti
bo‘yicha ish haqi hisoblaydi.
Avanslar oklad yoki tarif stavkasining, soliq chiqarilgandan so‘ng, 40-50
foizi miqdorida hisoblanadi. Ishchi va xizmatchilar bilan hisoblashishni
rasmiylashtirish uchun foydalaniladigan hujjat bo‘lib hisoblash qaydnomasi
hisoblanadi. Quyidagi dastlabki hujjatlar ish haqi hisoblash qaydnomasi va
hisoblash varaqalarini tuzish uchun asos bo‘lib hisoblanadi:
- ish vaqtidan foydalanishni hisobga olish tabeli – asosida foydalanilgan vaqt
yotadigan vaqtbay ish haqi va boshqa to‘lovlarni hisoblash uchun foydalaniladi
(bekor turishlar, tungi va ish vaqtidan ortiq ishlagani, vaqtinchalik ish qobiliyatini
yo‘qotgani va shu kabilar uchun to‘lanadigan haq);
- ish haqini yig‘ib boruvchi kartochkalar – ishbay ishchilar uchun;
- barcha turdagi qo‘shimcha haq va vaqtinchalik ish qobiliyatini yo‘qotgani
bo‘yicha nafaqalar hisoblash buxgalteriya raschyoti;
- o‘tgan oy bo‘yicha hisoblash qaydnomaslari – soliq ushlanmalar summasini
hisoblash uchun;
- ijro varaqalari bo‘yicha ushlab qolish uchun sud organlarining qarorlari;
- oyning birinchi yarmi uchun avans berish bo‘yicha to‘lov qaydnomalari;
- rejasiz avanslar berish bo‘yicha kassa-chiqim orderlari va h. k.
Hisoblash qaydnomasi analitik hisob registri bo‘lib hisoblanadi, chunki u har
bir tabel nomeri, sexlar, xodimlar kategoriyalari, to‘lov va ushlanmalar turlari
bo‘yicha tuziladi. To‘lov qaydnomasi quyidagi ko‘rsatkichlardan iborat:

- to‘lov turlari bo‘yicha hisoblandi – 6710 schyotning kredit oboroti
bo‘yicha;
- to‘lov va zachet turlari bo‘yicha ushlandi va zachet qilindi – 6710
schyotning d ebet oboroti;
- qo‘liga tegadigani yoki korxonaning oy oxiriga qarzi – 6710 schyotning
kredit saldosi.
Hisoblash qaydnomasining oxirgi ko‘rsatkichi pirovard hisoblashish bo‘yicha
to‘lov qaydnomasini tuzish uchun asos bo‘lib hisoblanadi.
Korxonaning ishchi va xizmatchilar bilan hisoblashishini rasmiylashtirishda
bir qancha variantlar qo‘llaniladi:
- hisoblashish-to‘lov qaydnomaslarini tuzish yo‘li bilan. Bunda ikki registr
birlashtirilgan: hisoblash va to‘lov qaydnomasi, ya’ni bir vaqtning o‘zida to‘lashga
tegishli summa hisoblanadi va u beriladi (to‘lanadi);
- hisoblash qaydnomasini tuzish yo‘li bilan, to‘lash esa to‘lov qaydnomasi
bilan amalga oshiriladi;
- har ish oyi uchun (hisoblandi, ushlandi, qo‘liga tegadigani) «Ish haqi
hisoblash» varaqalarini mashinalarda tuzish yo‘li bilan. Bunga asosan ish haqi
berish uchun to‘lov qaydnomasi tuziladi.
Moliyalash manbaidan qat’iy nazar korxonaning mehnat haqi xarajatlari
tarkibiga mehnatga haq to‘lash bo‘yicha qilingan barcha xarajatlar, jumladan
qonun bo‘yicha xodimlarning ishlamagan vaqti uchun hisoblangan o‘rtacha ish
haqi, rag‘batlantiruvchi to‘lovlar, kompensatsiya to‘lovlari kiradi.
YUqorida ko‘rsatilgan mehnatga haq to‘lash bo‘yicha qilingan xarajatlarning
barchasi xarajatlar tarkibi to‘g‘risidagi Nizomga binoan mahsulot (ish va
xizmat)lar tannarxiga kiritiladi yoki davr xarajatlariga o‘tkazilib, keyin har oyda
hisobot davri foydasini kamaytirishga yo‘naltiriladi. Mehnat haqi fondidan
foydalanish ustidan nazoratni asosan korxona rahbari olib boradi.

2002-yilning 1-oktabridan boshlab, mulkchilik shaklidan qat’iy nazar,
korxonalar va tashkilotlarning mehnatga haq to‘lashga yo‘naltiriladigan
mablag‘larini davlat tomonidan tartibga solish bekor qilindi. Bu o‘z navbatida
mehnat haqi fondidan foydalanish ustidan olib boriladigan ichki nazoratni
kuchaytirishni taqozo etadi.
Buxgalteriya hisobining jurnal-order shakli tarkibida hisobot, haqiqiy
hisoblangan mehnat haqi fondini hisoblab chiqish va rejali fonddan foydalanish
ustidan nazorat qilish uchun maxsus registrlar nazarda tutilgan. Bu maqsad uchun
sanoatda 5-«Hisoblangan ish haqining tarkibi va xodimlar kategoriyalari bo‘yicha
yig‘ma va ishchi va xizmatchilar bilan hisoblashishlar bo‘yicha yig‘ma» ishlov
berish jadvalidan foydalaniladi. Bu har oyda hisoblash qaydnomalariga asosan
tuziladi.
Haqiqatan ham bu jadval 6710-schyotning ma’lumotlarini tahlil qilish, 8,
10/1 jurnal-orderlariga, 7-qaydnomasga soliq ushlanmalari bo‘yicha
ma’lumotnoma tuzish va oy oxiriga qolgan qoldig‘ini bosh daftar bilan taqqoslash
imkoniyatini beradi. CHunonchi, 8 - jurnal-orderga yozish uchun ishchi va
xizmatchilarning ish haqlaridan ushlangan soliqlar summasi to‘g‘risidagi
ma’lumotnoma 6410-schyotning kredit ma’lumotlariga asosan tuziladi; 10/1
jurnal-orderiga yoziladi 6710-schyotning krediti 6520-schyotning d ebeti bo‘yicha;
7-qaydnomaga – 4710-schyotning krediti bo‘yicha, 6990-schyotning krediti
bo‘yicha yoziladi.
4. Mehnatga haq to‘lash bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblarning
sintetik hisobi
Xodimlarga tegishli ish haqi, mukofot, nafaqalar hisoblashni amalga oshirish
bilan bir vaqtda bu summalar korxona buxgalteriyasida tegishli registrlarda
hisobga olib boriladi.

Xarajatlar tarkibi to‘g‘risidagi Nizomga binoan ishlab chiqarish xususiyatiga
ega bo‘lgan mehnatga haq to‘lash xarajatlari ishlab chiqarilgan mahsulot (ish,
xizmat) lar tannarxiga o‘tkaziladi. Ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan
mehnatga haq to‘lash xarajatlariga quyidagilar kiradi:
- xo‘jalik yurituvchi subektda qabul qilingan mehnatga haq to‘lash shakllari va
tizimlariga muvofiq bajarilgan narxnomalar, tarif stavkalari va lavozim
maoshlaridan kelib chiqib hisoblangan amalda bajarilgan ish uchun ishlab
chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan hisoblangan ish haqi, shu jumladan bajarilgan
ishni hisobga olish bo‘yicha dastlabki hujjatlarda nazarda tutilgan
rag‘batlantiruvchi tusdagi to‘lovlar;
- kasb mahorati va murabbiylik uchun tarif stavkalariga va okladlarga ustamalar;
- ish rejimi va mehnat sharoitlari bilan bog‘liq bo‘lgan kompensatsiya tusdagi
to‘lovlar, shu jumladan:
- texnologik jarayon jadvalida nazarda tutilgan tungi vaqtda, ishdan tashqari
vaqtda, dam olish va bayram kunlarda ishlaganlik uchun tarif stavkalari va
okladlarga ustamalar va qo‘shimcha haq;
- smenali rejimda ishlaganlik, kasblarni birga qo‘shib olib borganlik va xizmat
ko‘rsatish zonalarini kengaytirganlik uchun ustamalar;
- hukumat tomonidan tasdiqlangan kasblar va ishlar ro‘yxati bo‘yicha og‘ir,
zararli mehnat va tabiiy-iqlim sharoitlarida ishlaganlik uchun ustamalar, shu
jumladan ushbu sharoitlardagi uzluksiz ish staji uchun ustamalar;
- aloqa, temir yo‘l, daryo, avtomobil transporti va katta yo‘llar xodimlarining va
doimiy ishi yo‘lda o‘tadigan yoki qatnov tusiga ega bo‘lgan boshqa xodimlarning
ish haqiga, xo‘jalik yurituvchi subekt joylashgan joydan jo‘nagan paytidan boshlab
shu joyga qaytib kelgan paytigacha to‘lanadigan yo‘lda o‘tgan har bir sutka uchun
to‘lanadigan ustamalar;

- qurilishda, rekonstruksiya qilishda va mukammal ta’mirlashda bevosita band
bo‘lgan, shuningdek qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda vaxta usuli bilan
ishlarni bajarishgan xodimlar uchun ishning ko‘chma va qatnov xususiyati uchun
ustama;
- doimiy ravishda er osti ishlarida band bo‘lgan xodimlarga ularning shaxtada ish
joyiga jo‘nab ketishlaridan va orqaga qaytishlarigacha o‘tadigan normativ vaqt
uchun qo‘shimcha haq;
- mehnatga haq to‘lashning rayonlar bo‘yicha tartibga solinishiga, shu jumladan
rayon koeffitsientlari va amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq cho‘l, suvsiz va
yuqori tog‘ joylarida ishlaganlik uchun koeffitsentlar bilan belgilangan to‘lovlar;
- xo‘jalik yurituvchi subekt joylashgan joydan ish joyiga va orqaga qaytadigan
yo‘lda o‘tadigan kunlar uchun vaxtada ishlash jadvalida nazarda tutilgan,
shuningdek xodimlarning meteorologiya sharoitlariga ko‘ra va transport
tashkilotlarining aybi bilan yo‘lda tutilib qolingan kunlar uchun tarif stavkasi,
oklad miqdorida to‘lanadigan summalar;
- ish vaxta usulida tashkil etilganda, ish vaqti jamlanib hisoblanganda va qonun
hujjatlari bilan belgilangan boshqa hollarda xodimlarga ularga ish vaqtining
normal davom etishidan ortiq ishlaganligi munosabati bilan beriladigan dam olish
kunlari, uchun haq to‘lash;
-ishlamagan vaqt uchun haq to‘lash:
- amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq navbatdagi va qo‘shimcha ta’tillar,
navbatdagi foydalanilmagan va qo‘shimcha ta’tillar uchun kompensatsiyalar,
o‘smirlarning imtiyozli soatlari, bolani ovqatlantirish uchun onalar ishidagi
tanafuslar, shuningdek tibbiy ko‘riklardan o‘tish bilan bog‘liq vaqt uchun haq
to‘lash;
- majburiy ta’tilda bo‘lgan xodimlarga, asosiy ish haqini qisman saqlab qolgan
holda haq to‘lash;

- donor xodimlarga qonni tekshirish, topshirish kunlari uchun va qon topshirilgan
har bir kundan keyin beriladigan dam olish kunlari uchun haq to‘lash;
- davlat vazifalarini bajarganlik uchun mehnat haqi to‘lash;
- xo‘jalik yurituvchi subekt shtatida turmaydigan xodimlar mehnatiga ular
tomonidan fuqarolik-huquqiy tusdagi tuzilgan shartnomalar bo‘yicha ishlar
bajarilganligi uchun haq to‘lash, agar bajarilgan ish uchun xodimlar bilan hisob-
kitob xo‘jalik yurituvchi subektning o‘zi tomonidan amalga oshirilsa pudrat
shartnomasi ham shu jumlaga kiradi;
- belgilangan tartibga muvofiq ishlab chiqarish jarayonida qatnashuvchi xodimlar
mehnatiga haq to‘lash fondiga kiritiladigan to‘lovlarning boshqa turlari.
Barcha bu mehnat xarajatlari bevosita quyidagi schyotlarning debeti bo‘yicha
2010-«Asosiy ishlab chiqarish», 2310-«YOrdamchi ishlab chiqarish»,
2510-«Umum ishlab chiqarish xarajatlari», 2610-«Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz
mahsulotlar», 2710-«Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar» 3100- «Kelgusi davrlar
xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar», 6710-«Mehnat haqi bo‘yicha xodimlar
bilan hisoblashishlar» schyotining krediti bo‘yicha aks ettiriladi.
Ishchilarning ta’til vaqti uchun hisoblangan ish haqi summasiga
8910-«Kelgusi xarajatlar va to‘lovlar zaxiralari» (agar korxonaga bunday zaxira
mablag‘larini tashkil qilish huquqiy berilgan bo‘lsa) schyoti Debetlanib
6710-«Mehnat haqi bo‘yicha xodim bilan hisoblashishlar» schyoti kreditlanadi va
15-qaydnomasga binoan 10 va 10/1 jurnal-orderlarida aks ettiriladi.
Ishga qobiliyatsizligi bo‘yicha nafaqa va ijtimoiy sug‘urta organlari
mablag‘lari hisobidan to‘lanadigan boshqa to‘lovlar 6520-«Maqsadli davlat
jamg‘armalariga to‘lovlar» schyotining Debeti va 6710-schyotning kreditiga
yozilib 10/1 jurnal-orderida aks ettiriladi.
Qisqa xulosa

Xo‘jalik yurituvchi subektlarda mehnat va unga haq to‘lash hisobi
korxonaning hisob tizimida muhim ahamiyatga egaligi va u mehnatning son hamda
sifati, istemolga yo‘naltiriladigan mablag‘lardan foydalanish ustidan operativ
nazoratni ta’minlashga qaratilgan.
Mehnatga haq to‘lashda ishning sifatini, ishlab chiqarish normalarining
bajarilishini hisobga olish va ish haqi hisoblashning ma’lum tartibini belgilash
bo‘yicha nazariy hamda amaliy tavsiyalar berilgan.
Nazorat va muhokama uchun savollar
1. Korxona xodimlari qanday guruhlardan iborat va xodimlar tasnifining
ahamiyati nimada?
2. Mehnatga haq to‘lashning qanday shakl va tizimlarini bilasiz?
3. Mehnat va unga haq to‘lashni tashkil etish deganda nimani tushinasiz?
4. Mehnatga haq to‘lash bo‘yicha qanday dastlabki hujjatlar qo‘llaniladi?
5. Ish sharoitini normal holati deb nimani tushinasiz va uning qanday haq
to‘lanadi?
6. YAroqsiz mahsulotga qanday haq to‘lanadi?
7. Bayram kunlari ishlagani uchun qanday haq to‘lanadi?
8. Yillik ta’til haqi qanday hisoblanadi?
9. Vaqtinchalik ish qobiliyatini yo‘qotganlarga to‘lanadigan nafaqa miqdori ish
haqidan necha foizni tashkil etadi?
10. Ish haqidan qanday ushlanmalar ushlanadi?

Mеhnаt vа unga hаq to‘lashning sintetik va analitik hisobi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish